Steve Forbes
Elizabeth Ames

Pieniądz

Dlaczego niszczenie dolara zagraża światowej gospodarce i jak można temu zapobiec

Przekład
Bartosz Sałbut

Tytuł oryginału:  Money: How the Destruction of the Dollar Threatens   the Global Economy – and What We Can Do About It

Przekład: Bartosz Sałbut

Redakcja: Elżbieta Wojtalik-Soroczyńska

Korekta: Lilianna Mieszczańska

Projekt okładki: Amadeusz Targoński, targonski.pl

Zdjęcie na okładce: © alswart – Fotolia.com

Skład: JOLAKS – Jolanta Szaniawska

Copyright © 2014 by Steve Forbes and Elizabeth Ames

All rights reserved.

Copyright © 2014 for the Polish edition by MT Biznes Ltd.

All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2015

MT Biznes sp. z o.o.

ul. Jutrzenki 118, 02-230 Warszawa

tel. (22) 632 64 20

www.mtbiznes.pl

e-mail: sekretariat@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-7746-879-1 (format e-pub)

ISBN 978-83-7746-880-7 (format mobi)

Opracowanie wersji elektronicznej:

Karolina Kaiser

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

5. Podziękowania

6. Wstęp. Kryzys współczesnej ekonomii i pieniądza

7. Wprowadzenie

8. Rozdział 1. Jak do tego doszło?

9. Rozdział 2. Czym jest pieniądz?

10. Rozdział 3. Pieniądz i handel
Deficyt świadomości

11. Rozdział 4. Pieniądz a dobrobyt
Dlaczego inflacja wcale nie jest taka dobra

12. Rozdział 5. Pieniądz a moralność
W jaki sposób osłabianie waluty osłabia społeczeństwo

13. Rozdział 6. System waluty złotej
Jak uratować światową gospodarkę w XXI wieku

14. Rozdział 7. Ochrona majątku przed niestabilnym pieniądzem
Poradnik przetrwania

15. Rozdział 8. Spojrzenie w przyszłość

16. Rekomendowana lektura

17. O autorach

Pamięci Alexandra Hamiltona, pierwszego sekretarza skarbu Stanów Zjednoczonych, który stworzył system finansowy stanowiący fundament dla wielu pokoleń przedsiębiorców i który uczynił z Ameryki najbardziej kreatywny kraj świata. Niewiele osób przed nim i po nim było w stanie wykazać, że pieniądz, właściwie rozumiany, jest źródłem wszelkiego dobra.

Słowa uznania

„W tej fascynującej książce Steve Forbes przekonuje do atutów stabilnego pieniądza i pokazuje, dlaczego system oparty na wolnym handlu – umożliwiający rozkwit marzeń i ambicji przedsiębiorców – jest dobry nie tylko dla gospodarki, lecz również dla całego społeczeństwa. Ta książka to solidna i rzetelna pochwała cnót kapitalistycznych”.

JOHN MACKEY, współzałożyciel i dyrektor generalny firmy Whole Foods Market; współautor książki Conscious Capitalism, bestsellera „New York Timesa”

„Ta książka jasno i wyraźnie pokazuje, że stabilny pieniądz jest niezbędnym fundamentem wolnego i zasobnego społeczeństwa. Dowodzi również, że bieżąca polityka Systemu Rezerwy Federalnej stanowi dla przyszłości gospodarczej Stanów Zjednoczonych większe zagrożenie niż deficyt budżetowy. To ważna książka i warto ją przeczytać”.

JOHN A. ALLISON, prezes i dyrektor generalny Cato Institute; autor książki The Financial Crisis and the Free Market Cure, bestsellera „New York Timesa”

„Polityka gospodarcza i monetarna okazuje się dużym wyzwaniem nawet dla najbystrzejszych polityków. Niniejsza książka skutecznie łączy całą tę koncepcję w jeden spójny przekaz na rzecz uzdrowienia gospodarki i zapobieżenia nowemu kryzysowi finansowemu. Steve Forbes i Elizabeth Ames fundują nam pasjonującą lekturę i intrygujące spojrzenia na to, jak przywrócić naszą gospodarkę na właściwe tory”.

GRETA VAN SUSTEREN, prowadząca w stacji Fox News program On the Record

„Trudno o książki takie jak ta – oferuje ona w pełni zdroworozsądkowe spojrzenie na gospodarkę i logiczne rozwiązania jej problemów. W przeciwieństwie do większości innych pozycji poświęconych temu zagadnieniu, autorzy tej książki analizują wydarzenia historyczne i przekuwają je na praktyczne rozwiązania przydatne w przyszłości. To wartościowy tekst zarówno dla ekonomistów, jak i dla szeregowych obywateli”.

BENJAMIN S. CARSON SEN., prezes i dyrektor generalny American Business Collaborative; emerytowany profesor Johns Hopkins School of Medicine

„Steve Forbes i Elizabeth Ames w genialny sposób analizują doniosłe implikacje pewnej prostej prawdy: istotą pieniądza jest komunikowanie wartości. Światowa gospodarka kwitłaby, gdyby tylko ludzie mieli dostęp do stabilnego i wiarygodnego pieniądza. Obserwowalibyśmy wyraźny wzrost zaufania, rozkwit handlu, a także zmniejszenie napięć politycznych. Niniejsza książka kładzie nacisk na powab złota jako kotwicy wartości, przy czym nie jest to wspominkowy tekst o ładzie monetarnym z minionej epoki, lecz zupełnie świeże i społecznie egalitarne podejście, skupione na globalnych możliwościach rozwoju i większej zasobności w przyszłości”.

DR JUDY SHELTON, współprowadząca Sound Money Project przy Atlas Economic Research Foundation

„Trudno chyba dziś o zagadnienie, które byłoby opacznie pojmowane w tak samo dużym stopniu jak pieniądz. Steve Forbes na pieniądzu zna się lepiej niż większość głów państw. W tej prowokującej książce dzieli się swoją rozległą wiedzą oraz formułuje rozsądne i sprawdzone rekomendacje, których celem jest zapobieżenie przyszłym kryzysom finansowym”.

LAWRENCE KUDLOW, dziennikarz CNBC

„Nie ma chyba nikogo, kto znałby ten temat lepiej i bardziej kompleksowo niż Steve Forbes. On i Elizabeth Ames dają nam dokładnie to, co obiecują. Odkąd w 1972 roku podjęto decyzję o zakończeniu powiązania dolara ze złotem, światowa gospodarka przyjmowała przez minione czterdzieści lat kolejne razy, będące efektem widzimisię polityków. Niniejsza książka to przekonujący i merytoryczny głos za ustanowieniem nowego systemu waluty złotej i przywróceniem stabilności dolara. Decyzje te stworzyłyby fundament pod nową epokę globalnej prosperity”.

DR ARTHUR B. LAFFER, założyciel i prezes Laffer Associates; członek rady doradców gospodarczych prezydenta Ronalda Reagana

„Nauka powinna być przewidywalna. Niestety, o dzisiejszej ekonomii nie można tego powiedzieć. To, co powinno wywoływać kryzys, kryzysu nie wywołuje. To, co naszym zdaniem z kryzysem nie ma nic wspólnego, okazuje się prowadzić do kryzysu. Steve Forbes formułuje istotny przyczynek do lepszego zrozumienia błędów współczesnej teorii ekonomii – dowodzi, że pieniądz stanowi nieodłączny element pewnego szerszego procesu społecznego. Wykazuje również, że bez właściwego zrozumienia idei pieniądza, ekonomia jako nauka nigdy nie będzie w stanie niczego przewidzieć. Forbes wytyka błędy w naszym myśleniu o walucie i przedstawia sensowną alternatywę. Ta książka wiele mnie nauczyła”.

GEORGE FRIEDMAN, prezes ośrodka analitycznego Stratfor, autor książek Następne 100 lat i Następna dekada, bestsellerów „New York Timesa”

„Steve Forbes to jeden z najbystrzejszych ludzi w świecie pieniądza, człowiek dysponujący świetnym wyczuciem globalnych trendów finansowych. W niniejszej książce przedstawia przekonujący argument, że stabilny dolar (do niedawna względnie stabilną walutę miały na przykład Chiny) może prowadzić do ogólnoświatowego rozkwitu gospodarczego”.

JUNHENG LI, założycielka i dyrektor ds. analiz w JL Warren Capital, autorka książki Tiger Woman on Wall Street

Podziękowania

Ta książka powstała dzięki wysiłkom i staraniom wielu osób. Kluczową rolę w przekuciu pomysłu na ten tekst w realne przedsięwzięcie odegrał nasz agent, Jim Hornfischer. Tom Miller, nasz redaktor z McGraw-Hill, znakomicie poradził sobie nie tylko z samym tekstem, lecz również ze wszystkimi detalami związanymi z procesem wydawniczym.

