Daniel G. Amen

Zmień swój mózg
zmień swoje życie

Opanuj stres, niepokój, depresję, obsesyjne zachowania, gniew i nadimpulsywność
Fragment

Przekład
Agnieszka Sobolewska

Laurum

Tytuł oryginału:

CHANGE YOUR BRAIN, CHANGE YOUR LIFE

Przekład: Agnieszka Sobolewska

Redakcja: Milena Schefs

Projekt okładki: Amadeusz Targoński

Copyright © 1998 by Daniel G. Amen, M.D.

All rights reserved.

Copyright © 2009 for the Polish edition by MT Biznes Ltd.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2012

MT Biznes Sp. z o.o.

ul. Oksywska 32, 01-694 Warszawa

tel./faks (22) 632 64 20

www.mtbiznes.pl

e-mail: info@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-7746-152-5

Plik ePub opracowany przez firmę eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl

Dla Andrew, który nauczył mnie,

jak ważne jest kontynuowanie tej pracy

oraz opowiedzenie o niej światu

Podziękowania

W proces tworzenia tej książki zaangażowanych było wiele osób. Jestem wdzięczny mojej agentce, Faith Hamlin, której mądrość pomogła w jej powstaniu. Prawdziwym błogosławieństwem była też dla mnie Betsy Rapoport jako moja redaktorka w Times Books. Rozumiała znaczenie tej książki i pomogła mi przedstawić ważne koncepcje w jasny, przystępny sposób. Dziękuję także innym pracownikom wydawnictwa Times Books, którzy głęboko zaangażowali się w ten projekt.

Ta książka nie powstałaby bez pracowników Amen Clinic. Wszystkich ich, od recepcjonistek do klinicystów, uważam za część swojej rodziny i czuję wdzięczność za ich miłość, oddanie, wiedzę i mądrość. Szczególnie wdzięczny jestem Shelley Bernhard, która jako menedżer kliniki utrzymuje nas wszystkich w ryzach; Lucindzie Tilley, mojej asystentce, która przygotowała wszystkie obrazy mózgu przedstawione w tej książce i poświęciła wiele czasu na zbieranie materiałów; Bobowi Gesslerowi, który jest zawsze chętny do pomocy i dodania czegoś od siebie; oraz odważnie myślącym lekarzom i pracownikom klinicznym: Stanleyowi Yantisowi, Jennifer Lendl, Jonathanowi Scottowi Halverstadtowi, Ronnette Leonard, Lewisowi Van Osdelowi, Cecilowi Oakesowi, Matthew Stubblefieldowi, Edowi Spencerowi, Brianowi Goldmanowi, Jane Massengill, Lloydowi Kingowi i Corze Davidson.

Ponadto chciałbym wyrazić wdzięczność i miłość wobec mojej rodziny, która od dziesięciu lat znosi prowadzone przeze mnie badania mózgu. Wiem, że często wszyscy oni bywali zmęczeni słuchaniem o obrazowaniu mózgu i technologii SPECT, ale mimo to nieustająco obdarzali mnie miłością i zapewnili mi więź limbiczną, niezbędną do życia oraz zmieniania na lepsze życia innych ludzi.

Wstęp do wydania drugiego

Gdy w styczniu 1999 roku ukazało się pierwsze wydanie książki Zmień swój mózg, zmień swoje życie, odzew był ogromny. Do mojej kliniki, Amen Clinic for Behavioral Medicine, zaczęli zgłaszać się pacjenci ze Stanów Zjednoczonych, Kanady, a nawet Europy. Przyjmowaliśmy dorosłych, nastolatki i dzieci, nawet trzyletnie. Wszyscy cierpieli na depresję, lęki, napady agresji, zespół deficytu uwagi (ADD), zaburzenia afektywne dwubiegunowe, nerwicę natręctw i zespół stresu pourazowego. Dzięki nowej technologii obrazowania ci pacjenci i ich rodziny mogli „zobaczyć” obraz mózgu i problemy leżące u podstaw ich emocjonalnych oraz behawioralnych objawów. Zamiast obwiniać się o słabość charakteru lub „chorobę psychiczną”, mogli dokładniej zrozumieć źródło swoich zaburzeń oraz uzyskać właściwą pomoc z trafniejszym, skuteczniejszym leczeniem.

Wszystkich w naszej klinice niezmiernie ucieszył tak pozytywny wpływ tej książki na życie ludzi. Trzy poniższe przypadki, z jakimi mieliśmy do czynienia, pokazują, że okazała się ona pomocna dla bardzo wielu pacjentów i że może pomóc także tobie.

Na początku lutego 1999 roku siedziałem przed ekranem komputera, odczytując skany mózgów, kiedy dr George Lewis, jeden z psychiatrów w mojej klinice, przyprowadził pacjenta, który przyleciał ze Środkowego Zachodu, żeby się ze mną spotkać. Pięćdziesięciokilkuletni mężczyzna przedstawił mi się ze łzami w oczach. Czternastego stycznia postanowił się zabić. Był w poważnej depresji, nie potrafił się z nikim porozumieć ani kontrolować swoich wybuchów. Stracił nadzieję, że to się zmieni, mimo wizyt u psychiatry i przyjmowania leków. Leżał w łóżku i zastanawiał się nad najlepszym sposobem popełnienia samobójstwa, kiedy jego dziewczyna włączyła w telewizji program Today, w którym akurat występowałem. Opowiadałem tam o swojej książce. Pokazywałem i interpretowałem skan mózgu osoby, u której zdiagnozowano depresję i napady złości. Mówiłem, że jest nadzieja dla takich ludzi, że wiele „problemów psychologicznych” to w rzeczywistości problemy z pracą mózgu i że dzięki nowym technikom obrazowania znaczną ich część możemy dostrzec, a potem zaproponować trafniejsze, skuteczniejsze terapie. Pacjent kupił książkę, odpowiedział na pytania kontrolne i stwierdził, że prawdopodobnie ma problem z lewym płatem skroniowym (stąd brał się jego gniew), z układem limbicznym (stąd depresja) oraz korą przedczołową (co wywoływało problemy z uwagą i kontrolowaniem impulsów).

Postanowił, że sam przyjedzie do mojej kliniki. Zrobiliśmy mu między innymi badania SPECT. Okazało się, że doskonale przewidział, jak będzie wyglądał jego skan. Miał bardzo słabą aktywność w lewym płacie skroniowym, zbyt dużą w układzie limbicznym i niską w korze przedczołowej. Tak często wyglądają skany pacjentów mających kliniczne objawy depresji, gniewu, zachowań samobójczych i problemów z uwagą. Dr Lewis przepisał mu leki i monitorował go telefonicznie. W ciągu trzech tygodni u pacjenta nastąpiła radykalna poprawa. Nie gnębiły go już myśli samobójcze, miał bardziej pozytywny nastrój i czuł się bystrzejszy, bardziej skoncentrowany. Powiedział dr. Lewisowi, że uratowaliśmy mu życie.

Na początku marca zgłosiła się do nas pewna Izraelka, która kupiła tę książkę podczas wakacji w Stanach Zjednoczonych. Przez całe życie cierpiała z powodu wybuchów gniewu, depresji okresowej i zaburzeń uwagi. Po przeczytaniu książki i odpowiedzeniu na pytania kontrolne doszła do wniosku, że ma problem z lewym płatem skroniowym, układem limbicznym i korą przedczołową. Lekarze w Izraelu zalecili jej terapię u psychologa i już wydała na to górę pieniędzy – bez widocznych efektów. Przyjechała do naszej kliniki, do dr. Briana Goldmana, który skierował ją na badanie SPECT, aby ocenić funkcjonowanie jej mózgu. Jej skan w dużej mierze odpowiadał jej przewidywaniom. Dr Goldman przepisał jej leki oraz wskazał inne metody poprawienia funkcjonowania mózgu, opisane w tej książce. Następnie kontaktował się z nią regularnie przez telefon i e-mail. W ciągu kilku tygodni pacjentka stwierdziła, że czuje się spokojniejsza, lepiej kontroluje swój temperament i poprawiła się jej koncentracja. Wszystkie terapie psychologiczne świata nie na wiele by się jej zdały, dopóki jej mózg nie zaczął prawidłowo funkcjonować.

Kilka miesięcy później wygłaszałem wykład na konferencji dla nauczycieli w jednym z północno-zachodnich stanów. W przerwie podeszła do mnie kobieta i powiedziała, że bardzo podobała jej się moja książka. Stwierdziła, że zanim ją przeczytała, nie wierzyła tak naprawdę w choroby psychiczne. Uważała, że osoby cierpiące na depresję, lęki czy obsesje mają po prostu słabą wolę. Dzięki tej lekturze zobaczyła chorych ludzi w innym świetle. Krótko potem zadzwoniła do niej córka, studiująca w innym mieście. Oznajmiła, że czuje się bardzo przygnębiona i ma myśli samobójcze. Gdyby moja rozmówczyni nie przeczytała książki, jak mi powiedziała, kazałaby córce wziąć się w garść, pójść do kościoła i pomodlić się. Ponieważ jednak książkę przeczytała, podejrzewała, że dziewczyna może mieć problem z korą zakrętu obręczy. Pomogła jej więc znaleźć lekarza, który ją zbadał. U córki zdiagnozowano zaburzenia obsesyjno–kompulsywne, przepisano jej leki i nastąpiła zmiana „o 180 stopni”. Matka dziękowała mi za nowe informacje, które pomogły córce wrócić do zdrowia i ustrzegły ją przed wyrządzeniem krzywdy wynikającej z niewiedzy.

