BABOL

Sławomir Górzyński

*** darmowy fragment ***

Redakcja

Projekt okładki: Tadeusz Kazubek
Redakcja: Elżbieta Ptaszyńska-Sadowska
Redakcja techniczna: Robert Fritzkowski
Korekta: Anna Czech

© by Sławomir Górzyński 2010
© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2010

ISBN 978-83-7495-902-5

Warszawskie Wydawnictwo Literackie
MUZA SA
Warszawa 2010
Wydanie I

Dedykacja

Mojej ukochanej Grażynce

Część pierwsza

Stradivarius

Rozdział liszki

Federico! Dlaczego siedzisz, zamiast grać? Nawet nie myśl o drzemce. Ani teraz, ani po obiedzie. Tak, tak. Czas na obiad. Jak nie przyjdziesz od razu, to będziesz jadł wszystko zimne. Francesca nie będzie specjalnie dla ciebie odgrzewać. Co się tak krzywisz? Że parmezan obeschnięty? Został od wczoraj, a przecież nie będę wyrzucała dobrego sera. Musimy oszczędzać. Załatwiłam ci koncerty. Zdziwisz się gdzie! Nie, nie u nas. O to nie tak łatwo… Jak to kiedy? W kwietniu. Wiem, że chciałeś jechać do Giovanniego, do Nicei. Ale to można załatwić później, podczas tournée po Francji. Masz koncert w Marsylii i potem dzień przerwy. Wtedy go odwiedzisz. Twój syn to dorosły facet, nie musicie razem spędzać dwóch tygodni. Jeden wieczór starczy. I nie oskubie cię tak dokumentnie. A koncerty będą w Polsce. Cztery. Jeden w stolicy, w Warszawie. Zobaczysz, jakie to piękne miasto. Będziesz musiał powtórzyć oba koncerty Wieniawskiego. To będzie przebój. Polska muzyka w Polsce. Jak jeszcze nauczysz się mówić po polsku „dzień dobry”, to rzucisz ich na kolana. Nie martw się, ja cię nauczę. No, powtórz: dzień dobry… Nie. Jeszcze raz… Znowu źle. Co prawda moja wymowa też jest daleka od ideału, bo byłam tam tylko kilka lat, i to jako dziecko, w sumie niewiele pamiętam, kilka słów zaledwie, jednak ty przechodzisz wszelkie granice. A przecież znasz sześć języków. Ale nie martw się, mamy sporo czasu… Masz rację, sześć obcych, tyle że ani jednego słowiańskiego… Tak, oni strasznie szemrzą i szeleszczą. A wiesz, że Deborah niedawno była w Polsce? Przez dwa tygodnie. No bo Gasparo pracuje dla Fiata, a Polakom marzy się, że będą robić samochody. Był tam jako doradca. Żebyś widział, jakie bursztyny stamtąd przywiozła. Za półdarmo. Co tak patrzysz? Chodzi ci o wino? Teraz już zawsze będziesz pił rozcieńczone, bo inaczej zamiast ćwiczyć po obiedzie, to śpisz. Nie ma na to czasu. A w przyszłym roku takie tournée zorganizuję ci na Węgrzech. Deborah kupiła tam przepiękne szynszyle, widziałeś przecież. Nie pamiętasz? Ty nigdy nic ważnego nie potrafisz zapamiętać. Jak ta Claudia wytrzymała z tobą tyle lat! No, nie krzyw się, żabciu. Tylko żartowałam. Przecież cię kocham. Jak dzisiaj ładnie poćwiczysz, możesz przyjść do mnie, tylko przed kolacją, bo inaczej będziesz za bardzo ociężały. Parvenza już za pół roku ma sprzedawać tę willę. Nie udawaj, przecież też chcesz tam mieszkać. No bo co to za życie w pięciu pokojach! Bez ogrodu, basenu, kortu. Nauczę cię grać w tenisa. Bekhend, forhend – zobaczysz. Może kiedyś Panattę zaprosimy do siebie. Albo Fibaka… Nie wiesz kto to? Toż to najlepszy polski tenisista! Światowa czołówka. Ciebie widać w ogóle nie interesują moje polskie korzenie. Moja babka mieszkała w Polsce. Jej mąż był konsulem, czy też… nie pamiętam kim dokładnie. Ale to u nich spędziłam te kilka polskich lat… Wcale nie mówię, że dla mnie to aż takie ważne. Absolutnie! Zostając twoją żoną, odcięłam się od całej swojej przeszłości. Ja żyję tylko dla ciebie, dla twojej kariery. I dlatego teraz musimy oszczędzać, na czym się tylko da. Tak, nawet na parmezanie. Na jutro umówiłam pianistę… Nie, Sofia była zajęta. Przyjdzie Dino Reggiano. Też dobrze gra. Ale musisz do jutra powtórzyć oba koncerty Wieniawskiego. Nuty już znalazłam. Widzisz, wszystko ci organizuję. Ty masz tylko ćwiczyć. Miałeś tak przy Claudii? Ona nic a nic nie dbała o twoją karierę. Tylko dzieci, pieluchy – kretyńskie obowiązki! Zupełnie jakbyś nie był wirtuozem, jakbyś nie potrzebował chwili wypoczynku i uwielbienia. Masz szczęście, że Bóg ci zesłał mnie. Zginąłbyś. Przestał grać. A ludzkość czeka na twoje koncerty. Ludzie chcą skandować: Camparo, Camparo, Camparo. I chcą stojących owacji. Chcą bić brawo. Tobie, jedynemu, najlepszemu, genialnemu! Sprzedałam wreszcie te dwa fotele. Jakiś naiwniak zapłacił za nie jak za antyki. Wszystko pójdzie na naszą willę. Jeśli będzie trzeba, sprzedam nawet moją kolię. Mam też kilka pierścionków i jest jeszcze twoja kolekcja spinek do krawatów. No, nie krzyw się tak, musimy kupić tę willę. Dosyć już mam hałasu od szóstej rano. Chcę, aby w mojej sypialni śpiewał każdego ranka słowik. Co się tak rozglądasz? Nie ma deseru. Jak ładnie poćwiczysz, ja będę na deser. Czuję, że jestem dzisiaj w nastroju. Ale teraz zabierz ręce, zaraz wejdzie Francesca. Federico! Co ty sobie myślisz!

Ostatni raz dzwonię z domu. Musimy wzmóc środki ostrożności, bo wszystko zaczyna się dobrze układać! Z moim staruszkiem poszło łatwiej, niż myślałam. Powiedz im, że mogą zacząć organizować sprawę. To będzie kwiecień. Szesnastego dwie próby, siedemnastego próba i koncert. Niech się rozejrzą, zaplanują, ruszą głowami. Ty też. Tobie nawet łatwiej, przecież jesteś tam codziennie. Tylko, do cholery, dyskretnie. Ja nie mogę być w to w żaden sposób zamieszana. Nie może powstać nawet najmniejsze podejrzenie… Dobrze, wiem. Przypuszczam, że tobie też zależy… Pamiętaj: szesnasty, siedemnasty. No, muszę kończyć. Niedługo znowu zadzwonię.

Przede mną była przepaść. Na samą myśl o następnym dniu czułem w żołądku mdły skurcz. Zabrnąłem tam, skąd powrót przekraczał moje siły. I granice wyobraźni. Wpatrywałem się w szarą ścianę, śledziłem mapę pęknięć, powstałą z poodpryskiwanej farby przez wiele lat zaniedbania, obojętności ludzi wobec wyglądu miejsca, w którym poddałem się wreszcie czarnej rozpaczy… i wspomnieniom, bo gdzieś w pokrzywionych liniach zacząłem dostrzegać ład, zaczęły mi przypominać twarz. I to nie twarz matki, ojca lub kogoś z rodzeństwa, tylko jego twarz. Dziecięcą, a już naznaczoną sarkazmem, butą, pogardą. Taką, jaką pamiętałem z tego dnia w fabryce, gdy bawiliśmy się w chowanego.

Zapach ziemi, zawsze mokrej w tym miejscu, które było najlepszą kryjówką Cerkwina i moją. Gerard jej nie znał. Nikt nie znał całej fabryki, a właściwie ruin, bo większość zabudowań znajdowała się w pożałowania godnym stanie. Znaleźliśmy to miejsce razem z Cerkwinem ponad miesiąc wcześniej. Byliśmy wtedy Indianami z plemienia Czejenów, którzy wkroczyli na wojenną ścieżkę przeciw Apaczom. Miejsce wydawało się wprost wymarzone na nasze wojenne działania. Przysięgliśmy na głowy naszych matek nie wydać go nigdy i przed nikim. Zapewniało nam, poza kryjówką przed Apaczami, szansę na wygraną z Gerardem. Mnie, zwanemu Babolem – nienawidziłem tego przezwiska z całych sił i z całych sił starałem się nie pokazać tego nikomu, a już szczególnie Gerardowi – i małemu Wiesiowi Kaniszkisowi, którego rodzice wyznawali prawosławie, i stąd wzięło się jego przezwisko. Pewnie też go nienawidził. Kto lubi przezwiska? Może tylko Gerard, który kazał zawsze do siebie mówić „Dżery”. Nikt z maluchów, ale i prawie żadne ze starszych dzieci nie odważyło się kiedykolwiek inaczej do niego zwrócić. Opowieści o tym, co Gerard robi z nieposłusznymi mu istotami, szeptano ostrożnie, lękliwie, nieustannie rozglądając się wokół, czy przypadkiem Dżery nie nadchodzi, czy nie przydybie niedyskretnego plotkarza. Pewnie sam te rewelacje na swój temat wymyślał. Już wtedy chorobliwie lubił wzbudzać strach. A my baliśmy się go i podziwialiśmy zarazem, jak owady jasny płomień. Także wtedy, wtuleni z Cerkwinem w oślizgły mur, z bijącym sercem nasłuchiwaliśmy lekkich kroków Gerarda, jak zatrzymał się o metr od nas, pokręcił w miejscu i ruszył szukać dalej. Co chwila odwracał się, aby kontrolować wzrokiem miejsce „zamawiania”. Później puścił się biegiem wzdłuż tego samego muru, w który staraliśmy się niemal wtopić, stojąc po drugiej stronie.

Słyszałem oddalające się kroki Gerarda i w jednej chwili podjąłem decyzję. Teraz, gdy on biegnie w przeciwnym kierunku, mam szansę „zaklepać się” i wygrać. Pierwszy raz z nim wygrać.

– Lecę – wydyszałem w kierunku Cerkwina, który jednak nie zareagował, nawet nie drgnął.

Po stercie desek wydostałem się z kryjówki, dobiegłem do najbliższego okna, jednym susem przesadziłem parapet i bez chwili wahania ruszyłem w kierunku odwrotnym niż Gerard. Starałem się być cichy jak kot, jak Winnetou; biegłem skulony, wydawało mi się, że dzięki temu jestem mniej widoczny. Zerknąłem w jedną z przecznic – on tam był. Stał koło kupy zardzewiałego żelastwa, patrzył w moją stronę. Krzyknął triumfalnie i ruszył równoległą ścieżką. Wytężyłem wszystkie siły, aby biec jak najszybciej. Nie byłem już cichym nocnym łowcą, sprytnym, niewidzialnym Apaczem. Stałem się wielkim bizonem, spod którego kopyt pryskają grudy ziemi, a tętent rozchodzi się na milę dokoła. Z nozdrzy bucha para, w piersiach pracuje szalony tłok serca.

Gdy wybiegliśmy na wyszarzałą łachę trawy przed główną bramą, Gerard był wciąż kilka kroków za mną. Bawił się, jak zwykle, w kotka i myszkę. Biegał najszybciej z nas wszystkich i lubił tę przewagę wykorzystywać dopiero w ostatniej chwili. Ale ja tego dnia byłem kimś więcej niż zwykłym chłopcem. Z mojej głowy wyrastały rogi, ciało pokrywała gęsta sierść, w nogach zgromadziłem siłę setek pokoleń żyjących na prerii przodków. I rwałem do przodu w niepohamowanym pędzie. Gerard przyspieszył, słyszałem jego oddech za plecami, doganiał mnie. Ale brama była tuż, tuż.

Nie zdąży, będę pierwszy!

Ja, król wszystkich zwierząt, rączy byk; cichy jak cień, szybki jak myśl.