Chcielibyśmy również podziękować Jane Palmieri, menedżer ds. redakcji w McGraw-Hill, za jej nieskończoną cierpliwość, precyzję oraz za to, że nasza książka ujrzała światło dzienne przy tak napiętym terminie. Jesteśmy niezmiernie wdzięczni licznym członkom zespołów z McGraw-Hill i „Forbesa” za ich entuzjazm i ciężką pracę przy promocji i marketingu tego tytułu. Do grupy tej należą: Lydia Rinaldi, Stacey Ashton, Mary Glenn, Christopher Brown i Dannalie Diaz z McGraw-Hill oraz Mia Carbonell, Coates Bateman, Lauren Lee, Christina Vega i Jessica Feintisch z „Forbesa”.

Na szczególne wyrazy podziękowania zasłużyli Nichole Hungerford, Lamont Wood, Mitch Baxter, Brett Shisler, Elizabeth Gravitt i Sue Radlauer, odpowiedzialni za research. Wykazali się rzetelnością i wielkim zaangażowaniem w nasz projekt.

Przez lata inspirowały nas wartościowe teksty na temat pieniądza, których autorami byli liczni eksperci w tej dziedzinie, a wśród nich Lew Lehrman, Art Laffer, Larry Kudlow, Jeff Bell, Mark Skousen, Judy Shelton, Chuck Kadlec, Ralph Benko, Louis Woodhill, David Malpass, Steve Hanke, Seth Lipsky, Alan Reynolds, Jim Grant, Larry White i Paul Craig Roberts. W związku z tą książką mamy również dług wdzięczności wobec dwóch nieżyjących już wybitnych ekonomistów, autorów prawdziwie przełomowych prac: Jude’a Wanniskiego i Petera Druckera.

Duże wrażenie wywarły na nas dwie znakomite książki Nathana Lewisa – Gold: The Once and Future Money oraz Gold: The Monetary Polaris. Jesteśmy także wdzięczni za jego rady i słowa zachęty. Źródłem inspiracji był dla nas również John Tamny – człowiek, który rozumie to zagadnienie jak mało kto.

Na szczególne wyrazy uznania zasłużył George Gilder, wybitny i wyjątkowy znawca ekonomii. Dziękujemy również Amity Shlaes za jej nieustające wsparcie. Opowiadane przez nią historie z lat dwudziestych i trzydziestych były dla nas źródłem motywacji do ukończenia tego projektu. Na wszelki wypadek chcielibyśmy podkreślić, że żadna z wymienionych tu osób nie ponosi odpowiedzialności za treść tej książki. W jej powstanie wkład mieli również inni. Deroy Murdock, Heather Mac Donald, Bret Swanson i Allison Ames – dziękujemy wam za uwagi i propozycje.

Wyrazy podziękowania dla partnerów Steve’a, czyli Jackie DeMarii, Maureen Murray i Merrill Vaughn, bez których nie byłby on w stanie funkcjonować. Na podziękowania zasłużył także Bill Dal Col, nieustające źródło mądrości i rad. Elizabeth chciałaby podziękować swojej matce, Dorothy Ames, za jej zrozumienie oraz za życiowe rady dotyczące wytrwałości.

Pisanie książki wymaga mnóstwa czasu i wysiłku, w związku z czym jesteśmy bardzo wdzięczni naszym rodzinom za ich zrozumienie oraz wsparcie.

Wstęp
Kryzys współczesnej ekonomii i pieniądza

Czytelnicy wychowani na tradycyjnych założeniach monetaryzmu i keynesizmu mogą dojść do wniosku, że duża część pomysłów opisywanych w tej książce jest „zbyt prosta”. Jednak w rzeczywistości pieniądz to bardzo prosta koncepcja – na kartach tej książki będziemy wielokrotnie podkreślać, że pieniądz to instrument pomiarowy. Wszystkie założenia, strategie i polityki władz państwa dotyczące pieniądza powinny opierać się na tej podstawowej prawdzie.

Dlaczego zatem tak wiele tekstów poświęconych pieniądzowi jest zbyt skomplikowanych i napisanych tak trudnym i nieprzeniknionym językiem? Dlaczego zawierają one tak wiele wzorów, które potrafi zrozumieć jedynie garstka przedstawicieli świata akademickiego? Dlaczego wreszcie tak wiele osób zakłada, że mylne przekonania dotyczące polityki monetarnej, na przykład: „inflacja jest niezbędna w celu zwiększania zatrudnienia”, opierają się na bezspornych faktach naukowych?

W książce tej przedstawiamy wpływ liczącego sobie wiele stuleci merkantylizmu, czyli nacjonalizmu gospodarczego, na kształtowanie przekonania, że kontrolowanie podaży pieniądza jest najskuteczniejszym sposobem budowania bogactwa i silnej gospodarki. Jeszcze ważniejsze pytanie dotyczy tego, dlaczego ta mylna koncepcja przetrwała tyle wieków. Dlaczego jest promowana przez teoretyków, którzy we wszystkich innych kwestiach pozostają ideologicznymi oponentami?

Odpowiedź na nie wiąże się ze starymi założeniami dotyczącymi gospodarki, podzielanymi przez marksistów, keynesistów, monetarystów, ekonomistów klasycznych, a nawet ekonomistów strony podaży. Wszyscy ci teoretycy są zdania, że gospodarka to samodzielny, odrębny i zamknięty system, a narzędziem kalibrującym ten system jest pieniądz.

Istotą tej koncepcji jest przekonanie o istnieniu równowagi, czyli pewnego stanu spoczynkowego, który osiąga się wtedy, gdy wszystko działa, tak jak należy. Ceny powinny być stabilne. Powinniśmy mieć do czynienia z pełnym zatrudnieniem (jakkolwiek by je definiować). Podaż powinna odpowiadać popytowi. W konserwatywnym świecie ekonomii równowaga stanowi swego rodzaju odpowiednik nirwany. Oczywiście należy liczyć się z występowaniem różnych zdarzeń zewnętrznych, takich jak wojny, susze, huragany, trzęsienia ziemi, pojawiające się co jakiś czas kryzysy finansowe, a także przełomy wywołane pojawieniem się innowacyjnych rozwiązań technologicznych, takich jak silnik parowy, kolej czy internet. Zawsze jednak w końcu sytuacja się uspokaja, więc gospodarka też powinna się „unormować”.

Klasyczni ekonomiści uważali, że stan równowagi najłatwiej osiąga się w warunkach niskich podatków, rozsądnych wydatków publicznych, wolnego handlu i zdrowego pieniądza[1]. Keynesiści, przekonani o nieuchronnej niestabilności wolnego rynku, nalegają na dążenie do równowagi w gospodarce poprzez stosowanie takich narzędzi jak wydatki publiczne, podatki, stopy procentowe i regulacje[2]. Monetaryści, wywodzący się wprost od keynesistów, są zwolennikami kontroli nad podażą pieniądza sprawowanej przez bank centralny[3].

Zwolennicy wszystkich tych szkół ekonomii zgadzają się co do tego, że wahania, do których dochodzi na rynku, należy uznać za niepożądane, że stanowią one utrudnienie, którego występowanie należy ograniczać albo wręcz eliminować. W większości podręczników do ekonomii spotyka się fragmenty poświęcone powodom występowania cykli koniunkturalnych oraz potencjalnym metodom zaradzenia temu zjawisku.

Fundamentem wszystkich tych koncepcji jest przekonanie, że istnieje coś takiego jak stabilność gospodarki. W rzeczywistości niczego takiego nie ma. Parafrazując George’a Gildera, genialnego technologa, możemy stwierdzić: nikt nie jest w stanie rzetelnie przewidywać wydarzeń następujących w naszym codziennym życiu, takich jak przyszłe możliwości zarobkowania, choroby czy wypadki samochodowe. Dlaczego zatem ekonomiści są tak bardzo przekonani, że potrafią przewidywać przyszłość?[4]

Nie potrafią. Ekonomiści od lat zazdroszczą naukom ścisłym obowiązujących w nich prawidłowości. Choć przychodzi nam to z dużą trudnością, musimy stwierdzić, że częściową winę za to ponosi wybitny geniusz Isaac Newton. Pamięta się go najczęściej w związku z jego olbrzymim wkładem w rozwój fizyki, tymczasem okazuje się, że odegrał on również niebagatelną rolę w historii ekonomii. Pod koniec XVII wieku Newton oraz filozof John Locke prowadzili walkę z dewaluacją funta szterlinga. W 1717 roku, już jako Mistrz Mennicy Królewskiej, Newton powiązał wartość funta ze złotem w stosunku 3 funty 17 szylingów 10,5 pensa, czyli 3,89 funta za jedną uncję złota. Zależność ta utrzymała się przez ponad 200 lat[5].

