Tytuł oryginału: Die Vermessung des Glaubens
Forscher ergründen, wie der Glaube entsteht und warum er Berge versetzt

Projekt serii: Mariusz Filipowicz

Projekt okładki: Mariusz Filipowicz

Opracowanie indeksu: Barbara Milanowska, Lingventa sp. z o.o.

Redakcja: Halina Hałajkiewicz

Korekta: Bogusława Jędrasik

Redakcja techniczna: Anna Sawicka-Banaszkiewicz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

© 2008 by Karl Blessing Verlag, a division of Verlagsgruppe Random House GmbH, München, Germany.
All rights reserved

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2015

© for the Polish translation by Viktor Grotowicz

ISBN 978-83-287-0081-9

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2015

Wydanie I

FRAGMENT

Dla mojej córki Hannah,

która z całych sił przeszkadzała mi w pisaniu,

ale za to obdarzała cudownym uśmiechem.

Prolog

Gdyby nawet Boga nie było, należałoby Go wymyślić.

Wolter

Fałszywy spór

Gdy chodzi o naszą wiarę, wszyscy jesteśmy ekspertami.

A przynajmniej chcemy w to wierzyć.

Do niczego nie jesteśmy tak bardzo przywiązani jak do swoich przekonań, choćby na ich potwierdzenie nie dało się znaleźć żadnych dowodów. Nieważne, w co wierzymy: w Boga wszechmogącego, w oświecenie Buddy czy w ślepy materializm. I tak nasz punkt widzenia prawie zawsze uważamy za jedynie prawdziwą drogę do zbawienia. Tylko wtedy, gdy zostaniemy wyrwani z utartych kolein dnia codziennego – w wyniku zdarzeń losowych, nagłych zmian warunków życia lub podróży do obcych kultur – nachodzi nas wątpliwość, czy te przekonania, pozornie oczywiste, są tak nienaruszalne, jak myśleliśmy. W takich chwilach odkryjemy być może, że zasadnicza część naszego światopoglądu uformowana została kulturowo; że w zasadzie wierzymy w to, w co wierzyli nasi rodzice, co przekazują nam przyjaciele, telewizja lub gazety i co jest przyjęte w naszej społeczności.

Znakomitym tego przykładem jest przeżycie, jakiego doświadczył amerykański antropolog Pascal Boyer, badacz afrykańskiego plemienia Fang. Boyer, który właśnie wrócił z Afryki, w trakcie obiadu w Cambridge opowiadał gościom o dziwnych wierzeniach tego żyjącego w Kamerunie plemienia. Fang są mocno przekonani o istnieniu złych duchów i czarownic. Wierzą, że latają one w nocy, aby zatruwać krew określonych ludzi lub niszczyć ich plony, że od czasu do czasu spotykają się na uroczystych wieczerzach; zjadają wtedy swoje ofiary i planują kolejne ataki. Każdy, kto w to powątpiewa, usłyszy od swojego afrykańskiego rozmówcy, że on zna kogoś, kto zna kogoś, kto naprawdę widział, jak kiedyś w nocy czarownica przelatywała nad jego wsią na liściu banana.

Kiedy Boyer zakończył swoją relację, zwrócił się do niego teolog katolicki i powiedział z miłym uśmiechem: „To właśnie czyni antropologię tak interesującą i jednocześnie trudną. Musi pan teraz wyjaśnić, jak ludzie mogą wierzyć w takie nonsensy”. Boyer osłupiał. Temu miłemu teologowi nie przyszło nawet na myśl, że jego własna religia także może wydawać się dziwaczna, jeżeli spojrzeć na nią oczami afrykańskiego plemienia. „Pytanie, jak ludzie mogą w coś takiego wierzyć, dotyczy właściwie wszystkich rodzajów wiary”, stwierdził Boyer. Pewnego razu usiłował bowiem wytłumaczyć członkom plemienia Fang, na czym polega chrześcijaństwo, i natknął się na reakcje podobne jak te w Cambridge. „Afrykańczycy byli bardzo zaskoczeni, gdy dowiedzieli się, że wszelkie nieszczęścia na tym padole łez pochodzą od pierwszej dwójki praprzodków, którzy dawno temu w pięknym ogrodzie zjedli egzotyczny owoc”. Także zasadę trójpostaciowości Boga – to, że trzy osoby są w rzeczywistości jedną – uznali za przedziwną, o niepokalanym poczęciu czy innych cudach chrześcijaństwa już nie mówiąc. „Oczywiście na poparcie każdego z tych poglądów można przywołać całe mnóstwo objaśniających aksjomatów”, podsumował tę kwestię Boyer, „ale przypuszczam, że plemię Fang także i te wyjaśnienia uznałoby za równie osobliwe jak pierwotne twierdzenia”.

Która wiara jest więc tą prawdziwą? Takie pytanie to dopiero początek poważnych problemów. Aby móc na nie odpowiedzieć, należałoby przyjąć jakiś nadrzędny punkt widzenia, „rodzaj perspektywy z lotu ptaka, wysoko ponad tym właściwym naszej teraźniejszości, przeoranym konfliktami, krajobrazem wiary”, jak to sformułował monachijski teolog Friedrich Wilhelm Graf, a to przekracza możliwości człowieka. Jedno jest pewne: jakakolwiek będzie ta odpowiedź, udzielimy jej zawsze, odwołując się do określonego kontekstu religijno-kulturowego. To znaczy odpowiemy jako istoty społeczne, których ta kwestia dotyczy i które mają pewne, choćby tylko podświadome, wyobrażenia związane z wiarą. Proszę z ręką na sercu powiedzieć: czy wszyscy nie dziwimy się po cichu, dlaczego istnieje na świecie tyle błędnych lub bezsensownych religii? I dlaczego tylko my (i nasi przyjaciele) wierzymy w tę właściwą?

Być może pytanie o sens religii najlepiej przyrównać do naszego podejścia do istoty miłości. Postawę wobec niej zawsze kształtują doświadczenia, jakie poczyniliśmy na tym polu w ciągu naszego życia. Dla panny młodej przed ołtarzem miłość jest zapowiedzią przyszłości, dla kogoś właśnie rozwiedzionego jedynie dawno minioną iluzją, matka wielodzietnej rodziny odniesie się do miłości zupełnie inaczej niż zakochany nastolatek. A mimo to każde z tych zapatrywań będzie miało swoje uzasadnienie, ponieważ w miłości, tak jak w wierze, nie tyle chodzi o jedyną wszechogarniającą prawdę, ile o to, jak na nas oddziałuje to uczucie, do czego nas motywuje i, w szerszej perspektywie, co oznacza dla współżycia z innymi ludźmi lub utrzymania naszego gatunku.

Na górze Mojżesza

Jak to jest z prawdą religijną i gdzie ją znaleźć, dowiedziałem się po raz pierwszy jako młody człowiek podczas wędrówki z plecakiem na górę Synaj. Trochę z ciekawości podróżnika, a trochę z religijnego zainteresowania postanowiłem spędzić noc na owej biblijnej górze przeznaczenia, gdzie Bóg miał podyktować Mojżeszowi dziesięć przykazań i zawrzeć sojusz z ludem Izraela (Księga Wyjścia, 34). Nieważne, czy wierzy się w ten przekaz, czy też nie; nie ulega jednak wątpliwości, że to tutaj, na półwyspie Synaj, pomiędzy Egiptem a Izraelem, miały swój początek dzieje monoteizmu. Kto wie, pomyślałem sobie, być może jeszcze dzisiaj można tu doznać duchowej inspiracji?

Wspinaczka jest mozolna. Od ostatniego zamieszkanego miejsca, klasztoru Świętej Katarzyny u podnóża góry, tysiące stopni prowadzą wzwyż przez skalisty, księżycowy krajobraz, w którym żaden kolor, żaden dźwięk nie rozprasza zmysłów. Ma się dużo czasu na przyglądanie się własnym myślom. Co mnie czeka na szczycie Góry Mojżesza, Jabal (Dżebel) Mūsā, jak nazywają ją Arabowie? Prawie odruchowo człowiek przypomina sobie przekaz biblijny, według którego „cały lud, słysząc grzmoty i błyskawice oraz głos trąby i widząc górę dymiącą”[1], doznał obecności Boga, co odcisnęło trwałe piętno na Żydach.

