Eula Biss

O ODPORNOŚCI

SZCZEPIĆ CZY NIE SZCZEPIĆ DZIECI?

Przekład
Magda Witkowska

Tytuł oryginału: On Immunity. An Inoculation

Przekład: Magda Witkowska

Redakcja: Monika Marczyk

Projekt okładki: Amadeusz Targoński, targonski.pl

Zdjęcie na okładce: © spfotocz | shutterstock.com

Skład: JolAkS – Jolanta Szaniawska

Copyright © 2014 by Eula Biss

All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by MT Biznes ltd.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2015

MT Biznes sp. z o.o.

ul. Jutrzenki 118, 02-230 Warszawa

tel. 22 632 64 20

www.mtbiznes.pl

sekretariat@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-7746-806-7 (format e-pub)

ISBN 978-83-7746-961-3 (format mobi)

Opracowanie wersji elektronicznej:

Karolina Kaiser

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

5. O odporności: Szczepić czy nie szczepić dzieci

6. Podziękowania

7. Wybrane źródła

8. O autorce

Dla innych matek, z wyrazami wdzięczności dla mojej

Pierwszą opowieść o odporności poznałam z ust mojego ojca, lekarza. Byłam wtedy jeszcze bardzo mała. Ojciec opowiedział mi mit o Achillesie, któremu matka chciała zapewnić nieśmiertelność. W jednej z wersji tej historii starała się wypalić śmiertelność syna ogniem, w wyniku czego ciało Achillesa stało się odporne na wszelkie urazy. Jedynym jego słabym punktem pozostała pięta, w którą ostatecznie ugodziła go strzała, zadawszy mu śmiertelną ranę. Inna wersja mitu podaje, że Achilles został zanurzony w wodach Styksu, czyli rzeki oddzielającej świat żywych od świata umarłych. Podczas tej kąpieli matka trzymała syna za piętę i to właśnie stąd wzięła się jego jedyna, fatalna w skutkach słabość.

Oddając na swoich obrazach historię życia Achillesa, Rubens zaczynał właśnie od Styksu. Po niebie latają nietoperze, a w oddali zmarli pokonują rzekę na łodziach. Matka trzyma małego Achillesa za pulchną nóżkę, jego głowa i ramiona znajdują się natomiast w całości pod wodą. To bez wątpienia dość nietypowa kąpiel. U dołu obrazu widzimy Cerbera, trzygłowego psa strzegącego zaświatów. Znajduje się on mniej więcej w tym samym miejscu, w którym ciało dziecka styka się z wodą. Wygląda to trochę tak, jak gdyby niemowlę zanurzało się w bestii. Obraz sugeruje zatem, że zabiegi wzmacniające odporność to w istocie niebezpieczna sprawa.

Chcąc przygotować swoje dzieci na niebezpieczeństwa, które czekają je w życiu, moja matka co wieczór przed snem czytała nam bajki braci Grimm. Brutalności, o której tak wiele się mówi, aż tak bardzo nie pamiętam. Wspominam za to magię tych opowieści: złote gruszki z pałacowych ogrodów, chłopca wielkości kciuka i dwunastu braci przemienionych w dwanaście łabędzi. Nawet jako dziecko zwróciłam jednak uwagę na fakt, że rodzice występujący w tych bajkach nagminnie padają ofiarą przeróżnych podstępów, co skłania ich do ryzykowania życiem własnych dzieci.

W jednej z baśni mężczyzna zgadza się oddać diabłu to, co znajduje się za jego młynem. Wydaje mu się, że w ramach wymiany przekaże jabłonkę. Ku własnej rozpaczy przekonuje się jednak, że zgodził się oddać swoją córkę. W innej historii kobieta bardzo pragnie dziecka i w końcu zachodzi w ciążę. Marzy również o roślince, która nazywa się roszpunka i rośnie w ogrodzie złej czarownicy. Kobieta wysyła męża, by ten ukradł warzywo. Zostaje on jednak przyłapany na gorącym uczynku i obiecuje czarownicy oddać swoje dziecko po narodzinach. Wiedźma zamyka dziewczynkę w wysokiej wieży bez drzwi. Dziewczęta uwięzione w wieżach opuszczają wszakże w dół swoje długie włosy.