Newton ma niezaprzeczalne zasługi w kwestii tego, w jaki sposób świat zaczął postrzegać pieniądz. Niestety, jego naukowy geniusz miał mniej pożyteczne skutki dla ekonomii rozumianej jako dziedzina wiedzy. W 1687 roku opublikował on jeden z najważniejszych tekstów w historii ludzkości, a mianowicie Philosophiae naturalis principia mathematica[6] (Matematyczne zasady filozofii przyrody). Dzieło to odmieniło nasze postrzeganie świata, dało początek epoce nauki i całemu Oświeceniu. Na skutek publikacji tego niezwykle doniosłego tekstu świat zaczął być postrzegany jako coś przypominającego wielki mechanizm – wielki i niesamowicie skomplikowany zegar, którego działaniem rządzą pewne niezmienne prawa[7].

Później w niemal każdej kolejnej epoce przedstawiciele nauk nieteologicznych dążyli do tego, aby towarzyszyła im prestiżowa otoczka naukowości. Nauki społeczne usiłowały jak najbardziej upodobnić się do nauk ścisłych. Ekonomia, nazywana kiedyś ekonomią polityczną, ze szczególnym zapałem ruszyła do zapożyczania sformułowań językowych oraz innych, niekoniecznie pożądanych, elementów charakterystycznych dla dociekań naukowych.

Na kartach tej książki wyjaśnimy, w jaki sposób Adam Smith i jego następcy roznieśli w pył monetarne i ekonomiczne podstawy merkantylizmu, czyli koncepcji, która narodziła się w XVI wieku i przez ponad 200 lat trzymała w żelaznym uścisku europejskich władców. Smith i inni ekonomiści klasyczni właściwie rozumieli rolę pieniądza w gospodarce oraz wiedzieli, że handel jest źródłem dobrobytu. Niestety, teoretycy współcześni Adamowi Smithowi, w szczególności David Ricardo, również padli ofiarą tej zazdrości wobec nauk ścisłych.

Ricardo, zwolennik poglądów Smitha, na początku XIX wieku przedstawił słynne wyjaśnienie zjawiska zaspokajania potrzeb krajów bogatych i ubogich w drodze wymiany handlowej – była to jego teoria przewagi komparatywnej. Ricardo wykazał również, że państwo może stosować system waluty złotej i samo nie posiadać tego cennego kruszcu – wystarczyło, że będzie w odpowiedni sposób kupować i sprzedawać obligacje[8]. Koncepcja ta stanowi punkt wyjścia do czegoś, co mogłoby funkcjonować współcześnie jako nowy system waluty złotej w Stanach Zjednoczonych. Pomysł ten omówimy w szczegółach w rozdziale szóstym.

Matematyczno-liczbowa obsesja Ricardo, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii zarobków i zysków, ciąży ekonomii do dziś. Pewnego razu Ricardo wysnuł hipotezę, że zyski mogą rosnąć wyłącznie kosztem zarobków siły roboczej[9]. Później koncepcję tę z właściwym sobie ferworem podchwycił Marks. Warto pamiętać, że niektórzy myśliciele lewicowi z czasów przedmarksistowskich określali się mianem socjalistów ricardiańskich.

Nietrudno sobie wyobrazić, dlaczego nauki ścisłe wydawały się ekonomistom tak atrakcyjne – w końcu im też zależało na autorytecie i prestiżu charakterystycznym dla przedstawicieli świata akademickiego. Nic zatem dziwnego, że w ekonomii coraz większy nacisk kładziono na matematykę i wzory. Kulminacją tego procesu była publikacja dzieła Johna Maynarda Keynesa z 1936 roku, zatytułowanego Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza[10].

Jako przedstawiciel szkoły klasycznej, Keynes prezentował iście newtonowskie spojrzenie na ekonomię. Rozumiał ją jako zamknięty system, w którym możliwy jest stan równowagi, osiągany dzięki zrównoważeniu popytu i podaży[11]. Dokonał jednak pewnej radykalnej zmiany w dotychczasowym modelu mechanicznym.

Tradycyjni ekonomiści uważali, że prawdziwa gospodarka to produkcja dóbr i usług, natomiast pieniądz i kredyt to „symbole gospodarki”, narzędzia prowadzenia wymiany handlowej.

Keynes odwrócił ten porządek o 180 stopni. W jego ujęciu to pieniądz i kredyt stanowiły faktyczne koło zamachowe gospodarki, a produkcja była od nich uzależniona[12]. W tym ujęciu państwo, które miało rzekomo kontrolować przepływ pieniądza i kredytu za pomocą biurokratycznej polityki nakazowej, odgrywało znacznie istotniejszą rolę w wyznaczaniu kierunków rozwoju gospodarki niż ludzie, przedsiębiorcy i firmy. To była radykalna nowość w stosunku do założeń klasycznej ekonomii.

Pseudonaukowy paradygmat Keynesa – przez niektórych nazywany neomerkantylizmem – ostatecznie zatriumfował i został nową doktryną ortodoksyjną dzięki dwóm wielkim katastrofom – pierwszej wojnie światowej i wielkiemu kryzysowi. Przed wybuchem pierwszej wojny światowej nikt nie miał wątpliwości co do tego, że państwa powinny z niezwykłym umiarem podchodzić do manipulowania przy gospodarce. Potem wybuchł ogólnoświatowy konflikt zbrojny, który spowodował, że wszystkie te ograniczenia odeszły w niepamięć. Rządy państw przekonały się, że mogą sięgać po majątek swoich obywateli za pomocą podatków, inflacji oraz zapożyczania się na niewyobrażalną wcześniej skalę. Później nastąpił wielki kryzys, będący w dużej mierze katastrofalnym skutkiem globalnej wojny handlowej, wywołanej amerykańską ustawą Smoota–Hawleya. Kryzys dodatkowo umocnił przekonanie, że niestabilne rynki wymagają interwencjonizmu państwowego. Oba te wydarzenia odmieniły tradycyjne postrzeganie rynków i roli państwa, dając znakomity pretekst historyczny, aby keynesizm został doktryną panującą i ortodoksyjną.

Jej mylne założenia stanowiły podstawę wielu polityk, które przez kilkadziesiąt lat wyrządziły niewypowiedziane szkody i stały się bodźcem do napisania tej książki. Tego rodzaju mroczną koncepcją, omawianą zresztą w jednym z następnych rozdziałów, jest krzywa Phillipsa. Chodzi o wykres ilustrujący prawidłowość, zgodnie z którą podtrzymywanie inflacji przekłada się na spadek bezrobocia, natomiast ograniczanie inflacji skutkuje wzrostem bezrobocia. Podkreślmy, że obie te korelacje nigdy nie znalazły potwierdzenia w rzeczywistości.

Wszystkie te wykresy, techniczny żargon oraz matematyczne wzory stosowane przez keynesistów i monetarystów, a także towarzysząca im aura autorytetu, stanowią skuteczną zasłonę dymną. Udało się w ten sposób ukryć fakt, że wiele założeń i prognoz gospodarczych formułowanych przez tych ludzi okazało się błędnych.

Było tak od samego początku. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku wielebny Thomas Robert Malthus, zwyczajem dobrych naukowców, zebrał ogrom danych, na podstawie których spróbował ustalić, jak dużą populację dałoby się utrzymać dzięki pracy rolników. Jego prognozy dotyczące głodu na wielką skalę okazały się całkowicie błędne, a przy tym były tak mroczne, że ekonomię zaczęto nazywać posępną nauką[13].

Niestety, Malthus – podobnie jak Ricardo – nie uwzględnił jednej istotnej zmiennej. Chodzi tu o czynnik, który jest pomijany w zdecydowanej większości, jeśli nie we wszystkich modelach stworzonych w celu prognozowania warunków gospodarczych. Mamy tu na myśli ludzką kreatywność i umiejętność rozwiązywania problemów w zakresie zwiększania dostępności zasobów i rozwijania gospodarki.

To właśnie ludzki geniusz zdecydował o tym, że dzisiaj żywność jest znacznie lepiej dostępna niż w XVIII wieku, a o przewidywanym przez Malthusa masowym głodzie w ogóle nie ma mowy. Innowacyjne rozwiązania w zakresie produkcji żywności oraz nowe technologie związane choćby z chłodnictwem umożliwiły dostarczanie większej ilości żywności do większej liczby ludzi na całym świecie. Śmierć głodowa to dziś zdarzenie występujące w związku z katastrofami naturalnymi lub w reżimach skrajnie dyktatorskich.

Innowacja zapobiegła również wystąpieniu niedoborów energii, które prognozowano w latach siedemdziesiątych XX wieku. Dzisiaj spodziewamy się raczej, że Stany Zjednoczone zamienią się w globalną elektrownię, a stanie się to dzięki nowym technologiom, takim jak szczelinowanie hydrauliczne.

