Marcin Zaremba

Mobile
dla
menedżerów

czyli jak tworzyć dobre produkty mobilne

Redakcja

Agnieszka Al-Jawahiri

Projekt okładki

Studio KARANDASZ

Skład

JolAKS – Jolanta Szaniawska

© Copyright 2015 by Marcin Zaremba

All rights reserved

© Copyright 2015 by Poltext sp. z o.o.

All rights reserved

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2015

Poltext sp. z o.o.

02-230 Warszawa, ul. Jutrzenki 118

tel.: 22 632-64-20

e-mail: wydawnictwo@poltext.pl

internet: www.poltext.pl

ISBN 978-83-7561-552-4 (format e-pub)

ISBN 978-83-7561-556-2 (format mobi)

ISBN 978-83-7561-560-9 (format pdf)

Opracowanie wersji elektronicznej:

Karolina Kaiser

Wstęp

– Mobile to przyszłość! – otworzył dyskusję prezes – A moją ambicją jest tworzyć przyszłość. Dlatego to właśnie ty zajmiesz się stworzeniem naszej pierwszej aplikacji mobilnej!

– Oczywiście, że ja! – powiedziałem sobie w duchu, ale tylko trochę sarkastycznie. Nikomu nie umniejszając, ale to ja wiem o tym najwięcej w naszej firmie – spojrzałem szybko po reszcie zgromadzonych, aby upewnić się, że połowa odpada w przedbiegach, bo nawet nie ma smartfona.

Ale dlaczego ja? Jasne, że mam smartfon, ale dlatego, że mi operator dał w dobrej promocji, a ja lubię gadżety. Tak, korzystam z kilku aplikacji, marzy mi się mój własny startup (i czytam Techcruncha), ale to wszystko w mojej bezpiecznej bańce wyobraźni. Widocznie szef stwierdził, że to sensowny ruch – ktoś, kto ma u nas wprowadzać innowacje, nie może być zachowawczy i konserwatywny.

Teraz, w polskich małych, średnich i dużych firmach, odbywają się na spotkaniach zarządu takie właśnie dyskusje. Setki lub nawet tysiące ambitnych menedżerów wpatrzonych w przyszłość dostaje na barki zupełnie nowe zadanie: stworzyć aplikację mobilną. Ale najpierw muszą wymyślić plan, obronić go przed zarządem i na końcu wyegzekwować realizację, co ostatecznie ma zaowocować stworzeniem nowego kanału przychodu dla firmy.

Z tym wiąże się zazwyczaj awans, lepsza pensja, większa władza i nowe obowiązki. Początkowa duma jednak powoli zaczyna zmieniać się we frustrację.

Skąd wziąć wiarygodne informacje? Gdzie czerpać wiedzę o rynku, procesach, metrykach? Do kogo się porównywać?

Byłem w tej sytuacji sześć lat temu, gdy rozpoczynałem moją karierę w branży technologicznej. Moją rolą było przeprowadzenie eksperymentalnego projektu mobilnego inspirowanego podobnym, zachodnim rozwiązaniem – zanim pojawi się na polskim rynku.

Miałem minimalne przygotowanie do tej roli, ale zostałem wybrany ze względu na szeroką fascynację Internetem i nowymi mediami. To jednak w żaden sposób nie predestynowało mnie do roli menedżera produktów mobilnych – tylko że do takich wniosków mogłem dojść dopiero po kilku latach i szczerej analizie własnych błędów.

Frustrowało mnie to, że nie mogłem zdobyć wiarygodnej wiedzy o polskim rynku mobilnym, specyfice projektowej, procesie programowania aplikacji. Nie miałem wystarczającej ilości danych, aby podejmować merytoryczne decyzje.

Dlatego traktuję książkę, którą czytasz, jako podręcznik dla siebie samego sprzed sześciu lat. Opisuję w niej wszystko to, co powinienem wiedzieć wtedy, abym mógł przygotować się na to, co mnie czeka, zrozumieć moją sytuację i zminimalizować liczbę błędów, które popełniłem.