Ten sam wątek pojawia się w greckim micie, który matka czytała mi później. Pewien król dowiedział się o mrocznym proroctwie i postanowił zamknąć swoją córkę w wieży, aby ta nie miała dzieci. Zeus odwiedził ją jednak pod postacią złotego deszczu. W ten sposób narodziło się dziecko, które później zabiło króla. Edyp, inne dziecko pozostawione na śmierć na górskim zboczu, został uratowany przez pasterzy. Tym samym spełniło się proroctwo, zgodnie z którym chłopiec miał zabić ojca i poślubić własną matkę. Tetyda, matka Achillesa, nie zdołała zapewnić swojemu potomkowi nieśmiertelności – ani mocą wody, ani ognia.

Choć nawet bogowie nie potrafią się z tym do końca pogodzić, dziecka nie da się uchronić przed czekającym go losem. Matka Achillesa, bogini i żona śmiertelnika, dowiedziała się od wyroczni, że jej syn umrze młodo. Podjęła więc wszelkie możliwe wysiłki, aby ta wróżba się nie spełniła. Podczas wojny trojańskiej przebierała nawet syna za dziewczynkę. Gdy jednak chłopiec uniósł miecz, w ten sposób ujawniając swoją płeć, matka poprosiła boga ognia, by ten wykuł dla niego tarczę. Widniały na niej słońce i księżyc, ziemia i ocean, miasta pogrążone w wojnie i żyjące w pokoju, a także pola zaorane i odpoczywające po zbiorach – słowem cały świat w pełni swej dualności.

Ojciec przypomniał mi właśnie, że w dzieciństwie wcale nie mówił mi o Achillesie. Snuł inną pradawną opowieść. Przywołuję z pamięci jej treść i już wiem, czemu pomyliłam te dwa wątki. Otóż bohater tego drugiego mitu otrzymuje odporność na urazy dzięki kąpieli w smoczej krwi. Do jego ciała przyczepia się jednak listek, w wyniku czego mały fragment nie zostaje zanurzony. Po licznych zwycięskich bitwach bohater ginie ostatecznie od ciosu zadanego dokładnie w to miejsce.

Ze wszystkich tych historii wynika jasno, że odporność to tylko mit, a żadnego śmiertelnika nie można uchronić przed krzywdą. Zdecydowanie łatwiej jest mi ten przekaz zrozumieć, odkąd sama zostałam matką. Narodziny mojego syna rozbudziły we mnie jednocześnie poczucie wzmożonej siły i bezsilności. Tak często zdarza mi się targować z losem, że zrobiliśmy sobie z tego wraz z mężem grę – zastanawiamy się, jaką chorobę wolelibyśmy zafundować naszemu dziecku zamiast innej. To prześmiewcza wersja możliwych decyzji nieodłącznie towarzyszących rodzicielstwu.

Gdy mój syn był jeszcze niemowlęciem, na okrągło słyszałam (w różnych wersjach): „Najważniejsze, żeby był bezpieczny”. Zastanawiałam się, czy to rzeczywiście istota sprawy. Zastanawiałam się też, czy zdołam mu to bezpieczeństwo zapewnić. Nie miałam jednak najmniejszych wątpliwości, że przed jego losem – cokolwiek mu pisane – nie zdołam go uchronić. Postanowiłam natomiast nie ryzykować jego życiem tak, jak to robili bohaterowie baśni braci Grimm. Chciałam uchronić moje dziecko przed klątwą, która spadłaby na nie w wyniku mojej niedbałości czy zachłanności. Nie zamierzałam przypadkiem obiecywać diabłu, że może wziąć to, co się znajduje za młynem – żeby się potem nie okazało, że stoi tam moje dziecko.

Wiosna po raz pierwszy dała o sobie znać tamtego roku w przeddzień narodzin mojego syna. Tuż przed porodem poszłam na skraj nabrzeża, by obserwować, jak słońce rozprawia się z lodowymi krami pokrywającymi wody jeziora Michigan. Mąż trzymał w ręku kamerę. Poprosił, żebym powiedziała kilka słów z myślą o przyszłości. Jednak dźwięk się nie nagrał, więc cokolwiek wtedy padło z moich ust, na zawsze pozostanie w przeszłości. Na mojej twarzy widać jednak wyraźnie, że się nie boję. Podczas długiego porodu, który nastąpił po tej słonecznej chwili, wyobrażałam sobie, jak pływam w jeziorze – tyle że przeistoczyło się to, zresztą wbrew mojej woli, w mroczną otchłań, a potem w bezkresny akwen ognia. Zanim późną porą następnego dnia mój syn ostatecznie zawitał na ten świat, z nieba padał już zimny deszcz. Ja tymczasem wkroczyłam w zupełnie nową rzeczywistość, w której strach stał się codziennością.