Kiedy po raz pierwszy zacząłem mówić w kręgach naukowych o naszej pracy nad obrazowaniem mózgu, wielu ludzi ostro nas krytykowało: „Jak to »potraficie zobaczyć choroby psychiczne«? Chyba pan oszalał, jeśli myśli pan, że czynnościowe badania neuroobrazowe mogą cokolwiek powiedzieć o dynamice rodziny!”. Jednak krytycy milkną. Opisane w tej książce metody działają. W 1998 roku opublikowałem pięć artykułów naukowych na temat zastosowania obrazowania mózgu metodą SPECT w psychiatrii. Zaszczycono mnie propozycją bycia współautorem rozdziału o czynnościowych badaniach neuroobrazowych w Comprehensive Textbook of Psychiatry, jednym z najbardziej cenionych podręczników psychiatrycznych na świecie. Wiosną 1999 roku środowisko medycyny nuklearnej poprosiło mnie o prelekcje na swoich spotkaniach. Czułem się niezwykle zaszczycony, kiedy na jednym z takich spotkań dr Dennis Patton, historyk Society of Nuclear Medicine, przedstawił mnie, mówiąc, że jestem pionierem w dziedzinie obrazowania mózgu i że ludzie będą czytać moje prace latami.

Nie mam wątpliwości, że największą satysfakcję z naszych badań i pracy klinicznej mamy, kiedy widzimy, że ludzie stają się sprawniejsi, bardziej kochający i zdolniejsi dzięki zdobyciu większego dostępu do własnego mózgu. Naszą pracę często nazywa się rewolucyjną. A my mówiliśmy sobie czasem, że cierpimy za tę rewolucyjną sprawę. Jestem głęboko wdzięczny za rosnące uznanie dla naszej pracy i mam nadzieję, że będzie ona nadal pomagać innym.

Wstęp

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Na własne oczy

Nie od razu zacząłem zajmować się obrazowaniem mózgu. Po skończeniu medycyny na Uniwersytecie Oral Roberts w Tulsie, w stanie Oklahoma, odbyłem staż i rezydenturę z psychiatrii w Walter Reed Army Medical Center w Waszyngtonie. Zawsze uważałem, że istnieje ścisły związek między zdrowiem duchowym a psychicznym. Nic w trakcie mojej edukacji nie odwiodło mnie od tego przekonania, ale nie wiedziałem, że to powiązanie może działać w obie strony. Następnie zajmowałem się badaniami z zakresu psychiatrii dziecięcej i okresu dojrzewania w Honolulu na Hawajach, gdzie zobaczyłem, że stres przeżyty w dzieciństwie może prowadzić do trwających całe życie problemów. Zacząłem wtedy pisać o zastosowaniu zasad zdrowia psychicznego w codziennym życiu (w związkach międzyludzkich, pracy i samorozwoju). Chciałem uczyć ludzi, jak być efektywniejszym na co dzień. Dzięki swoim pracom na tym polu zostałem stypendystą prestiżowej Group for Advancement of Psychiatry i otrzymałem nagrodę badawczą American Psychiatric Association.

W 1986 roku napisałem program pod tytułem Breaking Through: How to Be Effective Every Single Day of Your Life (Przełom: jak być efektywnym każdego dnia swojego życia). Pomógł on tysiącom czytelników, ale wiele osób potrzebowało czegoś więcej. Kiedy pracowałem według wytycznych tego programu z grupami w całym kraju oraz swoimi pacjentami, u wielu z nich następowały niezwykle pozytywne zmiany (w zakresie samorozwoju, w życiu osobistym i zawodowym), ale innym nie zapewniał on potrzebnej pomocy. Przypadki tych „opornych” były dla mnie bardzo frustrujące. Ciągle zadawałem sobie pytanie, co różni ludzi, którym program przynosi korzyści, od tych, na których wcale on nie wpływa? Czy jedni byli gotowi się zmienić, a inni nie? Czy niektórzy opierali się zmianom z głęboko zakorzenionych powodów psychologicznych? Czy program był dobry tylko dla pewnych typów osobowości, a dla innych nie? Szukałem odpowiedzi na te pytania. Kiedy to się udało, moje życie zmieniło kurs.

W 1990 roku pracowałem w szpitalu psychiatrycznym w Fairfield, w Kalifornii (40 mil na północny wschód od San Francisco). Byłem ordynatorem oddziału leczenia chorych z tzw. podwójną diagnozą (osób, które zarówno nadużywają substancji psychoaktywnych, jak i mają zaburzenia psychiatryczne), lecz przyjmowałem także innych pacjentów. Pewnego dnia podczas prezentacji przypadków klinicznych wysłuchałem wykładu dr. Jacka Paldiego, lekarza medycyny nuklearnej, na temat obrazowania mózgu metodą SPECT. Badanie takie mierzy przepływ krwi i poziom aktywności w mózgu. Dr Paldi pokazywał „czynnościowe” obrazy mózgu osób z demencją, depresją, schizofrenią oraz urazami głowy i porównywał je z obrazami normalnych mózgów. Zastanawiałem się, czy mógłby to być właśnie ten brakujący kawałek układanki u moich opornych pacjentów. Może, snułem przypuszczenia, osoby te mają mózgi pozbawione możliwości „obsługiwania” nowych programów, jakie próbowałem im „wgrać”, tak jak komputer nie może obsługiwać nowoczesnego oprogramowania, jeśli nie jest dość szybki i nie ma wystarczająco dużej pamięci. Podczas wykładu dr. Paldiego szczególnie zadziwiły mnie pokazywane przez niego obrazy mózgów przed leczeniem i po nim. Terapia lekami zmieniała fizyczne funkcjonowanie mózgu! Chciałem dowiedzieć się czegoś więcej.

Dokładnie w tym samym tygodniu, kiedy miał miejsce wykład dr. Paldiego, w „New England Journal of Medicine” ukazał się artykuł Alana Zametkina z National Institutes of Health, traktujący o wykorzystaniu badań PET (pozytronowej tomografii emisyjnej – ang. positron emission tomography) u dorosłych pacjentów z deficytem uwagi (ADD). Specjalizowałem się między innymi w ADD, więc artykuł naprawdę mnie zainteresował. Dr Zametkin wykazał, że kiedy dorośli z ADD próbują się skoncentrować, aktywność w ich korze przedczołowej spada – zamiast rosnąć, tak jak się to dzieje u „normalnych” osób z grupy kontrolnej. Oto mieliśmy fizyczny dowód na istnienie problemu, który wielu uważało za czysto psychologiczny! Wszystkie te nowe informacje pomogło mi zebrać w całość trzecie wydarzenie tego tygodnia: poznanie Sally.

Sally, 41-letnia pacjentka, znalazła się w szpitalu pod moją opieką z powodu depresji, lęków i myśli samobójczych. Po przeprowadzeniu z nią wywiadu klinicznego stwierdziłem, że miała wiele objawów ADD charakterystycznych dla osób dorosłych (na przykład krótki czas koncentracji uwagi, rozkojarzenie, niezorganizowanie i nerwowość). Miała syna z ADD (rozpoznanie tego syndromu u dzieci często stanowi wskazówkę do zdiagnozowania go u rodziców). Mimo wysokiego ilorazu inteligencji – 140 – nigdy nie skończyła studiów i pracowała jako technik laboratoryjny, poniżej swoich umiejętności. Postanowiłem zaordynować Sally badanie SPECT. Wyniki wykazały pewne anomalie. W stanie spoczynku ogólna aktywność jej mózgu była dobra, zwłaszcza w korze przedczołowej. Kiedy jednak poproszono ją o rozwiązywanie zadań z matematyki (co zmuszało do skoncentrowania uwagi), w całym jej mózgu pojawił się znaczny spadek aktywności, widoczny szczególnie w korze przedczołowej! Mając te informacje, przepisałem jej niską dawkę Ritalinu (metylofenidatu), leku stymulującego pracę mózgu, stosowanego w leczeniu ADD u dzieci i dorosłych. Zareagowała na niego znakomicie. Poprawił jej się nastrój i zmniejszył niepokój. Wreszcie mogła skoncentrować się przez dłuższy czas. W końcu wróciła na studia i zrobiła dyplom. Przestała myśleć, że jest nieudacznikiem, i zaczęła widzieć w sobie kogoś, kto potrzebuje leczenia, bo zmaga się z problemem natury medycznej. Zobaczenie skanów SPECT miało dla Sally ogromne znaczenie. Powiedziała: „To nie jest moja wina, że mam ADD. To problem medyczny, tak jak wada wzroku – ktoś z taką wadą potrzebuje po prostu okularów”. W związku z doświadczeniami Sally nabrałem przekonania, że badania SPECT mogą odegrać dużą rolę w złagodzeniu poczucia napiętnowania, będącego udziałem wielu pacjentów, u których zdiagnozowano problemy emocjonalne, z nauką lub zachowaniem. Sally zobaczyła, że problem nie tkwi tylko „w jej głowie”. Skan i reakcja na leki zmieniły sposób, w jaki postrzegała samą siebie.