Kiedy w zapadającym zmierzchu dotarłem na szczyt góry Synaj, na wysokość dwóch tysięcy dwustu osiemdziesięciu pięciu metrów, nie powitały mnie jednak ani grzmoty, ani głos trąb; wokół szalała burza, tyle że błysków aparatów fotograficznych niezliczonych turystów. W ciągu całego dnia na górę weszły tabuny wycieczkowiczów, którzy teraz, w czerwonawym świetle zachodzącego słońca, usiłowali uwiecznić się na tle biblijnej dekoracji. I wszyscy oni mieli zamiar spędzić noc na legendarnym szczycie, małe były więc szanse na rozszerzające świadomość doświadczenia. Noc minęła na gadaniu i opowiadaniu dowcipów na temat „najświętszej toalety publicznej świata”. Tak właśnie górę Synaj określił w 1979 roku odpowiedzialny za to miejsce arcybiskup, po tym jak tam na górze zainstalowano wychodek.

Iluminacji doznaliśmy za to następnego dnia, po zejściu na dół. Podczas zwiedzania liczącego prawie tysiąc pięćset lat klasztoru Świętej Katarzyny jeden z mnichów grecko-prawosławnych pokazał nam wyraźnie, na czym naprawdę polega siła religijna tego miejsca. Zwiedzający zatrzymują się zawsze przed krzewem ciernistym, w którym, według przekazu biblijnego, Bóg ukazał się Mojżeszowi w gorejących płomieniach. „Właśnie tutaj Bóg zszedł na ziemię”, powiedział ubrany na czarno mnich i natychmiast sprowokował krytyczne pytanie. A skąd on to wie?, zapragnął się dowiedzieć jeden z turystów. Nawet nie wiadomo przecież, czy Mojżesz w ogóle istniał, nie mówiąc już o tym, że tu przebywał. Mnich ani na sekundę nie dał się zbić z tropu. „Być może nie jest to dokładnie miejsce opisane w Biblii”, powiedział spokojnie ów człowiek Boga, „ale mimo to stoimy na świętej ziemi, bo odprawiane tutaj od ponad półtora tysiąca lat msze bez wątpienia świętą ją uczyniły”.

Ta odpowiedź jest równie praktyczna, jak i mądra. Siły oddziaływania religii nie można definiować jedynie w świetle prawdy historycznej. Staje się ona bowiem widoczna dopiero poprzez oddziaływanie na zachowanie człowieka. Czegoś, co jest święte, nie da się pokazać w postaci materialnych właściwości jakiegoś miejsca, sytuacji czy osoby. Przypomina to raczej blask spływający na tych, którzy, całkowicie wolni od egoistycznych motywów, działają na rzecz dobra innych ludzi.

To, czy prorok imieniem Mojżesz rzeczywiście kiedyś wędrował po Synaju i zobaczył gorejący krzak, jest z dzisiejszej perspektywy nie tylko niemożliwe do potwierdzenia, ale wręcz nieistotne. Liczy się to, że relacja o tym wydarzeniu od tysiącleci zajmuje ludzi, wpływa na ich sposób myślenia i postępowania, że jego echo oddziałuje w trzech monoteistycznych religiach świata – nawet we wstrząsanej politycznymi napięciami współczesnej Palestynie. Osoba Mojżesza to być może wymysł, sztuczna postać stworzona przez żydowskich uczonych w Piśmie, którzy w dziejach jego życia zapisali procesy rozwojowe, jakie przez długi czas toczyły się na Bliskim Wschodzie. Ale choć upływały wieki, mit Mojżesza tylko zyskiwał na realności, wykraczając daleko poza każdą ludzką egzystencję.

Z górą Synaj rzecz ma się całkiem odwrotnie: miejsce biblijnego dramatu bez wątpienia jest realne. Także dzisiaj można ją obejrzeć, można na nią wejść. Jednak sama skalista pustynia nic już nie mówi o oddziaływaniu religijnym, które stąd kiedyś emanowało. Została zdegradowana, praktycznie rzecz biorąc, do atrakcji turystycznej. Ktoś, kto ją zwiedza, widzi tylko to, co pozwala mu dostrzec jego własny światopogląd. Człowiek wierzący odnajdzie wspaniałą scenerię, w której oczyma własnej wyobraźni może ożywić sceny z biblijnych mitów; ateista zaś zobaczy jedynie kamienie.

Kwanty a prawdy religijne

Tak więc rzeczywistość wiary zależy bez reszty od tego, jak na nią patrzymy. Dlatego dyskusje o kwestiach religijnych prowadzone są często z ogromną zawziętością. Jak to możliwe, pytamy samych siebie, że nasz rozmówca wychodzi z fałszywych przesłanek, podczas gdy nasze są tak oczywiste?

W tym miejscu pomocne może być nieco niezwykłe porównanie. Z bardzo podobnym problemem zmagała się bowiem fizyka w latach dwudziestych ubiegłego stulecia, kiedy naukowcy po raz pierwszy wdarli się do wnętrza materii. Obiekty atomowe zdawały się zachowywać w sposób wysoce paradoksalny i – w zależności od eksperymentu – same sobie przeczyć. Czasami elektrony i protony przypominały małe, twarde kuleczki, kiedy indziej nieskończenie rozciągliwe fale; raz dawały się zlokalizować w jednym miejscu, innym razem w wielu jednocześnie – w zależności od użytej do pomiarów aparatury. Po długich i zaciętych debatach na temat „prawdziwej” natury rzeczywistości atomowej naukowcy musieli w końcu zaakceptować fakt, że za pomocą dotychczasowej terminologii nie da się jej w pełni zrozumieć.

W tej kwestii do dziś zresztą niewiele się zmieniło. Fizykom udało się wprawdzie opisać ją w języku matematyki (tak zwana teoria kwantowa), dzięki czemu można dokładnie obliczyć wyniki eksperymentów, ale to, co dzieje się na głębiej położonej płaszczyźnie, należy do sfery prawdopodobieństwa. Jak zachowuje się albo czym w ogóle jest pojedynczy atom? To pytanie w laboratorium kwantowym raczej się ignoruje. Liczą się wyłącznie rezultaty, które da się zmierzyć. Wszystko inne to spekulacje.

Trzeba przyznać, że taka metoda nie należy do standardowych sposobów zgłębiania wiary religijnej. Ja jednak właśnie tak zajmuję się w tej książce religiami. Nie kwestią, czy Bóg istnieje czy też nie, czy Sziwa naprawdę tańczy i jak powstaje buddyjska nirwana. Pierwszoplanowe jest dla mnie pytanie, jak owe wyobrażenia oddziałują na człowieka, dlatego na pierwszej linii moich zainteresowań są zachowania ludzi wierzących oraz akt wiary – w mniejszym stopniu jej przedmiot. Tylko to pozwala poddać analizie naukowej problem, który normalnie metodom naukowym się wymyka.

Oczywiście pragmatycznemu i rzeczowemu podejściu można zarzucić, iż w ogóle nie dotyka istoty religii. Tajemnica wiary, jak wielu zapewne powie, podobnie jak tajemnica miłości, musi być rozpatrywana na płaszczyźnie niedostępnej jedynie dla logicznych argumentów. I jest w tym sporo racji.

Jakimi jednak innymi środkami (poza osobistym przeżyciem), można by do tej „innej płaszczyzny” w ogóle dotrzeć? W końcu istota pryncypiów, które reprezentują Bóg, Allah czy nirwana, polega na tym, że wykraczają one poza ludzką możliwość pojmowania. A taki rodzaj wyższego porządku, który już z samej definicji zajmuje pozycję nadrzędną wobec innych pojęć, w swojej pełni pozostaje dla ludzkiego umysłu niedosięgły. Mimo to poeci, mistycy, filozofowie i teolodzy (oraz kilka teolożek) przez całe stulecia usiłowali nieopisywalne opisywać w swoich ojczystych językach w poetyckiej, filozoficznej albo też dogmatycznej formie. Ta książka chce to samo ująć w pewne naukowe ramy.