Tamtej wiosny z Meksyku do Stanów Zjednoczonych dotarł nowy szczep grypy, a potem rozprzestrzenił się na cały świat. Pierwsze doniesienia o rozwoju choroby jakoś umknęły mojej uwadze, bo po nocach wsłuchiwałam się w oddech dziecka, a za dnia pochłaniały mnie myśli o kolejnych karmieniach i drzemkach. Dzisiaj już nie potrafię odtworzyć klucza, według którego robiłam notatki w tamtym okresie. Stanowią one jedynie długi ciąg cyferek, oznaczających wcale nie tak oddalone od siebie godziny czy minuty. Notatki poczynione z boku wskazują – tak przynajmniej mi się wydaje – na czas czuwania, snu, karmienia i płaczu. Starałam się odnaleźć w tym wszystkim jakieś prawidłowości, które pozwoliłyby mi odkryć przyczynę nieukojonego płaczu mojego maleństwa. Jak się później okazało, dziecko płakało z powodu nietolerancji krowiego mleka. Szkodliwe białka przedostawały się z mleka, które piłam, przez mój pokarm do jego organizmu – w ogóle nie pomyślałam, że coś takiego może się wydarzyć.

Pod koniec lata w wieczornych wiadomościach pojawiły się zdjęcia ludzi tłoczących się na lotniskach w maseczkach chirurgicznych. Nowy rodzaj grypy osiągnął skalę pandemii. W kościołach podawano komunię za pomocą wykałaczek, a linie lotnicze zrezygnowały z udostępniania pasażerom poduszek i koców. Ciągle nie mogę wyjść z podziwu, że wtedy w ogóle nie robiło to na mnie wrażenia. Stało się to niejako częścią krajobrazu mojego macierzyństwa, gdzie zwykłe przedmioty, takie jak koce czy poduszki, są potencjalnie śmiercionośne dla niemowlęcia. Na uczelniach wprowadzono procedurę sterylizacji powierzchni, których często się dotyka, ale przecież ja gotowałam po nocach wszystko, co moje dziecko wkładało do ust. Właściwie można było odnieść wrażenie, że cały kraj dołączył do mnie w paranoicznej trosce o bezpieczeństwo małego dziecka. Podobnie jak wiele innych matek, zdawałam sobie sprawę z istnienia syndromu, który bez żadnych sygnałów ostrzegawczych i żadnych objawów po prostu wywołuje śmierć malutkich dzieci. Być może właśnie dlatego nie przypominam sobie, żebym się jakoś szczególnie bała tamtej grypy, pomimo całego towarzyszącego jej zamieszania. Dla mnie pozostawała ona po prostu jednym z wielu problemów. Miałam przecież na ścianach farbę z dodatkiem ołowiu, a w wodzie unosił się sześciowartościowy chrom. W kolejnych książkach czytałam o tym, że dziecko powinno koniecznie spać przy włączonym wentylatorze, ponieważ w nieruchomym powietrzu mogłoby się udusić.

Słownik wyrazów bliskoznacznych podpowiada, że „chronić” znaczy to samo co „zapewnić schronienie, osłaniać, zabezpieczać”. Wśród synonimów angielskiego protect (chronić) jest też słowo inoculate (szczepić). To pytanie towarzyszyło mi od chwili narodzin dziecka: czy będę je szczepić? Wtedy rozpatrywałam tę kwestię nie tyle przez pryzmat ochrony, ile raczej w kontekście podejmowania ryzyka, jakie nieodłącznie wiąże się ze szczepieniem. Czy zamierzam podjąć to samo ryzyko, na które zdecydowała się Tetyda, zanurzając Achillesa w Styksie?