Już wyciągałem rękę, żeby się zaklepać, już otwierałem usta i może nawet wypowiedziałem pierwsze słowo formułki, gdy moja prawa noga zaczepiła o coś i runąłem jak długi na ziemię. Upadłem jako mały, zbolały nagle chłopiec, i tylko dlatego skończyło się jedynie na rozdartych spodniach i pokrwawionym kolanie. Gdybym upadł jako bizon, zabiłby mnie ciężar bezwładności wielkiego, rozpędzonego cielska. Rogami zaryłbym w ziemię i leżał ze złamanym karkiem. A tak tylko chlipałem i patrzyłem na triumfalnie uśmiechniętego Gerarda, który w korę starego dębu rosnącego tuż obok bramy mówił:

– Zamawiam Babola, co zarył nosem w gówno. Babol, zjedz je równo!

– Babol zje gówno, Babol zje gówno – podjął stojący przy drzewie Stasio Przypiorek, którego Gerard znalazł w jego ulubionej kryjówce koło szopy. Stasio prawie zawsze się tam chował i prawie zawsze znajdowano go pierwszego. Ale to w niczym nie zmieniało jego postępowania. Stasio chował się koło szopy – i tam go zawsze wszyscy najpierw szukali.

Otrzepywałem spodnie, martwiła mnie dziura w nogawce, najbardziej jednak żałowałem straconej szansy zwycięstwa nad Gerardem. Ile mi zabrakło? Pięciu sekund zimnej krwi! Nigdy nie zostanę prawdziwym Indianinem, jeżeli będę ulegał emocjom. Gdybym do końca panował nad sobą, jak Winnetou, zamiast wyobrażać sobie radość zwycięstwa, zauważyłbym tę zdradziecką przeszkodę i teraz miałbym swoją chwilę triumfu. A zamiast tego:

– Babol, prędzej majtki zjesz, zanim ze mną wygrasz. – Minę ma zwycięską, stoi nade mną podparty pod boki, napawa się moją klęską

– Babol majtki zje, Babol majtki zje, Babol…

A ja widzę skradającą się plamę niebieskiej sukienki w pobliskich krzakach.

– Prawie wygrałem, Dżery. Jakbym się nie potknął… – mówię cokolwiek, byle tylko odciągnąć jego uwagę od Marusi, która właśnie rusza pędem do dębu. – Już nie jesteś taki szybki!

– Ty chyba swój język chcesz zeżreć, Babol. Odszczekasz to!

– Babol będzie szczekał, Babol będzie szczekał!

Może przeczucie, a może coś w moim wzroku ostrzegło go i odwrócił się w kierunku Marusi, gdy ta prawie już go mijała. Ruszył natychmiast, ale nie dokończył jeszcze obrotu i stracił równowagę. Marusia zdążyła dobiec i już krzyczała:

– Raz, dwa, trzy. Sama za siebie! Sama za siebie!

I śmiała się radośnie, a ja też czułem zadowolenie, bo moje starania, by jej pomóc, nie poszły na marne. Ktoś nareszcie wygrał z Gerardem.

– To przez ciebie, Babol. – Gerard był czerwony ze złości. – Zagadałeś mnie, zapłacisz mi za to!

Zabawa trwała nadal. Oprócz mnie, Stasia i Marusi pozostawało wciąż w ukryciu kilkoro dzieci.

Gerard ruszył między pobliskie baraki, a ja zacząłem krzyczeć:

– Nie wychodź sieczka z woreczka. Nie wychodź sieczka…

Po chwili przyłączyła się do mnie Marusia, później Stasio i krzyczeliśmy razem.

Niewiele to pomogło. Gerard łatwo znalazł małego Kacperka i Czapę, swojego rówieśnika, chłopaka równie złego, co głupiego. Zaklepał ich bez trudu i rozpoczął poszukiwania pozostałej trójki dzieciaków. Tuż za rogiem wielkiej, zniszczonej hali prawie wpadł na Kamilkę i również z nią podroczył się na finiszu, by wyprzedzić ofiarę dosłownie o wyciągnięcie ręki. Został jeszcze Cerkwin i Kura. Obaj byli bardzo szybcy. Wiesiek potrafił dotrzymać Gerardowi kroku na pięćdziesiąt metrów, ale na dłuższych dystansach przegrywał. A Kura był z nas wszystkich najstarszy, najsprytniejszy i najbardziej niezależny. Dlatego też Gerard bardzo go nie lubił. Bardziej niż mnie, nad którym dość łatwo zdobywał przewagę.

Marusia opowiadała Kamilce o swoim zwycięstwie.

– Zaczaiłam się koło jeżyn, poczekałam, aż Dżery zacznie znęcać się nad Babolem, i dalej, szybko. Nikt nic nie zobaczył.

– Ja cię zauważyłem, specjalnie…

– Cicho, Babol. Ty przegrałeś. Widziałam, jak grzmotnąłeś o ziemię. A ja już wczoraj ani razu nie kryłam.

Marusia nie była wcale ładna. Swoje przezwisko, którym bardzo się szczyciła, zawdzięczała rudawym włosom. Kiedy serial szedł w telewizji, wszyscy na podwórku utożsamiali się z jego bohaterami. Nawet Dżery chciał być wtedy Jankiem i wściekał się, gdy wyśmiewano ten pomysł, a starsi chłopcy przezywali go Brunerem. Ja prawie zawsze byłem Tomkiem Czereśniakiem. A to dlatego, że miałem przerwę między jedynkami. Do nikogo jednak te przezwiska nie przylgnęły tak jak do Krzysi, której od ponad roku nikt inaczej nie nazywał niż Marusią. Raz słyszałem nawet, jak jej mama wołała ją tym imieniem. Krzysia była rok starsza ode mnie, miała wtedy ponad dziewięć lat i traktowała mnie jak szczeniaka, kmiotka. Mnie fascynowała jej żywiołowość, zawsze rumiane policzki i błyszczące, roześmiane oczy. I dołek w brodzie, który znikał tylko wtedy, gdy płakała.

Gerard wytropił Cerkwina; nie pozwolił sobie z nim na ekstrawagancje, to był prawdziwy wyścig. Zwycięzcą okazał się jednak Gerard. Został jeszcze Kura. Wszyscy dopingowaliśmy go głośno, chociaż nikt za nim nie przepadał, bo był samochwałą i egoistą. Trochę trwało, zanim obaj wypadli z gęstych krzaków rosnących koło budynku, który nazywaliśmy biurem. Nasz doping na nic się Kurze nie przydał. Przegrał, nie wytrzymał tempa; pokazał się Gerardowi za wcześnie.

Nikt nie miał już później ochoty na dalszą zabawę w chowanego. Grzebaliśmy trochę w ziemi, ktoś przygotowywał grę w „państwa, miasta”.

Zapadał zmierzch.

Nagle powstaje zamieszanie. Dziewczyny uciekają z piskiem, Gerard goni je ze złowieszczym śmiechem. Trzyma coś na otwartej dłoni. Czapa podkłada biegnącej Marusi nogę. Gdy ta przewraca się, natychmiast pojawia się nad nią Gerard. Na ręku sznurek, którym związuje zdezorientowanej Marusi ręce z tyłu. Przewraca ją na plecy.

– Dawaj to, Cerkwin. Uważaj, nie podepcz. Tam gdzieś leży.

Wiesiek udaje tylko, że szuka, ale Czapa wykrzykuje z zachwytem:

– Mam, tutaj jest. Mam ją.

Teraz widzę. Podaje Gerardowi dużą, kilkucentymetrową zieloną liszkę, która zwija się i prostuje na chłopięcej dłoni. Marusia na ten widok zaczyna krzyczeć. Kamilka po prostu ucieka.

A Gerard, wciąż przytrzymując kolanem wijącą się ofiarę, zaczyna mówić:

– Patrz, to tylko liszka. No zobacz, jaka mięciutka. O – i rozrywa stworzenie na dwie części tuż nad jej twarzą. Marusia wciąż krzyczy:

– Zostaw, Dżery, weź to, zabierz. Powiem tacie. Zabierz to, ty świnio. Zostaw mnie, Dżery!

– Coś ty, Marusia. Boisz się? To nic nie boli. Takie mięciutkie stworzonko.

Rzuca obydwa podrygujące jeszcze kawałki na policzki swojej ofiary.

Marusia już nie krzyczy. Wyje.

– Przecież to nie boli – zarykuje się ze śmiechu Gerard, a wraz z nim Kura i Czapa. Patrzę na to jak zahipnotyzowany.

Na brodzie Marusi nie ma dołeczka. Na policzkach, zamiast rumieńców, jest rozmazana breja, ni to czerwona, ni zielona. Kolano Gerarda przydusza jej pierś do ziemi. A dołeczka nie ma!

To nie była odwaga. Raczej niepohamowana eksplozja, jakieś pęknięcie bariery strachu przed zemstą Gerarda, pod wpływem bezmiaru bólu widocznego w oczach Marusi, mimo że spojrzała na mnie tylko przelotnie.

Rzuciłem się na oprawcę, strąciłem go z niej, przewróciłem na wypłowiałą trawę. I natychmiast, bez zastanowienia, zacząłem uciekać. Kątem oka dostrzegłem, że Marusia błyskawicznie stanęła na nogi i ruszyła w przeciwną niż ja stronę. Gerard poderwał się, popatrzył za nią, potem za mną. Nie mógł złapać nas obojga. Marusia już dostała za swoje, tak pewnie pomyślał, i ruszył za mną.

– Babol, ty skurwysynu, zabiję cię!

Ale mnie jakby urosły skrzydła. Jestem zającem, który ucieka przed jastrzębiem w walce o życie. Moje wielkie i silne skoki niosą mnie dwa razy szybciej niż zwykle. Ale wiem, że i tak nie mam szans uciec. Muszę się schować. Zając zamienia się w myszkę, która wpada do ciemnej już o tej porze hali i szuka norki. Skręcam raz, drugi. Znajduję schronienie. Przyczajam się. Jestem kameleonem, który potrafi stać bez ruchu, wtopić się w tło. Zastygnąć. Nie oddychać.

Gerard przebiega obok mnie. Oddala się.

Nawet nie ruszyłem powieką. Stoję pod schodami, w miejscu zupełnie nieprzydatnym na kryjówkę za dnia. Ale zdążył już zapaść zmrok, a tu, w środku, jest jeszcze ciemniej.

Mój prześladowca wraca, jest zadyszany. Prawie czuję jego wściekłość. Zagląda w znane nam z zabaw kryjówki. Nie przychodzi mu do głowy, żeby zajrzeć pod schody. Nikt o zdrowych zmysłach nie schowałby się w tak odkrytym miejscu. Wychodzi z hali. Słyszę odgłos oddalających się kroków.

Kameleon zamienia się w kota. Skradam się, stawiając miękkie łapki bezszelestnie, ostrożnie. Docieram do drugiego wyjścia z hali. Długo to trwa. Ale koty to cierpliwe stworzenia. Od ściany do ściany, z cienia w cień, docieram do dziury w murze. Nie mogę wrócić do domu. Wiem, czuję, że czeka tam na mnie Gerard. Jeżeli złapie mnie dzisiaj…

Ruszam na przystanek tramwajowy. Jestem teraz sową, świetnie widzę w ciemnościach i w swej mądrości nie potrafię zrozumieć ośmioletniego chłopca, która porywa się na o ponad rok starszego zabijakę w obronie kogoś, kto nigdy nie obdarzył go dobrym słowem.

Czekałem na tramwaj długo, przytulony do witryny jubilera. Byłem już tylko przestraszonym szczeniakiem, chłopaczkiem drżącym na myśl o zemście podwórkowego tyrana. Brat, który miał zaraz wrócić z lekcji pływania, mógł mnie ochronić dziś wieczór. Jutro, pojutrze mogłem nie wychodzić na dwór. Ale co dalej? Drżałem z emocji i strachu. Pierwszy raz stanąłem przed problemem, który przerastał moją wyobraźnię.

Przyjechała „piątka”. Mateusz wysiadł jako pierwszy. Nie było między nami zbyt dużej miłości, a już szczególnie Mateusz nie lubił okazywać uczuć przy obcych. Miał czternaście lat i wstydził się „słabości”. Tymczasem ja rzuciłem mu się na szyję niemal z płaczem.

– Tomek, coś ty! Uspokój się. Wszyscy widzą!