Mówi o naukowcach obojga płci w niekonwencjonalny sposób zajmujących się powstawaniem wiary religijnej, jej oddziaływaniem i skutkami ubocznymi. Wyjaśnia, dlaczego we wszystkich okresach historii i we wszystkich kulturach obecne było dążenie do transcendencji, na czym polega siła wiary przenoszącej góry, co sprawia, że tradycje religijne równie dobrze mogą prowadzić do wolności, jak do fanatycznego fundamentalizmu. Przede wszystkim jednak pokazuje, iż doznania i wyobrażenia religijne nie muszą popadać w konflikt z nauką – one dają się na nowo sformułować w nowoczesnym języku i mogą tym samym stać się zrozumiałe.

Narodziny nauki o wierze

Czyż jednak nauka i religia nie tworzą dwóch całkowicie wobec siebie przeciwstawnych kategorii? Czyż wolna od przesądów nauka i wiara nie wykluczają się wzajemnie? Takiego właśnie zdania jest obecnie wielu naukowców, w tym przede wszystkim brytyjski biolog Richard F. Dawkins. Nowi Ateiści wypowiedzieli wojnę religii i w swoich książkach oraz wykładach nie pozostawiają cienia wątpliwości, że można albo podążać za naukowym rozsądkiem, albo utknąć w ślepej, nienaukowej wierze.

Owo przeciwieństwo nie jest jednak czymś absolutnie obligatoryjnym. Oczywiście, dosłowna wiara w Biblię – na przykład w stworzenie świata w ciągu siedmiu dni – w świetle nowoczesnej nauki okazuje się tak samo nie do przyjęcia, jak przeświadczenie afrykańskiego plemienia Fang, że w nocy nad jego wsiami latają czarownice. Ktoś, kto takie opowieści traktuje dosłownie, a nie jako metaforyczne relacje o trudnych do pojęcia zjawiskach, popełnia ten sam błąd co wielu religijnych fundamentalistów: redukuje religię do systemu aksjomatów wymagających wiary absolutnej. A to wypacza samą istotę religii jako siły, która dąży właśnie do wyprowadzenia ludzi poza horyzont ich własnych, ograniczonych zdolności poznawczych. W książce jest mowa o granicach rozumu oraz o tym, co jest poza nimi.

Jeszcze przed dziesięciu, dwudziestu laty socjologowie przepowiadali ostateczny koniec religii w zlaicyzowanych społeczeństwach Zachodu. Zanik wpływów Kościołów w Europie uważali za model rozwoju na całym świecie. Tymczasem musieli ze zdumieniem przyjąć do wiadomości, jak bardzo się mylili. Prądy i siły religijne poza Europą stały się nie tylko witalne jak nigdy dotąd, ale jeszcze na dodatek religia z ogromną mocą powróciła na scenę światowej polityki. Nagle nawet Zachód skonfrontowany został z kwestiami wiary. W stosunkach zewnętrznych musi odpowiedzieć na pytanie, jak odnosić się do roszczeń i wyobrażeń innych kultur religijnych, wewnątrz paląca staje się potrzeba określenia własnych przekonań religijnych i ich korzeni.

Ten „powrót religii”, o którym wszędzie jest obecnie mowa, wpływa także na naukę. Jeszcze do niedawna religią zajmowały się głównie nauki humanistyczne: socjologia, kulturoznawstwo, filologia oraz naturalnie teologia. W ostatnich latach duchowością religijną w coraz większym stopniu zaczęli interesować się przedstawiciele (a także przedstawicielki) innych dyscyplin. Spektrum rozciąga się od prac na temat antropologicznych prapoczątków systemów religijnych aż po analizy ekonomiczne funkcjonowania wspólnot religijnych; od studiów neurobiologicznych nad medytacjami aż po medyczne badanie oddziaływania wiary na psychikę i ciało. Jeśli się obserwuje te tendencje, rozmawia z badaczami i badaczkami, śledzi ich bardzo niekiedy zacięte dyskusje, to ma się nieodparte wrażenie, że jest się świadkiem narodzin nowego obszaru badań naukowych. Jego nazwa nie widnieje jeszcze na żadnej wizytówce, ale mnie się wydaje, że najbliższe faktom byłoby określenie: naukowe badanie wiary.

Wyniki owego badania wiary często zdumiewają i zaskakują, ale wywołują także, i to w sporej części, falę krytyki. Nie każde twierdzenie ogłaszane w ostatnich latach z wielkim hukiem – na przykład rzekome odkrycie „genu Boga” czy też „modułu Boga” w mózgu – przy bliższej analizie okazywało się prawdziwe. Tak więc opłaca się być krytycznym nie tylko wobec religii, ale także i nauki. W taki właśnie sposób – możliwie bezstronny – omawiane są w niniejszej książce biologiczne predyspozycje sprzyjające przyjmowaniu wiary i doznania mistyczne przeżywane w laboratorium, prapoczątki religii oraz sztuki szamanów, doświadczenie śmierci i lecznicze właściwości wiary, eksperymenty z zakresu religijnego miłosierdzia, jak również nowoczesne badania duszy. W tym samym stopniu zostały uwzględnione ciemne strony religijności: skłonność do nietolerancji i fanatyzmu we wspólnotach religijnych oraz mechanizmy działające w sektach. Poszczególne rozdziały są powiązane tematycznie, ale nie stanowią nierozerwalnej całości – każdy z nich może być czytany osobno, kolejność nie ma znaczenia.

Książka nie prezentuje jedynie zadziwiających eksperymentów i ciekawych teorii. Opowiada także o osobach, które stoją za tymi pracami i wizjami. Nie ma chyba innego pola badań naukowych o charakterze równie osobistym jak wiara. Stąd też wyniki niezwykle trudno oddzielić od przeprowadzających je naukowców, ich nadziei i najważniejszych doświadczeń natury religijnej. Dlatego między głównymi rozdziałami znalazły się portrety, rozmowy i spotkania z wyjątkowymi ludźmi starającymi się przyczynić do lepszego rozumienia przeżyć religijnych. Można je traktować nie tylko jako rodzaj przerywników czy łączników między tematami, lecz także jako przykłady na to, jak ludzie w dniu dzisiejszym przeżywają swoje, niekiedy bardzo różnorodne, wyobrażenia religijne. Być może dzięki temu wszystkiemu lektura mojej książki przyczyni się do głębszego rozumienia religijności i pokaże, jak obecnie może wyglądać nowoczesna, oświecona wiara.

Oddziaływanie, ryzyko i skutki uboczne

A skoro komponentu ludzkiego nie sposób oddzielić od tematu religii, to w tym miejscu powinno się znaleźć krótkie wyznanie wiary autora, ponieważ jego poglądy – nawet gdy bardzo starał się być bezstronny – miały wpływ na kształt tej książki i z pewnością widoczne są między wersami. Myślę, że to będzie fair, jeśli czytelnicy będą wiedzieli, z kim mają do czynienia.

Jako fizyk i redaktor gazety jestem zawodowym sceptykiem. W obu tych fachach ślepa wiara jest naganna: ani dziennikarz, ani fizyk nie mogą bezkrytycznie ufać przekazywanym im treściom. Wychowałem się w atmosferze religijnej: pastorzy i misjonarze stanowią część mojej rodziny, a buddyjskie zakonnice i buddyjskich mnichów zaliczam do grona przyjaciół. W medytacjach zen odnalazłem formę praktyki religijnej, która odpowiada moim skłonnościom i mojej naturze. W zen punktem wyjścia nie jest bowiem wiara ani w siły nadprzyrodzone, ani w nadziemskie istoty: to samoobserwacja i koncentracja na tu-i-teraz (ten nurt buddyzmu niekiedy jest uznawany nie za religię w potocznym tego słowa rozumieniu, lecz raczej za pragmatyczną technikę przeżywania świadomości). A jednak można odnaleźć głębokie podobieństwo między praktyką zen i chrześcijaństwem: w obu chodzi o to, aby przezwyciężyć zwyczajny stosunek do własnego ja i wyjść poza ograniczony sposób patrzenia na codzienność naszej rzeczywistości.