Badania SPECT u Sally

Widok w poziomie w stanie spoczynku

Strzałki wskazują dużą aktywność w obszarze przedczołowym.

Widok w poziomie podczas koncentracji

Strzałki wskazują znaczne obniżenie aktywności, zwłaszcza w korze przedczołowej.

Mając świeżo w pamięci entuzjazm Sally i jej pozytywną reakcję na leczenie, zaleciłem badania SPECT moim najbardziej opornym pacjentom. Stan wielu z tych, których uznano wcześniej za „terapeutyczne porażki”, zaczął się poprawiać. To oczywiste: kiedy odpowiedzialnie mogłem stwierdzić, które części ich mózgów nie funkcjonują prawidłowo, mogłem też ukierunkować leczenie. Po tej serii zdarzeń w 1990 roku zacząłem wraz z moimi współpracownikami prowadzić badania kliniczne z wykorzystaniem SPECT wśród wielu różnych pacjentów. Potwierdziły one wyniki uzyskiwane przez innych badaczy, a także rozszerzyły naszą wiedzę w nowych kierunkach, zwłaszcza w zakresie diagnozowania przyczyn przemocy, zachowań obsesyjnych i „trudnych temperamentów”.

Prowadząc te badania, na własne oczy widziałem skany SPECT pokazujące nieprawidłowości wpływające na zachowanie. Te zaburzenia w pracy mózgu udaremniają wysiłki moich pacjentów, zdeterminowanych do poprawy własnego życia, i wysyłają sygnały nakazujące hamowanie zmian. Przekonałem się, że korygowanie (normalizowanie) nieprawidłowości w funkcjonowaniu mózgu może zmienić życie człowieka, a nawet jego duszę. Stan kolejnych pacjentów, których leczenie było wcześniej nieskuteczne, zaczął poprawiać się dzięki wprowadzeniu leków nastawionych na optymalizację fizycznego funkcjonowania mózgu. To taka prosta koncepcja: kiedy twój mózg działa prawidłowo, ty też dobrze funkcjonujesz. Kiedy mózg nie pracuje prawidłowo, ty też masz problemy. Wynika stąd ważny wniosek: na nasze zachowanie mają wpływ różne części mózgu. Dzięki badaniom SPECT mogłem dokładniej określić, które obszary są odpowiedzialne za problemy, i zapewnić skuteczniejsze leczenie. Oglądanie tych skanów kazało mi zrewidować wiele z moich podstawowych przekonań o ludziach, charakterze, wolnej woli, a także pojęciach dobra i zła, jakie były zakorzenione we mnie od dzieciństwa, od czasów nauki w katolickiej szkole.

Po zoptymalizowaniu fizycznego funkcjonowania mózgu dzięki zastosowaniu leków, odpowiedniego odżywiania i ćwiczeń psychologicznych osoby, które wcześniej nie były w stanie się zmienić, rozwinęły w sobie zdolność do przyswajania nowych umiejętności i zachowań. Mogły zacząć lepiej wykorzystywać aktywność mózgu i rzeczywiście zacząć się zmieniać (bo przecież chęci do zmian nigdy im nie brakowało). Także w moim sposobie myślenia nastąpiło poważne przewartościowanie – dostrzegłem nowe możliwości dla pacjentów „pozostających w tyle”.

Przez następne osiem lat przeprowadziłem ponad pięć tysięcy badań mózgu. Nauczyły mnie one, że bez optymalnego funkcjonowania tego organu trudno o powodzenie w jakimkolwiek aspekcie życia – w związkach międzyludzkich, pracy, szkole, uczuciach wobec siebie samego, a nawet swoich odczuciach wobec Boga – bez względu na to, jak bardzo byśmy się starali. W istocie pierwszym krokiem do sukcesu jest zrozumienie i optymalizacja pracy mózgu. Dzięki usprawnieniu jego fizycznego funkcjonowania zwiększam także potencjał moich pacjentów i umożliwiam im osiągnięcie sukcesu we wszystkich sferach ich życia. W pierwszej kolejności należy zoptymalizować „sprzęt i obwody” mózgu, by następnie wprowadzić nowe programy. Wnioski z prac nad obrazowaniem mózgu zrewolucjonizowały mój sposób rozumienia i traktowania pacjentów. Stanowią one podstawę tej książki.

Na całym świecie jest tylko garstka psychiatrów z uprawnieniami w zakresie nuklearnego obrazowania mózgu. Należę do tego grona. Obecnie jestem dyrektorem medycznym dużej kliniki neuropsychiatrycznej w północnej Kalifornii, 40 mil na północny wschód od San Francisco. Miesięcznie przyjmujemy około 800 pacjentów na badania oraz leczenie. Zgłaszają się do nas pacjenci z całego świata, a my cieszymy się renomą ekspertów w dziedzinie zespołu deficytu uwagi, zaburzeń procesów uczenia się, urazów głowy, przemocy i zaburzeń obsesyjno–kompulsywnych. Chociaż jestem raczej wyjątkiem wśród psychiatrów, wierzę, że to, co robię, stanie się powszechniejsze w nadchodzących latach. To zbyt skuteczne i zbyt fascynujące działania, by ograniczać je jedynie do kilku klinik.

Zawartość tej książki

Celem tej książki jest wyjaśnienie czytelnikom, jak działa mózg, co się w nim dzieje, kiedy pojawiają się problemy, i jak zoptymalizować jego funkcjonowanie. Przedstawimy tu pięć układów mózgu, które są najściślej związane z naszym zachowaniem i w dużej mierze składają się na to, co właściwe tylko człowiekowi.

Dowiesz się, że głęboki układ limbiczny, umiejscowiony w środkowej części mózgu, to ośrodek kontrolujący tworzenie więzi i nastrój. Utrzymywanie relacji z innymi ma zasadnicze znaczenie dla człowieczeństwa, a kiedy ta część mózgu szwankuje, ludzie zmagają się ze zmiennością nastrojów i negatywnymi myślami. Przekonasz się, że pewne zapachy i jasne myślenie łagodzą aktywność tych obszarów mózgu, i zrozumiesz, dlaczego spędzanie czasu z pozytywnie nastawionymi ludźmi jest niezbędne dla zachowania dobrej kondycji układu limbicznego.

Jądra podstawne, czyli duże struktury usytuowane w głębi mózgu, kontrolują pracę organizmu na „biegu jałowym”. Kiedy ta część mózgu wykazuje nadmierną aktywność, często pojawiają się lęki, ataki paniki, bojaźliwość i skłonność do unikania konfliktów. Sam odziedziczyłem nadczynne jądra podstawne, przez co jestem podatny na uleganie stanom niepokoju i nerwowości. Wiem z własnego doświadczenia, że nie ma w tym nic przyjemnego, więc przedstawię czytelnikom mnóstwo pomysłów na uspokojenie tej części mózgu. W przypadku niedoczynności tego obszaru często pojawiają się problemy z koncentracją i kontrolą motoryczną.

Kora przedczołowa, znajdująca się na przednim krańcu mózgu, to twój nadzorca; pomaga w koncentracji, planowaniu, kontrolowaniu impulsów i podejmowaniu dobrych (lub złych) decyzji. Kiedy ten obszar wykazuje zbyt niską aktywność, ludzie mają problemy z panowaniem nad sobą, a także z koncentracją, organizacją i doprowadzeniem działań do końca. Nauczenie się pozytywnego uaktywniania kory przedczołowej prowadzi do lepszej samodyscypliny.

Zakręt obręczy to obszar mózgu biegnący pionowo przez środkową część płatów czołowych. Można go nazwać twoją „dźwignią zmiany biegów”, bo umożliwia on przenoszenie uwagi z jednej myśli na drugą i zmianę zachowania. Nadczynność tej części mózgu powoduje utknięcie w zamkniętej pętli myśli i zachowań. Zrozumienie funkcjonowania tego obszaru pomoże ci uporać się z powtarzającymi się problemami. Po przeczytaniu tej książki łatwiej ci będzie poradzić sobie ze zmartwieniami, brakiem elastyczności oraz obsesyjnym działaniem własnym i innych.

Płaty skroniowe, znajdujące się pod skrońmi za oczami, są odpowiedzialne za pamięć, rozumienie języka, rozpoznawanie twarzy i kontrolę temperamentu. Zaburzenia w tym obszarze, zwłaszcza w lewym płacie skroniowym, oznaczają większe skłonności do wybuchów gniewu, nagłych zmian nastroju oraz problemów z pamięcią. Zoptymalizowanie pracy tej części mózgu może pomóc ci w znalezieniu wewnętrznego spokoju – czasem po raz pierwszy w życiu.

Warto zauważyć, że żaden z tych układów nie działa w próżni. Wszystkie są ze sobą misternie połączone. Oddziałując na jeden z nich, prawdopodobnie wpłyniesz także na pozostałe. Poza tym niektórzy badacze zastosowaliby inny podział na układy niż zaprezentowany w tej książce: jądra podstawne i część płatów skroniowych zaliczyliby na przykład do układu limbicznego. Ja przedstawiam tu system wykorzystywany w mojej klinice – taki podział dobrze sprawdził się u naszych pacjentów.

Jeśli chodzi o szczegóły „techniczne”, książka nie wykracza daleko poza przedstawienie i zdefiniowanie powyższych pięciu terminów – kory przedczołowej, zakrętu obręczy, głębokiego układu limbicznego, jądra podstawnego i płatów skroniowych. Dzięki dogłębnej wiedzy o tych układach zyskasz całkowicie nowe spojrzenie na to, dlaczego robisz to, co robisz, i jak możesz to zmienić.

Po opisaniu każdego z tych układów mózgu proponuję sposoby na zoptymalizowanie ich funkcjonowania – behawioralne, poznawcze, farmaceutyczne i odżywcze. Są to praktyczne, proste i skuteczne recepty, oparte na moich doświadczeniach z ponad 60 tysiącami przyjęć pacjentów w mojej klinice w ciągu ostatnich dziesięciu lat, a także na doświadczeniach i badaniach moich kolegów.

Niektórzy ludzie mogą mieć wątpliwości, czy to sami czytelnicy powinni rozpoznawać problemy związane z pracą ich mózgów i wprowadzać zmiany. Moja odpowiedź brzmi: zdecydowanie tak! Uważam, że prawie każdy skorzysta na jak największej wiedzy o własnym mózgu. Większość omówionych w tej książce problemów, takich jak zmienność nastrojów, lęki, nerwowość, brak elastyczności i niepokój, dotyka znacznej części populacji. Zazwyczaj nie wymagają one pomocy specjalisty, tylko skutecznych przepisów na optymalizację efektywności mózgu. Ponieważ mózg kontroluje nasze zachowanie, zoptymalizowanie jego funkcjonowania może pomóc niemal każdemu w efektywniejszym działaniu.

Ta książka pokaże także wyraźnie, że jeśli twoja zdolność do funkcjonowania w życiu codziennym (w szkole, pracy lub związku) ulega znaczącemu zaburzeniu, powinieneś szukać odpowiedniej pomocy u kompetentnego specjalisty. Nieleczone problemy zaognią się i mogą zrujnować ci życie. Ponieważ jednak w Stanach Zjednoczonych dostępnych jest ponad 250 różnych rodzajów terapii psychologicznych, znalezienie właściwej może być skomplikowane i dezorientujące. Tutaj znajdziesz wskazówki i informacje dotyczące szukania odpowiedniej pomocy, kiedy jest potrzebna.

Badania nad mózgiem są moim największym wyzwaniem. W 1993 roku, kiedy po raz pierwszy zacząłem mówić na spotkaniach w środowisku medycznym o odkryciach, jakich dokonywaliśmy w naszej klinice, niektórzy koledzy ostro nas krytykowali. Twierdzili, że nie można wnioskować o schematach zachowań na podstawie pracy mózgu. Martwił mnie ich brak entuzjazmu w stosunku do tej fascynującej technologii, ale nie odwiodło mnie to od dalszej pracy. To, co widziałem w mózgu, było realne i zmieniło życie wielu pacjentów. Nie podobała mi się jednak wroga atmosfera tych spotkań, więc postanowiłem unikać rozgłosu i oczekiwałem, że inni zajmą się badaniami. A potem do mojej kliniki trafił dziewięcioletni Andrew.

Andrew to dla mnie przypadek szczególny. Jest moim chrześniakiem i siostrzeńcem. Jeszcze półtora roku przed przyjęciem do kliniki był szczęśliwym i aktywnym dzieckiem. Jednak później w jego osobowości zaszła zmiana. Wydawał się przygnębiony. Zdarzały mu się poważne wybuchy agresji. Skarżył się matce na myśli samobójcze i mordercze (bardzo niepokojące u dziewięciolatka). Rysował siebie samego powieszonego na drzewie albo strzelającego do innych dzieci. Kiedy na boisku baseballowym bez wyraźnego powodu zaatakował dziewczynkę, zapłakana matka zadzwoniła do mnie późnym wieczorem. Kazałem Sherrie przywieźć Andrew do mnie następnego dnia, żebym mógł go zbadać. Jego rodzice przyjechali prosto do mojej kliniki, osiem godzin drogi z ich domu w południowej Kalifornii.

Rozmawiając z rodzicami chłopca, a potem z nim samym, wiedziałem, że coś jest nie tak. Nigdy wcześniej nie widziałem, żeby Andrew był tak zły ani tak smutny. Nie umiał wyjaśnić swojego zachowania. Nie skarżył się na żadną formę molestowania. Inne dzieci go nie dręczyły. W rodzinie nie było przypadków poważnych chorób psychicznych. Nie odniósł ostatnio urazu głowy. Ponadto wiedziałem z pierwszej ręki, że Andrew ma wspaniałą rodzinę. Jego rodzice są kochającymi, czułymi, miłymi ludźmi. Co się stało?

Ogromna większość moich kolegów psychiatrów zapisałaby chłopcu jakieś leki i zaleciła psychoterapię. Ja natomiast, przeprowadziwszy do tego czasu ponad tysiąc badań SPECT, chciałem najpierw zobaczyć skan jego mózgu. Chciałem wiedzieć, z czym mam do czynienia. Jednak z uwagi na świeżą pamięć o wrogości moich kolegów zastanawiałem się, czy problem Andrew nie jest całkowicie psychologiczny. Być może były jakieś kłopoty rodzinne, o których po prostu nie wiedziałem? Może chłopiec zachowywał się tak, bo jego starszy brat był dzieckiem „idealnym”, świetnie radził sobie w szkole i był bardzo wysportowany? Może te myśli i zachowania Andrew miały odegnać uczucie niepewności związane z byciem młodszym synem w libańskiej rodzinie (znałem ten scenariusz z własnego doświadczenia)? Może chłopiec chciał mieć poczucie władzy, a te zachowania wiązały się z problemami z kontrolą? A potem włączyła mi się logika. Dziewięciolatki nie myślą na ogół o samobójstwie ani morderstwach – to nie jest normalne. Musiałem przeskanować mózg siostrzeńca. Jeśli okazałby się normalny, szukalibyśmy dalej problemów emocjonalnych.

Poszedłem z Andrew na oddział obrazowania i trzymałem go za rękę, kiedy robiono mu badanie. Chłopiec usiadł na krześle, a pracownik techniczny założył mu na ręce niewielką igłę dożylną. Kilka minut później podano mu przez nią bardzo małą dawkę radioizotopu, podczas gdy on grał w wymagającą koncentracji grę na laptopie. Następnie igłę wyjęto, a Andrew przeszedł do sąsiedniej sali obrazowania. Położył się na plecach na stole do wykonywania badania SPECT. Specjalna kamera przez kwadrans obracała się powoli wokół jego głowy. Kiedy obraz mózgu pojawił się na ekranie komputera, pomyślałem, że w procedurze popełniono jakiś błąd. Andrew nie miał lewego płata skroniowego! Po szybkim przeanalizowaniu całego badania uświadomiłem sobie, że skan był dobrej jakości. W mózgu chłopca rzeczywiście brakowało lewego płata skroniowego. Czy Andrew miał torbiel, guza, wcześniejszy udar? Kiedy patrzyłem na monitor, część mnie bała się o niego. Ale inna część odczuwała ulgę w związku z tym, że znaleźliśmy wyjaśnienie jego agresywnego zachowania. Badania moje i innych specjalistów wskazywały na związek lewego płata skroniowego z poziomem agresji. Następnego dnia mojemu siostrzeńcowi zrobiono badanie MRI (anatomiczne badanie mózgu), które wykazało obecność torbieli (wypełnionego płynem pęcherza) wielkości piłki golfowej w miejscu jego lewego płata skroniowego. Wiedziałem, że trzeba tę torbiel usunąć. Jednak znalezienie kogoś, kto potraktowałby to poważnie, okazało się frustrującym zadaniem.

Jeszcze tego samego dnia zadzwoniłem do pediatry Andrew. Poinformowałem go o sytuacji klinicznej i wynikach badań mózgu. Poprosiłem go, żeby znalazł jak najlepszego specjalistę, który usunie torbiel z głowy chłopca. Pediatra skontaktował się z trzema neurologami dziecięcymi.

Brak lewego płata skroniowego u Andrew

Skan mózgu 3D (trójwymiarowy) – widok powierzchniowy od spodu

Normalne badanie

Skan mózgu 3D (trójwymiarowy) – widok powierzchniowy od spodu

Mózg Andrew

Brak lewego płata skroniowego

Wszyscy stwierdzili, że negatywne zachowanie dziecka prawdopodobnie nie było w żaden sposób związane z torbielą w jego mózgu i że nie zalecaliby operacji, dopóki Andrew nie będzie miał „realnych objawów”. Kiedy pediatra przekazał mi te informacje, wpadłem w furię. Realnych objawów! Miałem dziecko z myślami samobójczymi i morderczymi, które traciło kontrolę nad swoim zachowaniem i atakowało ludzi. Skontaktowałem się z neurologiem dziecięcym w San Francisco, który powiedział mi to samo, co jego koledzy. Zadzwoniłem jeszcze do znajomej z Harvard Medical School, także neurologa dziecięcego, i od niej znów usłyszałem to samo. Użyła nawet słów „realne objawy”. Niemal rzuciłem się jej do gardła; trudno chyba o bardziej realne objawy niż te, które miał Andrew? „Och, doktorze Amen – odparła pani neurolog – mówiąc »realne objawy«, mam na myśli takie symptomy, jak ataki lub zaburzenia mowy”. Czy lekarze nie dostrzegali związku mózgu z zachowaniem? Byłem zbulwersowany! Ale nie miałem zamiaru czekać, aż to dziecko zabije siebie albo kogoś innego. Zadzwoniłem do neurochirurga dziecięcego Jorge’go Lazareffa z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles (UCLA) i opowiedziałem mu o moim siostrzeńcu. Odparł, że operował już troje dzieci z torbielami na lewym płacie skroniowym i wszystkie były agresywne. Zastanawiał się, czy mógłby istnieć tu jakiś związek. Na szczęście po zbadaniu Andrew dr Lazareff zgodził się usunąć mu torbiel.

Kiedy Andrew obudził się po operacji, uśmiechnął się do matki. Był to jego pierwszy uśmiech od roku. Agresywne myśli zniknęły, a temperament wrócił do normy – znów był tym samym miłym dzieckiem, co przed siódmym rokiem życia. Chłopiec miał szczęście. Ktoś, kto go kochał, zajął się jego mózgiem, kiedy jego zachowanie się pogorszyło. Dzięki temu niezwykle osobistemu doświadczeniu postanowiłem, że trzeba podzielić się wynikami naszych prac nad SPECT z większą rzeszą odbiorców, bez względu na to, z jak dużą się spotkam krytyką. Zbyt wielu było dorosłych, nastolatków i dzieci takich jak Andrew, z wyraźnymi anomaliami w mózgu, których społeczeństwo szufladkowało jako złych ludzi i spisywało na straty.

Dziś, zaledwie kilka lat później, sytuacja wygląda już inaczej. Przedstawiłem informacje zawarte w tej książce tysiącom specjalistów z zakresu medycyny i zdrowia psychicznego w całej Ameryce Północnej: w szkołach medycznych, na ogólnokrajowych konferencjach, a nawet w prestiżowych National Institutes of Health. Opublikowałem znaczną część tych badań w rozdziałach podręczników medycznych i artykułach w fachowych periodykach. W 1996 roku poproszono mnie o wygłoszenie specjalnego wykładu (State of the Art Lecture in Medicine) w Society of Developmental Pediatrics. Oczywiście trzeba przeprowadzić znacznie więcej badań, ale wielu moich kolegów zaczyna dostrzegać, że te prace mogą zmienić nasze rozumienie przyczyn ludzkich zachowań i prowadzić do zapoczątkowania nowego sposobu myślenia o możliwych do wykrycia i skorygowania anomaliach mózgu oraz leczeniu dotkniętych nimi osób.

Ta książka nauczy cię, że zachowanie człowieka jest bardziej złożone, niż moglibyśmy wnioskować na podstawie potępiających etykietek, przyklejanych przez społeczeństwo. Zbyt pochopnie przypisujemy działania ludzi ich złemu charakterowi, podczas gdy mogą one nie wynikać z ich wyboru, ale z problemu fizjologii mózgu. Na przykład pewien nastolatek, który trafił do mnie z powodu skłonności do przemocy i tendencji samobójczych, miał zaburzenia w płacie skroniowym i zareagował pozytywnie na leki przeciwdrgawkowe. Okazało się, że wcale nie jest „złym dzieckiem”. Jak powiedział później swojej matce: „Zawsze chciałem być grzeczny, ale mózg mi nie pozwalał”. Ile „złych dzieci” siedzących w poprawczaku okazałoby się miłymi, sympatycznymi osobami po właściwym leczeniu? Czasami ludzie nie są kochający, pracowici, pogodni, spokojni, posłuszni albo uprzejmi nie dlatego, że nie chcą tacy być, ale dlatego, że coś jest nie tak z ich mózgami – coś, co można naprawić.

Kiedy pacjent dostaje leki, które nie działają, czy to z powodu błędnej diagnozy, czy zastosowania przez terapeutę przestarzałej teorii, problem się nasila. Taka osoba zaczyna myśleć: „Co jest ze mną nie tak? Za słabo się staram? Nie jestem dość dobry? Czy nie mogę być szczęśliwy i zdrowy? Nic mi się nie udaje, nie potrafię nawet sobie pomóc”. Przekonałem się, że większość pacjentów naprawdę chce wyzdrowieć. Jeśli mają z tym problemy, to najczęściej nie z braku starań czy motywacji. Wielu pacjentom my, specjaliści, nie daliśmy właściwych odpowiedzi.

Do niedawna naukowcy nie mieli wyrafinowanych narzędzi do badania pracującego mózgu. Standardowe skany MRI (obrazowanie rezonansu magnetycznego) i tomografia komputerowa, dostępne od lat 70. XX wieku, to badania anatomiczne, i chociaż mogą one pokazać, jak wygląda mózg, nie mogą dać nam informacji o jego funkcjonowaniu. W niektórych przypadkach pomaga badanie EEG (elektroencefalogram), mierzące aktywność elektryczną w mózgu, ale ono z kolei daje niewiele dokładnych informacji o działaniu struktur w głębi tego organu. Natomiast badania SPECT dają nam piękny obraz tego, co dzieje się w różnych częściach mózgu, kiedy próbujemy je uaktywnić. Dzięki zastosowaniu tego narzędzia ja i moi koledzy w całym kraju skorelowaliśmy nadczynność i niedoczynność różnych obszarów mózgu z pewnymi anomaliami w zachowaniach pacjentów. Obecnie dostępne są ponadto dwa inne rodzaje zaawansowanych badań mózgu, także bardzo przydatne w obserwowaniu jego działania: czynnościowy rezonans magnetyczny (fMRI) i pozytronowa tomografia emisyjna (PET). Oba mają swoje plusy i minusy. W tej chwili, moim zdaniem, ze względu na koszty, łatwość użycia i dostępność, preferowanym przez nas narzędziem diagnostycznym będzie SPECT.

Warto zauważyć, że znalezienie anomalii w skanie SPECT nie stanowi usprawiedliwienia dla „złego zachowania”. Badania takie pogłębiają naszą wiedzę o zachowaniu i pomagają nam w jego zrozumieniu, ale nie oferują wszystkich odpowiedzi. Wielu ludzi mających zaburzenia w mózgu nigdy nie wyrządza innym krzywdy i nie robi nic destrukcyjnego. Każdy skan mózgu trzeba interpretować w kontekście danej sytuacji klinicznej.

Nie każdy naukowiec zgodzi się ze wszystkimi wnioskami przedstawionymi w tej książce. Zawarte w niej informacje opierają się w dużej mierze na szerokim doświadczeniu i badaniach klinicznych. Na Oddziale Obrazowania Mózgu w Amen Clinic for Behavioral Medicine przeprowadzono więcej badań SPECT z powodów psychiatrycznych niż we wszystkich innych znanych mi klinikach na świecie. Po pierwsze, w medycynie doświadczenie jest jednym z najlepszych nauczycieli. Po drugie miałem zaszczyt współpracować z lekarzem medycyny nuklearnej, Jackiem Paldim, który z pasją znajduje zastosowanie dla swojej wiedzy w psychiatrii. Po trzecie mieliśmy do dyspozycji jedną z najlepszych kamer SPECT, zapewniającą większą liczbę i jakość informacji niż starsze kamery.

Celem tej książki nie jest zachęcenie czytelników do zrobienia sobie skanów mózgu. Nie potrzebujesz skanu SPECT, żeby odnieść korzyść z przedstawionych tu informacji. Jeśli wykonasz takie badanie w ośrodku medycznym mającym znikome doświadczenie z tomografią SPECT, jej wyniki zapewnie niewiele powiedzą twojemu lekarzowi. Tymczasem ja stawiam sobie za cel wyjaśnienie szerokiej gamy ludzkich zachowań, zarówno tych normalnych, jaki i tych odbiegających od normy, z pomocą obrazów mózgu wykonanych przez SPECT. Badania te pokazują wyraźnie, że wiele problemów długo uważanych za czysto psychiatryczne – depresja, zespół lęku napadowego, zespół deficytu uwagi – to w istocie problemy medyczne, które można leczyć, stosując model medyczny razem z tradycyjnymi modelami psychologicznymi oraz socjologicznymi. Mam nadzieję, że dzięki nowym informacjom o działaniu mózgu lepiej zrozumiesz uczucia i zachowanie zarówno swoje, jak i innych, a także skorzystasz z poszczególnych „recept”, by zoptymalizować funkcjonowanie mózgu i zapewnić sobie większą efektywność w codziennym życiu.