Odepchnął mnie, odsunął od siebie. A ja byłem tak szczęśliwy, że omal nie pocałowałem go w rękę:

– Matuszek, już nie będę. Ale pójdziemy razem do domu. Bo wiesz, Dżery…

– Znowu bawiłeś się z tym powsinogą? Przecież mama ci zabroniła. Tomek, doigrasz się!

– Matuszek, już nie będę. Ale dzisiaj…

– No, chodź już. Co tak marudzisz?

Z trudem dotrzymywałem mu kroku. Wyrósł przez ostatni rok. Wydawał mi się prawie mężczyzną. Chłonąłem poczucie bezpieczeństwa, jakie roztaczał wokół siebie. Byłem teraz małym psiakiem. Szedłem obok wielkiego bernardyna, który machnięciem łapy mógłby złamać każdemu kark. O potężną pierś mego obrońcy rozbijały się wszelkie przeszkody. Gdybym mógł, merdałbym ogonem.

Miałem nosa. Gdy dochodziliśmy do furtki, zobaczyłem Gerarda z Czapą, jak robią w tył zwrot i znikają w krzakach. Mateusz był poza ich zasięgiem.

W domu mama od razu zauważyła dziurę w spodniach. Zaczęła krzyczeć i pomstować, jak to ona. Gdyby którekolwiek z nas brało jej pogróżki na poważnie, potrzebowalibyśmy psychoterapeuty już w wieku pięciu lat. Mama uwielbiała robić dużo hałasu o nic. Grozić. Wymyślać straszne kary. Bywało też, że wprowadzała je w życie. Zazwyczaj jednak tylko obrywaliśmy kuksańca lub dostawaliśmy mocnego klapsa w tyłek. Wystarczyło wtedy się rozpłakać, aby już w następnej chwili utonąć w matczynych objęciach, zostać obcałowanym i wyściskanym. Tego wieczoru słuchałem jej utyskiwań niemal z przyjemnością. Zamieniłem się w grzeczną dziewczynkę, która stłukła kolano, wracając z niedzielnej szkółki, bo zachciało jej się poskakać ze skarpy nad rzeką. Teraz zbierałem burę i gotów byłem już nigdy nad rzekę nie chodzić.

Na stole czekała kolacja. Paulina, moja dwunastoletnia siostra, zaganiała do niej najmłodszego brata, czteroletniego Michała. Sama bała się jedzenia jak ognia, a zajmując się Michałem, często unikała nadzoru mamy nad własnym posiłkiem. Ale karmienie malucha nie należało do przyjemności:

– Zjedz kanapeczkę. Patrz, żółty serek, taki jak lubisz.

– Nie zje.

– Michałek, ugryź raz, porządnie.

– Nie uglyzie.

– No, usiądź wreszcie.

– Nie siądzie.

My z Mateuszem dorwaliśmy się do zastawionego stołu jak wariaci. On po pływaniu zgłodniał jak wilk, a ja nic nie miałem w ustach od obiadu, na który była znienawidzona czernina i „leniwe”.

Michał w końcu pozwolił sobie naładować do buzi chleba.

– Michał, no, gryź! – denerwowała się Paulina.

– Pseciez glyzie – odpowiadał malec z poważną miną, wpatrzony w kredens.

Mama skakała wokół nas, dokrawała chleba, sera, kiełbasy. Zawsze opowiadała nam wtedy jakąś historię o czasach, gdy była młoda i nie miała żadnych obowiązków.

– A teraz widzicie, co mi zostało? Tylko sprzątanie, zmywanie, pranie i żadnej od was pomocy. Żadnej wdzięczności. Spodnie do załatania – i nawet przepraszam się nie mówi. W skarpetach same dziury. Rajtuzy poprzecierane. Paulina, ty nic nie zjadłaś! Chodź no tutaj.

– Mamo, zjadłam dwie kanapki z kiełbasą.

– Podejdź do mnie. Chuchnij!

Paulina, ociągając się, podeszła do mamy. Była drobna i szczupła, co nie znaczy, że się nie odchudzała. Jadała, owszem, na przykład słodycze. Ale żeby napychać się chlebem? Otworzyła usta.

– Kłamiesz, pannico – mówiła mama, wąchając. – Kiełbasa jest z czosnkiem. Nic nie jadłaś.

– Jadłam z pomidorem. Sama jadłaś z czosnkiem, mamo, to nie czujesz.

– Tylko bez wymądrzania! Siadaj tu i jedz. – Położyła przed nią grubą pajdę chleba z żółtym serem. – Mogę ci też ugotować jajko.

– To ja już zjem z serem.

– Ani odrobiny wdzięczności, pokory. Jesteście tacy krnąbrni. Nawet jedzenia nie chcecie. Myślicie, że to tak łatwo przygotować wszystko dla takiej czeredy?

– Ja mogę zjeść za Paulinę – wyrwałem się głupio i niepotrzebnie.

– Ty się dzisiaj lepiej nie odzywaj. Następnym razem zostawię ci taką dziurę i poprawię pasem. To rola ojca, wiem, ale w tym domu wszystko jest na mojej głowie. Co ja z wami mam! I znikąd pomocy. Michał, zostaw to!

Próbowała złapać malca zeskakującego właśnie ze stołka, po którym dostał się do schowanych w kredensie cukierków.

– Nie zostawi, nie zostawi.

Był już w korytarzu i skręcał na schody, gdy poślizgnął się na czymś i przewrócił. Od razu wybuchnął płaczem, ale mama już była przy nim i go pocieszała.

– Nie płacz, kochanie. Nic się nie stało. Chcesz cukierka? Patrz, potoczył się aż pod schody. No, grzybek mamusi nie będzie już rozpaczał, tak?

– Będzie gzybek!

Paulina w tym czasie schowała swoją kanapkę do jednej z szafek. Nakarmi nią później psa. Była na tyle porządna, że nigdy swojego jedzenia nie wyrzucała, zawsze próbowała je jakoś wykorzystać.

Michał, z cukierkiem w buzi, przestawał już pochlipywać. Po chwili wszyscy ruszyliśmy na górę szykować się do spania. Dzieliłem pokój z Michałem. Nasze zasypianie często się przeciągało, bo prowadziliśmy dyskusje nad prawami własności do różnych zabawek. Kiedyś należały do mnie, toteż ciężko mi było patrzeć, jak malec je niszczy, łamie, rozbija. Ale on miał silną broń w gardle i dlatego nierzadko ustępowałem pod groźbą tych decybeli, szczególnie że już na niewielkie ich natężenie od razu przybiegała mama. Wprawdzie niechętnie, oddawałem mu jednak, a to bębenek, a to drewnianego pajaca, pozbawioną prawie strun rakietkę do badmintona czy plastikowy samochód bez jednego koła. Tylko swoich żołnierzyków pilnowałem jak oka w głowie: stały ukryte na najwyższej półce. Ale jeszcze kilka miesięcy wcześniej bywało i tak, że Michał przychodził do mnie do łóżka i prosił:

– Pooglądaj mi ksiązeckę.

Wtedy mogłem wymóc na nim różne obietnice, których on nigdy nie dotrzymywał, a i ja o nich następnego dnia zapominałem. Zdarzało mu się też zasnąć w moim łóżku przy „pooglądywaniu ksiązecki”. Za pierwszym razem zawołałem na pomoc mamę, ale ona tylko mnie zbeształa:

– Nie wyciągaj go z łóżka. Każdy ma spać u siebie, bo inaczej to jest… niehigieniczne. Co wy myślicie, że ja będę was po pięć razy pakować do łóżek?!

Tak więc następnym razem, postękując i sapiąc, bo Michał był słusznej postury, sam zaniosłem go z powrotem na miejsce. Po pewnym czasie, aby się tak nie męczyć, rozkręciłem boczną ściankę łóżeczka brata i tamtędy pakowałem go pod kołdrę. Wszystko szło dobrze aż do czasu, gdy mama, ścierając kurz w naszym pokoju, oparła się nogą o brzeg łóżeczka. Ścianka usunęła się, a mama wylądowała na podłodze, ze stłuczonym łokciem i wzrokiem mordercy. Na szczęście jej złość skrupiła się na tacie, który akurat nie był na wyjeździe i musiał wysłuchać długiej tyrady na temat skali zaniedbania domowych mebli. Ścianka łóżeczka została mocno dokręcona, a nasze seanse wspólnego oglądania książeczek skończyły się bezpowrotnie. Coraz mniej się ze sobą bawiliśmy. Michał wkraczał w wiek przekory, ja zaś byłem jeszcze zbyt mały, aby malca umiejętnie „obejść”, więc nasze kontakty coraz częściej sprowadzały się do kłótni o stare zabawki i tak rosła między nami raczej niechęć niż braterska miłość.

Następnego dnia po zabawie w chowanego dowiedziałem się od Cerkwina ciekawych rzeczy. Kiedy wrócił do domu – a mieszkał piętro niżej od Marusi – przez sufit słyszał krzyki i odgłosy trwającej tam awantury. Późnym wieczorem tata Marusi, pan Krzepacki, urzędnik administracji spółdzielni mieszkaniowej, ruszył do rodziców Gerarda, mieszkających w starej kamienicy, która, podobnie jak nasz dom, nie została jeszcze wyburzona pod teren na nowe bloki. Wiesiek wymknął się z domu i razem z Kurą poszli za nim.

Edmund Przybora dużo pił. Jedynie na to nie żałował pieniędzy. Do dziś nie wiem, z czego oni żyli, za co wyprawiali te wszystkie biesiady. Żadne z rodziców Gerarda nie pracowało nigdy dłużej niż kilka tygodni. Jego matka, pani Gertruda, piła razem z mężem i niczym na stałe się nie zajmowała. Teraz sobie myślę, że kiedy wychodziła czasem wystrojona „do miasta”, to może właśnie wtedy „zarabiała” na życie? Była postawna i dorodna, pewnym typom mogła się podobać. Ale nie wiem, jaka była prawda. Przypuszczam raczej, że pan Edmund po prostu kradł, ale w sprytny sposób, bo nigdy nie kręciła się koło nich milicja.

Tego wieczoru w mieszkaniu Przyborów również trwała popijawa. Pan Krzepacki źle trafił. W odpowiedzi na swoje pretensje o zachowanie Gerarda usłyszał tylko wiązankę najgorszych wyzwisk, a gdy dalej nie ustępował, został wreszcie zrzucony ze schodów. Złamał sobie żebro i Cerkwin z Kurą pomagali mu dojść do mieszkania. Przyjechało pogotowie i zabrało pana Krzepackiego do szpitala, bo lekarz podejrzewał też wstrząs mózgu.

To nie koniec.

Gerard, niczego nieświadom, wrócił do domu i trafił na straszny humor ojca, bo za wcześnie skończyła się wódka. Dostał potężne lanie. Przez kilka najbliższych dni przemykał się chyłkiem, nikomu nie chciał pokazać rozmiarów swych obrażeń. W ten sposób zapomniał o moim zuchwalstwie i rzecz cała rozmyła się pod wpływem litościwego upływu czasu.

Gorzej było z Marusią. Straciła pewność siebie i nie zachowywała się już agresywnie i wyzywająco. Rzadziej wychodziła na dwór, bawiła się ostrożnie, spokojnie. Unikała wszystkich, którzy byli świadkami tamtych zdarzeń. Nigdy więc nie doczekałem się od niej podziękowania. Zresztą czy ono mi się należało? Coraz rzadziej nazywano ją Marusią. Ta mała zielona liszka zabiła jej indywidualność, stłamsiła charakter.

Taka mała liszka…

Odwracam się na drugi bok. Rama łóżka jest pomalowana białą farbą. Nie jestem pierwszym, który spędza tutaj noc, nie mogąc zasnąć. Jednego z moich poprzedników poniosły artystyczne ambicje i wyskrobał w lakierze całkiem zgrabnego fallusa. Nie jest to jedyne dzieło. Są też jakieś inicjały, numer telefonu i nawet niedokończony wierszyk:

Leżysz wale
a ja stale
twoją…

Wpatruję się w fallusa. Przypomniał mi dawną, odległą scenę.