W ciągu mojego dwudziestoletniego zajmowania się buddyzmem zen zauważyłem zresztą paralele nie tylko pozytywne, lecz także kilka negatywnych. Szkoły buddyzmu zmagają się w jakiejś mierze z podobnymi problemami jak Kościoły chrześcijańskie – z intrygami władzy i kalkulacjami politycznymi, konfliktami w hierarchii i sporami o „czystą” naukę. Krótko mówiąc, z czysto ludzkimi problemami, jakie pojawiają się we wszystkich instytucjach religijnych. Być może niektóre z nich bardziej są widoczne w jednych wyznaniach, a mniej w innych, ale żadna religia nie jest od nich całkowicie wolna. Stąd też w każdej tradycji religijnej nieustannie pojawia się pytanie o to, co stanowi duchowe sedno, a co nadbudowę społeczną. I w sensie bardziej fundamentalnym: jak odróżnić jakość uskrzydlającą od tej, która ogranicza? Kiedy prawdziwe poszukiwanie religijne przechodzi w zatwardziały fundamentalizm? Co jest w imię religii dozwolone czy nawet pożądane, a gdzie należy ustanawiać granice?

Pytania te mają wymiar nie tylko osobisty, lecz także ogólnoświatowy. Dlatego próbuję rzucić światło na obszar napięć oraz ukazać, za pomocą wyników badań naukowych, wywiadów i analiz, pozytywne i negatywne oddziaływanie religii.

Wiarę religijną można – jak opisałem w pierwszym rozdziale – spokojnie porównać do wyjątkowo silnego środka medycznego, który jest w stanie uwolnić ludzi od wielkiego cierpienia, ale źle zastosowany lub przedawkowany powoduje poważne skutki uboczne, gorsze niekiedy od pierwotnej choroby. Pomocne może być przeczytanie załączonej do lekarstwa ulotki. Niezbędne informacje dotyczące mechanizmów biologicznych, ryzyka i możliwego dozowania znajdziecie państwo na dalszych stronicach. Wszystkie wskazówki podane zostały w najlepszej wierze, data upływu terminu ważności nie jest na razie znana. Jeżeli książka wzbudzi silne wątpliwości co do wyznawanej wiary, to proszę skontaktować się z księdzem lub guru. Nie udziela się, niestety, gwarancji oświecenia.

Wszystkim czytelnikom, zarówno tym wierzącym, jak i niewierzącym, życzę inspirującej lektury.

Ulrich Schnabel, maj 2008 roku

I. Medycyna wiary

Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarnko gorczycy,

powiecie tej górze: „Przesuń się stąd tam!”, a przesunie się.

I nic niemożliwego nie będzie dla was.

Ewangelia według św. Mateusza, 17,20

1 Cudowne uzdrowienie

Czy to był naprawdę cud? Marie Simon-Pierre jest o tym przekonana. „Dla Boga nie ma rzeczy niemożliwych”, mówi z promiennym uśmiechem francuska zakonnica w okularach z grubymi szkłami. „A jeżeli wierzysz, to dojrzysz wspaniałość chwały Pańskiej”.

Zakonnica ze zgromadzenia Małych Sióstr Katolickiego Macierzyństwa w Puyricard pod Aix-en-Provence od 2001 roku cierpiała na chorobę Parkinsona. Z biegiem czasu objawy stawały się coraz bardziej dotkliwe: niedające się opanować drżenie, sztywnienie stawów i ból, aż w końcu jej lewe ramię uległo prawie całkowitemu paraliżowi. Leworęczna kobieta, która nie była w stanie utrzymać w dłoni ołówka i z ogromnym trudem wykonywała nawet najprostsze czynności, w marcu 2007 roku na konferencji prasowej Kościoła katolickiego w Aix-en-Provence pokazała się uwolniona od cierpień i całkowicie odmieniona. Marie Simon-Pierre opowiedziała zdumionym reporterom, jak symptomy choroby zniknęły w cudowny sposób, dzięki nieustannym modlitwom sióstr z jej zakonu oraz jej niewzruszonej wierze we wstawiennictwo papieża Jana Pawła II.

Ojciec Święty, sam cierpiący na chorobę Parkinsona, od dawna był dla niej wzorem. Jego śmierć 2 kwietnia 2005 roku była dla niej szokiem, opowiadała zakonnica. „Miałam uczucie, jak gdyby wszystko się rozpadło, jak gdybym straciła przyjaciela, który mnie rozumiał i dodawał sił do dalszego życia”. Od tego momentu jej stan pogarszał się z dnia na dzień. „Patrzyłam, jak powoli znikam, nie mogłam już nawet pisać”. Ale w maju nowy papież Benedykt XVI rozpoczął procedurę kanonizacji swojego poprzednika, a siostry z jej zakonu postanowiły modlić się bez przerwy do zmarłego i prosić o uzdrowienie Marie Simon-Pierre.

Początkowo bez rezultatu. W pierwszych dniach czerwca symptomy jej choroby tak się nasiliły, że Marie Simon-Pierre poprosiła siostrę przełożoną o zwolnienie jej z obowiązkowych prac. Ta napomniała ją jednak, prosząc, aby jeszcze trochę wytrzymała: „Jan Paweł II nie powiedział ostatniego słowa”. Podczas tej rozmowy zakonnica miała uczucie, jakby duch zmarłego przebywał gdzieś w pobliżu.

Z wielkim wysiłkiem spróbowała napisać na kartce papieru jego imię. Wyszły z tego nieczytelne bazgroły. Następnej nocy, dokładnie dwa miesiące po zgonie Jana Pawła II, chorej wydało się, że jakiś głos przemówił do niej: „Weź ołówek i pisz”. I nagle znowu mogła wyraźnie pisać! Potem zapadła w głęboki sen i następnego ranka, opowiadała, jej bóle zniknęły jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Najpierw pomodliła się, a potem postanowiła odstawić lekarstwa. Kiedy kilka dni później poszła do swojego neurologa, ten „zdiagnozował ze zdumieniem zanik wszelkich objawów” choroby Parkinsona.

Raport z wyzdrowienia Marie Simon-Pierre był przez kilka miesięcy sprawdzany przez lekarzy i przedstawicieli Kościoła katolickiego, aż w końcu cała sprawa została ogłoszona publicznie. Od tego czasu historia francuskiej zakonnicy miała stać się w Watykanie ważnym dowodem w procedurze beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II. W tym celu bowiem trzeba udowodnić zdolność zmarłego do dokonania prawdziwego cudu. Cud, który jest, według definicji Soboru Watykańskiego II, „potwierdzeniem obecności Królestwa Bożego na ziemi”, musi wskazywać na wpływ zmarłego i nie może być wyjaśniony aktualnym stanem wiedzy naukowej. Marie Simon-Pierre teraz nie ma już żadnych wątpliwości, komu zawdzięcza swoje nagłe wyzdrowienie: „Jeżeli wierzysz, to dojrzysz wspaniałość chwały Pańskiej”.

Kulki z papieru i inne cuda

Takie historie dla wielu wierzących chrześcijan stanowią decydujący dowód na to, iż mimo wszelkich wątpliwości istnieje boska instancja, która może, jeżeli tylko wierzy się w nią wystarczająco silnie, w sposób pomocny i ozdrowieńczy ingerować w to, co dzieje się na ziemi. O takich cudownych wyzdrowieniach mówi historia Kościoła. Z tego powodu każdego roku do niewielkiego miasteczka Lourdes u stóp Pirenejów pielgrzymują setki tysięcy ludzi, aby tam, przy świętym źródle w grocie Massabielle, szukać zdrowia, a przynajmniej spokoju duszy. W 2007 roku papież Benedykt XVI kanonizował brazylijskiego mnicha zakonu franciszkanów Antonia Galvão, który w XVII wieku rzekomo uzdrawiał ludzi poprzez notowanie modlitw po łacinie na skrawkach papieru, zwijanie ich w małe kulki i podawanie chorym. Od tego czasu owe „cudowne pigułki” miały uleczyć ponad pięć tysięcy ludzi: znikały kamienie nerkowe, ulatniały się depresje, a bezdzietne małżeństwa płodziły potomstwo. Cudowne kuleczki są do dzisiaj wydawane wiernym w São Paulo w zbudowanym przez brata Galvão klasztorze, nazywanym Mosteiro da Luz, Klasztorem Światła.