Rozdział 1
Niech ci, którzy mają oczy, zobaczą

Obrazy mózgu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 2
Noże i wróżki-zębuszki

Wstęp do badań nad mózgiem i zachowaniem

Dostępne w wersji pełnej

Michelle

Dostępne w wersji pełnej

Brian

Dostępne w wersji pełnej

Małżeństwo a mózg

Dostępne w wersji pełnej

Bentleyowie

Dostępne w wersji pełnej

Willie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3
Miłość i depresja

Głęboki układ limbiczny

Dostępne w wersji pełnej

Funkcje głębokiego układu limbicznego

Dostępne w wersji pełnej

Problemy w głębokim układzie limbicznym

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia tworzenia więzi

Dostępne w wersji pełnej

Śmierć

Dostępne w wersji pełnej

Rozwód

Dostępne w wersji pełnej

Syndrom pustego gniazda

Dostępne w wersji pełnej

Depresja

Dostępne w wersji pełnej

Leigh Ann

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia maniakalno–depresyjne

Dostępne w wersji pełnej

Sarah

Dostępne w wersji pełnej

PMS (zespół napięcia przedmiesiączkowego)

Dostępne w wersji pełnej

Głęboki układ limbiczny – lista kontrolna

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4
Wzmacnianie pozytywnych myśli oraz więzi

Recepty dla głębokiego układu limbicznego

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 1. Pozbądź się automatycznych negatywnych myśli

Dostępne w wersji pełnej

Krok 1

Dostępne w wersji pełnej

Krok 2

Dostępne w wersji pełnej

Krok 3

Dostępne w wersji pełnej

Krok 4

Dostępne w wersji pełnej

Krok 5

Dostępne w wersji pełnej

Krok 6

Dostępne w wersji pełnej

Krok 7

Dostępne w wersji pełnej

Krok 8

Dostępne w wersji pełnej

Podsumowanie rodzajów negatywnych myśli automatycznych

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 2. Zlikwiduj myśli-mrówki – znajdź swojego mrówkojada

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 3. Otocz się ludźmi, którzy zapewnią ci pozytywne więzi

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 4. Chroń swoje dzieci poprzez więź limbiczną

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 5. Rozbuduj umiejętności społeczne, aby wzmocnić więzi limbiczne

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 6. Pamiętaj o znaczeniu kontaktu fizycznego

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 7. Otocz się pięknymi zapachami

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 8. Stwórz bibliotekę wspaniałych wspomnień

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 9. Pomyśl o lekach działających na układ limbiczny

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 10. Wypróbuj ruch i ćwiczenia fizyczne

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 11. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5
Niepokój i lęk

Jądra podstawne

Dostępne w wersji pełnej

Funkcje jąder podstawnych

Dostępne w wersji pełnej

Problemy w jądrach podstawnych

Dostępne w wersji pełnej

Niepokój, nerwowość i zespół lęku napadowego

Dostępne w wersji pełnej

Gary

Dostępne w wersji pełnej

Marsha

Dostępne w wersji pełnej

Zespół stresu pourazowego

Dostępne w wersji pełnej

Mark

Dostępne w wersji pełnej

Unikanie konfliktów

Dostępne w wersji pełnej

Loren

Dostępne w wersji pełnej

Betsy

Dostępne w wersji pełnej

Syndrom Tourette’a

Dostępne w wersji pełnej

Problemy z motoryką małą

Dostępne w wersji pełnej

Niska i wysoka motywacja

Dostępne w wersji pełnej

Jądra podstawne – lista kontrolna

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6
Opanować strach

Recepty dla jąder podstawnych

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 1. Zlikwiduj automatyczne negatywne myśli (czyli czarnowidztwo)

Dostępne w wersji pełnej

Krok 1

Dostępne w wersji pełnej

Krok 2

Dostępne w wersji pełnej

Krok 3

Dostępne w wersji pełnej

Krok 4

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 2. Zastosuj kierowaną wizualizację

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 3. Oddychaj przeponą

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 4. Spróbuj medytacji lub autohipnozy

Dostępne w wersji pełnej

Relaksacja
Krok 1

Dostępne w wersji pełnej

Krok 2

Dostępne w wersji pełnej

Krok 3

Dostępne w wersji pełnej

Krok 4

Dostępne w wersji pełnej

Krok 5

Dostępne w wersji pełnej

Krok 6

Dostępne w wersji pełnej

Wizualizacja

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 5. Pomyśl o „zasadzie 18/40/60”

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 6. Naucz się radzić sobie z konfliktami

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 7. Pomyśl o lekach działających na jądra podstawne

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 8. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7
Zaburzenia koncentracji i impulsywność

Kora przedczołowa

Dostępne w wersji pełnej

Funkcje kory przedczołowej

Dostępne w wersji pełnej

Problemy dotyczące kory przedczołowej

Dostępne w wersji pełnej

Zespół deficytu uwagi (ADD)

Dostępne w wersji pełnej

Im bardziej się starasz, tym gorzej ci idzie

Dostępne w wersji pełnej

Krótki zakres koncentracji uwagi

Dostępne w wersji pełnej

Rozpraszanie uwagi

Dostępne w wersji pełnej

Impulsywność

Dostępne w wersji pełnej

Dążenie do konfliktów

Dostępne w wersji pełnej

Dezorganizacja

Dostępne w wersji pełnej

Zaczynanie wielu projektów, ale kończenie niewielu

Dostępne w wersji pełnej

Wahania nastrojów i negatywne myślenie

Dostępne w wersji pełnej

Kent

Dostępne w wersji pełnej

ADD w rodzinie

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia psychotyczne

Dostępne w wersji pełnej

Julie

Dostępne w wersji pełnej

Derrick

Dostępne w wersji pełnej

Urazy głowy

Dostępne w wersji pełnej

Zachary

Dostępne w wersji pełnej

Tim

Dostępne w wersji pełnej

Kora przedczołowa – lista kontrolna

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8
Jak się skupić?

Recepty dla kory przedczołowej

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 1. Rozwijaj i utrzymuj świadome skupienie („cud jednej strony”)

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 2. Skup się bardziej na tym, co lubisz i uważasz za pozytywne, niż na tym, czego nie lubisz i co uważasz za negatywne

Dostępne w wersji pełnej

Jamie

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 3. Znajdź w życiu sens, cel, stymulację i ekscytację

Dostępne w wersji pełnej

Seth

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 4. Zorganizuj się, a w razie potrzeby poszukaj pomocy

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 5. Zastanów się nad treningiem EEG biofeedback

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 6. Wypróbuj stymulację audiowizualną

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 7. Nie bądź stymulantem dla innej osoby

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 8. Pomyśl o lekach działających na korę przedczołową

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 9. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 10. Spróbuj posłuchać Mozarta dla poprawy koncentracji

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9
Zamartwianie się i obsesyjność

Zakręt obręczy

Dostępne w wersji pełnej

Funkcje zakrętu obręczy

Dostępne w wersji pełnej

Problemy dotyczące zakrętu obręczy

Dostępne w wersji pełnej

Zamartwianie się

Dostępne w wersji pełnej

Rozpamiętywanie przykrości

Dostępne w wersji pełnej

Brak elastyczności poznawczej

Dostępne w wersji pełnej

Automatyczna odmowa

Dostępne w wersji pełnej

Wściekłość drogowa

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia obsesyjno–kompulsywne

Dostępne w wersji pełnej

Gail

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia spektrum OCD

Dostępne w wersji pełnej

Chroniczny ból

Dostępne w wersji pełnej

Stewart

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia odżywiania

Dostępne w wersji pełnej

Leslie

Dostępne w wersji pełnej

Uzależnienie od alkoholu lub narkotyków

Dostępne w wersji pełnej

Joshua

Dostępne w wersji pełnej

Patologiczny hazard

Dostępne w wersji pełnej

Adam

Dostępne w wersji pełnej

Kompulsywne wydawanie pieniędzy

Dostępne w wersji pełnej

Jill

Dostępne w wersji pełnej

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze

Dostępne w wersji pełnej

David

Dostępne w wersji pełnej

Jeremy

Dostępne w wersji pełnej

Stres częstą przyczyną wzrostu aktywności w zakręcie obręczy

Dostępne w wersji pełnej

Ken i Katie

Dostępne w wersji pełnej

Terapia dla rodziny z podobnymi wynikami badań SPECT

Dostępne w wersji pełnej

Celina, Samuel i Laura

Dostępne w wersji pełnej

Zakręt obręczy – lista kontrolna

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10
Jak się odblokować?