Stoję obok Gerarda i Cerkwina. Sikamy na mur. Za murem jest fabryka. A Gerard każe nam sikać tak mocno i daleko, jak tylko potrafimy. Ja mam prawie sześć lat, tak samo Cerkwin. Gerard chodzi już do szkoły. Jest dla nas wielkim autorytetem. Podziwiamy go prawie za wszystko. Trochę się go też boimy, bo potrafi być dziki i nieobliczalny. Teraz też sika z nas wszystkich najdalej. Ma najmocniejszy strumień. Może stać krok dalej od muru niż my, a i tak moczy stare cegły. Później robi coś dziwnego ze swoim siusiakiem. Naciąga go i pozwala wyskoczyć na wierzch śmiesznej, różowej pesteczce. Widząc nasze zdumienie, mówi:

– Co, maluchy? Nie umiecie tak? Spróbujcie, to nie boli. No, Babol, dawaj.

Nieśmiało, ostrożnie naciągam skórkę i spomiędzy palców wyskakuje taki goły blady orzeszek. Na czubku ma szczelinę. Czerwoną. Wąską. Troszkę mnie zabolało.

– Widzisz, Babol? Nic nie boli.

On zawsze tam był? Taki nagi, bezbronny. Ale śmieszny. Zastanawiam się, czy można go dotknąć palcem, czy nie pęknie przy tym jak mydlana bańka.

– O, ja też… – ucieszył się Wiesiek, wyłuskawszy również swojego żołędzia ze skórzanej torebki.

Ten Gerarda jest największy. Taki czerwony. Jakby mocniejszy. Ale mój nie jest najmniejszy. Wiesiek ma naprawdę mikroskopijnego. Taką miniaturkę. Chwilę patrzymy, porównujemy.

– No już, chłopaki. – Gerard zgrabnie naciąga napletek na miejsce i chowa przyrodzenie w spodnie. Nie nosił majtek. Cerkwin też uporał się szybko, mnie zaś w palcach coś napęczniało i nie chciało wrócić na miejsce. Dopiero palcem drugiej ręki muszę sobie pomóc, wepchnąć prawie na siłę.

Ta scena jest we mnie wciąż jak żywa. Kolejne zdarzenia niby też, tylko…

Ganialiśmy dalej po podwórku. Kiedy sikałem przed obiadem, poczułem, że coś mi przeszkadza, ale nie zwróciłem na to szczególnej uwagi. Kiedy jednak spróbowałem wysiusiać się przed kolacją, ból był już taki, że wstrzymałem mocz. Siedziałem przy stole i starałem się o wszystkim zapomnieć. Lecz parcie na pęcherz zwiększało się z każdą minutą. „To nic nie boli” – kołatały mi po głowie słowa Gerarda.

Gdy wreszcie ruszyłem do toalety, było za późno. W połowie drogi, jeszcze w kuchni, zsikałem się w majtki. Mama natychmiast to zauważyła i strasznie mnie zbeształa. A ja się rozbeczałem, bo nadal piekło i bolało mnie tak samo, jak wcześniej w kibelku.

Mama zaprowadziła mnie za ucho do łazienki. Zdjęła mi spodnie, majtki i zabrała się natychmiast za pranie. Ja, do połowy goły, stałem przerażony. Chlipałem.

– Taki duży chłopiec, za rok do szkoły! To nawet Michałek już w majtki nie robi. Wstydź się, Tomek. Co ja ojcu powiem? Do szkoły cię pewnie nie przyjmą, jeżeli to się będzie często powtarzać. Co tak stoisz? Ruszaj po nowe majtki! Zaraz, która to godzina? Już po dziewiątej! Chodź tu, do mycia. Co tak pokracznie chodzisz?

Dopiero wtedy mamę coś tknęło. Obejrzała mojego ptaszka, całego czerwonego i spuchniętego. I zaczęło się. Zaparzyła rumianek. Musiałem wytrzymać przemywanie. Krzyczałem z bólu. Przyszedł tata i też asystował przy zabiegu, ale nic nie mówił. Za to mamie nie zamykały się usta:

– To nikt ci nie powiedział, że brudnymi paluchami tam nie wolno majdrować? To grzech! Od dzisiaj masz myć ręce co godzinę. Sama będę sprawdzać. A jak brudne, dam po łapach. Żebyś mi się tam więcej nie dotykał – mówiła, smarując mi ptaszka jakąś maścią przy wtórze moich wrzasków. Krzyczałem już nie tylko z bólu, ale i ze strachu.

Nie pozwolono mi przed spaniem nic pić, aby sikaniem w nocy nie osłabić działania maści. Mateusz z Pauliną szeptali cały czas między sobą i chichotali. Wiedziałem, że ze mnie. Poszedłem spać bardzo nieszczęśliwy, ukradkiem łykając łzy. Nie mogłem zasnąć. Wtedy dzieliłem już pokój z Michałkiem i serdecznie go w tym okresie nie cierpiałem. Mama jak co dzień kładła go spać, cała w uśmiechach, nie szczędząc mu całusów i pieszczot. Mnie prawie nie powiedziała dobranoc. Nie dostałem nawet całusa w czoło.

A Gerard mówił, że to nic nie boli!

Ciężki strach przygniatał mi pierś. Czy to już będzie zawsze tak piekło przy siusianiu? Czy będę odtąd lał w majtki? Czy Paulina opowie o wszystkim dzieciom z podwórka?

Nasz dom zbudowano w latach dwudziestych. Stał na zakręcie drogi, która dalej prowadziła do ruin starej fabryki. Bliżej miasta, na tej samej ulicy po drugiej stronie, stały dwie dziewiętnastowieczne kamienice. Tam mieszkał Gerard. A do tych kamienic już przybliżało się nowe osiedle. Najbliższy blok stał dwieście metrów od naszej bramy i dzieci stamtąd, my oraz dzieciaki z kamienic bawiliśmy się często razem na terenie między blokiem a ulicą. To było nasze podwórko. Jego koniec wyznaczał mur fabryki. W jej ruinach nie pozwalano nam się bawić. Jednak magia wyszabrowanych hal, budynków straszących mrocznymi wnętrzami nawet za dnia, sterty gruzów, pogniłych desek, rdzewiejące maszyny, spomiędzy których wyrastały chwasty i przedziwne zielska o mięsistych liściach – ten czar działał na nas nieodparcie i mimo zakazów oraz srogich kar tam właśnie bawiliśmy się najczęściej i najlepiej.

A teraz wszyscy mieli śmiać się ze mnie aż do dnia sądu ostatecznego. Och, jak ja wtedy chciałem, żeby Chrystus zstąpił na ziemię następnego ranka!

Uchyliły się drzwi. Wszedł ojciec. Najpierw skierował się do łóżeczka Michała. Malec już spał. Cały drżałem. Ze strachu, że do mnie nie podejdzie; również ze strachu, że podejdzie.

– Śpisz już, Tomeczku?

– Nie śpię.

Przysunął sobie krzesło i usiadł ostrożnie koło mojej amerykanki.

Ojciec od wielu lat często wyjeżdżał. Był muzykiem. Rozrywkowym. Grywał na promach, statkach. W Finlandii, Szwecji grywał w restauracjach. Trzy miesiące go nie było, potem miesiąc siedział w domu, czasami dłużej, i znowu ruszał w trasę. Teraz wiem, że próbował kilka razy namówić mamę na wyjazd z dziećmi, może na stałe, może na rok, dwa. Pewien zaprzyjaźniony właściciel knajpy w Imatrze proponował mu przyjazd na rok. Granie taty mu się podobało i opłacało, bo ojciec sam robił za cały zespół. Również śpiewał. Ale mama nie chciała nawet słyszeć o wyjeździe z Polski. Nie znała żadnego obcego języka i nie zamierzała się go uczyć. Powtarzała zawsze to samo: jakby Bóg chciał, żebym była Szwedką albo Finką, to bym się tam urodziła. Mnie w Polsce jest dobrze.

Zawsze kiedy widziałem w telewizji piosenkarza albo piosenkarkę, zastanawiałem się, czy tata śpiewa tak samo. Bo w domu nie śpiewał, nie ćwiczył i ja nigdy, aż do jego śmierci, nie usłyszałem ani jednej piosenki w wykonaniu ojca. Gdy był z nami w domu, niewiele się zmieniało. Rzadko zauważaliśmy jego obecność. Pozwalał rządzić mamie, prawie do niczego się nie wtrącał. Grzecznie wykonywał jej polecenia, zgadzał się na wszystkie plany, wykonywał drobne prace domowe. Później również pilnował moich ćwiczeń na skrzypcach. Teraz mi się wydaje, że zawsze czekał na kolejny wyjazd.

– Boli cię jeszcze?

– Już prawie nie – skłamałem.

– Nie przejmuj się. Może jeszcze jutro będzie trochę piekło, a później nawet ślad nie zostanie. Tylko musisz uważać, żeby nie dotykać się tam brudnymi rękami. Wiesz, mnie też się coś takiego zdarzyło, jak byłem chłopcem. Pamiętam ten ból. Ale moja mama, a twoja babcia, poradziła sobie z tym szybko. Tak jak mama. I nie ma się czego wstydzić. Trzeba tylko pamiętać, żeby myć ręce. Bawisz się jeszcze tą kolejką, tą drewnianą?

– Bawię się – znów skłamałem.

Kolejkę dostałem od ojca ponad pół roku temu, kiedy wrócił z wyjątkowo długiego wyjazdu. Nie była zła. Tylko strasznie długo trwało jej rozkładanie, a później trzeba było pilnować, żeby Michał nie zepsuł całej roboty jednym machnięciem ręki.

– Jutro ją sobie rozłożymy i razem pojeździmy. A teraz już śpij i nie przejmuj się swoim siusiakiem. Wszystko będzie dobrze. Trzeba tylko myć ręce.

Wstał. Pocałował mnie w czoło, a ja objąłem go za szyję i mocno uścisnąłem. Patrzyłem jeszcze, jak poprawia kołdrę Michała, gasi nocną lampkę i wychodzi. Do dziś pamiętam, że w drzwiach westchnął ciężko, pokręcił głową. Był dość otyły, wręcz gruby. Pewnie wzdychał, bo pochylanie się nisko nad dziecięcym łóżeczkiem sprawiało mu kłopot…

Następnego ranka nie było tak źle. Przy sikaniu lekko szczypało, ale wiedziałem teraz, że to nic groźnego, że mojemu tacie też się kiedyś coś takiego przytrafiło, i żyje. Unikałem tylko siusiania na dworze przez jakiś miesiąc. I myłem ręce dwa razy częściej niż zwykle.

