Spis treści

Redakcja

Wstęp

Rozdział 1. Monitorowanie jako element nadzoru pedagogicznego

Rozdział 2.Akty prawne regulujące proces monitorowania podstawy programowej na różnych etapach edukacyjnych

Rozdział 3.Podstawa programowa w programie nauczania

Tematy publikacji w pełnej wersji

Redakcja

Autor: Lucyna Gromiec, konsultant w Pracowni Doskonalenia Kadry Kierowniczej Oświaty i Doradztwa Metodycznego Świętokrzyskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach; prowadzi szkolenia dla kierowniczej kadry oświatowej, rad pedagogicznych, nauczycieli oraz wychowawców, dyrektor szkoły Redaktor prowadzący grupy czasopism oświata Agnieszka Rumik Menedżer produktu: Paulina Krzyżanowska Kierownik marketingu i sprzedaży: Julita Lewandowska-Tomasiuk Zdjęcie na okładce: fotolia.pl Projekt graficzny okładki: Piotr Fedorczyk Korekta: Zespół

Koordynator produkcji: Magdalena Huta Druk: Miller Skład i łamanie: Dariusz Ziach ISBN 978-83-269-4113-9

Copyright by Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Warszawa 2015

Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

ul. Łotewska 9a, 03-918 Warszawa, tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10, e-mail: cok@wip.pl NIP: 526-19-92-256, KRS: 0000098264 – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie, XIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego, Wysokość kapitału zakładowego 200.000 zł.

Publikacja „Monitorowanie realizacji podstawy programowej na poszczególnych etapach edukacyjnych” została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności i wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy oraz doświadczenia jej twórców. Zaproponowane w niej wskazówki, porady i interpretacje dotyczą sytuacji typowych. Ich zastosowanie w konkretnym przypadku może wymagać dodatkowych, pogłębionych konsultacji. Opublikowane rozwiązania nie mogą być traktowane jako oficjalne stanowisko organów i urzędów państwowych. W związku z powyższym autorzy, konsultanci oraz redakcja nie mogą ponosić odpowiedzialności prawnej za zastosowanie zawartych w publikacji „Monitorowanie realizacji podstawy programowej na poszczególnych etapach edukacyjnych” wskazówek, przykładów, informacji itp. do konkretnych przypadków.

WSTĘP

Monitorowanie realizacji podstawy programowej jest ważnym działaniem edukacyjnym wpisanym w prawo oświatowe. Charakterystyczne dla tego procesu jest to, że osoby zobligowane do monitoringu, tj. dyrektor szkoły i nauczyciele, występują w podwójnej roli – badanego i badającego. Wprowadzana sukcesywnie od 1 września 2012 r. nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego (ze zmianami w 2014 roku) dla poszczególnych etapów edukacyjnych i nowa podstawa programowa kształcenia w zawodach stworzyła konieczność pogłębienia przez nauczycieli znajomości ww. dokumentów oraz rozwijania umiejętności sprawdzania stopnia ich realizacji. Obowiązek monitorowania realizacji podstawowy programowej spoczywający na dyrektorze szkoły oraz nauczycielach ma na celu wczesne wykrywanie nieprawidłowości i podejmowanie działań korygujących, dzięki którym niweluje się ryzyko niezrealizowania programu. Poznanie zasad monitorowania powinno stać się inspiracją do tworzenia skutecznych narzędzi systematycznej oceny jakości i efektywności pracy dydaktycznej.

Rozdział 1. Monitorowanie jako element nadzoru pedagogicznego

Monitorowanie realizacji podstawy programowej jest elementem nadzoru pedagogicznego. Pojęcie to zostało zdefiniowane w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z 27 sierpnia 2015 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego jako „działanie prowadzone w szkole lub placówce obejmujące zbieranie i analizę informacji o działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki”. Działanie to jest procesem ciągłym polegającym na systematycznym zbieraniu i analizowaniu ilościowych i jakościowych informacji na temat wdrażanego całościowo przedsięwzięcia. Celem monitorowania jest śledzenie realizacji podstawy programowej, wczesne wykrywanie nieprawidłowości i podejmowanie działań korygujących, dzięki którym niweluje się ryzyko jej niezrealizowania (co można poprawić, co warto zmienić). Warte podkreślenia jest to, że monitorowanie nie jest narzędziem kontroli – jest badaniem w działaniu służącym realizacji podstawy programowej i poprawie efektów uczenia się.