Zwykłe przesądy? To, że istnieją ścisłe powiązania między świętym a uzdrowicielem, podkreślane jest nie tylko w tradycji katolickiej. Także protestanci czczą Jezusa Chrystusa jako „uzdrowiciela”, który potrafił przywracać wzrok ociemniałym, stawiać sparaliżowanych na nogi i przywracać martwych do życia. A u ludów autochtonicznych do dzisiaj uważa się za rzecz oczywistą, że szaman nawiązuje kontakt z bogami i duchami głównie dlatego, że tylko dzięki ich pomocy jest w stanie leczyć chorych.

W ubiegłych latach również medycyna zaczęła się interesować tym, czy religia rzeczywiście może oddziaływać leczniczo, a jeżeli tak, to w jaki sposób można to wyjaśnić. Tylko w latach 2000–2002 ukazało się ponad tysiąc sto artykułów naukowych, studiów i opracowań na temat powiązań między religią i zdrowiem. Dwadzieścia lat wcześniej w takim samym przedziale czasu, ustalił to amerykański lekarz i psychiatra Harold G. Koenig, opublikowanych zostało jedynie sto jeden artykułów – ostatnio więc nauka zdaje się wręcz tryskać religijnym zdrowiem. A jednym z najbardziej aktywnych przedstawicieli tego nowego kierunku badawczego jest właśnie Harold Koenig, który założył na Uniwersytecie Duke’a w Durham (Karolina Północna) Centre for the Study of Religion/Spirituality and Health. W swoich książkach takich jak The Healing Power of Faith (Ozdrowieńcza siła wiary) propaguje ideę wiary jako leczniczej siły. „Przeważająca część wszystkich badań potwierdza, że przynależność religijna i praktykowanie religii rzeczywiście prowadzą do lepszego zdrowia”, twierdzi Koenig. Ludzie religijni rzadziej cierpią na lęki i depresje, rzadziej sięgają po narkotyki, mają niższe ciśnienie krwi, silniejszy system odpornościowy i częściej dożywają sędziwego wieku.

Ta dobra nowina nie stanowi jednak powodu do radości dla wszystkich lekarzy, a niektórzy z nich reagują nawet bardzo alergicznie na tego typu wypowiedzi. „Dowody na takie twierdzenia są bardzo miałkie i mało przekonujące”, oburza się Richard P. Sloan, psycholog i lekarz medycyny behawioralnej z Columbia Presbyterian Hospital w Nowym Jorku. „W żadnym razie nie zostało udowodnione, że religijność prowadzi do lepszego stanu zdrowia. Można co najwyżej powiedzieć, że istnieje tu pewien związek”. O ile Harold Koenig jest kimś w rodzaju mesjasza „medycyny religii”, o tyle Sloan pełni funkcję antychrysta. W swojej książce Blind Faith (Ślepa wiara) walczy przeciwko „zgubnemu sojuszowi między religią i medycyną”. Według niego większość badań na ten temat nie jest warta papieru, na którym zostały spisane.

Sloan zadał sobie trud sprawdzenia wszystkich opublikowanych wyników badań, o których Harold Koenig wspomina w swojej książce Handbook of Religion and Health (Podręcznik religii i zdrowia). Wybrał rozdziały związane z obszarem jego specjalizacji medycznej, to znaczy schorzeniami układu krążenia, w tym zwłaszcza chorobą wieńcową i nadciśnieniem tętniczym. Uznał, iż z osiemdziesięciu dziewięciu takich badań jedynie cztery okazały się poprawne pod względem metodologicznym. Wyniki wszystkich pozostałych były niewiarygodne przez błędy statystyczne, fałszywe analogie do innych badań lub niepoprawne konkluzje. Często też warunek podwójnie ślepej próby (ani lekarz, ani pacjent nie mogą wiedzieć, komu podawany jest właściwy preparat, a kto otrzymuje tylko placebo) nie był dotrzymywany: osoby biorące udział w testach same na przykład decydowały, czy zostaną przydzielone do grupy badanej czy kontrolnej, a taka wiedza może zafałszować wyniki badań.

Rzeczywiście zasadniczy problem „medycyny religii” polega na tym, że wielu pracujących na tym polu naukowców nie jest tak naprawdę bezstronnych. Często badania medyczno-religijne więcej mówią o wierze badaczy niż o obiektywnych skutkach. Jeżeli na przykład udowodnione zostaną pozytywne efekty chrześcijańskiego sposobu życia, to z reguły stoją za takimi badaniami lekarze o orientacji chrześcijańskiej; kiedy słyszy się, że buddyści są szczególnie zadowoleni z życia i zrównoważeni, wniosek najprawdopodobniej pochodzi z laboratorium ucznia Dalajlamy Richarda J. Davidsona; pozytywne skutki transcendentalnej medytacji z dużym prawdopodobieństwem znajdą potwierdzenie w badaniach Maharishi University w Fairfield (Iowa). Nie oznacza to, rzecz jasna, iż wszystkie tego typu badania są bezwartościowe. Prowadzi raczej do przekonania, że przydałaby się jakaś fundacja testowania wiary[2], która w sposób obiektywny porównywałaby różne praktyki religijne. Czy buddyści szybciej leczą skutki zawału serca niż katolicy? Czy Hindusi rzadziej cierpią na depresję niż muzułmanie? Czy ortodoksyjni żydzi są bardziej zrelaksowani niż żydzi zreformowani, czy też jest dokładnie odwrotnie? Wyniki takich badań porównawczych, z pewnością bardzo interesujące, wywołałyby prawdopodobnie potężne burze.

Mogłoby się bowiem okazać, że większość skutków praktykowanej wiary ma bardzo doczesne przyczyny. Kto wczesnym rankiem chodzi na mszę, ten wieczorem rzadziej siedzi w knajpie; kto przestrzega postu, nie przesadza z jedzeniem i nie bierze narkotyków, ten postępuje nie tylko zgodnie z określonymi nakazami religijnymi, ale także sensownymi regułami życia codziennego i zaleceniami medycyny; kto angażuje się w życie wspólnoty religijnej, ten nie musi szukać akceptacji społecznej, bo nie czuje się izolowany, co jest bezcenne, zwłaszcza w podeszłym wieku.

W takim sensie można mówić w niektórych przypadkach o medycznych korzyściach wynikających z wiary. Religia nie chroni wprawdzie przed atakiem serca, złamaniami kości czy rakiem, ale wpływa na samopoczucie psychiczne. Onkolog Arndt Büssing, który na Universität Witten-Herdecke kieruje grupą roboczą Duchowość i Medycyna, stwierdził w każdym razie: „Rzeczywiście wydaje się, że duchowa postawa bądź praktyka religijna mają pozytywny wpływ na stosunek do choroby. »Dobre samopoczucie psychiczne« może poza tym, zwłaszcza w przypadku pacjentów w finalnym stadium choroby, chronić przed depresją i rozpaczą. Ale nie istnieją żadne badania, które w sposób jednoznaczny potwierdzałyby, że praktyki duchowo-religijne mogą prowadzić do przedłużenia życia lub nawet uzdrowienia”. Büssing pozytywny efekt religijności dostrzega raczej w „określonych sposobach zachowania i żywienia”, we wsparciu psychicznym i w „przynależności do grupy społecznej”.

Strzelcy wyborowi i badacze wiary

Czyż nie istnieją jednak, poza tymi względnie łatwymi do wytłumaczenia efektami, jakie można zapewne zaobserwować również u długoletnich członków klubów sportowych, specyficznie religijne komponenty zdrowotne? Jak inaczej bowiem wytłumaczyć cudowne wyzdrowienie takich ludzi jak Marie Simon-Pierre? Czyżby osoby wierzące korzystały z efektów osiągalnych w wymiarach wyższych, nadprzyrodzonych, które są wręcz „potwierdzeniem obecności Królestwa Bożego na ziemi”, jak uważa Kościół katolicki? A gdyby tak było, to czy nauka jest w ogóle w stanie cokolwiek powiedzieć na ten temat?