Rozdział szkoły

Federico, nie przejmuj się. To się zdarza nawet o wiele młodszym mężczyznom. Zrelaksuj się, odpręż. Ćwiczyłeś kiedyś jogę? Ja też nie. Słyszałam o jednym bardzo dobrym nauczycielu. W takiej sytuacji moglibyśmy zawsze pomedytować, zrobić jakieś ćwiczenie. Co się tak krzywisz? To na pewno lepsze niż palenie papierosa. Deborah i Gasparo ćwiczą jogę już trzy lata. Ona mówi, że niedługo będzie umiała kwiat lotosu. A ich mistrz potrafi pięć minut wytrzymać bez oddychania. Deborah jest nim zachwycona. Podobno obiecał jej pokazać takie ćwiczenie, po którym kobieta za każdym razem osiąga orgazm. Czemu tak patrzysz? Oczywiście, mnie to niepotrzebne. Jak jesteś w formie, to nie mam z tym najmniejszych problemów. A Gasparo mówi, że w pracy potrafi się teraz zrelaksować w trzy minuty. Staje pod ścianą na głowie, zamyka oczy i pogrąża się w medytacji. Tylko kiedyś bardzo przestraszył swoją sekretarkę, jak pierwszy raz weszła w czasie jego odprężającego seansu. To trochę śmieszne: zastać szefa stojącego na głowie pod ścianą. Widzisz? Już się śmiejesz. Ale efekty Gasparo ma znakomite. A teraz wszystkie nowe sekretarki uprzedza o swoich ćwiczeniach i problem przestał istnieć. Dlaczego tak często zmienia sekretarki? Rzadko która podoba się Deborah. Albo raczej: ta, która podoba się Deborah, nie podoba się Gasparo. Co się tak dziwisz? Ja też wolę, jak akompaniuje ci Dino, a nie Sofia. Każda kobieta jest zazdrosna. Tylko idiotka pozwalałaby mężowi zadawać się z inną! Tak, tak. Jutro też przychodzi Dino, bo ja od rana wychodzę porozmawiać w sprawie ubezpieczenia skrzypiec… Przecież ci mówiłam! Chcą na to tournée po Polsce dodatkowych zabezpieczeń, czyli, oczywiście, większej składki. W ich opinii Polska to kraj złodziei. A przecież jedną z polskich królowych była Włoszka! Ty też nie wiedziałeś? Nie przejmuj się, to było jakiś czas temu. Dino przychodzi o dwunastej. Sofii na razie damy odpocząć. Nie podoba mi się, jak ona na ciebie zachłannie patrzy. Powinnam się z tym pogodzić, że nie tylko dla mnie jesteś najpiękniejszym mężczyzną na świecie, ale nie umiem. No, uśmiechnij się. Skoro ja nie robię z tego problemu, to czym ty się przejmujesz? Przecież sam też jesteś o mnie zazdrosny. A jutro pojedziemy obejrzeć jeszcze raz naszą willę. Umówiłam się z architektem. Ma zaprojektować fontannę w ogrodzie. Co się tak zżymasz? Jesteś największym żyjącym wirtuozem. Nie możesz mieszkać byle gdzie. Nikt nie widzi, co jesz, ale wszyscy widzą, gdzie mieszkasz. Gdybym wyszła za Mahmada, mieszkałabym teraz w pałacu! Ale ja ciebie kocham, mój ty słodki geniuszu, tylko ciebie. Musisz się jednak liczyć z tym, że ja to nie Claudia. Mnie nie wystarczą dzieci, pieluchy i kuchnia. Przy mnie musisz być najlepszy. Jedyny. Wspaniały. I osiągniemy to, zobaczysz! Co myślisz o tej jodze?… Mnie też nie chce się tyle ćwiczyć. No i żeby stać na głowie, musiałabym chodzić w spodniach, a tego nie znoszę. Niech Deborah sobie uprawia te ćwiczenia… Masz rację. Niewiele jej to pomoże. Jak się kiedyś strąbiła na przyjęciu, to sama mi powiedziała, że Gasparo często ma takie problemy jak ty dzisiaj. A jest przecież od ciebie dwa lata młodszy. Odwróć się na brzuch, pomasuję ci kark. To czasami pomaga. Deborah chodzi też na kurs masażu. Prowadzi go niewidomy Hindus. Podobno genialny. Próbowała mnie zaciągnąć do niego, no wiesz, te moje bóle głowy. Podobno mogą być spowodowane problemami z kręgosłupem. Ale jak mi powiedziała, ile u niego kosztuje seria zabiegów, to zrezygnowałam. A on nie zgadza się na jednorazowy zabieg, bo to podobno nic nie daje. Nie krzyw się. Nie mam do ciebie pretensji, że jesteśmy teraz bez pieniędzy. Przecież wiem, jak cię ta wiedźma oskubała, i wiem, że pozwoliłeś na to tylko z miłości do mnie. Lepiej być biednym i szczęśliwym, prawda? Jeszcze będziemy bogaci, zobaczysz. Na pewno. A z tobą zawsze będę szczęśliwa! No jak? Lepiej po masażu? Mhm, to może jednak zapiszę się na ten sam kurs co Deborah?

To ja. Tym razem dzwonię z miasta, więc nie będę się rozgadywać. Towarzystwo ubezpieczeniowe nie robi problemu, chcą tylko podwyższonej stawki, bo podobno tam u was strasznie kradną! Niezłe, co? Ale i z tym sobie poradzę. Jeśli Pagart chce stradivariusa, to niech sam dopłaci do ubezpieczenia. Już do nich dzwoniłam. Zgodzili się! Wszystko idzie jak z płatka… No właśnie, żebyście tylko wy, tam na miejscu, nie pokpili sprawy. Żadnej amatorszczyzny, a wszyscy świetnie zarobimy… Tak… To wszystko. Jak będą nowe szczegóły, to znowu zadzwonię.

Szkołę na początku bardzo lubiłem. Chodziły do niej dzieci wcześniej „przebrane”, przetestowane i chociaż było w mojej klasie kilku niezłych rozrabiaków, gdzie im tam do Gerarda lub Czapy z mojego podwórka. Siedziałem najpierw w ławce z Piotrkiem Kłaszem, chłopcem spokojnym, ale niezwykle upartym i pedantycznym. Potrafił kłócić się ze mną o tak błahą sprawę jak to, ile zeszytów, ołówków i gumek mogło pomieścić się na naszym blacie. Wciąż poprawiał moje rzeczy. Czasami na złość robiłem mu bałagan i potem z uśmiechem wysłuchiwałem jego utyskiwań. Był to taki „stary malutki”. Kiedy w drugiej klasie zmieniliśmy salę, udało mi się zmienić też kolegę w ławce. Usiadłem z Darkiem Rejwasem. Obaj byliśmy bałaganiarzami i żaden nie musiał poprawiać rzeczy drugiego, bo na rozłożenie własnych nie starczało nam czasu. Darek był wesołym kompanem, o bogatej fantazji. Często nie umiałem w jego opowieściach odróżnić prawdy od blagi, tak dobrze potrafił je wymieszać.

Ja też próbowałem swych sił w zmyślaniu różnych historyjek, ale moje fantazje Darek łatwo rozszyfrowywał, wyłapując szybko nieścisłości i przekłamania.

Idylla trwała ponad rok, aż wreszcie wychowawczyni zdenerwowała się naszym nieustannym gadaniem, bo nawet na lekcjach mieliśmy ciekawsze sprawy do omówienia niż dodawanie i odejmowanie, i rozsadziła nas. Żeby wstyd był większy, każdy dzielił teraz ławkę z dziewczyną.

Darkowi się poszczęściło: siedział z Elą Paczkowską, która, chociaż była za wysoka, chuda i miała strasznie grube kolana, też lubiła rozmawiać i nawet jego potrafiła przegadać. Uwielbiała też szyć laleczki z kolorowych gałganków – nadawała im imiona i potem odgrywała cały teatrzyk. No i Darek bywał na przerwach w centrum uwagi klasy, bo razem z Elą urządzali kukiełkowe przedstawienia. Nauczycielka od prac ręcznych tak się nimi zainteresowała, że zorganizowała całą inscenizację z wymyśloną przez Darka i Elę fabułą. Był w tej bajce zły smok, dobry chłopiec, który potrafił graniem na skrzypeczkach uśpić bestię, i niewidoma dziewczynka, która smoka się nie bała, bo go nie mogła zobaczyć. Ale nie miała dosyć siły, by śpiącej bestii odciąć głowę, więc smok się obudził i wziął ją do niewoli. Wtedy mały skrzypek zwrócił się o pomoc do kowala. Ten wykuł zaczarowany miecz, poszedł z chłopcem do jaskini smoka i gdy gadzina zasnęła pod wpływem piskliwego rzępolenia, jednym ciosem odrąbał mu obie głowy, bo trzecia, źle przyszyta, oderwała się tuż przed premierowym przedstawieniem. Miałem i ja w tej przygodzie swój udział. Już wtedy byłem najlepszym skrzypkiem w klasie, więc „robiłem za podkład” przy usypiającym bestię muzykowaniu dobrego chłopca. Ale całe brawa zbierali Darek z Elą, bo on historyjkę wymyślił, a ona uszyła większość lalek (tylko przy smoku pomagała pani od prac ręcznych – chociaż nie wiem, kto przyszywał głowy…) i to oni we dwójkę całe przedstawienie odgrywali. Ja byłem przez cały czas w tle, grałem za kotarą i kiedy wychodziłem się kłaniać razem z „aktorami”, to nikt nie wiedział dlaczego. Daliśmy chyba z siedem przedstawień, raz nawet w innej szkole, aż wreszcie skończył się rok szkolny i lalki poszły w zapomnienie.

Mnie trafiła się bardzo nieciekawa towarzyszka w ławce – Joanna, o długim nazwisku, którego już nie pamiętam, bo jego właścicielka zaraz po trzeciej klasie opuściła szkołę muzyczną. Przez prawie rok siedzenia razem nie powiedziała do mnie więcej niż pięć słów, a i tak większość z nich stanowił epitet „głupek”, któremu towarzyszyło lekceważące wzruszenie ramion i wydęcie wąskich usteczek. Dlatego nie żałowałem, gdy na początku następnego roku znowu siedziałem z chłopcem, Tadziem Rzychwą, który nie przypominał fantazją Darka, ale nie był ani tak pedantyczny jak Piotrek Kłasz, ani tak małomówny i wyniosły jak Joasia.

Na początku czwartej klasy nasza dotychczasowa wychowawczyni poszła na urlop, najpierw macierzyński, później wychowawczy. Pamiętam długie dyskusje w klasie, jakim cudem wychowawczyni potrzebuje urlopu wychowawczego. Wietrzyliśmy tu jakiś spisek i mieliśmy rację. Chodziło bowiem o oddanie naszej klasy wprost w pazury postrachu szkoły, pani Prezydentowej. Była to osoba bliska emerytury, z siwymi włosami, cienkimi jak anielskie włosie, w okularach tak mocnych, że jej czarne oczy przypominały dwie dziury po karabinowych kulach. Nosiła zawsze sukienki z grubego materiału, jedną ciemnoczerwoną, drugą granatową, w których miała mnóstwo kieszonek i schowków kryjących bardzo dziwne przedmioty. Najmniej dziwnym z nich była linijka, którą pani Prezydentowa „nauczała” nas tak matematyki, jak i polskiego. Drobny błąd równał się jednemu uderzeniu linijką w spód dłoni, za gadanie na lekcji dostawało się podwójnie, a za prawdziwe wykroczenia szło się na środek sali, ale nigdy nie mogłem się doliczyć, ile wtedy tych pacnięć spadało na delikwenta. Miał ten system dość pozytywny wpływ na liczbę drobnych przestępstw i wykroczeń; tacy jak ja czy Darek ze strachu w ogóle przestali rozrabiać i po jakimś czasie pani Prezydentowa znęcała się wciąż nad tymi samymi trzema rozrabiakami, którzy byli nieuleczalni, a poza tym mieli widocznie słabo unerwione dłonie. Dwóch z nich nie zdało do następnej klasy, a trzeci w ogóle wyleciał ze szkoły, bo z głównego instrumentu też dostał dwóję. Toteż w następnym roku większych kar prawie już nie wymierzano, a do pojedynczych klapnięć z czasem przywykliśmy.

Mnie też pani Prezydentowa dała się we znaki. Chodziło o kaligrafię. Miała do mnie pretensje o niewyraźne pismo, o nadmierne zlewanie ze sobą niektórych liter przy zupełnie nieuzasadnionym rozstrzeleniu innych. Próbowałem się poprawić, wprowadzałem do swojego charakteru pisma różne modyfikacje, tyle że nie mogłem ich zapamiętać i ten brak regularności, w połączeniu z nadmiernym pedantyzmem pani Prezydentowej, sprowadzał na mnie co jakiś czas bardzo bolesne kłopoty. Bo ja miałem bardzo dobrze unerwiony spód dłoni.

Aż któregoś dnia stało się. Pani Prezydentowa zabrała mnie po lekcjach do siebie, do domu, czyli do jaskini wszelkiego zła. Twardy, kościsty uścisk jej ręki, gdy prowadziła mnie do tramwaju i przechodziliśmy przez jezdnię, był dla mnie zapowiedzią okrucieństw, jakich spodziewałem się po dotarciu na miejsce. Drżałem ze strachu jak liść, prawie z miłością wspominałem wszystkie złośliwości Gerarda, Czapy i innych z podwórka, stojąc przed straganem z warzywami, przy którym moja prześladowczyni dokonywała zakupu porów, ziemniaków, marchwi i innych, całkiem niepotrzebnych do jedzenia świństw. Wyobrażałem sobie, jak stoi w swej sukience, która nagle zrobiła się krwistoczerwona, nad wielkim garem, a z niego bucha para. Wrzuca tam co chwila marchewkę, ziemniaka czy seler, zaśmiewając się przy tym i patrząc przez swoje okulary na mnie, skulonego w kącie, rozebranego do naga i nacieranego surową kapustą przez dwa ciemne stwory o niejasnej etymologii, ale o długich pazurach i zakrzywionych rogach. „Kapusta – mówiła znad garnka pani Prezydentowa, której włosy i cera czerniały z minuty na minutę – uczyni cię miękkim i chrupiącym”.

Znaleźliśmy się nagle przed wielkimi drzwiami do mieszkania w starej kamienicy, na których wisiała ozdobna tabliczka z napisem: „Mec. Tymoteusz Albin Perizenthoff z rodziną”.