Znajome matki dyskutowały o szczepieniu dzieci na nowy rodzaj grypy na długo przed tym, zanim szczepionka w ogóle stała się dostępna. Zewsząd docierały do nas wieści, że ten konkretny szczep choroby stanowi szczególne niebezpieczeństwo, ponieważ jest dla człowieka nowy – podobnie jak wirus, który wywołał epidemię hiszpanki w 1918 roku i zabił ponad 50 milionów ludzi. Zaraz potem pojawiły się jednak doniesienia, że szczepionka została opracowana w pośpiechu i że nie przeszła jeszcze kompleksowych badań.

Od jednej z matek dowiedziałam się, że poroniła kiedyś w wyniku sezonowej grypy, więc teraz wystrzega się choroby i na pewno skorzysta ze szczepienia. Inna opowiedziała o tym, jak jej dziecko po pierwszym szczepieniu budziło się w nocy z krzykiem, w związku z czym ona nie zamierza już więcej ryzykować podawania preparatów uodparniających. Każda rozmowa o nowej szczepionce na grypę wpisywała się w toczącą się od dawna debatę na temat szczepień jako takich, podczas której znane fakty dotyczące kolejnych chorób przeciwstawia się nieznanym faktom o nowych preparatach uodparniających.

W miarę rozprzestrzeniania się wirusa poznawałam coraz to nowe historie. Rodzina znajomej z Florydy zachorowała na H1N1, a infekcja u wszystkich przebiegała podobnie jak zwykłe przeziębienie. Inna matka z Chicago twierdziła tymczasem, że dziewiętnastoletni syn jej znajomej trafił do szpitala z powodu tej grypy, a następnie przeszedł udar. Nie miałam powodów wątpić w prawdziwość żadnej z tych opowieści, niewiele też wnosiły one do tematu. Z rządowej agencji Centers for Disease Control and Prevention (Centrum Zwalczania Chorób i Prewencji, CDC) od dawna płynął taki sam komunikat: grypa może być w niektórych przypadkach nieszkodliwa, w innych zaś może wywoływać poważne powikłania. W tych okolicznościach szczepienie zaczęło mi się wydawać rozsądnym rozwiązaniem. Moje dziecko niedawno skończyło pół roku, a ja właśnie wróciłam do pracy. Wykładałam na dużym uniwersytecie, a w ostatnim tygodniu zdecydowana większość moich studentów pokasływała podczas zajęć.

Tamtej jesieni „New Yorker” opublikował artykuł, w którym Michael Specter podkreślał, że grypa od dawna zalicza się do dziesięciu głównych przyczyn zgonów w USA oraz że nawet względnie umiarkowana pandemia przynosi śmierć milionów ludzi. „Chociaż sam wirus H1N1 jest nowy – pisał autor – szczepionka na niego wcale nie. Została opracowana i przebadana dokładnie tak samo jak wszystkie inne preparaty przeciwgrypowe”. Niektórym moim znajomym matkom ton tego artykułu się nie spodobał. Te same słowa, które mnie podnosiły na duchu, im wydawały się obraźliwe. Chodziło o to, że autor nie dostrzegał żadnych powodów do powątpiewania.

Argument o nierzetelności prasy jako źródła informacji przewijał się w moich rozmowach z innymi matkami równie często, jak zarzuty dotyczące niekompetencji rządu oraz korupcyjnych praktyk wielkich koncernów farmaceutycznych. Zgadzałam się z tymi wątpliwościami, niepokoił mnie natomiast ogólny obraz świata wyłaniający się z takiego rozumowania – obraz świata, w którym nikomu nie można zaufać.

Niewątpliwie był to okres kryzysu zaufania. Stany Zjednoczone prowadziły właśnie dwie wojny, które wydawały się korzystne tylko i wyłącznie dla dostawców obsługujących wojsko. Ludzie tracili domy i pracę, a rząd w tym czasie wyciągał pomocną dłoń do instytucji finansowych, których, rzekomo z uwagi na ich duże znaczenie, nie można było pozostawić bez wsparcia. W rezultacie pieniądze podatników szły na ratowanie banków. Nietrudno w tej sytuacji uwierzyć, że rząd przedkłada interesy korporacji nad dobro swoich obywateli.