Mimo to zaledwie nieliczni ekonomiści zdają się dostrzegać dominującą rolę przedsiębiorców, podobnie jak fakt, że gospodarka podlega nieustannym zmianom. Najbardziej znanym zwolennikiem tezy o dominującej roli elit i wybitnych jednostek w rozwoju społeczno-gospodarczym jest austriacki ekonomista Joseph Schumpeter, który klasyczny model równowagi gospodarczej uznawał za bezsensowny. Zasłynął on koncepcją „kreatywnej destrukcji”, procesu zachodzącego w każdej zmieniającej się gospodarce. Wyjaśniał, że gospodarce bardzo daleko do systemu zamkniętego. Stanowi ona raczej dynamiczny, żywy ekosystem, w ramach którego miliardy ludzi angażują się w nieskończenie skomplikowane układy działań i transakcji. Zmiana i wstrząsy są w gospodarce normą. Przedsiębiorcy i ich innowacje nie mają charakteru egzogennego, a stanowią sedno gospodarki, nieodłączny element wzrostu i postępu.

***

Na szczęście zarówno przedstawiciele ekonomii, jak i ludzie parający się innymi sprawami coraz częściej dostrzegają błędy tego tradycyjnego myślenia. Przemyślenia Schumpetera dotyczące kreatywnej destrukcji należą dziś do głównego nurtu myśli ekonomicznej. Coraz więcej osób dostrzega również, że niewłaściwie postrzegamy pieniądz. Coraz poważniej mówi się ostatnio o powrocie do systemu waluty złotej.

Kolejnym sygnałem świadczącym o stopniowym odchodzeniu od ortodoksyjnego keynesizmu jest pojawienie się nowych narzędzi pomiarów gospodarczych. Od bardzo długiego czasu najważniejszym wskaźnikiem pozostaje produkt krajowy brutto (PKB), który informuje nas, że konsumpcja odpowiada za 70 procent amerykańskiej gospodarki, 20 procent to wydatki publiczne, a 10 procent przypada na inwestycje[14]. Bureau of Economic Analysis of the Commerce Department planuje wprowadzić w 2014 roku nowy wskaźnik dodatkowy, a mianowicie produkcję brutto[15]. Wskaźnik ten uwzględnia pośrednie etapy prowadzące do wytworzenia produktów i usług, co pozwala lepiej zobrazować całość aktywności gospodarczej. Na skutek zastosowania tego wskaźnika udział konsumpcji w gospodarce maleje z 70 do 40 procent, wzrasta natomiast znaczenie inwestycji. Gwałtownie maleje zaś doniosłość wydatków publicznych.

Posępna niegdyś nauka zaczyna poruszać się z nową falą – zaczyna odchodzić od modelu stworzonego pod wpływem koncepcji Newtona, zgodnie z którym gospodarka to samodzielny mechanizm. Coraz częściej kładzie się nacisk na to, że za wzrost gospodarczy w dużej mierze odpowiadają przedsiębiorcy i ich kreatywność. Przełom w tej sprawie nastąpił w 2013 roku, wraz z ukazaniem się książki George’a Gildera Knowledge and Power[16]. Gilder formułuje w niej pozornie oczywisty wniosek, że prawdziwym źródłem bogactwa i dobrobytu jest ludzki umysł. Katalizatorem wzrostu gospodarczego jest pozyskiwanie nowej wiedzy – informacji gromadzonych metodą prób i błędów. Gospodarka rośnie na skutek nieustannych wysiłków przedsiębiorcy, o którym pisał Schumpeter. Przedsiębiorca ten stara się robić ciągle nowe rzeczy, tworzyć nowe produkty i całe nowe branże. Obserwuje, co się sprawdza, a co nie i uczy się zarówno na swoich błędach, jak i na sukcesach.

Gilder stawia pytanie, czym różnią się nasze czasy od epoki kamienia. Odpowiedź jest prosta: dzisiaj wiemy więcej[17]. Mieszkańcy jaskiń sprzed tysięcy lat „mieli te same apetyty i te same zasoby naturalne, które mamy dziś. Różnica między życiem współczesnym a życiem w epoce kamienia polega na tym, że wiemy znacznie więcej niż wtedy”.

Gilder ilustruje swoje spostrzeżenia odwołaniami do niemal cudownego odrodzenia gospodarek krajów Europy Zachodniej i Japonii po drugiej wojnie światowej. Mimo olbrzymich strat w ludziach i zasobach państwa te podniosły się z gruzów, a wszystko dzięki temu, że zniszczeniu nie uległa wiedza. Dzięki niezwykle kreatywnej dyplomacji amerykańskiej, która stworzyła zdrowy system monetarny oparty na złocie (po latach został on całkowicie bez powodu rozmontowany), systematycznemu ograniczaniu barier handlowych i zapewnianiu bezpieczeństwa wojskowego, zdewastowane państwa osiągnęły poziom produkcji wyższy niż w czasach przedwojennych, a wszystko to w czasie niespełna dziesięciu lat od zakończenia działań zbrojnych.

Rola wiedzy w budowaniu dobrobytu wyraża się również w tym, że najsilniejsze gospodarki spotykamy w krajach, które nie podchodzą zbyt ostrożnie do kwestii ryzyka i pozwalają swoim ludziom ponosić porażki. Porażka może stanowić źródło nowej wiedzy. Henry Ford dwukrotnie zbankrutował, zanim odniósł sukces jako producent samochodów.

Kiedy wreszcie pojmiemy, że źródłem wszelkiego bogactwa jest umysł człowieka, zrozumiemy, że wszystkie nasze obawy są bezpodstawne – obawy o zrównoważony wzrost, możliwość wyczerpania się zasobów naturalnych, wzrost liczby ludności uniemożliwiający jej wyżywienie czy niedostatki wody?

Gilder przytacza również historię Izraela: „Państwo to powstało w 1948 roku. Od tamtej pory liczba jego mieszkańców wzrosła dziesięciokrotnie, powierzchnia upraw rolnych trzykrotnie, a produkcja przemysłowa aż pięćdziesięciokrotnie[18], a mimo to konsumpcja wody netto zmalała tam o całe dziesięć procent. To wyjątkowe osiągnięcie nie jest dziełem surowych przepisów czy pozwów wytaczanych przez ekologów, lecz połączenia wiedzy i przedsiębiorczości”.

Informacja, handel i przedsiębiorczość – to wszystko, co trzeba wiedzieć na temat ekonomii. Pieniądz – zdrowy, taki, do którego można mieć zaufanie – stanowi spoiwo łączące wszystkie te elementy.

[1] The Wealth of Nations, Adam Smith Institute, 20 grudnia 2014, http://www.adamsmith.org/wealth-of-nations.

[2] Peter Drucker, Schumpeter and Keynes, „Forbes”, 23 maja 1983.

[3] Monetarism, Investopedia, 20 grudnia 2014, http://www.investopedia.com/terms/m/monetarism.asp.

[4] George Gilder, Knowledge and Power: The Information Theory of Capitalism and How It Is, Regnery, Washington 2013, s. 22, 270.

[5] Nathan Lewis, Gold: The Once and Future Money, John Wiley & Sons, Hoboken 2007, s. 29–30.

[6] Sir Isaac Newton, Encyclopaedia Britannica, 20 grudnia 2014, http://www.britannica.com/EBchecked/topic/413189/Sir-Isaac-Newton.

[7] Edward Dolnick, The Clockwork Universe: Isaac Newton, the Royal Society, and the Birth of the Modern World, HarperCollins, New York 2011, s. xvii.

[8] Lewis, op. cit., s. 255.

[9] Mark Skousen, Narodziny współczesnej ekonomii. Żywoty i idee wielkich myślicieli, tłum. Jerzy Strzelecki, Fijorr Publishing, Warszawa 2012.

[10] John Maynard Keynes, Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, tłum. Michał Kalecki, Stanisław Rączkowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.

[11] Drucker, op. cit.

[12] Drucker, op. cit.

[13] Thomas Robert Malthus, An Essay on the Principle of Population, Library of Economics and Liberty, 20 grudnia 2014, http://www.econlib.org/library/Malthus/malPop.html.

[14] Mark Skousen, Beyond GDP: Get Ready for a New Way to Measure the Economy, Forbes.com, 16 grudnia 2013, http://www.forbes.com/sites/realspin/ 2013/11/29/beyond-gdp-get-ready-for-a-new-way-to-measure-the-economy/.

[15] Ibidem.

[16] Gilder, op. cit.

[17] Jerry Bowyer, George Gilder Is Optimistic That We’re Due for a Surprising Leader, Forbes.com, dostęp: 21 sierpnia 2013, http://www.forbes.com/sites/jerrybowyer/2013/08/21/george-gilder-explains-why-stock-markets-have-devolved-into-a-world-of-noise/.

[18] Gilder, op. cit., s. 477.

Wprowadzenie

Trudno dziś o inne zagadnienie, które byłoby tak opacznie pojmowane jak kwestia pieniądza. Odkąd ponad 40 lat temu Stany Zjednoczone porzuciły system waluty złotej, władze tego kraju coraz bardziej zanurzają się w niebezpiecznej nieznajomości fundamentalnych zasad polityki monetarnej, którymi kierowano się przez większą część historii naszego kraju. Biurokraci i oficjele, którzy dziś odpowiadają za kształtowanie naszej polityki monetarnej, wiedzą o pieniądzu mniej niż ich poprzednicy sprzed 100 lat, z okresu wybuchu pierwszej wojny światowej. Amerykanie i reszta świata płacą dziś cenę za to, co nastąpiło potem.