Pani Prezydentowa wyjęła pęk kluczy i zaczęła otwierać drzwi. Liczba zamków i kluczy oraz stopień ich skomplikowania pozwoliły mi zapomnieć na moment o wizji męczeńskiej śmierci. Po chwili weszliśmy do przedpokoju, całego obudowanego drewnem. Na ścianach wisiały poroża niewielkich jeleni i łby niezbyt efektownych dzików. Mówię to z wyprzedzeniem, w owej chwili bowiem nie wydawały mi się one wcale poślednie, lecz po zwiedzeniu jadalni i pozostałych pokojów w tym niezwykłym mieszkaniu zrozumiałem, że nie należą do najbardziej okazałych. Największy z łbów dzika, tuż nad obrazem rozebranej grubej pani, siedzącej na drzewie i strzelającej z łuku do sarenki, był chyba ze dwa razy większy od głowy pana Przybory, ojca Gerarda. Próbowałem sobie przez chwilę wyobrazić własną głowę, wysuszoną i wypchaną, jak wisi na ścianie, w kasetonie z ciemnego drewna. Po krótkim namyśle stwierdziłem, że jestem bezpieczny, bo nawet w kibelku nie prezentowałbym się wystarczająco efektownie. Gdybym miał chociaż wampirze kły, to może jeszcze…

Na razie jednak zostałem zaprowadzony do pokoju pani Prezydentowej, którego jedyną myśliwską ozdobę stanowiła skóra łosia, rozłożona przed ogromnym biurkiem. Posadzono mnie za mało efektownym stolikiem z zadaniem przepisania jakiegoś kretyńskiego tekstu zaczynającego się od słów: „Pierwszego dnia po zapoznaniu damy…”. Nie rozumiałem z tego ani słowa, ale do pisania przyłożyłem się sumiennie, czując, że inaczej będę miał jutro spuchnięte dłonie. W tym czasie pani Prezydentowa wyszła z pokoju, pewnie zanieść do kuchni kupione warzywa.

Wróciła po krótkiej chwili, przebrana w sukienkę identycznego kroju, tylko różową. Wyglądała dzięki temu prawie jak kobieta, chociaż stara i siwa. Usiadła koło mnie i wtedy zaczęło się. Aż dygotałem z przejęcia, kiedy przeglądała efekty moich wysiłków, podtykając sobie kartkę pod sam nos. Zupełnie jakby chciała wywąchać z papieru charakter nie tylko mojego pisma.

– No tak, Tomku – powiedziała głosem zdecydowanie niewróżącym nic dobrego. – Nie umiesz pisać. To karygodne, że nikt o to dotychczas nie zadbał. Co to za litera?

Złośliwie pokazała fragment, gdzie akurat zadrżała mi ręka i teraz, żeby sam siebie odczytać, próbowałem zerknąć do oryginału.

– No widzisz! Sam nie wiesz, co piszesz.

– Jak to? To na pewno „eł” albo może „te”, chociaż… To jest „i”?!

– To doprawdy karygodne! – Odruchowo schowałem ręce za siebie. – Proszę, siadasz tutaj i nie wstaniesz, dopóki nie nauczysz się pisać prawdziwego „eł” i „te”.

Z niejaką obawą wyciągnąłem rękę po długopis, ale widocznie linijka musiała zostać w granatowej sukience, bo pani Prezydentowa tylko złapała moją dłoń i starała się prowadzić mi palce po papierze.

Trwało to bardzo długo. Po jakimś czasie mogłem już pisać sam. Najpierw pojedyncze litery, a po godzinie dostałem za zadanie powtórne przepisanie tego samego tekstu.

Nagle stało się kilka rzeczy w jednym momencie. Otworzyły się drzwi i wtargnął przez nie żółto-czerwony wicher z bojowym okrzykiem w bardzo wysokim rejestrze. Okrążył krzesło pani Prezydentowej cztery lub pięć razy, rozdzielił się na dwa mniejsze wietrzyki, z których jeden zajął kolana starszej pani, a drugi zniknął mi na chwilę z pola widzenia, nurkując pod biurko i stamtąd śpiewając albo jodłując. Nie umiałem rozpoznać.

– Och, wy moje kruszyny – zaszczebiotała nieswoim głosem pani Prezydentowa. – Jak zawsze radosne i pogodne. Wyjdź, Marcysiu, spod biureczka. Mamy gościa, nie zauważyłaś?

– Phi, chłopak! – dobiegło znad podłogi lekceważące prychnięcie, po czym Marcysia szybko podskoczyła do starszej pani i zaczęła ją obmacywać. – A gdzie masz? Zaraz znajdę!

Pani Prezydentowa wcale nie oburzyła się na taką poufałość, tylko zaczęła chichotać, a po chwili również dziewczynka z kolan przyłączyła się do poszukiwań.

– I tak nie znajdziecie. Bez całusa nic z tego. – I zdjęła okulary, układając swoje wargi w śmieszny ryjek; całkiem niepotrzebnie, bo obie małe furie pocałowały ją w policzek.

Ale zdążyłem zauważyć, że pani Prezydentowa ma oczy prawie takie same jak wszyscy ludzie, i gdy zdejmie okulary, to wcale nie jest aż taka… pani Prezydentowa.

– Jeszcze, jeszcze – dopominała się dalszych pieszczot.

– Najpierw cukierki – twardo postawiła sprawę Marcysia, starsza z dziewczynek, wyglądająca na moją rówieśniczkę.

– A, tutaj były! – zaśmiała się pani Prezydentowa, wyciągając szeleszczące papierki znikąd, jak prestidigitator.

– Niech babcia da – pierwszy raz odezwała się ludzkim głosem młodsza panienka, śliczna jak obrazek, z blond loczkami i niebieskimi dużymi oczami.

– A co to? – zainteresowała się Marcysia moimi dokonaniami, wpychając sobie do buzi dwa cukierki naraz. – Phi, jakie bazgroły!

– No już, moje panny. Teraz zostawcie mnie z tym młodym człowiekiem sam na sam. Jak słusznie zauważyłaś, Marcysiu, on musi jeszcze popracować.

– Jeszcze jednego, babciu – zakwiliła wdzięcznie „obrazkowa” z czarującym uśmiechem.

– Ale to już po ostatnim. – Włożyła dwa cukierki do łapczywych rączek i wygoniła obie dziewczynki za drzwi. – A to iskierki boże. Tak, tak. No już, Tomku, do roboty.

Przełknąłem ślinę bardzo głośno, nie przedarłem się jednak przez rozmarzenie pani Prezydentowej, a nie miałem tyle śmiałości, aby upomnieć się wprost o cukierka.

Bo i nie byłem iskierką!

Następna godzina okazała się dla mnie istną katorgą. Co chwila zerkałem na zegar, ale ten, jak na złość, wcale nie chodził, chociaż miał kukułkę, która wychylała się i chrypiała na potęgę co piętnaście minut. Od ciężkiego bólu głowy wybawił mnie kolejny dziwny odgłos, ni to dzwonek, ni to gong. Pani Prezydentowa wstała znad moich zwłok i powiedziała:

– Teraz, Tomku, idź do łazienki umyć ręce i przyjdź do jadalni na obiad. Bądź grzeczny, bo poznasz mojego syna, który jest mecenasem i nie lubi złego zachowania przy stole. No, idź.

W korytarzu trafiłem od razu na Marcysię, która na moje rzeczowe pytanie, gdzie jest łazienka, odpowiedziała:

– Phi, dyletant. Snob! – Po czym przeszła w sposób bardzo dystyngowany trzy kroki, a potem puściła się biegiem ze zwycięskim chichotem, znikając za jakimiś drzwiami.

Na szczęście z innych drzwi wyszła w tej samej chwili jej siostra, wciąż śliczna i słodka, a za nią rozległ się charakterystyczny odgłos, który nawet w tym mieszkaniu brzmiał tak samo jak wszędzie.

Wysiusiałem się więc, umyłem ręce dwukrotnie, w obawie przed jakąś niezapowiedzianą kontrolą, i znów znalazłem się na korytarzu. Niepewny i zdezorientowany, przysiadłem na krześle koło telefonu i przyglądałem się dzikom i jeleniom, wciąż jeszcze nie zdając sobie sprawy, że są to sztuki małe i wybrakowane. Ale nie o nich wtedy myślałem. Rozważałem dwa, usłyszane właśnie, słowa: snop kojarzył mi się nieodparcie z porą żniw, tylko nie mogłem nijak dopasować znaczenia do sytuacji. No a dyletant? W tym przypadku moje możliwości kojarzenia zostały wystawione na jeszcze trudniejszą próbę.

Podczas rozwiązywania tych lingwistycznych zagadek odnalazła mnie „cudna pani”. Tak ją nazwałem, i chociaż już po chwili wiedziałem, że ma na imię Leokadia i jest mamą nieznośnej Marcysi i tej młodszej ślicznotki, Natalki, oraz żoną pana Tymoteusza, to bardzo długo w myślach nazywałem ją „cudną panią”. Była szczupła i wiotka, ale energiczna. Miała ciemne, krótko ostrzyżone włosy i siwe oczy, pełne ciepła i radości. Cerę zdrową, z wyraźnymi rumieńcami na dość mocno wystających kościach policzkowych. Ubrana w niebieską sukienkę, z wieloma pierścionkami na palcach obu rąk, z perłami na szyi, była jak gość z innego świata. I świetnie pasowała do tego dziwnego, dystyngowanego otoczenia.

– To ty musisz być Tomek, prawda? Dzień dobry, Tomku. Pewnie nie wiesz, gdzie jest jadalnia? Chodź ze mną. Słyszałam, że przepięknie potrafisz grać na skrzypcach. Może zechciałbyś przynieść je ze sobą, gdy nas powtórnie odwiedzisz?

Zaniemówiłem, bo co prawda myśl o kolejnej katordze z panią Prezydentową była mi co najmniej niemiła, jednak perspektywa zagrania czegoś dla „cudnej pani” wydała się kusząca.

– Z przyjemnością, proszę jaśnie pani.

– Co ty, Tomku! Nie jestem „jaśnie panią”. Mam na imię Leokadia i wystarczy, jeśli będziesz do mnie mówił: proszę pani. Dobrze? – Byliśmy w jadalni. To wtedy dopiero zrozumiałem, jak marne są poroża w przedpokoju! – O, usiądź tutaj. Marcysia i Natalka zaraz przyjdą. Marcysia jest prawie w twoim wieku, zaledwie rok starsza, na pewno się zaprzyjaźnicie. Natalka, cóż, młodsza, to jeszcze trzpiot.

– Tak, proszę jaśnie… proszę pani.

– Nie denerwuj się. Poczekaj tutaj. Muszę doglądnąć Safianowej, ona nigdy nie wie wszystkiego do końca.

Wyszła przez jedne z drzwi. W tej samej chwili, drugimi drzwiami, wszedł mężczyzna. I podczas gdy Leokadię nazwałem „cudną panią”, jego przezwałem „gbur”, chociaż nie do końca słusznie. Nie zauważył mojej przyczajonej obecności, usiadł hałaśliwie u szczytu stołu i zagłębił się w przyniesionej gazecie. Nie oderwał się od niej nawet wtedy, gdy do jadalni wtargnęły dwa meteory przebrane za dziewczynki. Meteory kilka razy okrążyły stół, Marcysia raz przeczołgała się nawet pod nim, ale pośrodku, z dala od nóg „gbura”. Dopiero wniesienie przez podstarzałą służącą wazy z zupą spowolniło ruch astronomicznych obiektów i uspokoiło ich orbity. Nakierowały się na mnie i zajęły miejsca tuż obok, lecz już po chwili musiałem ustąpić swojego krzesła Marcysi, bo „od wieków na nim siadywała do konsumowania posiłków”.

– Tobie, pchlarzu – epitet wypowiedziała szeptem, zerkając na pogrążonego w lekturze ojca – wystarczy zwykłe krzesło. Patrz, moje jest rzeźbione!

Rzeczywiście, coś mnie uwierało w plecy w czasie tych paru minut. Dopiero teraz zauważyłem odtworzoną na oparciu krzesła scenę, a jakże, łowiecką. To chyba rogi żubra tak mnie kłuły w łopatkę.

– Chętnie usiądę na czymś wygodniejszym, panienko! – Starałem się nadać swemu głosowi sarkastyczny ton, chociaż wtedy jeszcze nie wiedziałem, co to sarkazm.

– Phi, ważniak! Patrzcie go!