Recepty dla zakrętu obręczy

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 1. Zorientuj się, kiedy blokujesz się na pewnym schemacie, oderwij się od problemu i wróć do niego później

Dostępne w wersji pełnej

Maurie

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 2. Przemyśl możliwe odpowiedzi, zanim automatycznie powiesz „nie”

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 3. Wypisz różne opcje i rozwiązania, kiedy czujesz, że utknąłeś

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 4. Poproś innych o radę, kiedy czujesz, że utknąłeś

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 5. Naucz się na pamięć „modlitwy o pogodę ducha” i recytuj ją, kiedy gnębią cię nawracające myśli

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 6. Nie próbuj przekonać kogoś, kto utknął; zrób przerwę i wróć do sprawy później

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 7. Spróbuj paradoksalnych próśb

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 8. Naucz się radzić sobie z nieposłusznymi dziećmi

Dostępne w wersji pełnej

Josh

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 9. Pomyśl o lekach działających na zakręt obręczy

Dostępne w wersji pełnej

Rob

Dostępne w wersji pełnej

Linda

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 10. Spróbuj leczyć się za pomocą odpowiedniego odżywiania

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 11. Aktywność fizyczna

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 11
Pamięć i opanowanie

Płaty skroniowe

Dostępne w wersji pełnej

Funkcje płatów skroniowych

Dostępne w wersji pełnej

Problemy z dominującym (zazwyczaj lewym) płatem skroniowym

Dostępne w wersji pełnej

Problemy z niedominującym (zazwyczaj prawym) płatem skroniowym

Dostępne w wersji pełnej

Problemy z jednym płatem skroniowym lub oboma płatami skroniowymi

Dostępne w wersji pełnej

Blaine

Dostępne w wersji pełnej

Denise

Dostępne w wersji pełnej

Carrie

Dostępne w wersji pełnej

Mike

Dostępne w wersji pełnej

Harriet

Dostępne w wersji pełnej

Bryce

Dostępne w wersji pełnej

Ellen i Jack

Dostępne w wersji pełnej

Jim

Dostępne w wersji pełnej

Płaty skroniowe – lista kontrolna

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12
Wzmacnianie doświadczenia

Recepty dla płatów skroniowych

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 1. Stwórz bibliotekę wspaniałych doświadczeń

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 2. Śpiewaj zawsze i wszędzie, kiedy tylko możesz

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 3. Wykorzystaj nucenie i intonowanie do nastrojenia swojego mózgu

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 4. Słuchaj muzyki klasycznej

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 5. Naucz się grać na instrumencie

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 6. Poruszaj się do rytmu

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 7. Pomyśl o lekach działających na płaty skroniowe

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 8. Wysypiaj się

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 9. Wyeliminuj kofeinę i nikotynę

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 10. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Dostępne w wersji pełnej

Recepta 11. Wypróbuj biofeedback EEG

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 13
Mroczna strona

Przemoc – połączenie różnych problemów

Dostępne w wersji pełnej

Historie przypadków

Dostępne w wersji pełnej

Paul

Dostępne w wersji pełnej

Steven

Dostępne w wersji pełnej

Mark

Dostępne w wersji pełnej

Peter

Dostępne w wersji pełnej

Profil przemocy

Dostępne w wersji pełnej

Badanie ojca i syna

Dostępne w wersji pełnej

Samobójstwo

Dostępne w wersji pełnej

Danny

Dostępne w wersji pełnej

Mary

Dostępne w wersji pełnej

Randle

Dostępne w wersji pełnej

Prześladowanie

Dostępne w wersji pełnej

Cheryl

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 14
Zanieczyszczenie mózgu

Wpływ narkotyków i alkoholu

Dostępne w wersji pełnej

Robert

Dostępne w wersji pełnej

Kokaina i metamfetamina

Dostępne w wersji pełnej

Jeff

Dostępne w wersji pełnej

Mark

Dostępne w wersji pełnej

Alkohol

Dostępne w wersji pełnej

Carl

Dostępne w wersji pełnej

Rob

Dostępne w wersji pełnej

Karen

Dostępne w wersji pełnej

Opiaty

Dostępne w wersji pełnej

Doug

Dostępne w wersji pełnej

Marihuana

Dostępne w wersji pełnej

Wziewne środki odurzające

Dostępne w wersji pełnej

Kofeina i nikotyna

Dostępne w wersji pełnej

Co dzieje się, kiedy przestajesz brać narkotyki?

Dostępne w wersji pełnej

Plakat – który chcesz mózg?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 15
Brakujące ogniwa

Narkotyki, przemoc i mózg

Dostępne w wersji pełnej

Strategie skutecznego radzenia sobie z nadużywaniem środków odurzających i przemocą

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 16
Kocham cię i nienawidzę, dotknij mnie, nie, nie dotykaj, nieważne

Nieprawidłowości w funkcjonowaniu mózgu, mające wpływ na intymność

Dostępne w wersji pełnej

Mike i Gerry

Dostępne w wersji pełnej

Układ limbiczny

Dostępne w wersji pełnej

Sarah i Joe

Dostępne w wersji pełnej

Jądra podstawne

Dostępne w wersji pełnej

Ryan i Betsy

Dostępne w wersji pełnej

Kora przedczołowa

Dostępne w wersji pełnej

Ray i Linda

Dostępne w wersji pełnej

Zakręt obręczy

Dostępne w wersji pełnej

Rose i Larry

Dostępne w wersji pełnej

Płaty skroniowe

Dostępne w wersji pełnej

Don i Shelley

Dostępne w wersji pełnej

Lepsze związki dzięki biochemii?

Dostępne w wersji pełnej

Recepty dla mózgu w terapii relacyjnej

Dostępne w wersji pełnej

Układ limbiczny – recepty dla siebie

Dostępne w wersji pełnej

Układ limbiczny – recepty dla partnera

Dostępne w wersji pełnej

Jądra podstawne – recepty dla siebie

Dostępne w wersji pełnej

Jądra podstawne – recepty dla partnera

Dostępne w wersji pełnej

Kora przedczołowa – recepty dla siebie

Dostępne w wersji pełnej

Kora przedczołowa – recepty dla partnera

Dostępne w wersji pełnej

Zakręt obręczy – recepty dla siebie

Dostępne w wersji pełnej

Zakręt obręczy – recepty dla partnera

Dostępne w wersji pełnej

Płaty skroniowe – recepty dla siebie

Dostępne w wersji pełnej

Płaty skroniowe – recepty dla partnera

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 17
Pomocy!

Kiedy i w jaki sposób zgłosić się do specjalisty?

Dostępne w wersji pełnej

Kiedy zwrócić się o pomoc?

Dostępne w wersji pełnej

Ben

Dostępne w wersji pełnej

Zapewnienie sobie dobrego funkcjonowania mózgu

Dostępne w wersji pełnej

Co zrobić, kiedy bliska osoba nie chce przyznać, że potrzebuje pomocy?

Dostępne w wersji pełnej

Jerry i Jenny

Dostępne w wersji pełnej

Jak znaleźć kompetentnego terapeutę?

Dostępne w wersji pełnej

Jak mogę stwierdzić, czy potrzebuję badania SPECT?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 18
Kim naprawdę jest Andrew?

Pytania o esencję człowieczeństwa

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 19
Zalecenia i przeciwwskazania dla mózgu

Podsumowanie sposobów optymalizacji funkcji mózgu i zerwania ze złymi nawykami

Dostępne w wersji pełnej

Zalecenia

Dostępne w wersji pełnej

Przeciwwskazania

Dostępne w wersji pełnej

Aneks

Dostępne w wersji pełnej

Spis leków

Dostępne w wersji pełnej

1. Stymulanty

Dostępne w wersji pełnej

2. Trójcykliczne antydepresanty (TCA) i bupropion (Wellbutrin)

Dostępne w wersji pełnej

3. Leki przeciwobsesyjne

Dostępne w wersji pełnej

4. Leki przeciwdrgawkowe lub przeciwpadaczkowe

Dostępne w wersji pełnej

5. Leki oddziałujące na ciśnienie krwi

Dostępne w wersji pełnej

6. Łączenie różnych leków

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Zmień swój mózg zmień swoje życie

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Podziękowania

Wstęp do wydania drugiego

Wstęp

Na własne oczy

Zawartość tej książki

Rozdział 1 Niech ci, którzy mają oczy, zobaczą

Rozdział 2 Noże i wróżki-zębuszki

Michelle

Brian

Małżeństwo a mózg

Bentleyowie

Willie

Rozdział 3 Miłość i depresja

Funkcje głębokiego układu limbicznego

Problemy w głębokim układzie limbicznym

Zaburzenia tworzenia więzi

Śmierć

Rozwód

Syndrom pustego gniazda

Depresja

Leigh Ann

Zaburzenia maniakalno–depresyjne

Sarah

PMS (zespół napięcia przedmiesiączkowego)