Bieżący system płynnego „pieniądza biurokratycznego” – w ramach którego rząd sztucznie steruje wartością dolara – odpowiada za największe katastrofy gospodarcze minionych kilkudziesięciu lat, w tym za kryzys finansowy, którego w latach 2013–2014 doświadczają kraje rozwijające się. Słaby i niestabilny pieniądz legł również u podstaw paniki z lat 2008–2009, po której nastąpiła wielka recesja. Jej skutki odczuwamy po dziś dzień.

W rezultacie gospodarka Stanów Zjednoczonych przeszła od tworzenia dobrobytu do jego niszczenia. Nic dziwnego, że dziesiątki milionów ludzi mają poczucie, iż ich realne dochody się kurczą, a ich sytuacja finansowa staje się coraz trudniejsza.

Ta szalenie błędna polityka monetarna prowadzi nas ku nowej katastrofie gospodarczej i społecznej – katastrofie, która może stanąć w szranki z kryzysem finansowym z lat trzydziestych i wszystkim towarzyszącym mu okropieństwom. Coś trzeba z tym zrobić. Niestety, przez zbyt długi czas debata publiczna na ten temat była ograniczana przez mylne postrzeganie pieniądza oraz aurę tajemniczości, która otacza System Rezerwy Federalnej oraz jego „mędrców”.

Aby Stany Zjednoczone przestały powtarzać błędy, które doprowadziły do minionych kryzysów – i które z pewnością doprowadzą do kolejnych – musimy na nowo docenić zasady polityki monetarnej przyświecające Ameryce przez większą część jej historii. Celem tej książki jest demistyfikacja tego, czym jest pieniądz, jak również rozpoczęcie dyskusji prowadzącej do szerzenia wiedzy w tym zakresie.

Jeśli obrać klasyczne zasady polityki monetarnej z żargonu stosowanego przez biurokratów i ekonomistów, okaże się, że sprowadzają się one do zwykłego zdrowego rozsądku.

W rozdziale pierwszym, zatytułowanym „Jak do tego doszło?”, analizujemy współczesne nasilające się obawy o kondycję dolara amerykańskiego. Wyjaśniamy też, w jaki sposób czterdziestoletnie niszczenie tej waluty przełożyło się na życie i przyszłość wszystkich mieszkańców świata.

W rozdziale drugim, zatytułowanym „Czym jest pieniądz?”, wyjaśniamy, dlaczego pieniądz – podobnie jak każda inna miara wartości – musi być stabilny, aby mógł skutecznie odgrywać swoją rolę w gospodarce. To właśnie dlatego zmniejszanie i zwiększanie wartości pieniądza – a właśnie to robi System Rezerwy Federalnej, gdy wzmacnia lub osłabia dolara – zawsze przynosi negatywne skutki.

Jeśli chodzi o pieniądz, absolutnie najważniejszą kwestią jest jego stabilność. Niestety, biurokraci tego nie rozumieją, i właśnie dlatego tak rzadko uzyskują pożądane efekty, gdy zmniejszają lub zwiększają bazę monetarną. Tajemnicą skutecznej polityki monetarnej jest utrzymywanie stabilnej wartości pieniądza.

W rozdziale trzecim, zatytułowanym „Pieniądz i handel. Deficyt świadomości”, wykazujemy absurdalność obsesji naszych polityków na punkcie takiej polityki monetarnej i handlowej, której celem jest unikanie deficytu w bilansie płatniczym. Merkantylizm gospodarczy z okresu od XVI do XVIII wieku opierał się na założeniu, że import drenuje państwo, ponieważ wiąże się z wysyłaniem pieniędzy za granicę. Dzisiaj panuje natomiast neomerkantylizm, który skłania polityków do osłabiania własnej waluty w celu zwiększania eksportu i ograniczania importu.

W rozdziale tym wyjaśniamy, dlaczego już sama koncepcja deficytu w bilansie płatniczym jest błędna. Niestety, skutkiem prowadzonej od lat polityki jest wprowadzanie zbędnych środków protekcjonistycznych, szkodzących zarówno Stanom Zjednoczonym, jak i gospodarce globalnej. Co więcej, prowadzą one do zaostrzania stosunków między poszczególnymi krajami. Jak wyjaśniamy, nie ma najmniejszego sensu spierać się z innymi o wartość waluty. Najważniejszym czynnikiem napędowym handlu nie jest wartość waluty, ale faktyczne potrzeby ludzi i przedsiębiorstw. Bez względu na to, czy wymiana handlowa odbywa się między ludźmi, firmami czy krajami, zawsze przynosi korzyści obu stronom transakcji. Inwestycje zagraniczne w Stanach Zjednoczonych są warte więcej, niż wynosi nasz tak zwany deficyt w handlu zagranicznym.

W rozdziale czwartym, zatytułowanym „Pieniądz a dobrobyt. Dlaczego inflacja wcale nie jest taka dobra”, wyjaśniamy, dlaczego arbitralne zwiększanie podaży pieniądza przynosi najczęściej skutki przeciwne do zamierzonych i hamuje proces budowania dobrobytu. Pieniądz jest nie tylko miarą wartości, lecz stanowi również system komunikacji, zapewniający producentom i konsumentom dostęp do bardzo ważnych informacji.

Sztuczne manipulowanie walutą szkodzi rynkowi, ponieważ skutkuje wysyłaniem fałszywych sygnałów. Podaż i popyt ulegają zniekształceniu, co kończy się niedoborami produkcji i inflacją. Zjawisko to może wystąpić nawet w warunkach rzekomo niskiej inflacji. Podręcznikowym jego przykładem jest bańka cenowa na rynku nieruchomości z początku pierwszej dekady XXI wieku.

Rozdział piąty, „Pieniądz a moralność. W jaki sposób osłabianie waluty osłabia społeczeństwo”, zgłębia zjawisko manipulowania walutą jako przyczyny problemów społecznych. Mały przykład: inflacja wywołana nadmiernym drukowaniem pieniądza sprowadziła na Rosję i Chiny komunistyczną dyktaturę, położyła też podwaliny pod dojście do władzy nazistów. Tego rodzaju katastrofalne scenariusze mogą dziś się wydawać odległe, warto mieć jednak świadomość, że sztuczne manipulowanie wartością walut wywołało niekorzystne skutki społeczne podczas kryzysu finansowego w 2008 roku i w kolejnych latach.

Pieniądz stanowi fundament zaufania i współpracy na rynkach oraz wewnątrz społeczeństwa. Brak stabilnego pieniądza przekłada się na brak zaufania. W ujęciu historycznym inflacji i luźnej polityce monetarnej towarzyszyły wyższa przestępczość, korupcja, polaryzacja sceny politycznej i niepokoje społeczne. Zjawisko to możemy zaobserwować nawet dzisiaj. Globalna ekspansja monetarna minionego dziesięciolecia stała się katalizatorem dla niepokojów politycznych na całym świecie – od arabskiej wiosny na Bliskim Wschodzie aż po protesty ruchu Occupy Wall Street w Stanach Zjednoczonych. Niestety, ani politycy, ani inni jakoś nie potrafią powiązać jednego z drugim.

W rozdziale szóstym, zatytułowanym „System waluty złotej. Jak uratować światową gospodarkę w XXI wieku”, analizujemy najlepszy sposób na osiąganie stabilności monetarnej, czyli powiązanie dolara lub dowolnej innej waluty ze złotem. Duża część polityków nie chce nawet rozważyć pomysłu powrotu do systemu waluty złotej. Wynika to z zadziwiającej niewiedzy na temat tego, czym taki system jest i jak funkcjonuje. W historii mieliśmy już kilka różnych form systemu waluty złotej, pojawiło się również kilka propozycji nowej wersji takiego systemu.

W rozdziale szóstym przeprowadzamy analizę historii złota i obalamy mity na jego temat. Zawarliśmy w nim również naszą własną propozycję systemu waluty złotej na miarę XXI wieku. Wbrew obawom krytyków, powrót do złota nie oznaczałby sztywnej i niezmiennej podaży pieniądza. Złoto jest znacznie bardziej elastyczne, niż się powszechnie uważa. Ma ono stanowić kotwicę wartości, a to oznacza, że dane państwo może stosować system waluty złotej, nie posiadając nawet jednej uncji tego kruszcu.