– Spokój, dzieci! – odezwał się „gbur”, odłożywszy gazetę. – Nie jest ważne, gdzie ktoś siedzi, tylko z kim! I dlatego, Marcysiu, nie musisz Tomka besztać za niezawinione przez niego błędy. Jest u nas pierwszy raz i nie mógł wiedzieć, że to jest twoje krzesło. Rozumiesz? Twoje zarzuty są nielogiczne. Gdyby ta sytuacja się powtórzyła, to…

Słuchałem go z otwartymi ustami. Wątek zgubiłem już na początku, a przemowa trwała i trwała, dopiero wejście pani Prezydentowej razem z „cudną panią” i rozpoczęcie nalewania zupy przez Safianową przerwało orację mecenasa Tymoteusza, vel „gbura”.

W tej chwili zdałem sobie sprawę, że na talerzach jest gęsta kasza manna pokrojona w kostkę, a Safianowa nalewa wszystkim po kolei rosół. Moja reakcja na tę potrawę zawsze była taka sama. Żołądek podjeżdżał mi do gardła. Poderwałem się więc rozpaczliwie od stołu:

– Ja… Moja mama czeka na mnie z obiadem… przecież! Iść muszę… do domu.

– Uspokój się, Tomku – pani Prezydentowa operowała swoim szkolnym głosem – Twoja mama doskonale wie, gdzie jesteś i co tu robisz.

– Moja mama zgodziła się… na to!? – mój wzrok odruchowo spoczął na talerzu, chociaż pomyślałem również o katorgach stawiania kreseczki od „eł” zawsze w tym samym miejscu.

– Tomku – „cudna pani” stanęła nagle przy mnie – ty pewnie nie lubisz rosołu z manną, tak? Dziewczynki też za tym nie przepadają. Tymciu – zwróciła się do „gbura”, który już napychał sobie usta tym pospolitym świństwem. – Możemy dzisiaj zwolnić dzieci z pierwszego dania, prawda?

I zanim zaskoczony mecenas zdołał coś odpowiedzieć, cała nasza trójka zerwała się na równe nogi od stołu. Wybiegłem za dziewczynkami. Nie miałem co prawda ochoty na towarzystwo Marcysi, ale nawet to było już lepsze od znienawidzonej manny. Zresztą Marcysia zamknęła mi drzwi do swojego pokoju tuż przed nosem, toteż chcąc nie chcąc znów powędrowałem na krzesełko w przedpokoju.

Przez cały czas myślałem, że jestem przez panią Prezydentową porwany i chociaż w domu będę się mógł poskarżyć na takie traktowanie. A tymczasem mama brała udział w spisku! Ach, jakież to było smutne!

Na drugie danie wezwano nas bardzo szybko. Marcysia nie pobawiła się długo w samotności.

A po obiedzie dalej wałkowałem z panią Prezydentową pisownię kresek w „te” i „eł”, brzuszków w „be”, „pe”, „de” i… nie pamiętam już w czym jeszcze. Dopiero koło szóstej zostałem zwolniony. Do tego czasu zdążyłem się zakochać po uszy w „cudnej pani”, która o piątej przyniosła do „jaskini lwa” ciasto ze śliwkami, herbatę dla pani Prezydentowej i oranżadę dla mnie.

– Jak tam postępy naszego skrzypka, mamo? – spytała, głaszcząc mnie po włosach. – Czy wiesz, mamo, że Tomek obiecał mi koncert przy następnych odwiedzinach? – Jej ręce odruchowo poprawiały kołnierzyk mojej koszuli, wywołując u mnie rozkoszne dreszcze.

– Oj, będzie jeszcze musiał przyjść, będzie. Postępów, droga moja, nie ma. Nie każdy ma te zdolności, co Tymoteusz.

– Och, mamo – poklepała mnie po policzku. – On przecież będzie tylko… muzykiem. Będzie ładnie grał na skrzypeczkach. Ale postarasz się poprawić, Tomku, prawda?

Byłem tak przepełniony miłością, że z trudem potrafiłem potaknąć.

– A teraz wypij oranżadę i dalej do roboty. Ja w ciebie wierzę! Aha, mamo, zawozimy z Tymciem dziewczynki na balet, a Safianowa już wyszła. Nie zamęcz chłopca.

– Idź już, idź.

Ale ta ostatnia godzina, pod wpływem przyspieszonego bicia mego serca, upłynęła zadziwiająco szybko, a w tramwaju miałem przed oczami tylko JĄ, czułem wciąż na szyi dotyk JEJ rąk, do tego stopnia, że przegapiłem swój przystanek i musiałem kawał drogi przemierzyć z powrotem na piechotę. Nic jednak nie zdołało mnie wybić z transu.

Do końca czwartej klasy jeszcze kilka razy byłem „z wizytą” u pani Prezydentowej, bo moja kaligrafia poprawiała się stanowczo zbyt wolno. Wymogłem na mamie, aby informowała mnie o terminie tych wizyt z wyprzedzeniem, i za każdym razem miałem ze sobą skrzypce. Lecz zagrać dla mej lubej udało mi się tylko raz, przy trzeciej wizycie. Przygotowałem godzinny program, bo z miłości zacząłem w domu ćwiczyć jak opętany, tymczasem po zagraniu przeze mnie pierwszego krótkiego utworku „cudna pani” wstała, zwichrzyła mi włosy i powiedziała:

– To wy teraz wracajcie do pisania, a ja pojadę po Tymcia i dziewczynki.

Moje uwielbienie zostało zachwiane, ale jeszcze nie runęło.

W piątej klasie przeżywaliśmy szał kolarski. Każdy wybrał sobie (niestety, drogą losowania, inaczej byłoby ponad dwudziestu Szurkowskich, siedmiu Szozdów i… pustka) zawodnika z polskiej drużyny i zbierał wszystkie dostępne o nim informacje. Był to pomysł pani Prezydentowej. Do dziś nie rozumiem, skąd u niej wzięło się tyle „życiowego podejścia”. Zabawa była znakomita, przez czas trwania Wyścigu Pokoju chodziłem do szkoły jak na bal, chociaż mnie przypadł w udziale jeden z zawodników od czarnej roboty, nawet nie pamiętam już jego nazwiska. Wiem tylko, że zakończył wyścig na dwunastej pozycji, jako ostatni z Polaków, i tylko raz otarł się o podium, zajmując na którymś z etapów czwarte miejsce.

Moja wielka miłość trochę przygasła, bo i skończyły się wizyty w mieszkaniu Tymoteusza Albina Perizenthoffa z rodziną. Mogę jednak przysiąc, że to nie poprawa mojej pisowni była tego powodem.

A gdy skończyliśmy piątą klasę, pani Prezydentowa odeszła na emeryturę. Na pewien czas urwały się kontakty z tym dziwnym, zwariowanym w moich oczach, domem.

Podczas trzech następnych lat w szkole nie działo się nic wielkiego. Prawie co roku zmieniał się nam wychowawca, po szóstej klasie dość gruntownie przemieszano naszą klasę z tymi z „a”, z którymi często przecież prowadziliśmy długie i zażarte boje na korytarzach. Przez siódmą klasę docieraliśmy się jako grupa. Przyszła wtedy do szkoły piękna dziewczyna, Ewa Olęcka, w której regularnie podkochiwali się prawie wszyscy chłopcy. Życie toczyło się sennie i leniwie. Graliśmy na każdej przerwie w „nogę”, także na lekcjach wuefu namawialiśmy pana, aby się nie męczył i po prostu dał nam piłkę, a my już sobie poradzimy. Dopiero po pierwszym półroczu ósmej klasy doszło do znaczącego dla losu wielu uczniów zdarzenia.

A trochę wcześniej, na początku grudnia, pojawił się Teodor Kasprzycki.

Przez kilka tygodni wpadał na zajęcia szkolnej orkiestry symfonicznej, był na półrocznych egzaminach ze wszystkich instrumentów smyczkowych, często zaglądał do gabinetu dyrektor Jagody Kazimiery Jakowskiej. Pozyskanie sobie względów pani dyrektor traktował chyba jako priorytet, bo opowiadano, że jest jej przybranym synem. A nie był to komplement!

Później gruchnęła plotka o wieloletnim pobycie Kasprzyckiego na Zachodzie. Mówiono nawet, że grał jako koncertmistrz w Concertgebouw. Ktoś inny ulokował go na pięć lat w Algierii i przypisał mu znajomość pięciu języków obcych, w tym jidysz, arabskiego i, to już zupełnie nie wiadomo dlaczego, gruzińskiego. Niektórzy chcieli w nim widzieć wysłannika Królewskiej Szkoły w Londynie, do której miał zabrać pięcioro najlepszych uczniów naszej szkoły. To po trochu wyjaśniało jego kontakty z Jakowską, które, według nas, nikomu nie mogły sprawiać przyjemności. Zostałem zwolennikiem tej ostatniej teorii, bo najbardziej działała na moją wyobraźnię i otwierała przede mną (nie byłem zbyt skromny w samoocenie) niezwykłą szansę.

Sprawa wyklarowała się w lutym, gdy wróciliśmy z zimowych ferii. W programie lekcji na następne półrocze część uczniów z naszej klasy miała nowy przedmiot – orkiestrę kameralną, zamiast zwykłej, symfonicznej, na którą obowiązkowo chodzili wszyscy.

Prowadzić ją miał Teodor Kasprzycki.

Zajęcia odbywały się popołudniami, co nie wywołało naszego entuzjazmu. Niby dwa razy w tygodniu chodziliśmy na dziesiątą (to był plus, jeszcze nikomu nie zaszkodziło się wyspać), za to również dwa razy musieliśmy zostawać po lekcjach, od trzeciej do piątej. Kręciliśmy nosami, wcale nam się to nie podobało. Każdy miał wrażenie, że z dużej chmury zrobił się mały deszcz, i to skierowany na nasze biedne niewinne głowy. Też byłem zawiedziony, bo przez ferie zacząłem już nawet uczyć się angielskiego, umiałem powiedzieć Good morning i How do you do, znałem też jedną odpowiedź: Thanks, I am terribly well (tu miałem pewne wątpliwości, bo tę wersję podpowiedział mi Darek, sam niezbyt biegły w angielskim), a wszystkie te zabiegi czyniłem po to, żeby na stypendium nie pojechać jak głupi baran.

A tymczasem – jakaś orkiestra…

Z naszej klasy grali w niej oprócz mnie: Ela Paczkowska, która nie była już wtedy za duża, a i jej kolana zyskały całkiem normalne proporcje; Darek Rejwas – okazał się całkiem niezłym skrzypkiem, może tylko trochę mało błyskotliwym, ale nadrabiał to sporym poczuciem humoru; Piotrek Kłasz – wyrósł na wielkiego chłopa, jeszcze wyższego ode mnie, był bardzo pedantyczny i dokładny, i pewnie dlatego grał na kontrabasie; Ewa Olęcka – długowłosa i piękna wiolonczelistka, o dużej wrażliwości muzycznej; Danusia Majer – skrzypaczka grająca dość przeciętnie, za to zawsze z dużą dozą egzaltacji, i Tadzio Rzychwa, który rok wcześniej przeniósł się na altówkę i teraz, zamiast być ostatnim ze skrzypków, został wschodzącą gwiazdą nowego instrumentu. W sumie siedem osób z mojej klasy. Cała orkiestra liczyła dziewiętnastu członków. Dziesięcioro Teodor Kasprzycki dobrał z młodszego od nas rocznika, dwie osoby zaś były o rok starsze.

Na pierwszej próbie atmosfera nie była najlepsza i nie wróżyła niczego dobrego. Nieufnie patrzyliśmy na silniejszych liczebnie maluchów. Z kolei starsza dwójka wyraźnie stroniła również od nas. Czuliśmy się razem nieswojo i głupio.

Tak było do momentu, gdy na salę wszedł Kasprzycki. Natychmiast zarządził ustawianie pulpitów, krzeseł, sam rozkładał nuty, poprosiwszy mnie – po imieniu – o pomoc. Kiedy scena była gotowa, wywoływał – także po imieniu! – wszystkich nas, nie korzystając wcale z kartki.

– Ewa, proszę, siadasz tutaj – wskazał Olęckiej miejsce koncertmistrza wiolonczel. – Masz tak ujmujący uśmiech, że prawie nie będziesz musiała grać! – Zawstydził ją, a nas rozbawił, bo Ewa, jak to Ewa, od początku Kasprzyckiego próbowała oczarować.