Głęboki układ limbiczny – lista kontrolna

Rozdział 4 Wzmacnianie pozytywnych myśli oraz więzi

Recepta 1. Pozbądź się automatycznych negatywnych myśli

Krok 1

Krok 2

Krok 3

Krok 4

Krok 5

Krok 6

Krok 7

Krok 8

Podsumowanie rodzajów negatywnych myśli automatycznych

Recepta 2. Zlikwiduj myśli-mrówki – znajdź swojego mrówkojada

Recepta 3. Otocz się ludźmi, którzy zapewnią ci pozytywne więzi

Recepta 4. Chroń swoje dzieci poprzez więź limbiczną

Recepta 5. Rozbuduj umiejętności społeczne, aby wzmocnić więzi limbiczne

Recepta 6. Pamiętaj o znaczeniu kontaktu fizycznego

Recepta 7. Otocz się pięknymi zapachami

Recepta 8. Stwórz bibliotekę wspaniałych wspomnień

Recepta 9. Pomyśl o lekach działających na układ limbiczny

Recepta 10. Wypróbuj ruch i ćwiczenia fizyczne

Recepta 11. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Rozdział 5 Niepokój i lęk

Funkcje jąder podstawnych

Problemy w jądrach podstawnych

Niepokój, nerwowość i zespół lęku napadowego

Gary

Marsha

Zespół stresu pourazowego

Mark

Unikanie konfliktów

Loren

Betsy

Syndrom Tourette’a

Problemy z motoryką małą

Niska i wysoka motywacja

Jądra podstawne – lista kontrolna

Rozdział 6 Opanować strach

Recepta 1. Zlikwiduj automatyczne negatywne myśli (czyli czarnowidztwo)

Krok 1

Krok 2

Krok 3

Krok 4

Recepta 2. Zastosuj kierowaną wizualizację

Recepta 3. Oddychaj przeponą

Recepta 4. Spróbuj medytacji lub autohipnozy

Relaksacja Krok 1

Krok 2

Krok 3

Krok 4

Krok 5

Krok 6

Wizualizacja

Recepta 5. Pomyśl o „zasadzie 18/40/60”

Recepta 6. Naucz się radzić sobie z konfliktami

Recepta 7. Pomyśl o lekach działających na jądra podstawne

Recepta 8. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Rozdział 7 Zaburzenia koncentracji i impulsywność

Funkcje kory przedczołowej

Problemy dotyczące kory przedczołowej

Zespół deficytu uwagi (ADD)

Im bardziej się starasz, tym gorzej ci idzie

Krótki zakres koncentracji uwagi

Rozpraszanie uwagi

Impulsywność

Dążenie do konfliktów

Dezorganizacja

Zaczynanie wielu projektów, ale kończenie niewielu

Wahania nastrojów i negatywne myślenie

Kent

ADD w rodzinie

Zaburzenia psychotyczne

Julie

Derrick

Urazy głowy

Zachary

Tim

Kora przedczołowa – lista kontrolna

Rozdział 8 Jak się skupić?

Recepta 1. Rozwijaj i utrzymuj świadome skupienie („cud jednej strony”)

Recepta 2. Skup się bardziej na tym, co lubisz i uważasz za pozytywne, niż na tym, czego nie lubisz i co uważasz za negatywne

Jamie

Recepta 3. Znajdź w życiu sens, cel, stymulację i ekscytację

Seth

Recepta 4. Zorganizuj się, a w razie potrzeby poszukaj pomocy

Recepta 5. Zastanów się nad treningiem EEG biofeedback

Recepta 6. Wypróbuj stymulację audiowizualną

Recepta 7. Nie bądź stymulantem dla innej osoby

Recepta 8. Pomyśl o lekach działających na korę przedczołową

Recepta 9. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Recepta 10. Spróbuj posłuchać Mozarta dla poprawy koncentracji

Rozdział 9 Zamartwianie się i obsesyjność

Funkcje zakrętu obręczy

Problemy dotyczące zakrętu obręczy

Zamartwianie się

Rozpamiętywanie przykrości

Brak elastyczności poznawczej

Automatyczna odmowa

Wściekłość drogowa

Zaburzenia obsesyjno–kompulsywne

Gail

Zaburzenia spektrum OCD

Chroniczny ból

Stewart

Zaburzenia odżywiania

Leslie

Uzależnienie od alkoholu lub narkotyków

Joshua

Patologiczny hazard

Adam

Kompulsywne wydawanie pieniędzy

Jill

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze

David

Jeremy

Stres częstą przyczyną wzrostu aktywności w zakręcie obręczy

Ken i Katie

Terapia dla rodziny z podobnymi wynikami badań SPECT

Celina, Samuel i Laura

Zakręt obręczy – lista kontrolna

Rozdział 10 Jak się odblokować?

Recepta 1. Zorientuj się, kiedy blokujesz się na pewnym schemacie, oderwij się od problemu i wróć do niego później

Maurie

Recepta 2. Przemyśl możliwe odpowiedzi, zanim automatycznie powiesz „nie”

Recepta 3. Wypisz różne opcje i rozwiązania, kiedy czujesz, że utknąłeś

Recepta 4. Poproś innych o radę, kiedy czujesz, że utknąłeś

Recepta 5. Naucz się na pamięć „modlitwy o pogodę ducha” i recytuj ją, kiedy gnębią cię nawracające myśli

Recepta 6. Nie próbuj przekonać kogoś, kto utknął; zrób przerwę i wróć do sprawy później

Recepta 7. Spróbuj paradoksalnych próśb

Recepta 8. Naucz się radzić sobie z nieposłusznymi dziećmi

Josh

Recepta 9. Pomyśl o lekach działających na zakręt obręczy

Rob

Linda

Recepta 10. Spróbuj leczyć się za pomocą odpowiedniego odżywiania

Recepta 11. Aktywność fizyczna

Rozdział 11 Pamięć i opanowanie

Funkcje płatów skroniowych

Problemy z dominującym (zazwyczaj lewym) płatem skroniowym

Problemy z niedominującym (zazwyczaj prawym) płatem skroniowym

Problemy z jednym płatem skroniowym lub oboma płatami skroniowymi

Blaine

Denise

Carrie

Mike

Harriet

Bryce

Ellen i Jack

Jim

Płaty skroniowe – lista kontrolna

Rozdział 12 Wzmacnianie doświadczenia

Recepta 1. Stwórz bibliotekę wspaniałych doświadczeń

Recepta 2. Śpiewaj zawsze i wszędzie, kiedy tylko możesz

Recepta 3. Wykorzystaj nucenie i intonowanie do nastrojenia swojego mózgu

Recepta 4. Słuchaj muzyki klasycznej

Recepta 5. Naucz się grać na instrumencie

Recepta 6. Poruszaj się do rytmu

Recepta 7. Pomyśl o lekach działających na płaty skroniowe

Recepta 8. Wysypiaj się

Recepta 9. Wyeliminuj kofeinę i nikotynę

Recepta 10. Pamiętaj o odpowiednim odżywianiu

Recepta 11. Wypróbuj biofeedback EEG

Rozdział 13 Mroczna strona

Historie przypadków

Paul

Steven

Mark

Peter

Profil przemocy

Badanie ojca i syna

Samobójstwo

Danny

Mary

Randle

Prześladowanie

Cheryl

Rozdział 14 Zanieczyszczenie mózgu

Robert

Kokaina i metamfetamina

Jeff

Mark

Alkohol

Carl

Rob

Karen

Opiaty

Doug

Marihuana

Wziewne środki odurzające

Kofeina i nikotyna

Co dzieje się, kiedy przestajesz brać narkotyki?

Plakat – który chcesz mózg?

Rozdział 15 Brakujące ogniwa

Strategie skutecznego radzenia sobie z nadużywaniem środków odurzających i przemocą

Rozdział 16 Kocham cię i nienawidzę, dotknij mnie, nie, nie dotykaj, nieważne

Mike i Gerry

Układ limbiczny

Sarah i Joe

Jądra podstawne

Ryan i Betsy

Kora przedczołowa

Ray i Linda

Zakręt obręczy

Rose i Larry

Płaty skroniowe

Don i Shelley

Lepsze związki dzięki biochemii?

Recepty dla mózgu w terapii relacyjnej

Układ limbiczny – recepty dla siebie

Układ limbiczny – recepty dla partnera

Jądra podstawne – recepty dla siebie

Jądra podstawne – recepty dla partnera

Kora przedczołowa – recepty dla siebie

Kora przedczołowa – recepty dla partnera

Zakręt obręczy – recepty dla siebie

Zakręt obręczy – recepty dla partnera

Płaty skroniowe – recepty dla siebie

Płaty skroniowe – recepty dla partnera

Rozdział 17 Pomocy!

Kiedy zwrócić się o pomoc?

Ben

Zapewnienie sobie dobrego funkcjonowania mózgu

Co zrobić, kiedy bliska osoba nie chce przyznać, że potrzebuje pomocy?

Jerry i Jenny

Jak znaleźć kompetentnego terapeutę?

Jak mogę stwierdzić, czy potrzebuję badania SPECT?

Rozdział 18 Kim naprawdę jest Andrew?

Rozdział 19 Zalecenia i przeciwwskazania dla mózgu

Zalecenia

Przeciwwskazania

Aneks

Spis leków

1. Stymulanty

2. Trójcykliczne antydepresanty (TCA) i bupropion (Wellbutrin)

3. Leki przeciwobsesyjne

4. Leki przeciwdrgawkowe lub przeciwpadaczkowe

5. Leki oddziałujące na ciśnienie krwi

6. Łączenie różnych leków

Bibliografia

O autorze