Zdaniem Teresy Janickiej-Panek monitorowanie podstawy programowej daje między innymi możliwość uzyskania odpowiedzi na pytania:

- Jakie efekty edukacyjne daje realizacja podstawy programowej – zarówno w zakresie ogólnym, jak i jednostkowym?

- Czy zajęcia zaplanowane przez nauczyciela/nauczycieli są zgodne z podstawą programową?

- W jakim stopniu nauczyciele przestrzegają zaleceń wynikających z podstawy programowej?

- Jak i o jakie treści można byłoby uszczegółowić, wzbogacić podstawę programową w celu uczynienia z niej lepszego źródła wiedzy o efektach kształcenia?

Obowiązek monitorowania realizacji podstawy programowej spoczywa na dyrektorze szkoły oraz nauczycielach, którzy w pierwszej kolejności powinni:

- Dokonać oceny znajomości podstawy programowej.

- Dokonać oceny wybranego programu nauczania i podręcznika.

- Sprawdzić, czy treści podstawy programowej zostały rozplanowane na dany cykl kształcenia.

- Obserwować zajęcia powadzone przez nauczycieli.

- Uwzględnić uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

- Przestrzegać minimalnej liczby godzin niezbędnej dla realizacji treści podstawy programowej.

- Diagnozować kompetencję uczniów kształconych przez nauczycieli.

- Analizować wyniki uzyskane na egzaminie zewnętrznym.

Wszystko po to, aby wdrażane wnioski z monitorowania i analizowania osiągnięć uczniów przyczyniały się do wzrostu efektów uczenia się i osiągania różnorodnych sukcesów edukacyjnych uczniów.

Ponadto poznanie zasad monitorowania powinno stać się inspiracją do tworzenia skutecznych narzędzi systematycznej oceny jakości i efektywności pracy dydaktycznej.

Rozdział 2.Akty prawne regulujące proces monitorowania podstawy programowej na różnych etapach edukacyjnych

Monitoring, jako działanie wewnętrzne szkoły, powinien być prowadzony przez dyrektora szkoły i nauczycieli zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa oświatowego. Przed rozpoczęciem działań warto sięgnąć do aktów prawnych, takich jak: 1. Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn.: Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 ze zm.).

2. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 27 sierpnia 2015 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz.U. poz. 1270).

3. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 30 maja 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. poz. 803).

4. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 27 sierpnia 2012 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. z 2012 r. poz. 977).

5. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 7 lutego 2012 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia w zawodach (Dz.U. z 2012 r. poz. 184 ze zm.).

6. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 16 stycznia 2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia w zawodach (Dz.U. z 2015 r. poz. 130 ze zm.).

7. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 23 grudnia 2011 r. w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego (Dz.U. z 2012 r. poz. 7 ze zm.).

8. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 8 sierpnia 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego (Dz.U. z 2014 r. poz. 1140).

9. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 11 stycznia 2012 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2014 r. poz. 622).

10. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 15 grudnia 2010 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (Dz.U. z 2010 r. nr 244, poz. 1626).

11. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 30 kwietnia 2013 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. z 2013 r. poz. 532).

12. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 7 lutego 2012 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. z 2012 r. poz. 204 ze zm.).

13. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 29 grudnia 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. poz. 1993).

14. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 29 sierpnia 2014 r. w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji (Dz.U. poz. 1170).

Rozdział 3.Podstawa programowa w programie nauczania

Znajomość podstawy programowej, jej budowy, założeń, zapisów jest warunkiem niezbędnym do wdrażania i monitorowania podstawy przez nauczycieli i dyrektora. Znając strukturę tego dokumentu prawnego, a także zadania szkoły wynikające z części wstępnej podstawy programowej, społeczność szkolna potrafi je odnieść do swoich zadań dydaktycznych i wychowawczych.

Podstawa programowa jest dokumentem państwowym – ministerialnym obowiązującym prawnie, wyznaczającym na danym etapie edukacyjnym: cele kształcenia, zestaw treści nauczania, umiejętności, które muszą być ujęte w programach nauczania. Podstawa programowa określa, czego szkoła jest zobowiązana nauczyć ucznia o przeciętnych uzdolnieniach na każdym etapie kształcenia. Nie wyklucza to jednocześnie możliwości poszerzania zakresu nauczanych treści – podstawa zobowiązuje nauczyciela do wzbogacania i pogłębiania treści nauczania stosownie do uzdolnień jego uczniów.

Podstawa programowa wychowania przedszkolnego lub podstawa programowa kształcenia ogólnego – to obowiązkowe zestawy celów i treści nauczania, w tym umiejętności opisane w formie ogólnych i szczegółowych wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności, które powinien posiadać uczeń po zakończeniu określonego etapu edukacyjnego, oraz zadania wychowawcze szkoły, uwzględniane odpowiednio w programach wychowania przedszkolnego i programach nauczania oraz umożliwiające ustalenie kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych.

Podstawa programowa kształcenia w zawodach – to obowiązkowe zestawy celów kształcenia i treści nauczania opisanych w formie oczekiwanych efektów kształcenia: wiedzy, umiejętności zawodowych oraz kompetencji personalnych i społecznych, niezbędnych dla zawodów lub kwalifikacji wyodrębnionych w zawodach, uwzględniane w programach nauczania i umożliwiające ustalenie kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych, oraz warunki realizacji kształcenia w zawodach, w tym zalecane wyposażenie w pomoce dydaktyczne i sprzęt, oraz minimalna liczba godzin kształcenia zawodowego.

Więcej znajdziesz w wersji pełnej publikacji

Tematy publikacji w pełnej wersji

Wstęp

Rozdział 1. Monitorowanie jako element nadzoru pedagogicznego

Rozdział 2.Akty prawne regulujące proces monitorowania podstawy programowej na różnych etapach edukacyjnych Rozdział 3.Podstawa programowa w programie nauczania

Rozdział 4.Programy nauczania

Rozdział 5. Obowiązek monitorowania realizacji podstawy programowej

Rozdział 6. Konsekwencje niezrealizowania podstawy programowej

6.1. Przykład arkusza oceny programu nauczania

Rozdział 7. Planowanie dydaktyczne a ramowe i szkolne plany nauczania

7.1. Przykład: Przeliczenie minimalnego wymiaru godzin na tygodniowy wymiar godzin:

7.2. Przykład arkusza rocznego planu dydaktycznego

Rozdział 8. Główne obszary monitorowania

Rozdział 9.Monitorowanie realizacji podstawy programowej wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej Rozdział 10.Obszary monitorowania podstawy programowej wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej Rozdział 11.Monitorowanie realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego na II, III i IV etapie edukacyjnym

11.1. Postawy, jakie powinna kształtować szkoła

Rozdział 12.Monitorowanie realizacji podstawy programowej kształcenia w zawodzie

Rozdział 13. Ogólna procedura, formy i narzędzia monitorowania

13.1. Wzór procedury monitorowania podstawy programowej

13.2. Wzór oświadczenia o realizacji podstawy programowej

13.3. Wzór rocznej karty monitorowania realizacji podstawy programowej

13.4. Wzór karty monitorowania ramowych planów nauczania na cykl kształcenia

13.5. Wzór protokołu kontrolnego w zakresie realizacji podstawy programowej

13.6. Inny przykład procedury monitorowania realizacji podstawy programowej

13.7. Arkusz zbiorczy – monitorowanie realizacji podstawy programowej

13.8. Arkusz zbiorczy – monitorowanie realizacji podstawy programowej

13.9. Karta monitorująca realizację podstawy programowej kształcenia

13.10. Przykład planu monitorowania realizacji podstawy programowej

13.11. Wspomaganie nauczycieli i działania naprawcze

Rozdział 14.Procedura i narzędzia monitorowania realizacji podstawy programowej w przedszkolu