Teoretycznie można by przyjąć, że w każdym cudownym uzdrowieniu miała swój udział jakaś siła wyższa. Już sama egzystencja takiej instancji wymyka się jednak każdemu badaniu naukowemu. To oczywiście nie czyni tezy o boskich wpływach z góry bezsensowną, ale zawęża znacznie jej naukową wartość. Jak bowiem wiadomo, w nauce działa zasada ekonomii myślenia, znana jako brzytwa Ockhama (od nazwiska Wilhelma Ockhama, 1285–1349), zgodnie z którą wśród wielu teorii objaśniających ten sam stan rzeczy należy preferować tę najprostszą, opartą na najmniejszej liczbie niesprawdzonych założeń. A teoria istnienia Boga (na razie) musi, niestety, uchodzić za niesprawdzoną metodami naukowymi.

Jak w tym świetle wygląda kwestia modlitwy innych ludzi pomagającej w czyimś uzdrowieniu? O jej skuteczności przekonana jest Marie Simon-Pierre i jakkolwiek dziwnie by to zabrzmiało, tę tezę da się zweryfikować naukowo.

W 1988 roku amerykański kardiolog Randolph C. Byrd wzbudził sensację twierdzeniem, iż po raz pierwszy udało mu się zdobyć medyczny dowód na pozytywny wpływ modlitw wstawienniczych. Byrd przebadał w tym celu w San Francisco General Hospital procesy zdrowienia trzystu dziewięćdziesięciu trzech chorych na serce podzielonych na dwie grupy: za członków pierwszej poza szpitalem modlili się codziennie głęboko wierzący „odrodzeni chrześcijanie”; ci z drugiej musieli dawać sobie radę bez takiego wsparcia i służyli jako grupa kontrolna. Ani chorzy, ani leczący ich lekarze nie wiedzieli, kto do której należy. Po jakimś czasie Byrd stwierdził, iż u pacjentów wspieranych przez wspólnotę modlitewną rzeczywiście pojawiły się pozytywne efekty w porównaniu do grupy kontrolnej. Uznał tym samym za udowodnione, iż „modlitwy wstawiennicze do żydowsko-chrześcijańskiego Boga” mają jednoznaczny efekt medyczny.

Szybko zaczęto jednak krytykować interpretację tego eksperymentu, ponieważ kardiolog popełnił błąd, znany wśród statystyków pod nazwą błędu teksańskiego strzelca wyborowego, polegający na zdefiniowaniu poszukiwanego rzeczywistego rezultatu post factum – po uzyskaniu konkretnego wyniku. Odpowiada to zachowaniu strzelca, który najpierw wali w drzwi stodoły, a potem wokół dziur po kulach maluje ładną tarczę strzelniczą. Tak właśnie postąpił Byrd. Zamiast najpierw dokładnie określić, jakie schorzenia mają zostać złagodzone w wyniku modlitw, dokonał w sposób absolutnie przypadkowy oceny dwudziestu sześciu różnych czynników – od liczby zaaplikowanych lekarstw poprzez niezbędne interwencje lekarskie aż do częstotliwości występowania komplikacji, na przykład w wyniku zapalenia płuc. Tylko w sześciu z tych dwudziestu sześciu zmiennych wystąpiły (niewielkie) różnice między grupą modlitewną a kontrolną i właśnie na tych sześciu czynnikach Byrd oparł w końcu swoją sensacyjną tezę. Nie jest to jednak przekonujące.

Podobna krytyka dotyczyła innych przeprowadzonych w latach dziewięćdziesiątych badań, w których rzekomo został udowodniony pozytywny wpływ modlitw wstawienniczych na problemy z ciążą albo ozdrowieńczych praktyk szamańskich na pacjentów chorych na AIDS w odległych rejonach. Także i one są dziś uważane za wątpliwe pod względem metodologicznym.

Aby raz na zawsze odpowiedzieć na pytanie o korzyści wynikające z modlitw, zrealizowano na początku XXI wieku dwa szeroko zakrojone programy badawcze. W ramach jednego Michael Krucoff z Duke University Medical Center prześledził procesy zdrowienia siedmiuset pacjentów ze schorzeniami serca. Modlono się za połowę tych chorych (i to nie tylko chrześcijan, lecz również muzułmanów, żydów i buddystów), za pozostałych – nie. W drugim, rozpoczętym w tym samym mniej więcej czasie i zakrojonym na jeszcze szerszą skalę, Herbert Benson z Harvard Medical School przebadał w sześciu szpitalach ponad tysiąc ośmiuset pacjentów, którzy przeszli operację wszczepienia bajpasów. Benson i jego współpracownicy podzielili biorących udział w tych badaniach chorych nie na dwie, lecz na trzy grupy. Pierwsza dowiedziała się, iż wierzący chrześcijanie będą przez czternaście dni modlić się za ich „zakończoną sukcesem operację i szybkie wyzdrowienie bez komplikacji”; druga otrzymała informację, iż ewentualnie w ich intencji będą odmawiane modlitwy (w rzeczywistości miało być tak jak w przypadku pierwszej), trzecia, bez modlitw, była grupą kontrolną.

Wyniki badań Bensona oczekiwane były w świecie fachowym ze szczególnym zainteresowaniem, ponieważ założyciel Benson-Henry Institute for Mind Body Medicine w Harvardzie cieszył się sporym poważaniem nie tylko wśród lekarzy, lecz także wśród zwolenników spirytualizmu. Jeśli ktoś jednak czekał na znak palca bożego, to doznał gorzkiego rozczarowania. Ani wyniki badań Krucoffa, ani Bensona nie wykazały żadnych pozytywnych wpływów wynikających z modlitw. Mało tego: w badaniach Bensona największe komplikacje wystąpiły właśnie u tych, którzy wiedzieli, że się za nich modlono. U pięćdziesięciu dziewięciu procent wystąpiły powikłania pooperacyjne, podczas gdy w grupie kontrolnej pacjentów z takimi powikłaniami było pięćdziesiąt jeden procent (oraz pięćdziesiąt dwa procent u pozostawionych w niepewności).

Czyżby to oznaczało, że modlitwy nie tylko nie miały żadnego pozytywnego oddziaływania, ale wręcz pogarszały w określonych okolicznościach stan tych, w których intencji były odmawiane? To był szok nie tylko dla ludzi wierzących, lecz również dla samego Bensona oraz jego kolegów. Natychmiast też oświadczyli publicznie, iż badania te absolutnie nie odnoszą się do istnienia lub nieistnienia Boga. Nie mówią także niczego o sile modlitw kierowanych do Boga przez samych chorych, ich najbliższych oraz przyjaciół, stwierdzono w oświadczeniu. Fakt, że obcy ludzie modlą się za ich zdrowie, mógł nawet zaniepokoić pacjentów, dodał współautor badań Charles Bethea. Być może zadawali sobie pytanie: „Czy jestem aż tak chory, że musieli zwołać na modlitwy całą grupę ludzi?”.

Oddziaływanie obrazu Boga

Z takich rezultatów można wyciągnąć następujący wniosek: twierdzenie, iż w wyniku modlitw obcych ludzi można zmobilizować jakąś istniejącą niezależnie boską energię, jest fałszywe. W każdym razie w badaniach naukowych takiego zewnętrznego wpływu na chorych nie udało się zaobserwować. Przedwczesne byłoby jednak negowanie jakiegokolwiek wpływu modlitw lub innych praktyk religijnych mających przyśpieszyć zdrowienie. Na płaszczyźnie indywidualnej, subiektywnej jak najbardziej przynoszą one odpowiedni efekt. Może on wprawdzie występować jedynie w głowie pacjenta (lub tego, kto się modli), ale nie staje się przez to mniej realny. Potwierdza to także eksperyment Bensona, ponieważ wiedza o tym, że ktoś się za nich modli, wpłynęła na przebieg choroby pacjentów z pierwszej grupy, tyle że najprawdopodobniej zinterpretowali oni ten fakt nie jako korzystny, lecz jako rodzaj zgubnego znaku („Jestem aż tak chory, że musieli zwołać na modlitwy całą grupę ludzi”). Tym samym modlitwy przyniosły skutek negatywny.

Ktoś, kto chciałby ten wpływ właściwie ocenić, najpierw powinien zatem pytać o nastawienie każdego z poddawanych badaniu. Dobrym na to przykładem są wyniki uzyskane przez religioznawcę i psychologa Sebastiana Murkena, który pracuje na Uniwersytecie w Trewirze. Wraz ze swoimi współpracownikami zbadał on w Klinice Rehabilitacji Onkologicznej w Bad Kreuznach rolę religijności w przezwyciężaniu raka piersi i stwierdził, że religia może jednak w tym pomóc – ale tylko w określonych warunkach.