Naszym zdaniem, prędzej czy później system waluty złotej zostanie wdrożony, niestety, na razie nie da się stwierdzić, kiedy może to nastąpić ani w jakich okolicznościach się to stanie. Tymczasem kontynuowana będzie polityka niszczenia dolara, może z jakimiś krótkimi przerwami. W rozdziale siódmym, zatytułowanym „Ochrona majątku przed niestabilnym pieniądzem – poradnik przetrwania”, przedstawiamy zdroworozsądkowe porady dotyczące działań, które warto podjąć już dziś, aby ochronić swój prywatny majątek.

Rozdział ósmy, zatytułowany „Spojrzenie w przyszłość”, przedstawia analizę potencjalnego rozwoju wypadków w światowej gospodarce przy założeniu, że dotychczasowy niebezpieczny kurs zostanie utrzymany. Prognozujemy również, co się stanie, gdy w końcu na nowo odkryjemy mądrość Ojców Założycieli Stanów Zjednoczonych i pierwszego amerykańskiego sekretarza skarbu, Alexandra Hamiltona – mądrość prowadzącą do ustanowienia systemu waluty złotej.

Powrót do stabilnego pieniądza stanie się przyczynkiem do długoterminowego wzrostu gospodarczego, który już kiedyś zamienił Stany Zjednoczone z rzadko zaludnionego kraju rolniczego w globalną innowacyjną potęgę przemysłową – w gospodarkę, której zazdrości nam cały świat. Skorzystają na tym i Ameryka, i inne kraje.

Bez gospodarki opartej na stabilnym pieniądzu musimy liczyć się z coraz bardziej rozbudowanym aparatem państwa, stagnacją i coraz bardziej dotkliwymi problemami politycznymi. Stabilny pieniądz nie tylko stanowi fundament współpracy i postępu, stanowi również drogę prowadzącą do budowy zasobnego i moralnego społeczeństwa.

Rozdział 1
Jak do tego doszło?

Jesienią 2008 roku Stany Zjednoczone doświadczyły najgorszego kryzysu finansowego od czasu wielkiego kryzysu. (…) Pięć lat później (…) amerykańska gospodarka wciąż ma się źle. Bezrobotni mężczyźni w średnim wieku spoglądają w lustro i widzą tam kogoś, kto może już nigdy nie znaleźć pracy. Młode małżeństwa, które powinny piąć się w górę, mieszkają w piwnicach domów swoich rodziców.

Daniel Henninger, „The Wall Street Journal”

Świat ma za sobą dziesięć trudnych lat. Za nami finansowy koszmar, który rozpoczął się w Stanach Zjednoczonych i doprowadził niemal do upadku ogólnoświatowego systemu finansowego. Później nastąpiła recesja, jakiej nie widzieliśmy od ponad 30 lat. Wybuchły kryzysy płynności, które zagroziły rządom w USA i w Europie. Na Islandii system finansowy całkowicie się załamał. Pojawiły się ataki walutowe, w tym na rupię i euro, w Zimbabwe wystąpiła hiperinflacja, a Syria jest rozdarta wojną domową.

W 2014 roku wielka recesja należała już do przeszłości. Bezpośrednie objawy co prawda ustąpiły, niepokój jednak pozostaje. Odbicie gospodarcze w USA i innych krajach świata jest raczej wątłe. Badania opinii publicznej wskazują na największą polityczną polaryzację obywateli od wielu dziesięcioleci. Od Bliskiego Wschodu aż po Amerykę Łacińską przez ulice przetaczają się demonstracje, co rusz wybuchają gdzieś niepokoje społeczne. Kraje rozwijające się, takie jak Rosja, Brazylia, Indie, Turcja, Indonezja czy Republika Południowej Afryki, poniosły dotkliwe straty. W styczniu 2014 roku indeks Dow Jones Industrial Average stracił ponad 318 punktów, czyli 2% swojej wartości jednego dnia[1].

Jak zauważył jeden z obserwatorów, na Wall Street zapanowało poczucie, jakbyśmy „cofnęli się do 1929 roku”[2]. Wiele osób obawia się, że wypracowane zyski mogą szybko wyparować, że za rogiem czai się już kolejny globalny kryzys finansowy. Coraz większe są również obawy o przyszłość dolara. Świadczą o tym choćby pęd do inwestowania w złoto oraz pojawianie się alternatywnych walut, takich jak bitcoin czy zdelegalizowany obecnie dolar liberty. Niepokojącym symptomem może być również rosnąca liczba książek, których autorzy piszą apokaliptyczne scenariusze uwzględniające całkowity upadek dolara i wojny walutowe. Wiele osób z pewnością zastanawia się, czy te prognozy mogą się spełnić.

Politycy i mędrcy z całego świata przedstawiają najróżniejsze uzasadnienia dla wybuchających kryzysów i innych plag toczących gospodarkę, takie jak chciwość, szalone spekulacje na ryzykownych rynkach walutowych, nadmierne zadłużenie, nierówności, a nawet sam amerykański kapitalizm. Prawdziwym źródłem wszystkich naszych problemów jest jednak ignorancja polityków, którzy patrzą na pieniądz oczami średniowiecznych merkantylistów. Oficjele ci albo nie chcą, albo nie są w stanie pojąć pewnej podstawowej prawdy: pieniądz i dobrobyt to dwie różne sprawy. Pieniądz przypomina raczej wagę albo linijkę – stanowi miarę wartości.

Trudno chyba znaleźć kogoś, kto uznałby za korzystne nieustanne zmiany liczby minut w jednej godzinie lub zmiany liczby centymetrów w jednym metrze. Wywołałoby to olbrzymi chaos. Nikt nie zaryzykowałby też twierdzenia, że każdy z pięćdziesięciu stanów USA powinien mieć własną walutę albo że każda z tych hipotetycznych walut powinna wymieniać się na pozostałe według kursu płynnego. Amerykanom zamieszkującym różne stany byłoby wówczas koszmarnie trudno coś od siebie kupować i coś sobie sprzedawać. Nawet podróże byłyby utrudnione, gdyby mieszkaniec Wisconsin nie był pewien, ile jego dolary będą warte na Florydzie. Większość ludzi uznałaby taki system za chaotyczny, skomplikowany i bezsensowny. Niestety, właśnie tak wygląda każdy dzień międzynarodowej wymiany handlowej – na tym polega globalny system monetarny, oparty na płynnych kursach wymiany walut.

Koniec systemu waluty złotej, początek chaosu walutowego

To zadziwiające, ale politycy i oficjele wiedzą na temat pieniądza mniej niż ludzie, którzy pełnili ich obowiązki sto lat wcześniej. Ta podstawowa ignorancja sprowadziła na nas nie tylko wszystkie katastrofy minionej dekady, lecz również wielką depresję i wielką inflację z lat siedemdziesiątych. Ponad 40 lat temu ignorancja ta doprowadziła do porzucenia systemu waluty złotej i zniszczenia dolara amerykańskiego jako punktu odniesienia dla innych walut światowych i całej globalnej gospodarki.

Dolar był powiązany ze złotem od czasów prezydentury Jerzego Waszyngtona. Pod koniec drugiej wojny światowej, gdy światowa gospodarka i duża część infrastruktury monetarnej leżała w gruzach wywołanych konfliktem zbrojnym oraz wielkim kryzysem, alianci spotkali się w Bretton Woods w stanie New Hampshire. Postawili sobie za cel opracowanie nowego międzynarodowego systemu monetarnego. Uzgodniono, że dolar pozostanie powiązany ze złotem według kursu 35 dolarów za jedną uncję. Inne kraje miały na sztywno powiązać swoje waluty z dolarem.

System waluty złotej z Bretton Woods przetrwał od 1944 do 1971 roku. Wówczas o odejściu od tego systemu zadecydował Richard Nixon. Dlaczego to zrobił? Wyjaśnimy to już wkrótce. Od tamtej pory wartość dolara amerykańskiego i innych walut światowych pozostaje na łasce amerykańskiego Systemu Rezerwy Federalnej (nazywanego w skrócie Fed) oraz innych banków centralnych, czyli organów, których polityka stanowi odzwierciedlenie bieżących kaprysów władz poszczególnych krajów.

Ten wiecznie fluktuujący system pieniądza biurokratycznego, naznaczony stopniowym osłabianiem dolara, dał nam cztery dziesięciolecia stopniowej erozji dobrobytu. Od 1971 roku siła nabywcza dolara spadła o ponad 80 procent[3]. Duża część tej zmiany przypada już na XXI wiek. Zgodnie ze wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych, od roku 2000 wartość dolara zmalała o 26 procent[4].

Zjawisko to rodzi poważne skutki dla światowej gospodarki. Surowce, takie jak ropa naftowa, miedź czy pszenica, wycenia się w dolarach. Inne kraje większość transakcji zawierają właśnie w dolarze albo z wykorzystaniem kontraktów denominowanych w tej walucie. Oznacza to, że decyzje podejmowane przez Fed mają istotne znaczenie dla globalnego przepływu kapitału i stanowią punkt odniesienia w kształtowaniu wewnętrznej polityki monetarnej przez inne kraje.

Z prowadzonych badań wynika, że od czasu odejścia od systemu z Bretton Woods, co nastąpiło w 1971 roku, świat doświadcza częstszych kryzysów oraz okresów spowolnienia gospodarczego[5]. Za te liczne wstrząsy odpowiada pieniądz biurokratyczny, który mimo to jest postrzegany jako nieunikniony element kapitalizmu wolnorynkowego – taki finansowy odpowiednik huraganów i monsunów.

Toksyczne i szkodliwe skutki niestabilnego pieniądza mogliśmy obserwować w 2013 roku, gdy Fed ogłosił, że rozpoczyna ograniczanie gigantycznego programu luzowania ilościowego[6]. Rentowność amerykańskich dziesięcioletnich obligacji skarbowych skoczyła do niemal trzech procent, czyli wzrosła niemal dwukrotnie w stosunku do okresu luzowania ilościowego, gdy wynosiła nawet 1,6 procent. Te nowe stopy procentowe były na tyle atrakcyjne, że spowodowały gwałtowny napływ kapitału do Stanów Zjednoczonych, co przełożyło się na spadek popytu na obligacje i waluty rynków wschodzących, nazywanych czasem „wrażliwą piątką” (chodzi o Indonezję, Republikę Południowej Afryki, Brazylię, Indie i Turcję). Wyprzedaż tych aktywów spowodowała, że waluty tych państw coraz bardziej słabną[7].

To tylko jeden z przykładów chaosu, jaki sieje biurokratyczny dolar. Niestety, przykładów tych jest zdecydowanie zbyt wiele.

Kolejne dawki tego samego, złego leku

Zależność między niestabilnym pieniądzem a niestabilną globalną gospodarką wydaje się oczywista, niestety, nasi decydenci jakoś jej nie dostrzegają. Brak zrozumienia koncepcji pieniądza jest charakterystyczny dla wszystkich narodów i przekracza podziały polityczne. Destrukcyjna, luźna polityka monetarna, prowadzona w okresie prezydentury demokraty Baracka Obamy przez Bena Bernankego, ówczesnego szefa Fed, rozpoczęła się jeszcze w czasach administracji republikańskiej, gdy przewodniczącym Fed był Alan Greenspan. Richard Nixon, republikanin, podjął historyczną decyzję o odejściu od systemu waluty złotej, w reakcji na politykę osłabiania dolara, realizowaną przez demokratę Lyndona Johnsona.

Przez ponad czterdzieści lat podejmowaliśmy kolejne błędne decyzje w zakresie polityki monetarnej. Każda kolejna decyzja pogłębiała tylko dotychczasowe problemy. W dalszej części książki wyjaśnimy, w jaki sposób luźna polityka monetarna Fed z pierwszych lat XXI wieku doprowadziła do wybuchu globalnej paniki oraz ogólnoświatowej recesji, która rozpoczęła się w 2008 roku. Jakie środki zaradcze postanowiono zastosować? Luzowanie ilościowe, czyli największe poszerzanie bazy monetarnej w historii.

Luzowanie ilościowe okazało się nieskuteczne nie tylko jako bodziec mający stymulować gospodarkę. Ono wręcz zaszkodziło odbiciu gospodarczemu poprzez destrukcyjną nieoptymalną alokację kredytu. Być może jeszcze gorszą konsekwencją tej decyzji był początkowy skokowy wzrost cen surowców, który przełożył się na wzrost cen żywności i paliw. W wielu krajach rozwijających się doprowadziło to do zaostrzenia podziałów politycznych i wybuchu niepokojów społecznych.

Większość tych pieniędzy, mających rzekomo stymulować gospodarkę, nigdy do niej nie trafiła[8]. Dlaczego? Jedną z przyczyn okazała się strategia skupu obligacji, stanowiąca element programu luzowania ilościowego nazwana „Operacja Twist”. Fed prowadzi zwykle politykę poszerzania bazy monetarnej przez skupowanie krótkoterminowych obligacji skarbowych od instytucji finansowych. Z uzyskanych w ten sposób środków banki udzielają krótkoterminowych kredytów tym firmom, które tworzą najwięcej miejsc pracy. Operacja Twist wprowadziła jednak pewną nowość – tym razem skup miał objąć również długoterminowe obligacje skarbowe oraz papiery wartościowe zabezpieczone kredytami hipotecznymi[9]. Oznaczało to, że środki te nie były już przekazywane przedsiębiorcom tworzącym nowe miejsca pracy, lecz największym korporacjom oraz samemu rządowi. Można to uznać za szczególną formę alokacji kredytu.

Zwolennicy tego rozwiązania podkreślali, że Operacja Twist doprowadzi do obniżenia długoterminowych stóp procentowych, a to zachęci ludzi do kupowania domów i inwestowania w firmy, pobudzając tym samym gospodarkę. Tak naprawdę jednak taki system alokacji to czyste kumoterstwo, będące powszechnie spotykanym skutkiem stosowania pieniądza biurokratycznego.

Te szeroko rozpowszechnione błędy w rozumieniu pieniądza powodują, że nasi decydenci w dużej mierze nie dostrzegają również innych problemów związanych z tą polityką. Podejmowane są wręcz działania zmierzające do tego, aby Systemowi Rezerwy Federalnej i innym bankom centralnym przyznać jeszcze większe uprawnienia.

Niestabilny pieniądz – bezzapachowy i bezbarwny

Niestabilny pieniądz przypomina trochę tlenek węgla – nie ma zapachu ani barwy. Większość ludzi nie dostrzega wyrządzanych przezeń szkód, dopóki nie jest za późno. Fundamentalna prawda głosi, że gdy pieniądz ulega osłabieniu, ludzie starają się chronić swój majątek, inwestując w surowce i aktywa rzeczowe. Zaczynają zatem rosnąć ceny nieruchomości, żywności i paliw, choć my nie orientujemy się jeszcze, co się dzieje.

Weźmy na przykład cenową bańkę spekulacyjną na rynku nieruchomości, która nastąpiła około 2005 roku. Niewiele osób skojarzyło ten fakt z osłabianiem dolara przez Fed. Ludzie widzieli tylko tanie kredyty. Wielu podejmowało szybką decyzję o zakupie domu, wychodząc z założenia, że ceny mogą tylko rosnąć. Gdy Fed w końcu podniósł stopy procentowe, rynek się załamał.

Oczywiście słaby dolar nie był jedynym czynnikiem, który do tego doprowadził, trzeba mieć jednak świadomość, że gdyby nie zalanie rynku kredytów hipotecznych subprime tanim dolarem[10], nigdy nie doszłoby do nadmuchania tej bańki. Niestety, po dziś dzień zapaść na rynku nieruchomości oraz zdarzenia, które nastąpiły potem, przedstawia się jako efekt chciwości oraz braku odpowiednich regulacji. Winą obarcza się również przepisy umożliwiające niedrogie nabywanie domów oraz publiczne instytucje kredytowe Fannie Mae i Freddie Mac. Te dwa ostatnie czynniki bez wątpienia miały w tym wszystkim swój udział. Trzeba jednak pamiętać, że presja na zapewnianie społeczeństwu niedrogiego dostępu do własnego domu istniała już w latach dziewięćdziesiątych, kiedy o żadnym szale na nieruchomości nie było mowy. Dlaczego nagle bańka została nadmuchana po roku 2000, a w poprzedniej dekadzie to się nie stało?

Po prostu w latach dziewięćdziesiątych nie prowadzono luźnej polityki monetarnej. Bańka na rynku nieruchomości zaczęła powstawać po tym, jak Alan Greenspan obniżył stopy procentowe w celu stymulowania gospodarki po recesji z lat 2001–2002. Greenspan przez zbyt długi czas utrzymywał stopy na zbyt niskim poziomie[11].

Pęknięcie bańki cenowej na rynku kredytów hipotecznych subprime stanowiło pierwszy klocek w całym szeregu klocków domino. Następne w kolejności były: amerykański sektor finansowy, banki europejskie, kryzys zadłużenia w Europie, problemy z płynnością finansową Grecji oraz katastrofy bankowe na Islandii i Cyprze.

Inne problemy wywołane słabym dolarem

Choć większość ludzi nie zdaje sobie z tego sprawy, słaby dolar odpowiada za dużą część problemów, z którymi dziś się borykamy.

Wysokie ceny żywności i paliw

Podobnie jak w przypadku bańki na rynku nieruchomości, również wzrost cen ropy naftowej z połowy pierwszej dekady XXI wieku (tak samo jak ten z lat siedemdziesiątych XX wieku) powszechnie przypisywano ludzkiej chciwości. Od połowy lat osiemdziesiątych aż do początków pierwszej dekady XXI wieku, gdy dolar był silną walutą, ropa kosztowała średnio nieco ponad 21 dolarów za baryłkę. Dzisiaj kosztuje około 95 dolarów[12].

Rosnące ceny surowców naturalnych wywołane słabnącym dolarem wpłynęły również na wzrost cen żywności. Wiele osób robiących zakupy spożywcze z pewnością zwróciło uwagę, że ceny wołowiny i drobiu są rekordowo wysokie. Szczególnie niszczące skutki wywołuje to w krajach rozwijających się, w których żywność pochłania większą część dochodów ludzi. Odkąd w połowie pierwszej dekady XXI wieku Fed i inne banki centralne zaczęły poszerzać bazę monetarną, wysokie ceny żywności – niesłusznie przypisywane anomaliom klimatycznym i rosnącemu popytowi – wywołują zamieszki od Haiti przez Bangladesz aż po Egipt[13].

Mniejsza mobilność, większe nierówności, erozja majątków prywatnych

Erozja dolara sprawiła, że dzisiaj rodzina należąca do klasy średniej musi żyć z dwóch pensji, podczas gdy w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych w zupełności wystarczała jej jedna pensja. Dlaczego? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba przyjrzeć się danym publikowanym przez U.S. Bureau of Labor Statistics. To, co w 1971 roku można było kupić za jednego dolara, w 2014 roku kosztuje 5,78 dolara[14]. Innymi słowy, aby kupić porównywalne dobra i usługi[15], dzisiaj potrzeba niemal sześciokrotnie więcej pieniędzy niż 40 lat temu. Gdyby z jednym dolarem z 2014 roku cofnąć się w czasie do 1971 roku, według przelicznika CPI tenże dolar byłby wart 17 centów[16].

Co to oznacza w kwestii wynagrodzeń? Na podstawie danych publikowanych przez U.S. Census Bureau, mężczyzna w wieku od 31 do 50 lat, który w 1972 roku zarabiał 54 163 dolary, dzisiaj zarabia 45 224 dolary po korekcie o inflację. Zarabia zatem o 17 procent mniej[17]. Od tamtej pory znacznie większy odsetek pracujących stanowią kobiety, więc w gospodarstwach domowych różnicę tę pokrywają właśnie dochody pań. Mark Gimein z Bloomberg.com stwierdza: „Podsumowując, rodziny utrzymywane przez jedną osobę ustąpiły miejsca rodzinom utrzymywanym przez dwie osoby, a mimo to mediana dochodu rodziny ledwie przesunęła się w górę. Rodziny utrzymywane przez jedną osobę mają się natomiast gorzej niż kiedyś”[18].

Ten spadek realnych dochodów to kluczowy powód, dla którego ludzie mają poczucie, że stoją w miejscu – to kluczowy powód nasilającej się niechęci względem bogatych. Oczywiście rosnąca presja na klasę średnią ma również inne przyczyny, z których najważniejszą są podatki. Podstawowym czynnikiem jest jednak słaby dolar.

Większa zmienność i kryzysy walutowe

Chaos walutowy, który panuje w 2014 roku w krajach rozwijających się, to kolejny z niepotrzebnych kryzysów, które wystąpiły w ostatnich kilkudziesięciu latach na skutek występowania niestabilnego pieniądza. Dzisiejsze wielkie i często agresywne rynki globalne, zdolne do atakowania walut poszczególnych krajów, powstały dopiero wtedy, gdy Stany Zjednoczone zrezygnowały z systemu waluty złotej. Kryzysy te stanowią bezpośredni skutek ryzyka związanego z płynnymi kursami wymiany walut. W okresie obowiązywania systemu z Bretton Woods kryzysy miały łagodny przebieg i występowały rzadko. Niestety, system ten został rozmontowany, a wszystko przez Stany Zjednoczone, które odmówiły dalszego respektowania jego postanowień.

Słaby dolar legł również u podstaw kryzysów bankowych, które powszechnie przypisuje się amerykańskiemu systemowi rezerw cząstkowych. Banki od zawsze zarabiały na tym, że pieniądze pozyskane w formie depozytów pożyczały swoim klientom. Utrzymywane rezerwy miały wystarczyć jedynie na pokrycie normalnych potrzeb klientów w zakresie wypłacania środków oraz na pokrycie strat z niespłacanych kredytów. Dla uproszczenia możemy przyjąć, że banki utrzymują jednego dolara rezerw na każde dziesięć dolarów utrzymywanych depozytów. Kiedyś krytykowano system rezerw cząstkowych za to, że w zbyt dużym stopniu naraża banki na niestabilność, a przez to naraża bezpieczeństwo całej gospodarki. Pewnie coś w tym jest, ponieważ w historii nie brakuje instytucji bankowych, które udzieliły zbyt dużo złych kredytów i upadły.

Jednak w ujęciu historycznym prawdziwym problemem okazują się nieodpowiednie regulacje działalności banków, choć trzeba podkreślić, że w okresie, który nastąpił po rozwiązaniu systemu z Bretton Woods, podstawowym czynnikiem wywołującym kłopoty banków był niestabilny pieniądz. Bańki spekulacyjne cen aktywów, które towarzyszą inflacji, są zwykle spowodowane nieodpowiednimi praktykami związanymi z udzielaniem kredytów. Właśnie tak to wyglądało w przypadku boomów na ropę naftową, nieruchomości, produkty rolne oraz inne aktywa uznawane tradycyjnie za bezpieczne i stanowiące ochronę przed niestabilnym pieniądzem.

(...)

WARTO ZAPAMIĘTAĆ

Niestabilna waluta to niestabilna gospodarka i mniejszy dobrobyt.

[1] Anora Mahmudova, U.S. Stocks Tumble; Dow Drops 318 Points, MarketWatch.com, 24 stycznia 2014, http://www.marketwatch.com/story/us-stocks-sell-off-another-triple-digit-drop-for-dow-2014-01-24.

[2] John J. Xenakis, World View: That ‘1929 Feeling’ May Be Back on Wall Street, Breitbart.com, 25 stycznia 2014, http://www.breitbart.com/Big-Peace/2014/01/24/25-Jan-14-World-View-That-1929-feeling-may-be-back-on-Wall-Street.

[3] Lewis E. Lehrman, The Nixon Shock Heard ’Round the World, (wykres), „Wall Street Journal”, 15 sierpnia 2011, http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424053111904007304576494073418802358.

[4] Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor, Consumer Price Index Inflation Calculator, http://www.bls.gov/data/inflation_calculator.htm.

[5] Michael Bordo i in., Is the Crisis Problem Growing More Severe?, „Economic Policy” 16 (32), kwiecień 2001, s. 53–82.

[6] William L. Watts, Treasurys Rally for Third Day as Taper Comfort Increases, MarketWatch.com, 10 grudnia 2013, http://www.marketwatch.com/story/treasurys-gain-as-investors-factor-in-taper-prospects-2013-12-10.

[7] „Fragile Five” Countries Face Taper Crunch, „Financial Times”, 17 grudnia 2013, http://www.ft.com/cms/s/2/407c42ac-6703-11e3-a5f9-00144feabdc0.html#axzz2ukSLUaSi.

[8] Robert Auerbach, Massive Misconceptions About Where the Bernanke Fed’s Money Explosion Went, „Huffington Post”, 25 czerwca 2013, http://www.huffingtonpost.com/robert-auerbach/massive-misconceptions-ab_b_3490373.html.

[9] David Malpass, The Fed „Twist” That Won’t Dance, „Wall Street Journal”, 21 września 2011, http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424053111904060604576570980769992022.

[10] Peter Ferrara, How the Government Created a Financial Crisis, Forbes.com, 5 maja 2011, http://www.forbes.com/sites/peterferrara/2011/05/19/how-the-government-created-a-financial-crisis/.

[11] Peter Wallison, Don’t Be Fooled About Low Rates and the Housing Bubble, RealClearMarkets.com, 23 stycznia 2013, http://www.realclearmarkets.com/articles/2013/01/23/
dont_be_fooled_about_low_rates_and_the_housing_bubble_100106.html.

[12] United States Energy Information Administration, the United States Department of Energy, Petroleum & Other Liquids, http://www.eia.gov/dnav/pet/hist/LeafHandler.ashx?n=pet&s=f000000_3&f=a.

[13] George Melloan, The Federal Reserve Is Causing Turmoil Abroad, „Wall Street Journal”, 23 lutego 2011, http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052748704657704576150202567815380; Javier Blas, Global Food Prices Hit Record High, „Financial Times”, 5 stycznia 2011, http://www.ft.com/intl/cms/s/0/51241bc0-18b4-11e0-b7ee-00144feab49a.html?siteedition=intl#axzz2u sqHqaXs.

[14] Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor, Consumer Price Index Inflation Calculator, http://www.bls.gov/data/inflation_calculator.htm.

[15] Ibidem.

[16] Ibidem.

[17] Mark Gimein, For U.S. Men, 40 Years of Falling Income, Bloomberg.com, 31 grudnia 2013, http://go.bloomberg.com/market-now/2013/12/31/for-us-men-40-years-of-falling-income/.

[18] Ibidem.

Koniec wersji demonstracyjnej.