Wzór oświadczenia o realizacji podstawy programowej

Przykład 1. Monitorowanie realizacji podstawy programowej wychowania przedszkolnego w zakresie zarządzania czasem pracy

Przykład 2. Monitorowanie efektów kształcenia w przedszkolu pod kątem umiejętności

Przykład 3. Monitorowanie podstawy programowej wychowania przedszkolnego23

Przykład 4. Karta informacyjna o poziomie osiągnięć dziecka w zakresie umiejętności społecznych24

Przykład 5. Umiejętności – obserwacja końcowa25

Rozdział 15.Procedura i narzędzia monitorowania realizacji podstawy programowej edukacji wczesnoszkolnej w klasach I–III szkoły podstawowej

Przykład 1. Monitorowanie realizacji treści kształcenia w szkole podstawowej w klasach I–III

Przykład 2. Monitorowanie efektów kształcenia w szkole podstawowej w klasach I–III

Przykład 3. Monitorowanie zalecanych sposobów i warunków realizacji podstawy programowej edukacji wczesnoszkolnej

Przykład 4. Monitorowanie realizacji podstawy programowej w zakresie zarządzania czasem pracy – karta realizacji godzin na dany cykl kształcenia w klasach I–III

Rozdział 16.Procedura i narzędzia monitorowania realizacji podstawy programowej II etapu edukacyjnego

Przykład 1. Monitorowanie realizacji treści kształcenia w szkole podstawowej w klasach IV–VI

Przykład 2. Monitorowanie zalecanych warunków i sposobów realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego w szkole podstawowej – II etap edukacyjny

Przykład 3. Roczna karta monitorowania godzin realizacji podstawy programowej

Przykład 4. Karta monitorowania realizacji godzin wynikających z ramowych planów nauczania w cyklu kształcenia

Przykład 5. Wzór protokołu kontrolnego w zakresie realizacji podstawy programowej

Rozdział 17.Procedura i narzędzia monitorowania realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego w gimnazjum – III etap edukacyjny

Przykład 1. Monitorowanie realizacji treści kształcenia w gimnazjum

Przykład 2. Roczna karta monitorowania godzin realizacji podstawy programowej

Przykład 3. Wzór karty monitorowania realizacji godzin wynikających z ramowych planów nauczania w cyklu kształcenia

Przykład 4. Wzór protokołu kontrolnego w zakresie realizacji podstawy programowej

Rozdział 18.Procedura i narzędzia monitoringu realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego i podstawy programowej kształcenia w zawodzie w szkole ponadgimnazjalnej – IV etap edukacyjny

Przykład 1. Monitorowanie realizacji treści kształcenia w liceum

Przykład 2. Wzór rocznej karty monitorowania godzin realizacji podstawy programowej – liceum i technikum

Przykład 3. Wzór karty monitorowania realizacji godzin wynikających z ramowych planów nauczania na cykl kształcenia

Przykład 4. Wzór protokołu kontrolnego w zakresie realizacji podstawy programowej

Przykład 5. Monitorowanie realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego i kształcenia w zawodzie – technikum

Przykład 6. Monitorowanie realizacji podstawy programowej kształcenia w zawodzie – technikum

Przykład 7. Monitorowanie efektów realizacji podstawy programowej kształcenia w zawodzie – technikum

Przykład 8. Monitorowanie realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego i podstawy programowej kształcenia w zawodzie – zasadnicza szkoła zawodowa

Przykład 9. Monitorowanie realizacji podstawy programowej kształcenia w zawodzie – zasadnicza szkoła zawodowa

Przykład 10. Monitorowanie efektów realizacji podstawy programowej kształcenia w zawodzie – zasadnicza szkoła zawodowa

Rozdział 19. Podstawa prawna

Przygotowanie do wersji elektronicznej: RASTER studio, 603 59 59 71