Według badań Murkena pomocne wsparcie w wierze znajdowały pacjentki bardzo religijne, które miały pozytywny obraz Boga. Zgodnie z mottem: „Co czyni Bóg, jest dobrem”, mogły nadać swojej chorobie pewien sens, zaakceptować ją i konstruktywnie się z nią obchodzić. Te natomiast, które nosiły w sercu obraz surowego, karzącego Boga, częściej miały stany lękowe i depresyjne; czyniły sobie bowiem religijnie uzasadnione wyrzuty i tym samym wywierały na siebie jeszcze większą presję. A wahające się przedstawicielki „średniego stopnia religijności w dniu codziennym” cierpiały w szpitalu przede wszystkim z powodu niepewności i zwątpienia. Wiara może więc, w zależności od nastawienia, mieć pozytywne albo negatywne oddziaływanie. Do podobnej konstatacji doszedł także psycholog Kenneth Pargament z Bowling Green State University w stanie Ohio w USA. Obserwował prawie sześciuset pacjentów z różnymi chorobami: od lekkich zaburzeń żołądkowych aż do raka. Po dwóch latach stwierdził, że chorzy, którzy uważali, że Bóg ukarał ich chorobą, mieli o trzydzieści procent wyższe ryzyko zgonu w okresie obserwacji. Wiele zatem zależy od osobistego nastawienia do Boga. Ktoś, dla kogo pod tym pojęciem kryje się przede wszystkim życzliwa, wybaczająca istota, jak najbardziej może oczekiwać pocieszenia i psychicznego wsparcia w chorobie. Ten, dla kogo Bóg jest instancją karzącą, prawdopodobnie cierpi dodatkowo.

Sebastian Murken podsumował ten wniosek medycyny religii znaczącym zdaniem: „Religia pomaga przede wszystkim mocno wierzącym w to, że im pomoże”.

Przykładem pozytywnego sprzężenia zwrotnego wiary może być z pewnością Marie Simon-Pierre. Ta głęboko wierząca zakonnica nie czuła żadnej presji wynikającej z modlitw wstawienniczych sióstr z jej zakonu, lecz odbierała je jako dodatkową pomoc. Można także założyć, iż miała pozytywny obraz Boga. Ponadto przełożona zakonu utwierdzała ją w przekonaniu o wsparciu ze strony zmarłego papieża. Wszystko to umacniało jej przeświadczenie o pomocnym wpływie wyznawanej przez nią religii. A ponieważ mocno wierzyła, że modlitwy i papież jej pomogą, to na końcu rzeczywiście jej pomogły.

Jak należy to rozumieć? Jakie działały tutaj siły? Dlaczego wydaje się, że wiara gór wprawdzie nie przenosi, ale potrafi zwyciężyć chorobę?

2 Moc uzdrowicielska oczekiwania

W listopadzie 2007 roku zdjęcie Marie Simon-Pierre pojawiło się na konferencji Akademii Ewangelickiej w Tutzingu. Zgromadzili się tam nie teolodzy i przedstawiciele Kościoła, ale lekarze, neuropsycholodzy i behawioryści z Europy, USA, Izraela i Kanady. Także oni zajmowali się niecodziennymi przypadkami uzdrowień oraz siłą wiary, nie chodziło im jednak o wspaniałość Boga jako istoty, lecz o ścisłą biomedycynę, o neuroprzekaźniki, hormony stresu i statystyki badań z zastosowaniem podwójnie ślepej próby. Tych kilkudziesięciu zgromadzonych nad jeziorem Starnberg naukowców należy do grona najważniejszych badaczy efektu placebo, którzy zajmują się nieco irytującym faktem, iż często już sama wiara w terapię leczniczą lub w środek medyczny wystarczy, aby wywołać u pacjenta zasadniczą poprawę. A konferencja była pierwszym spotkaniem tak wielu przedstawicieli tej młodej, coraz bardziej zyskującej na znaczeniu gałęzi nauki. „Kiedy przed ośmioma, dziewięcioma laty wygłaszałem odczyt na temat skutków placebo, było to sympozjum z dwoma referentami”, wspomina włoski neurolog i badacz efektu placebo Fabrizio Benedetti, jeden ze współorganizatorów konferencji w Tutzingu. W ubiegłych latach zainteresowanie tą formą „medycyny wiary” znacznie jednak wzrosło.

Lekarze od dawna już wiedzą, iż nadzieja na wyzdrowienie ma właściwości lecznicze. Na ten fakt jako jeden z pierwszych wskazał amerykański anestezjolog Henry K. Beecher, który podczas drugiej wojny światowej pracował w jednym z lazaretów frontowych. Rannym żołnierzom podawano morfinę dla złagodzenia bólu. Pewnego dnia, jak to na wojnie, morfiny zabrakło i nie było wiadomo, kiedy nadejdą nowe dostawy. Gdy cierpiący chorzy coraz usilniej domagali się złagodzenia bólu, Beecher wpadł na pomysł taniego triku: zaczął wstrzykiwać zwykły roztwór chlorku sodu i wmawiać żołnierzom, że to środek przeciwbólowy. Trik zadziałał: wielu chorych mówiło, że odczuwa ulgę, że ból wreszcie złagodniał.

Beecher w 1955 roku opublikował na temat tego fenomenu pierwszą rozprawę naukową pod tytułem The Powerful Placebo, która u wielu jego kolegów po fachu spotkała się raczej ze sceptycznym przyjęciem. Pochodząca z wyobraźni siła uzdrowicielska wydawała się zaprzeczać wielu zasadom nauk przyrodniczych. Przez długi czas termin „placebo” (od łacińskiego „spodobam się”) obciążony był negatywnymi konotacjami, ponieważ opisywał zjawisko dotychczas nieznane, trudne do zaakceptowania w codziennej pracy szpitalnej, zafałszowujące na domiar złego badania firm farmaceutycznych nad nowymi lekami.

Od kilku lat ten punkt widzenia ulega zmianie. Neurolodzy są już w stanie za pomocą nowoczesnych technik wizualizacji udowodnić działanie placebo. Jednocześnie w coraz bardziej oryginalnych badaniach wyłaniane są nowe pola wykorzystywania siły uzdrowicielskiej tego „niczego”.

Kilka najbardziej frapujących rezultatów pochodzi z badań samego Benedettiego, który już od dawna pracuje nad efektem placebo na Uniwersytecie Turyńskim. Wykazał on na przykład, że w niektórych przypadkach można, stosując pozorne preparaty, zaoszczędzić od trzydziestu do pięćdziesięciu procent aplikowanych zwykle lekarstw. Wystarczy podać chorym nieszkodliwe pigułki z cukru lub zwykłe roztwory chlorku sodu, aby złagodzić ból lub inne symptomy choroby.

Odpowiednią siłą sugestii można wzmocnić nie tylko działanie placebo, lecz także prawdziwych leków. Benedetti przekonał się, że kiedy wychwalał określony środek przeciwbólowy i osobiście aplikował go pacjentowi, działanie było silniejsze niż w wypadku podania tej samej dawki z kroplówki, bez wcześniejszego o tym informowania. Podobnie działo się w trakcie tak zwanej ukrytej terapii, gdy lek był aplikowany z kroplówki ukrytej za parawanem. Jeżeli chory nie widział, czy i kiedy został mu podany, to nie było prawie żadnego skutku. Podczas ukrytej terapii, jak stwierdził Benedetti, środek przeciwbólowy musi być stosowany w dawkach dużo wyższych niż normalnie.