Od tamtej pory miałem przyjemność uczestniczyć w kilkudziesięciu projektach mobilnych; tworzyłem lub współtworzyłem między innymi pierwszy polski system kuponów mobilnych, ogólnopolskie kampanie reklamy mobilnej, najlepiej ocenianą aplikację sieci telekomunikacyjnej i zarządzałem flotą aplikacji mobilnych topowej polskiej grupy internetowej. W ramach własnej firmy odpowiadałem, między innymi, za rozwój aplikacji największego polskiego dostawcy jedzenia na zamówienie, który należy do międzynarodowego rynkowego lidera.

Jak widać, miałem sporo okazji, by popełniać błędy.

Moje podejście i cel

Jeden z moich znajomych inwestorów zapytany, dlaczego swój kapitał i czas poświęca na nowe technologie, odpowiedział, że to jest dziedzina, w której w najkrótszym czasie da się zbudować największą wartość.

Jeśli mielibyśmy spojrzeć do środka tego, co nazywamy „nowoczesnymi technologiami”, i przyjęlibyśmy podobny tok myślenia, to według mnie „mobile” jako zbiór technologii i metod jest na górze listy rzeczy, które w najkrótszym czasie tworzą największą wartość.

Ma to dwa aspekty: makro i mikro.

Makro: z perspektywy firm zainwestowanie w mobile jest prawdopodobnie jednym z najlepszych sposobów na budowanie przewagi konkurencyjnej. Firmy, które wiedzą, jak tworzyć ten kanał przychodów i (lub) optymalizować procesy dzięki mobile’owi, są o jeden krok przed konkurencją. Tworzy się też dzięki temu perspektywiczny rynek dla firm usługowych i konsultantów specjalizujących się w tej dziedzinie.

Mikro: znajomość technologii, środowiska, zarządzania projektami mobilnymi to niezwykle pożądana i ceniona rynkowo umiejętność. Nie znam nikogo, kto, zdobywając doświadczenie obok mnie lub ze mną, w mobile’u, miałby problemy ze znalezieniem pracy. Specjaliści w tym zakresie są wyławiani bardzo szybko.

Celem tej książki jest dostarczenie jak najpełniejszej wiedzy o wdrażaniu strategii mobilnej w nowoczesnej firmie. Efektem tej strategii jest zazwyczaj aplikacja mobilna, ale aby do tego mogło dojść, trzeba zrozumieć, jakie kompetencje są potrzebne, jakie są uwarunkowania rynkowe oraz jak przeprowadzić i odebrać projekt mobilny.

Książka jest tak stworzona, aby w dowolnym momencie można było sięgnąć po potrzebny rozdział. Każda jej część może być traktowana jako niezależna całość, choć zalecam czytanie po kolei ze względu na zwiększający się poziom skomplikowania i zależności między fragmentami. Czasami podczas czytania mogą pojawić się niejasne na początku określenia – często są one wyjaśniane w dalszych rozdziałach. Musiałem w tych wypadkach poświęcić łatwość przyswajania treści na rzecz zgodności z merytoryką. Wszystkie ważne skróty są wyjaśnione w słowniku na końcu książki.

Po lekturze będziesz dysponować wystarczającą wiedzą, aby przeprowadzić projekt i współtworzyć z zespołem produkt mobilny. Oczywiście każdy projekt jest inny, a wiedza, którą tutaj przekazuję, wynika z subiektywnej interpretacji faktów, ale zauważyłem, że moje wnioski są w miarę uniwersalne i sprawdzały się niezależnie od tego, czy prowadziłem projekt w małej, średniej czy dużej firmie, z branży reklamowej, technologicznej czy usługowej, a także niezależnie od roli, jaką pełniłem w projekcie. Nie mogę jednak powiedzieć, że to, co napisałem, wyczerpuje temat – jest to raczej przewodnik po najważniejszych kwestiach związanych z technologiami i biznesem mobilnym.

Szkicując sobie koncept tej książki, miałem w głowie trzy grupy, do których kieruję jej treść:

menedżer średniego szczebla spoza branży mobile, który dostał za zadanie zrobić pierwszy krok dla swojej firmy w tym świecie. Uznaje to jednocześnie za wielką szansę dla siebie, ale to także sprawdzian jego umiejętności adaptacyjnych. Chcąc zbudować dobry produkt, czuje presję swoich przełożonych i jednocześnie widzi, jak mało jest wiarygodnych danych i merytorycznych analiz, z których można wyciągnąć racjonalne wnioski,

właściciel startupu, który czuje podwójną presję, by mądrze zbudować swój produkt mobilny: ze strony rynku i inwestorów. Zaczyna od początku, ma wolność decydowania o swoim produkcie, nie jest obarczony wcześniejszymi rozwiązaniami, może wszystko zrobić lepiej niż konkurencja – pytanie tylko, co to znaczy lepiej? Jak zbudować przewagę konkurencyjną dzięki mobile’owi?

pracownik, który zdobywa doświadczenie w branży „digitalowej”. Zauważa, że wszyscy zaczynają mówić o mobile’u, o tym, że każdy następny rok to właśnie rok mobile’a. Jego klienci też to widzą i coraz częściej pytają o to, co można zrobić w tej przestrzeni. Skąd to wiedzieć? Na co się powołać? Jak nadążyć za tym trendem i mieć realne odpowiedzi na zapytania klientów?

Takie osoby najwięcej skorzystają z mojej książki. Choć staram się pisać treści dla czytelników o różnym poziomie doświadczenia, to pełne zrozumienie idei i procesów tutaj opisanych wymaga przynajmniej minimalnego doświadczenia w zarządzaniu projektami i produktami technologicznymi.

Niemniej uważam, że dużo z tej książki mogą nauczyć się także studenci, którzy chcą wejść na rynek pracy z przygotowaniem merytorycznym – tacy, których pasją od samego początku były smartfony i którzy uwielbiali rozkładać na czynniki pierwsze sposoby działania ulubionych aplikacji.

Gdzie jest to tylko możliwe, bazuję na danych i faktach z własnego doświadczenia w mojej pracy – jako product manager w ArboMedia / Goldbach Interactive, szef LoveMobile, szef produktów mobilnych Grupy o2 i jako członek zarządu Senfino Software House. Wiele z tych informacji było pierwotnie objętych umowami o zachowaniu poufności, ale dostałem zgodę klientów na ich publikację, za co bardzo im dziękuję – przyczyniają się dzięki temu do zwiększania transparentności rynku.

W dalszej kolejności korzystam z wiedzy i doświadczeń zgromadzonych w rozmowach z innymi członkami rynku – zarówno po stronie klientów, jak dostawców rozwiązań technologicznych. Nasza branża jest bardzo mała i osoby, które faktycznie mają doświadczenie i potrafią się nim dzielić, można zmieścić w jednej sali wykładowej, co zresztą się stało podczas szkolenia AppAcademy – pierwszych w Polsce kursów tworzenia aplikacji mobilnych, których miałem okazję być współorganizatorem.

Następne źródło wiedzy to słuchacze moich warsztatów i wykładów. Ta książka powstała przede wszystkim na kanwie serii prezentacji, które przedstawiałem na przestrzeni ostatnich trzech lat, oraz dyskusji, jakie odbywałem ze słuchaczami.

Następne źródło to badania i raporty oparte na bezpośrednich danych i statystykach rynkowych publikowanych w formie case’ów branżowych w książkach, na blogach firmowych, w raportach i przytaczanych na konferencjach w Polsce i za granicą. Te dane są trudne do niezależnego osobistego zweryfikowania, dlatego znajdują się niżej na liście wiarygodności źródeł.

Ostatnim i najmniej wiarygodnym źródłem są dla mnie badania deklaratywne. Korzystam z nich tylko po to, aby pokazać kontekst, i zawsze zaznaczam, że te dane mogą nieopatrznie wprowadzać w błąd. Badania deklaratywne są złym rozwiązaniem do opisania polskiego rynku mobilnego z wielu powodów, ale najważniejszym z nich jest niska świadomość technologiczna polskich użytkowników smartfonów. Ich deklaracje bardzo łatwo „odklejają się” od stanu faktycznego – na przykład przy definiowaniu, czym jest smartfon i czy są jego posiadaczami (dla większości z nich smartfon to po prostu telefon z dotykowym ekranem).

Chcę, aby ta książka pomogła budować dobre produkty mobilne, ale znacznie ważniejsze jest dla mnie poczucie, że dzięki niej czytelnik rozszerzy swoją wiedzę i zdobędzie umiejętności, które pomogą mu zawodowo.

Mobile to świeża dziedzina, co oznacza, że szybko można osiągnąć wystarczającą wiedzę, a dostęp do doświadczonych ludzi i dobrych źródeł jest bardzo prosty. Jesteśmy więc w sytuacji, w której już jest duże zapotrzebowanie na usługi specjalistów od mobile’a, a jednocześnie jest jeszcze niska bariera wejścia. Zajęcie się mobile’em profesjonalnie to prawdopodobnie jedna z lepszych decyzji, jakie można zawodowo podjąć.

Rozdział 1
Rynek i mobile

Krajobraz

Nowoczesny rynek mobile rozpoczął się w  2007 roku po premierze pierwszego iPhone’a. Obecnie, osiem lat później, około 22% ludzi na całym świecie ma telefon, który można zdefiniować jako smartfon[1]. W  połowie 2012 roku było na świecie więcej smartfonów niż komputerów stacjonarnych.

Zaraz po smartfonach swoją premierę miały tablety (z  iPadem na czele) – uznawane za jedną z  najszybciej zaadaptowanych technologii: w  USA nasycenie rynku do 10% zajęło tabletom 2,5 roku. Dla porównania w  wypadku smartfonów trwało to 6 lat, w  wypadku Internetu – 9 lat, a  elektryczności – aż 30 lat[2].

Polska dołączyła do tego trendu z  opóźnieniem. Według IAB (Interactive Advertising Bureau – Związek Pracodawców Branży Internetowej – przyp. red.) w  pod koniec 2014 roku nasycenie smartfonami w  naszym kraju wyniosło 60%. Patrząc na ekran smartfona, spędzamy 90 minut dziennie (dla porównania – w  telewizor patrzymy 98 minut dziennie)[3].

W  Polsce Android instalowany na urządzeniach mobilnych (czyli smartfonach i  tabletach) jest trzecim najpopularniejszym systemem operacyjnym po Windows 7 i  Windows XP. W  przypadku Apple jego mobilny system operacyjny (iOS – 3,33%) ma trzy razy większy udział rynkowy niż stacjonarny (OSX – 1,14%). Udział Androida w  przeciągu trzech ostatnich lat wzrósł dwunastokrotnie, a  iOS-a  pięciokrotnie – gdy w  tym samym momencie rodzina systemów Windows spadła z  96% udziału w  rynku do 80%[4].

Co to oznacza? Jesteśmy świadkami niewidzialnej rewolucji. W  przeciągu zaledwie kilku lat nastąpiła zmiana tak szybka, że uznaliśmy ją za oczywistość. Jeszcze niedawno posiadanie najnowszego smartfona było snobizmem – obecnie nie da się przejechać komunikacją miejską, aby takiego nie zobaczyć.

W  2013 roku byłem poproszony o  stworzenie analizy przyrostu udziału mobilnej konsumpcji treści w  kilku największych serwisach contentowych w  Polsce należących do jednej grupy mediowej. Ta analiza miała później posłużyć jako podstawa do określenia przyszłościowych trendów i  rozwoju segmentu. Mimo że staram się nie ulegać hurraoptymizmowi, to i  tak uważałem, że wzrosty będą większe niż średnia rynkowa oraz te odnotowane przez analogiczne serwisy sprzed kilku lat w  USA i  Wielkiej Brytanii. Mimo to pomyliłem się znacznie, a  mój następca do tej pory przypomina mi, jak nisko oceniłem potencjał polskiego rynku.

Kluczowymi graczami na rynku smartfonów są trzy firmy: Apple, Google i  Microsoft. Każda z  nich ma inną strategię walki o  rynek, można je tak uogólnić:

Apple

Google

Microsoft

Smartfon jako oznaka statusu.

Spójny i  kontrolowany przez Apple ekosystem.

Użytkownicy o  wysokim statusie materialnym.

Smartfon jako wielofunkcyjne narzędzie.

Otwartość, uniwersalność, swoboda wyboru.

Użytkownicy budżetowi lub bardzo wymagający.

Smartfon jako rozszerzenie istniejącego systemu.

Budowanie połączonego środowiska.

Użytkownicy w  centrum, kraje rozwijające się.

Pod względem udziału rynkowego niemal całkowitą dominację ma Android dzięki przyjętej strategii otwartości i  uniwersalności. System stworzony przez Google można znaleźć na telefonach Sony, LG, Samsunga, a  nawet Amazona, co nie przeszkadza Google sprzedawać telefonów także pod własnym szyldem. Android to jednak system, który do swoich potrzeb może dostosować praktycznie każdy producent sprzętu – od telefonów po lodówki. W  2014 roku odnotowano prawie 19 tysięcy różnych rodzajów urządzeń z  Androidem, z  czego 43% wyprodukował Samsung, lider rynku[5].

Pracując przy analizie statystyk pewnego portalu, przeglądałem najbardziej unikatowe wariacje przeglądarek mobilnych i  proporcji ekranów i  sprawdzałem je w  tzw. „słowniku urządzeń”. Okazało się, że ten portal miał kilkanaście wejść przez czytnik kodów kreskowych z  dostępem do Internetu.

Apple ma inne podejście. Przez swoją ścisłą kontrolę nad systemem iOS może sprawniej wprowadzać innowacje bez obaw o  zdanie partnerów biznesowych i  innych rynkowych graczy. W  rezultacie to iPhone’y, których jest na rynku osiem razy mniej niż Androidów, określają od 2007 roku główne trendy rozwoju rynku smartfonów. To użytkownicy iOS więcej kupują na swoich smartfonach, na iOS odbywa się większość transakcji finansowych (podczas Black Friday w  2014 roku w  USA około 22% wszystkich zakupów elektronicznych wykonano przez iOS, na Androidzie – około 6%)[6].

Microsoft ze swoim Windows Phone ewidentnie spóźnił się z  wejściem na rynek smartfonów i  nadrabia to, wchłaniając Nokię, która nie wytrzymała konkurencji Apple’a  i  Google. Będąc trzecią platformą, może pozwolić sobie na odważniejsze eksperymenty, czego efektem jest rewolucyjny kafelkowy interfejs Windows Phone. Prostota i  niezwykła jakość w  stosunku do ceny powoduje,  że Windows Phone jest bardzo popularny w  średnio rozwiniętych gospodarkach. W  Polsce sprzedał się już prawdopodobnie 1 milion telefonów z  Windows Phone, co efektywnie stawia tę platformę na drugim miejscu pod względem popularności – za Androidem[7]. Szacuje się, że w  2018 roku Windows Phone będzie stanowił 5,6% rynku[8].

Warto zwrócić uwagę na fakt, że platformę Android, dzięki jej otwartości, można podzielić na dwa segmenty: Google Android i  Non-Google Android. W  tej drugiej kategorii znajdują się specjalne dystrybucje systemu zmodyfikowane przez producentów smartfonów. I  tak: Samsung ma swoją wersję Androida z  nakładką TouchWiz i  listą preinstalowanych aplikacji, jak S Voice, S Note czy AllShare. Analogicznie postępuje HTC ze swoją nakładką Sense oraz prawie każdy inny dostawca smartfonów z  Androidem na pokładzie.

Tak samo Google Play nie jest jedynym sklepem z  aplikacjami na Androida. Na przykład Samsung dysponuje swoim własnym Samsung Apps, który w  większości krajów nie jest tak popularny jak oryginał, dzięki czemu pozwala na łatwiejszą promocję ze względu na mniejszą konkurencję aplikacji wewnątrz swojej platformy. Mało osób być może zdaje sobie z  tego sprawę, ale także nowsze modele telefonów BlackBerry są w  stanie uruchamiać aplikacje napisane dla Androida.

Ogromny popyt na smartfony spowodował zmianę społeczną i  rynkową. Zmieniają się nasze przyzwyczajenia, inaczej zaczynamy myśleć o  otaczającej nas technologii. To ma wielki wpływ na biznes, który musi dostosowywać się do nowych oczekiwań użytkowników.

Zmiana społeczna

Dlaczego tak bardzo pokochaliśmy nasze smartfony?

Bo stały się najbardziej osobistymi rzeczami, jakie posiadamy – po części dlatego, że mamy pełną władzę nad tym, czym są. Same w  sobie są monolitycznymi, neutralnymi i  ascetycznymi urządzeniami. Tak pomyślanymi, aby nie wchodzić użytkownikowi w  drogę – mają być bowiem kształtowane według jego upodobań i  wymagań.

Smartfon staje się dla użytkownika tym, co on widzi na ekranie. W  jednym momencie jest aparatem do zdjęć, zaraz potem skrzynką pocztową lub sposobem na usłyszenie znajomej osoby. Dzięki elastyczności i  uniwersalności smartfony stały się najbardziej osobistymi urządzeniami, którym powierzamy wszystko, co dla nas ważne. 80% użytkowników nie wyobraża sobie wyjścia z  domu bez smartfona[9].

Smartfony szybko zmieniają konwenanse. Jeszcze w  ciągu kilku lat od ich pojawienia się uznawano za niegrzeczne korzystanie z  nich podczas rozmowy.

Abraham-Louis Breguet, jedna z  najważniejszych postaci w  historii zegarmistrzostwa, stworzył w  1799 roku montre à tact, czyli zegarek, dzięki któremu można było sprawdzić godzinę bez konieczności wyjmowania go z  kieszeni. W  tamtych czasach uznawano za bardzo nieuprzejme sprawdzanie godziny w  obecności innych ludzi.

Obecnie jest już dla nas akceptowalne, że podczas spotkań prowadzimy jednocześnie nie tylko rozmowy z  osobami obok nas, ale także z  tymi, które „mamy w  telefonach”, lub wykorzystujemy smartfony do katalizowania rozmowy, sprawdzając poruszony w  konwersacji fakt w Wikipedii bądź wyszukując najbliższe kino.

Krytycy tego trendu ostrzegają, że uzależnienie od smartfonów alienuje nas społecznie. Im więcej patrzymy w  ekrany, tym mniej rozmawiamy z  ludźmi dookoła nas i  tym bardziej jesteśmy zdystansowani wobec świata, który nas otacza.

Takie same jednak argumenty podnoszono na przełomie XIX i  XX wieku, narzekając na zmiany społeczne wynikające z rozwoju telegramów zabijających sztukę pisania listów czy na radio, które miało być nieuczciwą konkurencją dla koncertów symfonicznych na żywo.

Stanley Kubrick w  1946 roku pracował jako fotograf w  Nowym Yorku. Jedno ze zdjęć, które wykonał, przedstawia wagon nowojorskiego metra, w  którym wszyscy pasażerowie są wpatrzeni w  papierowe gazety[10]. Zupełnie tak samo, jak wszyscy podróżni teraz wpatrują się w  swoje smartfony.

1 Smatphone Users Worldwide, eMarketer, http://www.emarketer.com/Article/Smartphone-Users-Worldwide-Will-Total-175-Billion-2014/1010536

2 Are Smart Phones Spreading Faster than Any Technology in Human History?, Michael DeGusta, MIT Technology Review, http://www.technologyreview.com/news/427787/are-smart-phones-spreading-faster-than-any-technology-in-human-history

3 Internet Trends 2014 – KPCB, Mary Meeker, http://www.kpcb.com/internet-trends

4 Systemy operacyjne, gemiusRanking, http://ranking.pl/pl/rankings/operating-systems.html

5 Android Fragmentation Visualized (August 2014), OpenSignal, http://opensignal.com/reports/2014/android-fragmentation

6 Apple’s iOS Has Once Again Decimated Android When It Comes To Data That Matters, Jay Yarow, Business Insider, http://www.businessinsider.com/ios-android-shopping-data-2014-11

7 Milion smartfonów z  Windows Phone sprzedanych w  Polsce, Marek Jaślan, serwis dziennika Rzeczpospolita rpkom.pl, http://www.rp.pl/artykul/1055213.html

8 Worldwide Smartphone Growth Forecast to Slow from a  Boil to a  Simmer as Prices Drop and Markets Mature, According to IDC, IDC, http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25282214

9 Our Mobile Planet: United States, Think With Google, https://www.thinkwithgoogle.com/research-studies/our-mobile-planet-united-states.html

10 MCNY Blog: New York Stories, Riding the Subway with Stanley Kubrick, zdjęcie podpisane: Stanley Kubrick. Life and Love on the New York City Subway. Passengers in a  subway car. 1946. Museum of the City of New York. X2011.4.10292.26C, http://mcnyblog.org/2012/04/24/a-ride-on-the-subway-in-1946-with-stanley-kubrick

Koniec wersji demonstracyjnej.