– Teraz inna ważna pozycja. Tomek, siadasz w pierwszym pulpicie, jako koncertmistrz, ale pamiętaj, stąd się u mnie łatwo wylatuje, a trudno na to miejsce wrócić! Musisz się starać. Ela, siadasz razem z nim i chociaż może grasz nie gorzej od niego, to w naszej kulturze mężczyźni są zawsze górą. Tylko płci z tego powodu nie zmieniaj!

I tak dla każdego miał dobre słowo, żart, uszczypliwą uwagę. Zupełnie jakby nas znał od lat. Pewny siebie, elegancko ubrany, starannie uczesany, pachnący dobrą wodą toaletową.

– Zebrałem was tutaj, aby zrobić rzecz wyjątkową, mianowicie: młodzieżową profesjonalną orkiestrę kameralną. Nie interesuje mnie szkolny poziom. Nie. Mnie interesuje tylko poziom najwyższy. Wybrałem was dokładnie i uważnie, każdego z osobna rozpatrując jako członka całości, ale i jako wielką indywidualność. Od początku stawiam sprawę jasno – zajęcia ze mną nie są obowiązkiem. Kto chce, może w tej chwili wrócić do dużej orkiestry. Nie ma problemu. Ale we wrześniu mam zaplanowane dwa koncerty w Łańcucie, z trudnym, wymagającym programem. W listopadzie będzie nagranie dla radia polskiej muzyki barokowej. Uwaga: płatne! Bo jeżeli chcę z was uczynić profesjonalistów, to muszę wam umożliwić zarabianie pieniędzy graniem. Inna sprawa – nie będą to wielkie pieniądze, na to nie pozwalają przepisy. W grudniu koncert tu, w szkole, później w filharmonii i przed Świętami jeszcze wyjazd do Szczecina. Takie są plany na ten rok dla tych, którzy podejmą się pracy ze mną. Byłem na próbie waszej dużej orkiestry. Od razu wam mówię – u mnie będzie inaczej. Nie będzie miejsca dla leni, obiboków. Tacy będą wylatywać. No dobrze, nie chcę was straszyć. No to jak? Kto chce grać ze mną?

Zostali wszyscy.

Rzeczywiście, bardzo szybko poczuliśmy się elitą, wybrańcami. Nie znaczy to, że nie zdarzały się nieporozumienia, próby buntu, sprawdzanie granicy cierpliwości nowego profesora.

Gdzieś na początku marca pogoda była już prawie wiosenna, więc w przerwie ćwiczeń orkiestry wzięliśmy piłkę i w sześciu poszliśmy trochę pokopać. Zziajani, spoceni, wpadliśmy spóźnieni na próbę, gdy reszta orkiestry dawno już grała. Kasprzycki, widząc nas, przerwał, poczekał, aż czerwoni jak buraki zajmiemy swoje miejsca, i powiedział:

– Bambliński, trzecia strona, od C. Proszę!

Spocone palce ślizgały się po gryfie, krew uderzała do głowy. Nie potrafiłem nic zagrać.

– Starczy. Stój, nie siadaj. Rejwas, to samo miejsce.

Darkowi poszło podobnie.

– Starczy. Też postój.

I tak, po kolei, odpytał wszystkich spóźnionych. Tylko ostatni z nas, Marek Kożuszko, wiolonczelista, w ogóle coś zagrał, bo zdążył trochę ochłonąć. Ale też nie zadowolił Kasprzyckiego.

Zostaliśmy zdegradowani. Nagle znalazłem się w ostatnim pulpicie, razem z Darkiem. Tak samo inni „futboliści”. A Kasprzycki zapowiedział:

– Stamtąd to już tylko korytarz!

A na to nie mieliśmy ochoty.

Od pierwszych prób bowiem praca z Teodorem nas zafascynowała, wciągnęła. Miał inne niż wszyscy nauczyciele podejście do swoich uczniów – wymagał jak od dorosłych, ale i poważnie nas traktował. Odpytywał solo orkiestrowe partie, nieprzygotowanych mieszał z błotem albo nawet przesadzał do tyłu, jak wtedy nas, spóźnialskich. Spaść ze stołka było łatwo, wrócić na swoje miejsce – ciężko. Szybko zaczęliśmy orkiestrę traktować poważnie, prestiżowo. Rywalizowaliśmy o pochwały Kasprzyckiego, w których był bardzo oszczędny. A nawet jak czasami wyraził się z uznaniem, zaraz dodawał „ale…”.

Pilnowaliśmy się w grupach, potrafił, po odsłuchaniu na przykład pierwszych skrzypiec, powiedzieć:

– Pięknie! Bardzo ładnie. Zupełnie jak na łące. Barany!

Salwa śmiechu reszty orkiestry była przykrą karą. Innym razem przesłuchał drugie skrzypce:

– Jak ładnie. Byłem ostatnio na wsi i chodziłem co rano posłuchać, jak muczą krowy. Budzicie we mnie takie przyjemne wspomnienia!

Na pozycję koncertmistrza wracałem ponad dwa miesiące. I kiedy wreszcie usiadłem tam ponownie, bardzo się pilnowałem, aby nie narazić się na powtórną degradację.

A kiedy zaczęły się wyjazdowe koncerty, noclegi w hotelach, nagrania radiowe, kiedy koledzy i koleżanki spoza orkiestry zaczęli na nas patrzeć z autentyczną zazdrością – wtedy naprawdę poczuliśmy się wybrańcami i nasz szacunek, nasze uwielbienie dla Kasprzyckiego stały się niezachwiane.

W szkole muzycznej obowiązują specyficzne relacje między przedmiotami ogólnokształcącymi a muzycznymi. Otóż uczniowi dobremu na swoim głównym instrumencie wiele uchodzi bezkarnie. Pewnie, nie można sobie pozwolić na jawne lekceważenie, po prostu nie uczyć się niczego. Aż tak to nie! Ale dobrego flecisty nikt nie wyrzuci tylko z powodu awersji do… niemieckiego, fizyki, historii i… temu podobnych. Raczej nauczyciele tych przedmiotów będą okazywali trochę serca i zrozumienia dla trudnej doli muzyka i będą go przepuszczać na słabej trójce do następnej klasy. Pewnie, bywają recydywiści. Takich nikt nie lubi. Zdarza się więc, że trzeba powtarzać klasę. To zaś zawsze jest szansa, bo a nuż zmieni się… nauczyciel!

Inaczej mówiąc, była nasza szkoła, jak ją zresztą sami nazywaliśmy, „szkołą specjalną”. A przed nami, członkami orkiestry Kasprzyckiego, otwierały się jeszcze lepsze perspektywy, bo Teodor był ulubieńcem dyrektor Jakowskiej, a jej sympatia dla niego w jakiś sposób spływała i na nas. Dlatego członkowi kameralnej orkiestry czasami uchodziło na sucho to, za co zwykły uczeń by „beknął”. Na przykład Darek Rejwas, wraz ze swoim oryginalnym poczuciem humoru, które kazało mu założyć zeszyt z powiedzonkami pani dyrektor Jagody Kazimiery Jakowskiej, zatytułowany „Złote myśli Dżej Ku Dżej”. Na pierwszej stronie tego dzieła widniało takie oto zdanie, wygłoszone przez dyrektorkę wobec całej szkoły na apelu, podczas plagi drobnych kradzieży w szatni:

– Nie wolno nikomu, pod karą złapania, z chwilą momentu dzwonka, chodzić po kieszeniach uczniów!

Nawet niektórzy nauczyciele nie wytrzymali wtedy i parsknęli śmiechem, co nie było zbyt rozsądne, bo Dżej Ku Dżej miała znakomite układy w Urzędzie Miasta i Kuratorium.

Sama dyrektorka była starszą już panią o niejasnym wykształceniu i kwalifikacjach. Jak to zwykle w takiej sytuacji bywa, potrafiła poprowadzić zajęcia z każdego przedmiotu. Prawdziwy człowiek renesansu! Kiedyś zjawiła się u nas na historii. Barwnie i ze swadą opowiedziała nam o „Powstaniu Kościuszkiego”, jak to poprowadził do boju „dziesięc tysięcy wojsk ciężarnych, a chłopom stało na sztorc wszystko, co popadło”.

Innym razem poprowadziła z nami Przysposobienie Obronne. Wzbogaciła zapiski Darka o tak praktyczne porady, jak: „Po poligonie czołgamy się lewą stroną do spodu”, albo: „Biegając po polu z noszami, staramy się jak najmniej uronić z naszych ofiar”.

Pewnie dyrektorka słyszała o zeszycie, na pewno Darek nie był jej ulubieńcem, ale kto wie, może ratowała go właśnie przynależność do orkiestry Kasprzyckiego?

Miała nasza orkiestra piętę achillesową. Kontrabas. Poziom gry na tym instrumencie był niski i nawet najlepszy uczeń w szkole, Piotrek Kłasz, nie grał w sposób dla Kasprzyckiego zadowalający. Na ważne koncerty Teodor brał swojego kolegę, Stefana Gromnego. Przyjaźnili się, kilka lat byli razem na kontrakcie we Włoszech. Gromny skończył Moskwę. Z wyróżnieniem. Jak na kontrabasistę, był drobnym mężczyzną, niewysokim. Śmiesznie wyglądał, bo wyłysiał już (jak sam mówił) przed trzydziestką i miał ogromne wrażliwe oczy, które łysina w dziwny sposób jeszcze powiększała, i sumiaste wąsy. Chodził zawsze zgarbiony, a jego długie, mocno owłosione ręce kończyły się dłońmi wielkimi jak bochny chleba. Lubił śmiać się, zarówno z siebie, jak i z innych. Uwielbiał szokować zdecydowaniem i oryginalnością poglądów. Często wykpiwał powagę Teodora, opowiadał wiele anegdot z życia orkiestrowego, z czasów koncertmistrzowania Kasprzyckiego we Włoszech. Starał się być na luzie, jakby był naszym kumplem. Po prostu: próbował dać się lubić.

Teodora natomiast szanowaliśmy.

To był początek jedenastej klasy. Siedzieliśmy na lekcji chemii. Po pięciu minutach, gdy na tablicy pojawiły się absurdalne literki z cyferkami, gdy wpatrywaliśmy się w nie tępo, poszukując sensu w tych bazgrołach, rozległo się pukanie do drzwi. Weszła dyrektor Jakowska. Za nią, uśmiechnięty, wpakował się… Gerard.

– Mam dla wszystkich niezwykle miłą nowinę. Będziecie mieć w swojej klasie nowego kolegę. Chłopca. – Jakowska pogłaskała po ramieniu wciąż cukierkowato uśmiechniętego dryblasa. – Gra na puzonie. Uczy się pilnie na swym instrumencie dopiero drugi rok, ale osiągnął poziom gwarantujący. Przyjmijcie go oklaskami.

Już na sam widok Gerarda wystąpił mi na plecach zimny pot. A gdy dotarły do mnie słowa dyrektorki, pociemniało mi przed oczami.

– Nazywa się Gerard Przybora. Jest bardzo miły, chociaż taki duży – mówiąc to, pani dyrektor zwichrzyła mu lekko czuprynę, unosząc się przy tym na palcach, bo nie była kobietą szczególnie wysoką. – Będzie na pewno grzeczny i dumna będę, że wzięłam go pod swoje skrzydła.

Tak samo mogłaby mówić o przygarniętym psie albo kocie. Tymczasem Gerard zachowywał się, jak na pupilka przystało. Podszedł do chemiczki, cmoknął ją w rękę, a później uścisnął dłonie wszystkim obecnym w klasie. Po kolei. Dziewczyny też całował w rękę. Kiedy doszedł do mnie, odzyskałem już na tyle siły, aby wyciągnąć swoją prawicę. Uścisnął mi rękę z tym samym bezosobowym i ujmującym uśmiechem, nie zdradzając drgnieniem ani jednego mięśnia twarzy, że mnie poznał.

Usiadł koło Darka Rejwasa i lekcja potoczyła się dalej.

koniec darmowego fragmentu
*** zapraszamy do zakupu pełnej wersji ***

Wydawca

Warszawskie Wydawnictwo Literackie
MUZA SA
ul. Marszałkowska 8
00-590 Warszawa

tel. 22 6297624, 22 6296524
e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360
Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl
Konwersja do formatu EPUB: MAGRAF s.c., Bydgoszcz