W pierwszym okresie po załamaniu gospodarczym dużo się mówiło o „odbudowie zaufania publicznego”, choć główny akcent padał w tej debacie na „zaufanie konsumentów”. Mnie osobiście samo to pojęcie nie za bardzo przypadło gustu. Wzdragałam się na każdą wzmiankę o tym, że jako matka powinnam wykazywać się większą wiarą w siebie. Brakowało mi pewności siebie zarówno gdy występowałam w roli konsumenta, jak i w każdym innym przypadku, a poza tym uważałam, że zaufanie to kategoria wykraczająca poza sferę zachowań konsumenckich. Nawet teraz, kilka lat po narodzinach mojego syna, ciągle jeszcze dociekam znaczenia tego słowa, szczególnie w kontekście prawa czy finansów. Moim zdaniem zaufanie rozumiane jako gotowość do powierzenia czegoś cennego komuś, do kogo to coś w ostatecznym rozrachunku nie należy, stanowi w istocie kwintesencję rodzicielstwa.

Pod koniec października te matki, które ciągle jeszcze zastanawiały się nad kwestią szczepień, skupiały się w swoich rozmowach głównie na tym, jak dużych trudności nastręcza podanie dziecku stosownego preparatu. Mój syn od ponad miesiąca znajdował się na prowadzonej przez pediatrę liście oczekujących. Inne matki ustawiały się w długich kolejkach przed uczelniami i publicznymi szkołami średnimi. Podczas gdy my czekałyśmy, pewna matka, która zdecydowała się zrezygnować ze szczepienia, zwróciła uwagę na rzekomą zawartość uzależniającego skwalenu w preparacie przeciwko H1N1. Inne matki zaprzeczały tym doniesieniom, twierdząc, że skwalen, owszem, występuje w szczepionkach podawanych w Europie, ale nie w preparatach stosowanych w USA. Matki, która zwróciła uwagę na ten problem, te argumenty nie przekonywały. Słyszała gdzieś, że informacje o braku skwalenu w amerykańskich szczepionkach są nieprawdziwe. „Co to za gdzieś?” – zastanawiała się jedna z moich koleżanek. Ja tymczasem zastanawiałam się: „Co to jest skwalen?”.

Kobiety, z którymi rozmawiałam na temat wartości szczepień przeciwko grypie, posługiwały się zupełnie mi wówczas obcą terminologią. Używały określeń takich jak „adjuwant” czy „skoniugowany”, potrafiły odróżnić preparaty zawierające żywe wirusy od tych acelularnych. Doskonale się orientowały w kalendarzach szczepień obowiązujących w innych krajach, znały też całe listy przeróżnych substancji dodawanych do preparatów. Nie brakowało wśród nich takich, które podobnie jak ja zajmowały się pisaniem. Nie dziwiło mnie więc w ogóle, że techniczne uwagi i merytoryczne informacje często znajdowały uzupełnienie w postaci przeróżnych metafor.

Skwalen występuje w licznych organizmach żywych, również w ludzkim ciele, gdzie jest wytwarzany przez wątrobę. Krąży wraz z krwią, pozostaje w odciskach naszych palców. Niektóre europejskie szczepionki na grypę rzeczywiście zawierają skwalen pochodzący z wątroby rekina, nigdy natomiast nie dodawano go do preparatów zatwierdzonych do stosowania w Stanach Zjednoczonych. Historia z obecnością nieobecnego skwalenu przypomina nieco rozważania o właściwościach tiomersalu, czyli konserwantu na bazie rtęci. Do 2002 roku wycofano go ze wszystkich szczepionek dla dzieci z wyjątkiem wielodawkowego preparatu przeciwko grypie, a mimo to jeszcze dziesięć lat później wśród rodziców panował silny strach przed rtęcią.

Mój syn ostatecznie został zaszczepiony na grypę pod koniec listopada. Wtedy nie mogłam tego wiedzieć, ale szczytowa fala pandemii zdążyła już do tego czasu przejść – najwięcej zachorowań wywołanych wirusem H1N1 odnotowano w październiku. Pamiętam, że zapytałam wtedy pielęgniarkę, czy preparat podawany mojemu synowi zawiera tiomersal. Pamiętam też, że pytałam głównie dla spokoju sumienia, nie zaś z prawdziwej troski. Już wtedy podejrzewałam, że prawdziwy problem ze szczepieniami wcale nie ma związku ani z tiomersalem, ani ze skwalenem.

Koniec wersji demonstracyjnej.