Kiedy włoski lekarz opublikował po raz pierwszy wyniki swoich badań w czasopiśmie „Nature Neuroscience”, wielu farmakologów było przerażonych. Oznaczało to bowiem ni mniej, ni więcej tylko to, że skuteczność preparatów farmaceutycznych w decydującym stopniu uzależniona jest od percepcji i nastawienia pacjenta. Gdy brakuje wiary, najlepszy na świecie lek może stracić siłę swojego oddziaływania. I odwrotnie: gdy nadzieja jest wystarczająco silna, nawet trucizna może się okazać środkiem leczniczym. Potwierdził to eksperyment z ciężarnymi kobietami cierpiącymi na nudności. Otrzymały one lekarstwo, które miało rzekomo szybko zlikwidować tę dolegliwość. Uspokajające zapewnienia lekarza odniosły odpowiedni skutek. Wiele z ciężarnych poczuło się znacznie lepiej i potwierdziło, że ich żołądki się uspokoiły. Nie wiedziały tylko jednego: w rzeczywistości podano im środek wymiotny! Oczekiwania pacjentek natychmiast odwróciły jednak kierunek jego działania.

Dlatego dla badaczy efektu placebo biblijna wskazówka, że wiara góry przenosi, jest nie pobożnym życzeniem, lecz efektem medycznym o dającym się racjonalnie wyjaśnić podłożu biologicznym. „Cudowne uzdrowienia to nie jest żadne wudu, jesteśmy w stanie to wyjaśnić”, mówi psycholog medycyny i immunobiolog badający zachowania człowieka, Manfred Schedlowski. „Nie znamy wprawdzie jeszcze konkretnych biochemicznych procesów zachodzących u poszczególnych pacjentów, ale w zasadzie wiemy, jak wiara może sterować zdrowieniem: silne oczekiwanie dokonuje zmian w chemii mózgu, wydzielona zostaje substancja neuroprzekaźnikowa i te przemiany przekazywane są przez system nerwowy dalej do ciała, gdzie często wywołują oczekiwane skutki”.

Schedlowski od dziesięciu lat bada psychospołeczne uwarunkowania terapii i ich oddziaływanie na stan fizyczny pacjenta. To, co zaczęło się jako czysto teoretyczna praca u podstaw, zyskało już, według tego psychologa medycyny, spore znaczenie kliniczne: „Nawet jeżeli tutaj wybiegam nieco w przyszłość, to twierdzę, iż konkretne sterowane interwencje dotyczące zachowań mogą zastąpić większą część specyficznie farmakologicznych skutków medykamentów”. W jakim zakresie można tego dokonać, badacz zademonstrował na wzbudzających sensację eksperymentach na szczurach. Przez kilka dni aplikował tym zwierzętom ciclosporinum A, silny środek osłabiający system obronny organizmu, i jednocześnie podawał im do picia specjalny roztwór cukru. Po kilku dniach szczury tak bardzo zaczęły kojarzyć oba bodźce, że później wystarczył roztwór cukru, aby wytworzyć skutek osłabiający system immunologiczny. Kiedy Schedlowski przeszczepił szczurom serce obcego zwierzęcia, udało mu się utrzymać je przy życiu do stu dni. W normalnych warunkach obcy organ zostałby natychmiast odrzucony przez system immunologiczny. Wystarczyło jednak placebo, aby uruchomić odpowiednią kaskadę hormonów i zdusić system obronny tak, jakby badacz aplikował ciclosporinum A. Być może, spekuluje Manfred Schedlowski, można by w ten sposób u ludzi po transplantacjach radykalnie zredukować podawanie niezbędnych leków.

Oczekiwanie i warunkowanie

Owo warunkowanie – rodzaj odruchu Pawłowa – to tylko jedna z form działania placebo. Naukowcy wiedzą już dzisiaj, że w tak zwanym efekcie placebo ważną rolę odgrywa także wiele innych komponentów. Obok postawy wyczekiwania pacjentów na określone działanie istotne jest również zachowanie lekarza lub terapeuty, a w końcu całe spektrum znaczeniowe towarzyszące takiej terapii. Ktoś, kto pełen nadziei biegnie do lekarza i wierzy, że ten mu z pewnością pomoże, często czuje się lepiej przez samo oczekiwanie. Perspektywa doznania ulgi w cierpieniu przerywa strumień negatywnych myśli krążących wokół doznawanego bólu, które go często jeszcze wzmacniają. A jeżeli lekarzowi udaje się wzbudzić w pacjencie zaufanie oraz wiarę w wyzdrowienie, to doprowadzi nie tylko do odprężenia, lecz może także uruchomić siły samozdrowienia. Siły te można uaktywnić dodatkowo, kiedy pacjent jest przekonany, że został włączony w znaczący rytuał, że rytuał ten obejmuje swoim oddziaływaniem także członków rodziny lub przyjaciół i tym samym dotyka również społecznego wymiaru jego życia.

Wszystkie te czynniki oddziałują pojedynczo lub razem i wyzwalają różnorodne reakcje w organizmie. Poprzez procesy warunkowania uruchamiane są zwłaszcza funkcje fizjologiczne, takie jak wydzielanie hormonów lub aktywacja systemu immunologicznego, które przebiegają w większości podświadomie. Postawa oczekiwania (wiara pacjenta, jeśli ktoś woli) ma charakter bardziej świadomy i oddziałuje raczej na percepcję bólu i innych subiektywnych symptomów choroby. Dlatego powinno się mówić nie o jednym efekcie placebo, ale o różnych psychospołecznych następstwach określanych tym nieco mglistym mianem.

Niesłuszne byłoby również utożsamianie placebo z jedną tylko pozbawioną aktywnych substancji pigułką. Pojawianie się podobnych skutków można udowodnić podczas operacji i w leczeniu akupunkturą, w psychoterapiach i podczas doświadczeń medycznych – krótko mówiąc, w każdej interwencji lekarskiej, która może prowadzić do zmiany subiektywnie odbieranego stanu zdrowia. Wobec tego efekt placebo nie jest, wbrew mniemaniu niektórych lekarzy, czynnikiem uciążliwym; jest trwałym składnikiem każdej terapii, jako że również działanie prawdziwych leków z reguły zostaje wzmocnione przez postawę oczekiwania pacjenta. Z tego właśnie powodu nowe leki, kiedy wchodzą na rynek, często działają szczególnie dobrze; po kilku latach tracą swój bonus nowości, słabnie postawa oczekiwania, a wraz z nią efekt farmakologiczny.

Placebo może wyzwolić także skutki negatywne, również wywoływane samą siłą wyobraźni. Badacze mówią wtedy o efekcie nocebo. Dla przemysłu farmaceutycznego poważnym problemem jest fakt, że testowanie leków jest niekiedy przerywane przez uczestników z powodu uciążliwych efektów ubocznych – mimo że otrzymali oni pozbawione działania placebo i właściwie nie powinni odczuwać niczego. Wystarcza lektura ulotki dołączonej do prawdziwego lekarstwa (uczestnicy testów otrzymują ją do przeczytania), aby wywołać opisane w niej symptomy.

Każda informacja wpływa bowiem na naszą mentalną ocenę sytuacji. Człowiek nastawia się – z reguły wcale sobie tego nie uświadamiając – na określone przemiany (zwiększenie lub zmniejszenie bólu, poprawę stanu zdrowia lub groźbę skutków ubocznych) i z góry antycypuje je w duchu, w wyniku czego odpowiednio zmienia się biochemia mózgu. Ta z kolei wpływa, poprzez odpowiednie drogi nerwowe, na peryferyjne obszary fizjologii, gdzie uruchamiane są dokładnie te fizyczne zmiany, które pacjent wcześniej sobie wyobraził – zachodzi coś w rodzaju neuronalnej self-fulfilling prophecy[3].

Dlatego też pojawienia się efektu placebo należy oczekiwać przede wszystkim w chorobach o silnym podłożu psychicznym lub psychosomatycznym: należą do nich różnego rodzaju alergie, zespół jelita drażliwego, wszelkie choroby związane z występowaniem bólów – na przykład schorzenia kręgosłupa – oraz choroba Parkinsona, na którą cierpiała Marie Simon-Pierre.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

[1] Księga Wyjścia, 20,18; wszystkie cytaty z Biblii podano za Biblią Tysiąclecia, Pallotinum, wyd. internetowe (przypisy oznaczone gwiazdką pochodzą od tłumacza).

[2] Autor nawiązuje do Stiftung Warentest, niezależnej organizacji niemieckiej zajmującej się kontrolą jakości towarów i usług.

[3] Self-fulfilling prophecy – samospełniająca się przepowiednia.

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Marszałkowska 8

00-590 Warszawa

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz