Nicholas Christakis
James Flower

W sieci

Fragment

Przekład:
Izabela Szybilska-Fiedorowicz 

Prawdziwa uczta intelektualna czyli podróż po najważniejszych dziedzinach współczesnej myśli naukowej zaprawiona nutką pikanterii. Nikt, kto w nią wyruszy, nie będzie się nudzić. Rzetelna wiedza, ciekawe idee, poruszające hipotezy, odkrywcze pomysły. Przedstawione tu teorie nikogo nie pozostawią obojętnym!

W SERII UKAZAŁY SIĘ:

Gary Marcus Prowizorka w mózgu. O bylejakości ludzkiego umysłu

Judith Rich Harris Każdy inny. O naturze ludzi i niepowtarzalności człowieka

Nicholas Christakis, James Flower W sieci. Jak sieci społeczne kształtują nasze życie

Dla Eriki, Sebastiana, Lysandra i Eleni

oraz dla Harli, Lucasa i Jaya,

z którymi łączą nas nieprzemijające więzi

Przedmowa

Sieci społeczne (social networks) to zjawisko piękne, lecz złożone. Jest tak skomplikowane i zawiłe – a przy tym tak wszechobecne – że warto zadać sobie pytanie, czemu ono w ogóle służy. Dlaczego jesteśmy tak silnie zakorzenieni w sieciach społecznych? Jak one powstają? Jak funkcjonują? Jaki mają na nas wpływ?

Jeżeli chodzi o mnie (Nicholasa), to pytania te nurtowały mnie przez większą część ostatniej dekady. Najpierw zainteresowała mnie sieć społeczna o najprostszej strukturze: para osób, diada. Swoje badania rozpocząłem od par małżeńskich. Jako lekarz zajmujący się śmiertelnie chorymi pacjentami i ich rodzinami zauważyłem, jak potężny i druzgoczący wpływ wywiera na człowieka śmierć drogiego mu małżonka. Zacząłem się zastanawiać, jak to się dzieje, że czasem choroba jednej osoby wywołuje chorobę u drugiej. Uznałem bowiem, że skoro ludzi łączą wzajemne zależności, to dotyczą one również ich zdrowia. Kiedy żona zapada na chorobę albo umiera, z całą pewnością zwiększa się ryzyko śmierci jej męża. W końcu zacząłem zdawać sobie sprawę, że rodzajów diad wartych przebadania jest dużo więcej: pary rodzeństwa, pary przyjaciół lub pary sąsiadów, których łączy (a nie dzieli) płot za domem.

Jednakże to nie owe proste struktury zawierały odpowiedź na pytanie o interesujące naukowców sedno całej tej sprawy. Zasadniczo panowało przekonanie, że – wprost przeciwnie – diady łączą się ze sobą po to, żeby utworzyć rozległe sieci wzajemnych powiązań, które będą się rozciągały daleko w przestrzeni. Żona pewnego mężczyzny ma przyjaciółkę, której mąż pracuje z człowiekiem, który ma brata, który przyjaźni się z... i tak dalej, i tak dalej. Takie łańcuchy rozgałęziają się niczym błyskawice i układając się w zawiłe wzory, oplatają całe społeczeństwo. Wyglądało jednak na to, że sytuacja jest dużo bardziej skomplikowana. Z każdym krokiem, który robimy w obrębie sieci społecznej, oddalając się od danego człowieka, rośnie w bardzo szybkim tempie liczba więzi łączących nas z innymi ludźmi oraz wzrasta stopień złożoności rozgałęzień. Zastanawiając się nad tą kwestią, zacząłem czytać prace innych specjalistów w zakresie nauk społecznych – od prowadzących samotniczy tryb życia niemieckich uczonych z przełomu XIX i XX wieku po socjologów-wizjonerów z lat siedemdziesiątych XX wieku – którzy studiowali sieci społeczne różnej wielkości: od liczących trzy lub trzydzieści tysięcy osób po nawet trzymilionowe.

Zrozumiałem, że chcąc badać tak skomplikowane zagadnienie, lepsze efekty uzyskam, jeżeli podejmę współpracę z innym dociekliwym badaczem. Okazało się, że James Fowler, pracujący tak jak ja na Harvardzie, również zajmował się sieciami społecznymi, ale badał je z zupełnie innej perspektywy. Mimo że przez kilka lat pracowaliśmy w sąsiadujących ze sobą budynkach akademickich, nie znaliśmy się. Dopiero w 2002 roku przedstawił nas sobie wspólny znajomy, politolog Gary King. Innymi słowy, naszą podróż rozpoczęliśmy jako znajomi znajomego. Gary uznał, że możemy mieć takie same zainteresowania naukowe, i miał rację. Zresztą już sam fakt, że poznaliśmy się dzięki wspólnej sieci społecznej, w sposób obrazowy dowodzi słuszności naszej głównej tezy o tym, jak i dlaczego funkcjonują sieci społeczne i jakie przynoszą nam korzyści.

James poświęcił wiele lat studiów pochodzeniu ludzkich przekonań politycznych i analizie wpływu, jaki wywierała na innych próba rozwiązywania danego problemu społecznego lub politycznego przez konkretną osobę. W jaki sposób ludzie dogadywali się ze sobą, aby móc osiągnąć to, czego nie udało im się zrealizować w pojedynkę? Poza tym James podzielał moje zainteresowanie innymi kwestiami, które stanowiły kluczową część całej historii: altruizmem i dobrocią, a zatem czynnikami, bez których żadna sieć społeczna nie mogłaby się rozwinąć i przetrwać.

Kiedy zaczęliśmy się wspólnie zastanawiać nad faktem wzajemnego powiązania ludzi w ramach rozległych sieci społecznych, uświadomiliśmy sobie, że oddziaływanie społeczne nie dotyczy tylko osób, które bezpośrednio znamy. Jeżeli wywieramy wpływ na naszych przyjaciół, a oni na swoich, to z czasem nasze działania mogą w jakiś sposób wpłynąć na ludzi, których nigdy nie spotkaliśmy. Naszą pracę rozpoczęliśmy od analizy różnych konsekwencji takiego oddziaływania w zakresie zdrowia. Zauważyliśmy, że jeżeli przyjaciel przyjaciela naszego przyjaciela przybiera na wadze, tyjemy również my. Odkryliśmy, że jeśli przyjaciel przyjaciela naszego przyjaciela rzuca palenie, my także przestajemy palić. Ustaliliśmy, że jeżeli przyjaciel przyjaciela naszego przyjaciela czuje się szczęśliwy, my też stajemy się szczęśliwi.

W końcu zdaliśmy sobie sprawę, że powstawaniem i funkcjonowaniem sieci społecznych rządzą pewne podstawowe zasady. Doszliśmy do wniosku, że jeżeli chcemy zbadać działanie sieci, to musimy także zrozumieć, w jaki sposób są one skonstruowane. Nie można na przykład przyjaźnić się z absolutnie każdym. Ludzi, którzy chcą nawiązywać określone rodzaje relacji społecznych, i to w odpowiedniej liczbie, ograniczają: położenie geograficzne, status społeczno-ekonomiczny, infrastruktura techniczna, a nawet geny. Kluczem do zrozumienia ludzi jest zrozumienie łączących ich więzi; właśnie dlatego zwróciliśmy na nie uwagę.

Nasze zainteresowanie tą tematyką podzielało wielu innych badaczy, którzy w ciągu ostatnich dziesięciu lat osiągnęli znaczący postęp w dziedzinie matematyki sieci i przyczynili się do poszerzenia wiedzy naukowej w tym zakresie. Kiedy zaczęliśmy zgłębiać problematykę powiązań międzyludzkich, okazało się, że to samo robią inżynierowie badający sieci tworzone przez elektrownie, neurolodzy studiujący sieci neuronowe, genetycy analizujący sieci genów i fizycy obserwujący sieci wszystkiego, co się da. Może ich sieci także są atrakcyjne, myśleliśmy, ale nasze są ciekawsze: dużo bardziej złożone i znacznie logiczniejsze. Przecież węzły, czyli miejsca, w których przecinają się linie naszych sieci, to myślące istoty ludzkie. A ludzie potrafią podejmować decyzje, które potencjalnie mogą rzutować na kształt sieci, nawet jeśli są w nich głęboko osadzeni i podlegają ich wpływom. Sieć ludzka bowiem żyje swoim własnym życiem.

Ukryte piękno sieci i tkwiąca w nich moc wyjaśniania niezrozumiałych dotychczas zjawisk to czynniki, które pociągają naukowców. Tymczasem o sieciach myślą również zwykli ludzie. W dużej mierze dzięki doprowadzeniu Internetu do domów uzmysłowili sobie, jak wiele rzeczy może być ze sobą powiązanych. Zaczęli kolokwialnie mówić o „byciu w Sieci” i w końcu używać skrótu www na określenie „sieci ogólnoświatowej” (ang. World Wide Web). (Wariacją na temat zjawiska sieci był hit kinowy Matrix). Ludzie uświadomili sobie nagle, że są połączeni ze sobą tak jak ich komputery. Takie połączenia nabrały wyraźnie społecznego charakteru, i to do tego stopnia, że obecnie prawie każdy zna portale społecznościowe, takie jak Facebook czy MySpace.

Kiedy zagłębiliśmy się bardziej w badania nad sieciami, zaczęliśmy je postrzegać jako rodzaj ludzkiego nadorganizmu. Sieci rozrastają się i rozwijają. W ich obrębie przepływają i poruszają się najróżniejsze rzeczy. Taki nadorganizm ma swoistą budowę i własny sposób funkcjonowania – z uporem dążyliśmy do zrozumienia obu tych spraw.

Postrzeganie siebie jako części nadorganizmu pozwala nam zrozumieć i zobaczyć w nowym świetle nasze działania, wybory i doświadczenia. Skoro fakt bycia głęboko zanurzonym w sieciach społecznych oddziałuje na nas i skoro osoby związane z nami blisko lub daleko wywierają na nas pewien wpływ, to nieodzownie tracimy jakąś część kontroli nad swoimi decyzjami. Taka utrata kontroli może wywoływać wyjątkowo silne reakcje u ludzi, którzy nagle zauważają, że ich sąsiedzi czy wręcz obce osoby są w stanie inspirować zachowania mające wydźwięk moralny i reperkusje społeczne, jak również wpływać na rezultaty takich działań. Świadomość ta ma jednak także drugie dno: otóż ludzie umieją pokonywać swoje ograniczenia. W niniejszej książce stawiamy tezę, że wzajemne powiązanie nie tylko stanowi naturalną i niezbędną część naszego życia, ale jest także siłą popychającą nas ku dobru. Skoro mózg może dokonywać rzeczy, z którymi nie radzi sobie pojedynczy neuron, to sieci społeczne zdolne są do działań niewykonalnych dla jednej osoby.

Od dziesiątków, a nawet setek lat poważne ludzkie rozterki – dotyczące życia i śmierci, bogactwa i ubóstwa, sprawiedliwego i niesprawiedliwego postępowania – sprowadza się do dyskusji o odpowiedzialności indywidualnej i odpowiedzialności zbiorowej. Naukowcy, filozofowie i inni badacze zjawisk społecznych dzielą się zwykle na dwa obozy: tych, którzy uważają, że jednostka ma władzę nad swoim przeznaczeniem, i tych, którzy sądzą, że to pewne siły społeczne (od braku dostępu do dobrych szkół publicznych po nieuczciwe władze) odpowiadają za wszystko, co się im przytrafia.

Naszym zdaniem w tej dyskusji brakuje trzeciego czynnika. Opierając się na przeprowadzonych przez nas badaniach i na rozmaitych doświadczeniach życiowych – takich jak poznanie naszych żon, spotkanie siebie nawzajem, opieka nad śmiertelnie chorymi pacjentami czy budowanie latryn w biednych wioskach – uważamy, że największe znaczenie mają nasze więzi z innymi ludźmi. Jeżeli socjologia sieci społecznych znajdzie powiązanie między badaniami nad jednostkami a badaniami nad zbiorowościami, to będzie mogła wiele powiedzieć o ludzkim doświadczeniu. W tej książce koncentrujemy się na tym, co nas łączy z innymi osobami i w jaki sposób fakt ten oddziałuje na emocje, życie seksualne, zdrowie, politykę, finanse, ewolucję i technikę. Przede wszystkim jednak mówimy tutaj o tym, co dokładnie czyni nas jednostkami ludzkimi. Aby wiedzieć, kim jesteśmy, musimy zrozumieć, w jaki sposób jesteśmy ze sobą powiązani.

ROZDZIAŁ 1
Zaplątani w sieć
Przedmowa

W latach czterdziestych XIX wieku Anton-Claudio Peretti, góral z korsykańskiej wioski Levie, nabrał przekonania, że jego żona Maria-Angelina ma romans z innym mężczyzną i, co gorsza, ich córka nie jest jego dzieckiem. Maria oświadczyła Antonowi, że od niego odchodzi, i przygotowała się do opuszczenia domu, w czym pomagał jej brat Corto. Jeszcze tego samego wieczoru Anton zastrzelił swoją żonę i córkę, a następnie zbiegł w góry. Corto, pozbawiony tak niespodziewanie rodziny, marzył tylko o jednym: żeby zabić Antona. Nie mógł go jednak nigdzie znaleźć. W imię bezlitosnej równowagi, która dla mieszkańców tych terenów miała sens, Corto zabił więc brata Antona – Francesca, i bratanka – Aristotela.

Ale nie koniec na tym. Pięć lat później Giacomo, brat zmarłego Aristotela, wziął odwet za śmierć brata i ojca, mordując brata Corta. Giacomo chciał również zabić ojca Corta, lecz ten zmarł wcześniej z przyczyn naturalnych, nie dając Giacomowi satysfakcji z odebrania mu życia[1]. W tym śmiertelnym cyklu Giacoma i brata Corta dzielił całkiem spory dystans: Giacomo był synem Francesca, brata Antona, który ożenił się z Marią, ta zaś była siostrą Corta, którego brat stał się celem morderczej furii Giacoma.

Tego rodzaju zachowań nie spotyka się wyłącznie w miejscach oddalonych od nas pod względem historycznym lub geograficznym. Przyjrzyjmy się kolejnemu przykładowi, bliższemu naszym czasom: późną wiosną 2002 roku Kimmy, tancerka egzotyczna z St. Louis, zostawiła na przechowanie u przyjaciółki torebkę zawierającą 900 dolarów – całe jej oszczędności – i wyszła coś załatwić. Kiedy wróciła po odbiór, okazało się, że przyjaciółka i torebka zniknęły. Jednakże tydzień później kuzynka Kimmy zauważyła chłopaka złodziejki torebki w pobliskim sklepie i powiadomiła o tym krewną. Kimmy natychmiast pojawiła się na miejscu z żelaznym prętem w ręce. Ze złością zaatakowała przyjaciela swojej byłej przyjaciółki. Po jakimś czasie zauważyła z dumą, że „skopała tyłek chłopakowi [przyjaciółki] (...). Wiem, że coś zrobiłam [żeby wyrównać rachunki]. Przynajmniej tyle mogłam zrobić”[2].

Przypadki takie jak ten są trudne do zrozumienia. Cóż bowiem mieli z tym wszystkim wspólnego brat i bratanek Antona oraz chłopak przyjaciółki Kimmy? Czemu miało służyć zranienie lub zabicie niewinnej osoby? Nawet jeśli założymy, że ludzie popełniają zabójstwa pod wpływem zupełnie niepojętych reguł, jakimi rządzi się przemoc, to jaki sens mogą mieć takie postępki tydzień lub pięć lat później? Czym należy je tłumaczyć?

Mamy skłonność do uznawania takich sytuacji, jak waśnie rodzin pionierów amerykańskich[3], za zjawiska osobliwe i niedorzeczne. Z kolei wyniszczające walki między plemionami szyickimi i sunnickimi, cyklicznie dokonywane zabójstwa w Irlandii Północnej czy biorące się z chęci odwetu wojny gangów z amerykańskich miast tłumaczymy zacofaniem. Tymczasem pełen zawziętości sposób myślenia, który jest źródłem przemocy, ma korzenie jeszcze w starożytności. Nie chodzi tylko o to, że sam impuls do szukania pomsty jest pradawny, ani też o to, że tego rodzaju przemoc stanowi wyraz solidarności grupowej („Jesteśmy Hatfieldami, więc nienawidzimy McCoyów”), lecz o to, że przemoc – zarówno w łagodnej, jak i skrajnej formie, może się przenosić za pośrednictwem więzi społecznych; dzieje się tak, odkąd gatunek ludzki pojawił się na afrykańskiej sawannie. Poza tym przemoc może się rozprzestrzeniać w sposób ukierunkowany (branie odwetu na winowajcach) albo uogólniony (robienie krzywdy osobom niezaangażowanym, które przypadkiem znalazły się w pobliżu). W każdej z tych sytuacji pojedyncze morderstwo może wywołać serię dalszych zabójstw. Akty agresji najczęściej rozszerzają się w kierunku odśrodkowym – od punktu zapalnego; tak jest w wypadku bójki w pubie, która rozpętuje się, kiedy ktoś się zamachnie, by uderzyć drugiego człowieka, ale ten się uchyli i cios trafi w trzeciego. Wkrótce wszyscy biorą się za czuby (co zresztą powiela dobrze znany stereotyp; jego źródłem jest głęboko zakorzenione pragnienie, żeby dać pełne ujście agresji). Niekiedy takie epidemie przemocy – czy to w śródziemnomorskich wsiach, czy między miejskimi gangami – mogą przetrwać kilkadziesiąt lat[4].

Przekonanie o zbiorowej winie i konieczności zbiorowej pomsty, które leży u podstaw spirali przemocy, wydaje się dziwne tylko wówczas, gdy uznajemy odpowiedzialność za atrybut jednostki. Tymczasem w wielu środowiskach moralność jest cechą kolektywną, a nie indywidualną. Jeszcze jeden czynnik nasuwa myśl o grupowej naturze przemocy: zwykle jest ona zjawiskiem powszechnym, a nie prywatnym. Do dwóch trzecich aktów przemocy międzyludzkiej dochodzi na oczach osób postronnych; wśród młodych ludzi stosunek ten wynosi blisko trzy czwarte[5].

A jeżeli tak, to może wybuchy wzajemnej przemocy nie powinny nas w ogóle zaskakiwać. Mówi się często, że „przyjaciel mojego przyjaciela jest moim przyjacielem”, a „wróg mojego wroga jest moim wrogiem”, nic więc dziwnego, iż przyjaciel mojego wroga staje się również moim wrogiem. Takie aforyzmy nie tylko zawierają pewne ponadczasowe prawdy na temat animozji i sympatii, ale także wskazują na podstawowy aspekt naszego człowieczeństwa: więź. Mimo że Giacomo i Kimmy działali w pojedynkę, ich czyny pokazują, w jak prosty sposób poczucie odpowiedzialności i chęci odwetu może przenosić się na kolejne osoby za pośrednictwem więzi społecznych.

Tak naprawdę nie musimy nawet szukać skomplikowanych wzorów, na których podstawie szerzy się przemoc, ponieważ za większość aktów agresji w naszym społeczeństwie odpowiada osoba znajdująca się na samym początku łańcucha: przemoc rodzi się na etapie pierwszego kroku od jednej osoby do drugiej. Jeżeli chcemy wytłumaczyć naturę zbrodni i nie wyjść na krótkowzrocznych, to nie możemy skupiać się wyłącznie na sprawcy – na stanie jego umysłu – na jego palcu naciskającym spust – ponieważ morderstwo rzadko bywa przypadkowym aktem, do którego dochodzi między obcymi sobie ludźmi. W Stanach Zjednoczonych w 75% wszystkich zabójstw biorą udział osoby, które znały się, często bardzo dobrze, przed morderstwem. Dlatego jeżeli chcesz wiedzieć, kto mógłby cię zabić, przyjrzyj się ludziom, którzy cię otaczają.

W naszej sieci społecznej znajdują się także ludzie, którzy mogą nam ocalić życie. „14 marca 2002 roku oddałam prawą nerkę mężowi mojej najlepszej przyjaciółki” – napisała po zabiegu transplantacji Cathy na forum internetowym, na którym swoimi doświadczeniami dzielą się „żyjący dawcy” organów. Poprzedniego lata podczas szczerej rozmowy z przyjaciółką Cathy dowiedziała się, że u jej męża zaostrzyła się choroba nerek i potrzebuje on przeszczepu, bo inaczej umrze. Ogarnięta potrzebą niesienia pomocy Cathy poddała się serii badań medycznych i psychologicznych. Wraz z otrzymywaniem kolejnych pozytywnych wyników i wraz z rosnącym prawdopodobieństwem przeszczepu Cathy stawała się coraz bardziej podekscytowana. „To doświadczenie dało mi największą satysfakcję w życiu – pisała. – Tak się cieszę, że mogłam pomóc mężowi mojej najlepszej przyjaciółki. Żona odzyskała męża. Synowie mają na powrót tatę (...). Jest to sytuacja, w której wszyscy są wygrani. Wszyscy coś zyskujemy. Ja zaś mogłam dać komuś dar życia”[6].

Podobnych historii jest bez liku. Co więcej, tego rodzaju „oddanie narządu ze wskazaniem biorcy” może nawet dotyczyć ludzi, których łączą raczej wątłe więzi, na przykład pracownika kawiarni i stałego klienta. Niekiedy dochodzi do serii przekazań organów, która w luźny sposób przypomina łańcuch zbrodni w rodzinie Perettich. John Lavis, sześćdziesięciodwuletni mieszkaniec miejscowości Mississauga w stanie Ontario w Kanadzie, ojciec czworga dzieci i dziadek trojga wnucząt, w 1995 roku umierał na niewydolność krążenia. Podczas operacji wszczepienia potrójnych bajpasów jego serce przestało bić, więc mężczyźnie przeszczepiono sztuczne serce do czasu, aż znajdzie się dawca. Niespotykany łut szczęścia sprawił, że stało się to już osiem dni później, gdy John Lavis był u progu śmierci. Dokonano transplantacji serca. Córka Lavisa tak to wspominała: „Nasza rodzina odczuwała ogromną wdzięczność. [Mój ojciec] otrzymał największy dar: zwrócono mu życie”. Pod wpływem tego doświadczenia dzieci Lavisa podpisały zgodę na oddanie narządów po śmierci, chcąc zrobić chociaż tyle, aby odwdzięczyć się losowi. W 2007 roku syn Lavisa Dan zginął w wypadku przy pracy. Decyzja Dana o oddaniu organów okazała się dobrodziejstwem dla ośmiu osób. Kobieta, której przeszczepiono jego serce, napisała do rodziny Lavisów, dziękując im za „darowanie jej nowego życia”[7]. W tym samym roku w Stanach Zjednoczonych powstał (koordynowany przez służbę zdrowia) podobny łańcuch, złożony – w co aż trudno uwierzyć – z dziesięciu ogniw, czyli niespokrewnionych dobrowolnych dawców nerek, który ocalił życie wielu osobom[8].

Więzi powstałe w obrębie sieci społecznej mogą przynosić – i jak się okaże, zwykle przynoszą – korzyści, które stanowią dokładne przeciwieństwo przemocy. Bywa, że służą jako rodzaj pasów transmisyjnych dla altruistycznych zachowań, którymi dane osoby spłacają dług wdzięczności, ale nie bezpośrednio tam, gdzie go zaciągnęły, lecz u innych ludzi. Rola, jaką powiązania społeczne mogą odgrywać w procesie szerzenia zarówno dobrych, jak i złych uczynków, przyczyniła się nawet do stworzenia nowatorskich strategii rozwiązywania problemów społecznych. Na przykład kilka amerykańskich miast wdrożyło programy z udziałem zespołów tak zwanych poskromicieli przemoc (violence interrupters). Osoby te, doskonale znające prawo ulicy, często byli członkowie gangów, starają się zapobiec zabijaniu przez przerwanie łańcucha wendety. Czuwają przy łóżkach ofiar lub udają się do ich rodzin bądź przyjaciół, przekonując ich, aby odstąpili od zemsty. Jeżeli uda im się skłonić chociaż jedną osobę do zrezygnowania z przemocy, to przeżyć może wiele innych.

Powiązania między nami oddziałują na każdy aspekt naszego codziennego życia. Rzadko spotykane wydarzenia, takie jak morderstwa albo oddawanie narządów, to tylko wierzchołek góry lodowej. Bo przecież to, jak się czujemy, co wiemy, kogo poślubiamy, to, czy chorujemy, ile zarabiamy i czy głosujemy, zależy od łączących nas więzi. Za pośrednictwem sieci społecznych przenoszą się szczęście, hojność i miłość. Sieci nigdy nie znikają i zawsze wywierają zarówno delikatny, jak i potężny wpływ na nasze decyzje, działania, myśli, uczucia, a nawet pragnienia. W dodatku owe powiązania nie kończą się na znanych nam osobach. Nawet znajomi znajomych naszych znajomych, ukryci za naszym horyzontem społecznym, mogą wprawić w ruch reakcję łańcuchową, która ostatecznie dosięgnie również nas, nadciągając niczym fala z odległych lądów, żeby zalać brzegi naszego życia.

Brygada wiaderkowa i drzewka telefoniczne

Wyobraź sobie, że pali się twój dom. Na szczęście nieopodal płynie bystra rzeczka. Problem w tym, że jesteś sam. Biegasz w tę i z powrotem nad rzekę z wiadrem w ręce, dźwigając litr wody za litrem, po czym chlustasz nią na płonący dom. Niestety twoje zabiegi są daremne. Bez pomocy innych ludzi nie przyniesiesz tyle wody, aby móc ugasić morze ognia.

A teraz pomyśl, że jednak nie jesteś sam. Masz stu sąsiadów i na szczęście wszyscy czują potrzebę, żeby ci pomóc. Tak się składa, że każdy z nich ma wiadro. Jeżeli sąsiedzi są wystarczająco silni, będą mogli biegać nad rzeczkę i wylewać – jakkolwiek bez ładu i składu – wiadra wody na płomienie. Setka ludzi gaszących twój dom to wyraźny postęp w stosunku do działania w pojedynkę. Problem w tym, że gdy twoi sąsiedzi zaczną ci pomagać, stracą mnóstwo czasu na bieganie wte i wewte. Poza tym część szybko się zmęczy; inni potkną się po drodze i rozleją dużo wody; a jeszcze ktoś zabłądzi, próbując trafić do twojego domu. Jeżeli każdy taki pomocnik będzie działał na własną rękę, twój dom wkrótce spłonie do szczętu.

Historia ta jednak wcale nie musi się tak skończyć, można bowiem wprowadzić do niej szczególną formę organizacji społecznej: brygadę wiaderkową (bucket brigade). Stu twoich sąsiadów powinno stanąć jeden za drugim, tworząc łańcuch prowadzący od rzeki do domu, i zacząć przekazywać sobie wiadra – pełne wody w kierunku domu, a puste w stronę rzeki. Ustawienie się w takim porządku sprawi, że ludzie nie będą tracić czasu i energii na chodzenie w tę i z powrotem nad rzekę; poza tym dzięki niemu słabsze osoby, które nie mogłyby pokonywać długich dystansów lub dźwigać ciężkiego wiadra, znajdą miejsce dla siebie. Setka ludzi ustawionych w ten sposób może wykonać tę samą pracę, co dwieście osób biegających chaotycznie.

Właściwie dlaczego grupa ludzi tak uszeregowanych jest skuteczniejsza niż taka sama – albo nawet większa – grupa osób, które działają oddzielnie? Jak to się dokładnie dzieje, że całość staje się większa niż suma jej części składowych? Skąd się bierze ta „większa” część? To niezwykłe, że można zwiększyć efektywność ludzi o tyle, ile wynosi ich liczebność, po prostu za pomocą ustawienia ich w innym porządku. Ale co tak naprawdę decyduje o tym, że łączenie ludzi w grupy o szczególnych konfiguracjach sprawia, iż są oni w stanie robić więcej rzeczy i inne rzeczy, niż mogą jednostki?

Żeby móc odpowiedzieć na te pytania i w końcu przejść do bardziej interesujących zagadnień, musimy najpierw objaśnić kilka kluczowych pojęć i koncepcji stosowanych w teorii sieci. Te podstawowe terminy stanowią tło dla poszczególnych historii i bardziej złożonych poglądów, które wkrótce omówimy, analizując zaskakującą moc sieci społecznych, i które ukażą nam pełne spektrum ludzkich doświadczeń.

Na początek powinniśmy wyjaśnić, co rozumiemy przez pojęcie „grupa ludzi”. Grupę można zdefiniować za pomocą jej właściwości (na przykład kobiety, demokraci, prawnicy, biegacze długodystansowi) albo jako określoną zbiorowość złożoną z jednostek, na którą możemy fizycznie wskazać („tamci ludzie, o tam, na prawo, którzy czekają na koncert”). Sieć społeczna to coś zupełnie innego. Chociaż jest ona zbiorem ludzi podobnie jak grupa, to jednak składa się jeszcze z dodatkowego elementu, a mianowicie szczególnego układu powiązań między osobami należącymi do grupy. Takie więzi – oraz konkretny ich wzór – mają często większe znaczenie niż poszczególni ludzie osobno. Umożliwiają grupom dokonywanie rzeczy, którym nie może sprostać zbiorowość niepowiązanych ze sobą osób. Właśnie te więzi tłumaczą, dlaczego całość jest większa od sumy jej części. Z kolei określony układ więzi ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia funkcjonowania samych sieci.

Brygada wiaderkowa, która ratuje dom od płomieni, jest bardzo prostą siecią społeczną. Ma ona budowę liniową, pozbawioną rozgałęzień: każda osoba (z wyjątkiem pierwszej i ostatniej) łączy się z dwiema innymi – ze stojącą przed nią i stojącą za nią. Jeżeli chcemy przekazać jakąś rzecz, na przykład wodę, na większą odległość, to takie rozwiązanie jest bardzo dobre. Jednakże optymalny sposób zorganizowania setki ludzi w sieć zależy w dużej mierze od czekającego ich zadania. To, co jest optymalnym układem dla stu osób chcących ugasić pożar, wcale nie musi być idealne dla ludzi, którzy chcą na przykład osiągnąć jakiś cel wojskowy. Kompania złożona ze stu szeregowców dzieli się zwykle na dziesięć ściśle ze sobą powiązanych dziesięcioosobowych drużyn. Dzięki temu każdy żołnierz wie wszystko o swoich kolegach z drużyny; złym rozwiązaniem byłoby, gdyby znał tylko żołnierza przed sobą i za sobą. Wojsko bardzo się stara, żeby członkowie takich oddziałów dobrze się poznali, bo wówczas w razie potrzeby będą bardziej skłonni oddać życie za siebie nawzajem.

Przyjrzyjmy się jeszcze innemu rodzajowi sieci społecznej: drzewku telefonicznemu (telephone tree). Wyobraź sobie, że musisz się prędko skontaktować z setką osób, aby powiadomić je o odwołanych zajęciach na uczelni. Przed nastaniem nowoczesnych metod komunikacyjnych, przed erą Internetu, taka sytuacja stanowiła prawdziwe wyzwanie, ponieważ nie istniało żadne powszechnie używane źródło aktualnych informacji, do którego wszyscy mieliby dostęp bezpośrednio w domu (na myśl przychodzi tylko bicie dzwonów w wieży kościelnej na rynku miejskim). Każdą osobę należało zawiadomić oddzielnie. Wiele ułatwiał telefon, ale wciąż obdzwonienie setki studentów stanowiłoby dla jednej osoby nadmierne obciążenie. I nawet jeśliby ktoś postanowił zrobić to sam, to dotarcie do ostatnich osób na liście trochę by potrwało – w tym czasie mogłyby one wyjść już z domu na zajęcia. Zrzucenie na jednego człowieka obowiązku zatelefonowania do wszystkich byłoby zarówno nieskuteczne, jak i kłopotliwe.

Dlatego najlepiej by było, gdyby pierwsza osoba uruchomiła reakcję łańcuchową, dzięki której informacja dotrze do zainteresowanych w jak najszybszym tempie i przy minimalnym obciążeniu każdej jednostki. W tym celu można stworzyć listę osób do obdzwonienia. W razie potrzeby osoba znajdująca się na szczycie listy dzwoni do następnej, ta do kolejnej i tak dalej, aż wszyscy otrzymają wiadomość – metoda ta opiera się na tej samej zasadzie, co funkcjonowanie brygady wiaderkowej. Ciężar rozkłada się równo na wszystkich. Zanim jednak informacja dotrze do setnej osoby w kolejce, może upłynąć naprawdę dużo czasu. Poza tym jeżeli którejś osoby z łańcuszka akurat nie będzie w domu, to reszta osób z listy zostanie na lodzie.

Alternatywnym wzorem powiązań jest drzewko telefoniczne. Pierwsza osoba dzwoni do dwóch kolejnych, z których każda telefonuje do dwóch następnych i tak dalej, aż wszyscy zostaną powiadomieni. Inaczej niż w wypadku brygady wiaderkowej, celem drzewka telefonicznego jest jednoczesne przekazywanie informacji wielu osobom, tak aby powstało coś w rodzaju kaskady Wszyscy członkowie grupy są obciążeni takim samym wkładem pracy, ograniczony zostaje również problem osób nieobecnych w domu. Ponadto za pomocą jednego telefonu człowiek może zapoczątkować łańcuch wydarzeń mogących wywrzeć wpływ na setki czy tysiące innych ludzi – tak się stało w wypadku osoby, której serce przeszczepiono Johnowi Lavisowi: fakt ten doprowadził do donacji narządów ratującej życie ośmiu innym osobom. Drzewko telefoniczne w dużej mierze ogranicza również liczbę stopni, które musi przebyć informacja, żeby rozejść się w obrębie całej grupy; zmniejsza też ryzyko, że wiadomość się w tym czasie zdezaktualizuje. Szczególna budowa sieci sprzyja przekazywaniu i przechowywaniu komunikatu. I faktycznie, kiedy kilkadziesiąt lat po wynalezieniu telefonu w amerykańskich domach rozpowszechniły się aparaty, metodę drzewek stosowano do najrozmaitszych celów. Na przykład artykuł z „Los Angeles Times” z 1957 roku opisuje wykorzystanie drzewka telefonicznego do postawienia w stan pogotowia astronomów amatorów – działających w ramach programu „Moonwatch”, prowadzonego przez Obserwatorium Astrofizyczne Instytutu Smithsona – którzy mieli śledzić satelity amerykańskie i radzieckie[9].

Niestety zdarza się również, że identyczna struktura sieci staje się w rękach hochsztaplerów narzędziem, za pomocą którego mogą oni oszukać tysiące ludzi. I tak w piramidzie finansowej, zwanej też schematem Ponziego (Ponzi scheme), pieniądze przepływają „do góry” w obrębie struktury przypominającej drzewko telefoniczne. Gdy do sieci przystępują nowi członkowie, zasilają oni pieniędzmi ludzi znajdujących się „wyżej”, a następnie pozyskuje się nowe osoby, które zajmą miejsca „poniżej” i dostarczą więcej środków. Wraz z upływem czasu pieniądze gromadzone są od coraz większej liczby osób. W 2008 roku FBI ujawniło prawdopodobnie największy przekręt tego typu: w ciągu trzydziestu lat finansista Bernard Madoff wyłudził 50 miliardów dolarów od tysięcy inwestorów. Większość z nas nie chciałaby mieć do czynienia z taką siecią, jak inwestycyjna machina Madoffa, podobnie jak z opisanym wcześniej systemem korsykańskiej wendety.

Cztery różne sposoby powiązania ze sobą stu osób. Każde kółeczko („węzeł”) odpowiada jednej osobie, a każda linia („połączenie”) – związkowi dwóch osób. Linie ze strzałkami wskazują na relację ukierunkowaną: kto do kogo dzwoni w drzewku telefonicznym. W pozostałych przykładach połączenia są obustronne: w brygadzie wiaderkowej pełne i puste wiadra wędrują w dwie strony; w drużynach wojskowych powiązania między żołnierzami mają charakter dwustronny.

Omówione do tej pory cztery rodzaje sieci pokazujemy na ilustracji. Pierwsza przedstawia grupę stu osób (każdą zaznaczono kółeczkiem lub inaczej węzłem; node), pomiędzy którymi nie ma żadnych więzi. Dalej znajduje się brygada wiaderkowa. Tutaj oprócz stu osób widzimy dziewięćdziesiąt dziewięć połączeń między członkami grupy; każda osoba (z wyjątkiem pierwszej i ostatniej) jest powiązana z dwiema innymi za pomocą połączenia obustronnego (mutual tie; co oznacza, że pełne i puste wiadra wędrują w obie strony). Z kolei drzewko telefoniczne na następnej ilustracji tworzy sto osób i, znowu, dziewięćdziesiąt dziewięć połączeń. Jednak w tym wypadku każdy członek sieci – z wyjątkiem pierwszej osoby i ostatnich w drzewku – jest powiązany z trzema innymi osobami za pomocą jednego połączenia wejściowego (z osobą, która do niego dzwoni) i dwóch połączeń wyjściowych (z ludźmi, do których sam telefonuje). Nie ma tutaj połączeń obustronnych; przepływ informacji jest ukierunkowany i taki sam charakter mają połączenia między ludźmi. W kompanii złożonej ze stu żołnierzy członek każdej drużyny doskonale zna pozostałych jej członków; każdej osobie w drużynie odpowiada dziewięć połączeń. Mamy tu w sumie stu ludzi i 450 połączeń. (Dlaczego nie 900? Otóż każde połączenie między dwiema osobami liczy się tylko raz). Patrząc na ilustrację, odnosimy wrażenie, że między poszczególnymi drużynami nie ma połączeń albo że przynajmniej połączenia w obrębie drużyny są znacznie silniejsze niż połączenia między drużynami. To oczywiście duże uproszczenie, ale dowodzi ono pewnej prawdy na temat społeczności w sieciach społecznych. Społeczność sieciowa (network community) to grupa osób, które są ze sobą związane dużo ściślej niż z członkami innych grup powiązanych ze sobą ludzi, znajdujących się w pozostałych częściach sieci. Społeczności definiuje się za pomocą ich połączeń strukturalnych, niekoniecznie za pomocą jakichś szczególnych cech podzielanych przez wszystkich członków.

W bardzo podstawowym rozumieniu sieć społeczna to zorganizowany zbiór osób, który składa się z dwóch elementów: istot ludzkich i połączeń między nimi. W przeciwieństwie do struktur w rodzaju brygady wiaderkowej, drzewka telefonicznego czy kompanii wojskowej, sposób organizacji naturalnie powstających sieci społecznych nie jest im narzucany odgórnie. Prawdziwe, powszechnie spotykane sieci społeczne wynikają organicznie z naturalnej ludzkiej skłonności do poszukiwania wielu lub niewielu przyjaciół, do posiadania dużych albo małych rodzin, do zatrudniania się w przytulnych bądź bezosobowych miejscach pracy.

Na następnym rysunku pokazujemy przykład sieci stu pięciu studentów mieszkających w akademiku jednego z amerykańskich uniwersytetów i łączące ich przyjacielskie więzi. Przeciętnie każdy student powiązany jest z sześcioma bliskimi przyjaciółmi, ale są i tacy, którzy mają tylko jednego przyjaciela albo bardzo wielu. Poza tym niektórzy studenci są mocniej osadzeni w sieci, co oznacza, że poprzez przyjaciół albo przyjaciół przyjaciół łączy ich więcej powiązań z innymi osobami w sieci. Właśnie dlatego programy do wizualizacji sieci są tak skonstruowane, żeby umieszczać osoby o najszerszym kręgu powiązań pośrodku, a te z mniejszą liczbą relacji – na skraju; łatwo wówczas dostrzec miejsce, jakie każda osoba zajmuje w sieci. Kiedy nasi znajomi i członkowie rodziny nawiązują więcej relacji, zwiększa się również stopień naszego powiązania z całą siecią społeczną. Mówimy, że wzrasta nasza centralność (centrality), ponieważ lepiej powiązani znajomi dosłownie przeciągają nas ze skraju sieci społecznej ku jej ośrodkowi. Centralność można zmierzyć nie tylko poprzez ustalenie liczby przyjaciół i znajomych, ale również poprzez określenie liczby znajomych znajomych, ich znajomych i tak dalej. W przeciwieństwie do układu brygady wiaderkowej, w której każdy członek czuje się równy innym („facet z lewej strony podaje mi wiadra, a ja przekazuję je facetowi po prawej – nie ma znaczenia, w którym punkcie kolejki stoję”), tutaj ludzie są umiejscowieni w wyraźnie różnych punktach w obrębie sieci.

W tej powstałej w naturalny sposób sieci bliskich przyjaźni, która skupia stu pięciu studentów mieszkających w tym samym akademiku, każde kółeczko (węzeł) oznacza studenta, a każda linia – odwzajemnioną przyjaźń. Chociaż zarówno A, jak i B mają czterech przyjaciół, to najprawdopodobniej czworo przyjaciół A zna się nawzajem (pomiędzy nimi są połączenia), podczas gdy żadne z przyjaciół B nie zna pozostałych. W takiej sytuacji mówimy, że A ma większą tranzytywność niż B. Ponadto chociaż C i D mają po sześcioro przyjaciół, to jednak zajmują zupełnie inne miejsca w sieci społecznej. C jest znacznie bliżej centrum, natomiast D zajmuje pozycję bardziej peryferyczną; przyjaciele C mają dodatkowo własnych przyjaciół, podczas gdy przyjaciele D mają albo niewielu przyjaciół, albo wręcz żadnych.

Kształt sieci, znany również pod nazwą struktury lub topologii, jest podstawową właściwością sieci. Mimo że kształt można zwizualizować lub przedstawić na różne sposoby, to określony wzorzec połączeń, które decydują o kształcie, pozostaje niezmienny bez względu na sposób wizualizacji sieci. Wyobraźmy sobie zbiór pięciuset guzików rozrzuconych na podłodze. Wiemy, że do połączenia ze sobą guzików możemy użyć dwóch tysięcy kawałków sznurka. Teraz wyobraźmy sobie, że wybieramy dwa guziki na chybił trafił i łączymy je ze sobą za pomocą sznurka, przywiązując każdy guzik na końcu. Potem powtarzamy tę samą czynność i wiążemy ze sobą przypadkowe pary guzików jedna za drugą, aż zużyjemy wszystkie kawałki sznurka. Na koniec okaże się, że od części guzików odchodzi wiele sznureczków, podczas gdy inne, tak też może być, nigdy nie zostały wybrane, nie są więc połączone z innymi guzikami. Możliwe, że niektóre grupy guzików są przywiązane do siebie nawzajem, ale oddzielone od innych. Takie grupy – nawet te, które składają się z pojedynczego guzika – nazywają się komponentami sieci; kiedy rysujemy sieć, najczęściej przedstawiamy jej największy komponent (w tym wypadku ten składający się z największej liczby guzików).

Gdybyśmy mieli teraz wybrać jeden guzik z komponentu i podnieść go z podłogi, wszystkie inne guziki, które zostały do niego przywiązane – bezpośrednio lub niebezpośrednio – również uniosłyby się do góry. A jeżeli potem upuścilibyśmy tę masę guzików na inne miejsce na podłodze, to wyglądałaby ona zgoła inaczej niż wtedy, gdy ją podnosiliśmy. Jednak topologia – która jest zasadniczą i nieodłączną właściwością guzikowej sieci – pozostałaby dokładnie taka sama, niezależnie od tego, ile razy podnosilibyśmy i upuszczali to mrowie powiązanych ze sobą guzików. Każdy guzik zachował bowiem pozycję, którą zajmował wcześniej względem poszczególnych guzików; jego położenie w sieci nie uległo zmianie. Oprogramowanie do wizualizacji sieci stara się ukazać to zjawisko w dwóch wymiarach i odsłonić podstawową topologię, układając najbardziej splątane połączeniami guziki w środku – a najmniej, na krawędziach. Proces ten przypomina próbę rozplątania zbitego w jedną kulę zestawu lampek choinkowych: z nieforemnej całości wystają pojedyncze odgałęzienia, za które można pociągnąć, ale jest również gąszcz ciasno zamotanych światełek, które pozostaną w środku, niezależnie od tego, ile razy obrócimy tę plątaninę na podłodze.

W naturalnie powstających i nieustannie ewoluujących sieciach społecznych, które nas otaczają, ludzie zajmują określone miejsca. W dalszej części książki przyjrzymy się jeszcze przyczynom takiego stanu rzeczy. Na razie wystarczy stwierdzić, że takie organiczne sieci odznaczają się konkretną strukturą, złożonością, sposobem funkcjonowania, spontanicznością i po prostu pięknem, niespotykanymi w sieciach zorganizowanych. Samo ich istnienie skłania do pytań o to, jak powstały, o zasady, jakimi się kierują, i o cele, którym służą.

Reguły życia w sieci

Zjawisko sieci społecznych – małych jak brygada wiaderkowa albo skomplikowanych jak wielopokoleniowa rodzina, akademik uniwersytecki, jakaś konkretna społeczność bądź sieć internetowa – ma dwa zasadnicze aspekty. Pierwszym z nich jest połączenie (connection), czyli kwestia tego, kto jest powiązany z kim. Kiedy grupa przybiera kształt sieci, tworzy się również określony model więzi, który łączy osoby wchodzące w skład sieci – topologia. Poza tym więzi mają skomplikowaną postać. Mogą być krótko- lub długotrwałe; swobodne lub intensywne; osobowe bądź anonimowe. Sposób, w jaki konstruujemy albo wizualizujemy sieć, zależy od tego, jak definiujemy więzi, na których zależy nam najbardziej. Większość analityków podkreśla znaczenie więzi z rodziną, przyjaciółmi, współpracownikami i sąsiadami. Ale przecież istnieje całe mnóstwo innych więzi społecznych, a tym samym sieci społecznych. Na przykład kiedy w danej sieci roznoszą się choroby weneryczne albo krążą banknoty, już sam ich przepływ stanowi definicję więzi, a zarazem struktury konkretnego zbioru połączeń sieciowych.

Drugim aspektem sieci społecznych jest zaraźliwość (contagion), która dotyczy tego, co przepływa poszczególnymi więziami (o ile taka rzecz istnieje). Może tutaj chodzić, co oczywiste, o wiadra z wodą, ale również o zarazki, pieniądze, przemoc, mody, nerki, szczęście czy otyłość. Każdy z takich strumieni zachowuje się zwykle zgodnie ze swoją naturą. Na przykład nie można przenosić ognia w wiadrach w kierunku rzeki; bakterie nie zarażą osoby uodpornionej; a otyłość, którą zajmiemy się szerzej w rozdziale 4, zazwyczaj rozprzestrzenia się szybciej wśród osób tej samej płci.

Żeby pojąć to, dlaczego sieci społeczne w ogóle istnieją i w jaki sposób funkcjonują, trzeba najpierw zrozumieć reguły, które rządzą połączeniem i zaraźliwością – strukturą i funkcją – sieci społecznych. Zasady te tłumaczą bowiem, jak to się dzieje, że dzięki więziom całość może być większa niż suma jej części składowych.

Reguła numer 1: sami tworzymy swoją sieć

Ludzie rozmyślnie i wciąż na nowo tworzą swoje sieci społeczne. Podstawowym przykładem tego zjawiska jest homofilia (homophily), świadoma lub podświadoma skłonność wiązania się z osobami przypominającymi nas samych („homofilia” dosłownie oznacza „upodobanie do identyczności”). Nie da się ukryć, że szukamy towarzystwa ludzi, którzy podzielają nasze zainteresowania i marzenia, a także naszą przeszłość – bez względu na to, czy chodzi o gang motocyklowy czy świadków Jehowy, narkomanów czy kawoszy, demokratów czy republikanów, filatelistów czy entuzjastów skoków na bungee. Po prostu ciągnie swój do swego.

Jednocześnie strukturę naszych sieci wybieramy na trzy ważne sposoby. Po pierwsze decydujemy, z iloma osobami się związać. Czy potrzebujesz jednego partnera do gry w warcaby, czy może wielu do zabawy w chowanego? Czy chcesz utrzymać kontakt ze swoim zwariowanym wujkiem? Czy pragniesz zawrzeć związek małżeński, czy może wolisz się jeszcze „pobujać”? Po drugie wywieramy wpływ na to, jak bardzo zwarte są więzi naszych przyjaciół i członków rodziny. Czy powinnaś posadzić współlokatora pana młodego z czasów studenckich obok swojej druhny na weselu? Czy powinieneś urządzić przyjęcie, żeby wszyscy twoi przyjaciele poznali się ze sobą? Przedstawić sobie partnerów w interesach? Po trzecie sami wybieramy stopień naszej centralności w sieci społecznej. Czy jesteś duszą towarzystwa i zawsze brylujesz na środku pokoju, a może trzymasz się na uboczu?

Różnorodność tych wyborów powoduje niezwykłe zróżnicowanie struktur całej sieci, w której zostajemy osadzeni. I to właśnie ta różnorodność – mająca zarówno pochodzenie społeczne, jak i genetyczne, o czym się przekonamy w rozdziale 7 – gwarantuje nam wyjątkowe miejsce w naszej sieci społecznej. Oczywiście czasami tego typu cechy strukturalne nie są wynikiem wyboru: możemy mieszkać w miejscach, które mniej lub bardziej sprzyjają nawiązywaniu przyjaźni, bądź urodzić się w dużej albo małej rodzinie. Jednak nawet kiedy takie struktury sieciowo-społeczne zostają nam narzucone, to wciąż rządzą naszym życiem.

Mamy całkiem sporą wiedzę o tym, dlaczego ludzie różnią się między sobą pod względem liczby przyjaciół i kontaktów towarzyskich oraz ich wzajemnych powiązań. Czasami jednak trudno ustalić, kim są znajomi danego człowieka; ludzie wchodzą przecież w liczne interakcje z wszelkimi możliwymi rodzajami osób i są to interakcje o różnym natężeniu. Jakkolwiek człowiek może znać kilkaset osób z widzenia i z nazwiska, to jednak zazwyczaj pozostaje w bliskich stosunkach tylko z kilkoma. Dlatego socjologowie wciąż szukają nowych metod identyfikacji takich jednostek. Jedną z nich jest zadawanie następujących pytań: Z kim rozmawiasz o ważnych sprawach? Z kim spędzasz czas wolny? Odpowiadając na nie, ludzie ustalają, kto dokładnie należy do heterogenicznej mieszaniny ich przyjaciół, krewnych, kolegów z pracy, szkoły, sąsiadów i innych znajomych.

Ostatnio zadaliśmy te pytania ponadtrzytysięcznej próbie losowo wybranych Amerykanów. Zauważyliśmy, że przeciętny Amerykanin utrzymuje bliskie kontakty towarzyskie z tylko czterema osobami – dla większości respondentów liczba ta wynosiła od dwóch do sześciu. Ze smutkiem należy stwierdzić, że 12% badanych nie wymieniło nikogo, z kim mogłoby omówić ważne sprawy lub spędzać czas wolny. Na drugim biegunie znalazło się 5% Amerykanów mających w swoim otoczeniu aż osiem bliskich osób. Mniej więcej połowę osób uznanych przez badanych za członków ich najbliższego otoczenia stanowili przyjaciele, drugą połowę zaś wypełniało szerokie spektrum relacji międzyludzkich, łączących respondentów między innymi z małżonkami, partnerami życiowymi, rodzeństwem, dziećmi, współpracownikami, współczłonkami różnych klubów, sąsiadami, doradcami zawodowymi i konsultantami. Socjolog Peter Marsden nazwał tę grupę osób, która otacza każdego człowieka, „podstawową siecią dyskusyjną” (core discussion network). Na podstawie ogólnoamerykańskiego sondażu, przeprowadzonego w latach osiemdziesiątych XX wieku na próbie 1531 osób, Marsden ustalił, że wielkość podstawowych sieci dyskusyjnych zmniejsza się wraz z wiekiem i nie ma na nią wpływu płeć badanych, oraz że sieci osób z wyższym wykształceniem są blisko dwa razy większe niż osób bez matury[10].

W toku naszych badań zapytaliśmy respondentów, w jaki sposób powiązane są ze sobą osoby z ich najbliższego otoczenia. Jeżeli dana osoba mówiła, że Tom, Dick, Harry i Sue są jej przyjaciółmi, pytaliśmy, czy Tom zna Dicka, Harry’ego i Sue, czy Dick zna Harry’ego i tak dalej. Na podstawie otrzymanych odpowiedzi obliczaliśmy prawdopodobieństwo przyjaźnienia się ze sobą dwóch konkretnych przyjaciół badanego. ów stopień prawdopodobieństwa jest ważnym czynnikiem, który wykorzystuje się do mierzenia gęstości danej sieci.

Jeżeli znasz Alexi, Alexi zna Lucasa, a Lucas zna ciebie, to mówimy, że taka relacja jest tranzytywna (transitive) – trzy zainteresowane osoby tworzą trójkąt. Niektórzy ludzie żyją w gęstwinie wielu relacji tranzytywnych (tak jak osoba A na ilustracji na stronie 23), podczas gdy inne mają przyjaciół, którzy nie znają się nawzajem (osoba B). Osoby charakteryzujące się wysokim stopniem tranzytywności są zazwyczaj mocno zanurzone w pojedynczej grupie, a osoby z niską tranzytywnością zwykle utrzymują kontakty z ludźmi z kilku różnych grup, którzy nie znają się wzajemnie, i dzięki temu mogą stanowić pomost pomiędzy rozmaitymi grupami. Ogólnie rzecz biorąc, stwierdziliśmy, że w wypadku typowego Amerykanina prawdopodobieństwo, że dwoje bliskich mu osób utrzymuje znajomość również ze sobą nawzajem, wynosi około 52%.

Mimo że takie obliczenia dotyczą sieci, które można dostrzec gołym okiem, mówią nam także coś na temat sieci, których nie widzimy. W rozbudowanej strukturze tworzonej przez ludzkość każdy człowiek jest połączony ze swoimi przyjaciółmi, członkami rodziny, współpracownikami, sąsiadami – można by tak wymieniać bez końca, aż wszyscy (albo prawie wszyscy) mieszkańcy globu zostaliby ze sobą jakoś powiązani. Dlatego ilekroć pomyślimy, że nasza sieć ma bardziej ograniczony zasięg społeczny i geograficzny, pamiętajmy, iż otaczające nas sieci są tak naprawdę bardzo szeroko ze sobą powiązane.

Ta konkretna cecha budowy sieci leży u podstaw znanego wyrażenia: „Jaki ten świat mały”. Bardzo często zdarza się, że człowiek, śledząc połączenia biegnące od jednej osoby do drugiej, natyka się na powiązanie prowadzące do jeszcze kogoś innego. Pewien znany (przynajmniej w środowisku socjologów) przykład takiej sytuacji został opisany w artykule prekursorów badań nad sieciami społecznymi, Ithiela de Soli Poola i Manfreda Kochena; jego wstępna wersja ukazała się w latach pięćdziesiątych. Otóż jeden z autorów przypadkiem usłyszał, jak pacjent szpitala w małej miejscowości w stanie Illinois zwraca się do pacjenta pochodzenia chińskiego, który leżał na sąsiednim łóżku: „Spotkałem tylko jednego Chińczyka w swoim życiu. Pochodził z Szanghaju”. Wkrótce padła odpowiedź: „Ależ to mój wujek”[11]. Autorzy nie podali nam jego nazwiska, może z obawy, że czytelnik także będzie go znał, co by jeszcze dobitniej zilustrowało „efekt małego świata” (small-world effect).

Reguła numer 2: nasze sieci nas kształtują

Również nasze miejsce w sieci wywiera na nas wpływ. Osoba, która nie ma przyjaciół, wiedzie zupełnie inne życie niż osoba, którą zewsząd otaczają bliscy znajomi. Na przykład w rozdziale 4 udowodnimy, że zaprzyjaźnienie się z chociaż jedną dodatkową osobą może wpływać korzystnie na nasze zdrowie, nawet jeśli ta osoba niekoniecznie coś dla nas robi.

Badanie z udziałem kilkuset tysięcy norweskich poborowych pokazuje, w jaki sposób oddziałuje na nas już sama liczba bliskich znajomych (w tym wypadku liczba rodzeństwa)[12]. Od jakiegoś czasu wiadomo, że pierworodne dziecko zdobywa nieco więcej punktów w testach inteligencji niż dzieci urodzone w drugiej kolejności, a te znów są trochę inteligentniejsze od dzieci urodzonych jako trzecie. W obszarze badań bez odpowiedzi pozostawało wciąż jedno pytanie: czy te różnice wynikają z czynników biologicznych, powstałych w chwili urodzenia, czy może z czynników społecznych, pojawiających się z czasem? Obserwacja norweskich żołnierzy dowiodła, że za te różnice odpowiadają już tak proste czynniki, jak wielkość i struktura rodziny. Iloraz inteligencji (IQ) syna urodzonego w drugiej kolejności, którego starszy brat lub siostra zmarli, kiedy był on jeszcze mały, wzrasta i upodabnia się do IQ pierworodnego dziecka. IQ trzeciego dziecka, którego jedno ze starszego rodzeństwa zmarło, upodabnia się do IQ dziecka urodzonego jako drugie, a jeżeli oboje rodzeństwa zmarło, IQ wzrasta do poziomu IQ dziecka pierworodnego.

To, czy twoi przyjaciele i inne bliskie osoby przyjaźnią się ze sobą nawzajem, ma kluczowe znaczenie dla twojego życia. Tranzytywność może bowiem oddziaływać na każdy jego aspekt – na to, czy znajdziesz partnera seksualnego, albo na to, czy popełnisz samobójstwo. Ze skutków tranzytywności łatwo zdać sobie sprawę, obserwując na przykład wpływ rozwodu na dzieci. Jeżeli rodzice dziecka są małżeństwem (czyli jest między nimi więź), to prawdopodobnie ze sobą rozmawiają, lecz po rozwodzie najpewniej już nie będą (brak więzi). Rozwód sprawia, że dziecko często służy za pośrednika w przepływie informacji między rodzicami („Powiedz swojemu ojcu, żeby się nie ważył przyjeżdżać po ciebie w następną sobotę!”) i że współpraca w wychowywaniu dziecka jest bardzo utrudniona („Mama też ci kupiła lody?”). Warto zauważyć, że nawet jeśli dziecko wciąż łączy silna więź z obojgiem rodziców, to jego relacja z nimi zmienia się wskutek rozwodu. A przecież zmiany te wypływają z zaniku więzi między rodzicami, z którą dziecko ma niewiele wspólnego. Owszem, ciągle ma ono dwoje rodziców, lecz jego życie zmienia się w zależności od tego, czy jest między nimi więź, czy nie.

Istotne jest również to, ile bliskich osób mają twoi przyjaciele i twoja rodzina. Kiedy ludzie, z którymi jesteś powiązany, zawierają nowe znajomości, zmniejsza się liczba „skoków”, jakie musisz wykonać między jedną osobą a drugą, żeby dotrzeć do wszystkich osób w swojej sieci. W takiej sytuacji osiągasz większą centralność. Będąc w centrum, stajesz się bardziej podatny na wszystko, co przepływa przez twoją sieć. Na przykład osoba C z ilustracji na stronie 23 ma większą centralność niż osoba D. Zadaj sobie teraz pytanie, którą z tych osób powinieneś być, żeby usłyszeć wszystkie najświeższe plotki – osobą C. A teraz zapytaj siebie, którą lepiej być, gdy w sieci zaczną się szerzyć śmiercionośne bakterie – osobą D. I właśnie o to w tym chodzi, mimo że osoby C i D mają tyle samo więzi społecznych: obie są bezpośrednio połączone z sześcioma osobami. W kolejnych rozdziałach wyjaśnimy, w jaki sposób stopień centralności oddziałuje na wszystkie aspekty naszego życia – od ilości zarabianych pieniędzy po to, czy jesteśmy szczęśliwi.

Reguła numer 3: nasi przyjaciele mają na nas wpływ

Sam kształt otaczającej nas sieci to oczywiście nie wszystko. Równie fundamentalne znaczenie mają rzeczy, które przepływają połączeniami sieciowymi. Brygada wiaderkowa powstaje nie po to, żeby ludzie mogli sobie postać w równym szeregu, gdy w tym czasie twój dom będzie płonął, lecz po to, aby zaczęli sobie przekazywać wodę potrzebną do ugaszenia pożaru. Ale sieciami społecznymi płynie nie tylko woda – sieci transportują absolutnie wszystko, co możliwe, od jednej osoby do drugiej.

Podstawowym czynnikiem decydującym o takim przepływie jest ludzka skłonność do wzajemnego wpływania na siebie i naśladowania (piszemy o tym szerzej w rozdziale 2). Ludzi zwykle łączy wiele bezpośrednich więzi z rzeszą osób: rodziców z dziećmi, braci z siostrami, mężów z żonami (i sympatycznych eksmałżonków ze sobą), szefów z podwładnymi, sąsiadów i przyjaciół. Każda z takich więzi stwarza sposobność do wywierania wpływu i poddawania się mu. Studenci mający pracowitych współlokatorów sami stają się bardziej pracowici. Goście siedzący obok łakomczuchów zjadają więcej. Osoby, których sąsiedzi są zapalonymi ogrodnikami, dokładniej koszą trawnik. Jeżeli sięgniemy wzrokiem poza nasze bezpośrednie więzi, zrozumiemy, że to zwyczajne upodobanie do wywierania wpływu na innych pociąga za sobą poważne skutki.

Reguła numer 4: przyjaciele przyjaciół naszych przyjaciół mają na nas wpływ

Okazuje się, że ludzie naśladują nie tylko swoich przyjaciół. Biorą również przykład z przyjaciół swoich przyjaciół oraz z przyjaciół przyjaciół swoich przyjaciół. W grze w głuchy telefon dzieci po kolei przekazują sobie wiadomość, szepcząc ją do ucha siedzącym obok kolegom. Wiadomość, którą odbiera dane dziecko, zawiera błędy wprowadzone do niej przez poprzednie dziecko oraz przez dzieci znajdujące się wcześniej w kolejce, z którymi nie ma ono bezpośredniego kontaktu. W ten sposób dzieci mogą naśladować innych, nie mając z nimi bezpośredniej styczności. Na podobnej zasadzie każdy rodzic ostrzega dzieci, żeby nie brały pieniędzy do buzi: na pieniądzach – rozumują rodzice – znajdują się zarazki pozostawione przez ogromną liczbę ludzi, którzy dotykali tych monet lub banknotów, a nie tylko przez ostatnią parę rąk. Analogicznie nasi przyjaciele i członkowie rodziny mogą nas skłaniać do pewnych rzeczy, na przykład do przybrania na wadze lub pójścia na wybory. Wpływ na nich mają także ich przyjaciele i rodzina. Na tym właśnie polega zjawisko zasięgu ponaddiadycznego (hyperdyadic spread), czyli tendencji do rozprzestrzeniania się skutków pewnych działań między kolejnymi osobami z pominięciem bezpośrednich i indywidualnych więzi społecznych. Brat Corta stracił życie właśnie wskutek tego zjawiska.

Łatwo zrozumieć konsekwencje ponaddiadyczne, kiedy sieć ma kształt prostej linii („Niech ten gość stojący trzy osoby dalej poda wreszcie to wiadro, bo znajdziemy się w poważnych tarapatach”). Ale jak należy je rozumieć, gdy wystąpią w naturalnym środowisku sieci społecznej, na przykład wśród studentów z ilustracji na stronie 23 lub w skomplikowanych sieciach złożonych z tysięcy ludzi, których drogi krzyżują się ze sobą i ciągną daleko poza horyzont społeczny (do tego tematu jeszcze wrócimy)? Aby rozszyfrować, co naprawdę się wówczas dzieje, potrzebujemy informacji dwojakiego rodzaju. Po pierwsze powinniśmy wyjrzeć poza proste, następujące po sobie diady: musimy zdobyć informacje na temat konkretnych osób i ich przyjaciół, przyjaciół ich przyjaciół, przyjaciół przyjaciół ich przyjaciół i tak dalej. Jest tylko jeden sposób, aby to osiągnąć: obserwacja całej sieci jednocześnie. Ostatnio możliwe stało się prowadzenie takich obserwacji na dużą skalę. Po drugie, jeżeli chcemy zobaczyć, w jaki sposób pewne rzeczy przepływają między kolejnymi osobami, potrzebne nam są informacje na temat więzi i ludzi, których łączą one w więcej niż jednym punkcie naraz. Bez takich danych nie da się zrozumieć dynamicznych właściwości sieci, tak jak nie da się opanować reguł jakiegoś nieznanego sportu na podstawie pojedynczego zdjęcia wykonanego w trakcie gry.

Omówimy jeszcze wiele przykładów i odmian zasięgu ponaddiadycznego, lecz na razie opiszemy jedną prostą sytuację, która przygotuje grunt pod dalsze rozważania. Nasz potoczny sposób myślenia o zjawisku zaraźliwości przedstawia się następująco: jeżeli jedna osoba coś ma i nawiązuje kontakt z inną osobą, to sam ten kontakt wystarczy, żeby ta druga osoba owo coś przejęła. W ten sposób można się zarazić jakąś bakterią (to najbardziej oczywisty przykład) lub „zainfekować” kogoś plotką bądź jakąś informacją (przykład mniej oczywisty). Kiedy zarazi cię jedna osoba, późniejsze kontakty z innymi ludźmi zwykle nie będą już miały dla ciebie w tym względzie większego znaczenia. Na przykład, jeśli ktoś podał ci prawdziwą informację, że kurs zamknięcia akcji XYZ wynosił 50 dolarów, to ta sama wiadomość usłyszana od innej osoby nie wniesie nic nowego. Poza tym, że sam możesz przekazać tę informację dalej.

Jednak pewne rzeczy – takie jak normy i zachowania – nie zawsze przenoszą się tą drogą. Potrzeba do tego bardziej złożonego procesu, który nadto musi być wzmocniony za pomocą często ponawianych kontaktów społecznych. Skoro tak, to sieć przybierająca postać prostej linii, taka jak brygada wiaderkowa, może sobie nie poradzić z przekazywaniem bardziej skomplikowanych zjawisk. I tak, gdybyśmy chcieli namówić ludzi do rzucenia palenia, nie ustawilibyśmy ich przecież w rządku i nie skłonili pierwszego do zerwania z nałogiem, a następnie kazali mu zrobić to samo z kolejnymi osobami. Nie, zamiast tego raczej zapewnilibyśmy palaczowi towarzystwo osób niepalących, być może zorganizowanych w formę drużyny.

Słynny eksperyment z udziałem przechodniów, przeprowadzony przez psychologa Stanleya Milgrama, doskonale ilustruje zjawisko wzmocnienia przekazu przez większą liczbę ludzi[13]. W 1968 roku Milgram przez dwa zimowe popołudnia obserwował zachowanie 1424 nowojorczyków, przechodzących piętnastometrowym odcinkiem ulicy. Najpierw rozstawił na chodniku „grupy stymulujące”, które różniły się wielkością: liczyły od jednej do piętnastu osób; w ich skład wchodzili asystenci Milgrama. Na dany znak taki sztuczny tłum miał się zatrzymywać i dokładnie przez minutę patrzeć w okno na szóstym piętrze pobliskiego budynku. W oknie nie pojawiało się nic interesującego, stał tam tylko człowiek, również wynajęty przez Milgrama. Wyniki eksperymentu sfilmowano, a asystenci policzyli później, ile osób zatrzymało się i zaczęło patrzeć tam, gdzie wpatrywali się podstawieni ludzie. Obok „grupy” złożonej z jednego obserwatora zatrzymało się 4% przechodniów, podczas gdy piętnastoosobowe zgromadzenie zwróciło uwagę już 40%. Najwyraźniej wpływ na decyzję przechodniów o naśladowaniu danego zachowania miała liczebność grupy, która je przejawiała.

Jeszcze większy odsetek przechodniów kopiował to zachowanie w sposób niepełny: ludzie spoglądali w stronę, w którą wpatrywał się sztuczny tłum, ale się nie zatrzymywali. Podczas gdy przykład jednej osoby skłonił 42% osób do spojrzenia w górę, piętnastoosobowa grupa wpłynęła w taki sposób już na 86% przechodzących. Zaobserwowano jednak coś jeszcze ciekawszego: sztuczne zgromadzenie pięciu osób potrafiło skłonić do spojrzenia w okno prawie tyle samo przechodniów, co grupa złożona z piętnastu osób. Oznacza to, że w takim układzie grupy mające więcej niż pięciu członków nie wywierały dużo większego wpływu na zachowanie osób postronnych.

Reguła numer 5: sieć żyje własnym życiem

Sieci społeczne mogą mieć cechy i funkcje, których ludzie pozostający w ich obrębie nie są w stanie kontrolować ani nawet dostrzec. Takie właściwości można zrozumieć, wyłącznie obserwując całą grupę i jej strukturę, nie zaś badając odosobnione jednostki. Do najprostszych sytuacji, których dotyczy ta zasada, należą korki i wybuchy masowej paniki. Nie zrozumiemy przyczyn utworzenia się zatoru na drodze, jeżeli na jego temat porozmawiamy tylko z jedną sfrustrowaną osobą, chociaż jej unieruchomiony samochód również stanowi część problemu. Do bardziej skomplikowanych przykładów zaliczamy zjawisko kultury lub – o czym się jeszcze przekonamy – fakt, że grupy powiązanych ze sobą ludzi mogą zachowywać się w złożony i jednakowy sposób, mimo iż najwyraźniej nikt nimi nie kieruje i oni sami sobie tego nie uświadamiają.

Z kolei wiele prostych sytuacji najłatwiej wytłumaczyć, całkowicie ignorując wolę i zdolności poznawcze zaangażowanych w nie osób i traktując te osoby jako „jednostki o zerowym ilorazie inteligencji”. Pomyślmy o „fali meksykańskiej” tworzonej przez ludzi na trybunach sportowych, zaobserwowanej po raz pierwszy podczas Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej w 1986 roku w Meksyku. Fenomen ten, oryginalnie noszący nazwę la ola (hiszp. fala), polegał na tym, że kolejne grupy widzów podrywały się na nogi i podnosiły ręce, po czym natychmiast siadały. Efekty były spektakularne, i to do tego stopnia, że zaintrygowały zespół fizyków, który dotychczas zajmował się zagadnieniem rozchodzenia się fal na powierzchni płynów. Badacze postanowili przeanalizować zbiór sfilmowanych epizodów z falą meksykańską, powstającą na ogromnych stadionach piłkarskich. Zaobserwowali wówczas, że fala zwykle przebiega po trybunach zgodnie z ruchem wskazówek zegara i konsekwentnie porusza się z prędkością dwudziestu „krzesełek na sekundę”[14].

Żeby zrozumieć, w jaki sposób takie ludzkie fale powstają i jak się rozchodzą, uczeni zastosowali matematyczne modele ośrodków aktywnych, których zwykle używa się do badania zjawisk występujących w świecie nieożywionym, na przykład rozprzestrzeniania się ognia w lesie lub rozchodzenia sygnału elektrycznego w mięśniu sercowym. Ośrodek aktywny (excitable medium) to czynnik, który przechodzi z jednego stanu w drugi (jak drzewo, które albo płonie, albo nie) w zależności od tego, co się wokół niego dzieje (czy pobliskie drzewa także płoną?). W modelach tych kryły się trafne przewidywania dotyczące istoty fali meksykańskiej: otóż to zjawisko społeczne można zrozumieć nawet bez znajomości biologii czy psychiki człowieka, ale nie w wypadku gdy analizuje się czynności pojedynczej osoby, która wstaje i siada. Ten proces nie przebiega pod dyktando wodzireja z megafonem. Po prostu żyje własnym życiem.

Modele matematyczne służące do badania zgodnego i jednakowego ruchu stad ptaków, ławic ryb i rojów owadów dowodzą tego samego: wprawdzie ruchem tych grup nie kieruje żaden ośrodek centralny, ale przejawiają one swoistą kolektywną inteligencję, która pomaga wszystkim osobnikom ratować się ucieczką bądź odstraszać drapieżniki. Takie zachowanie nie cechuje poszczególnych zwierząt, ale raczej stanowi właściwość całych grup. Badanie stad ptaków w chwili, gdy „podejmowały decyzję”, dokąd polecieć, wykazało, że ptaki poruszają się w sposób, który odzwierciedla intencje wszystkich osobników, oraz że – co ważniejsze – obierany kierunek jest zazwyczaj najlepszym wyborem dla całego stada. Każdy ptak wnosi jakiś wkład, a zbiorowa decyzja stada jest lepsza niż potencjalny wybór pojedynczego ptaka[15]. Sieci społeczne, podobnie jak fala meksykańska i stadne ptaki, rządzą się własnymi prawami, odrębnymi od ludzi, którzy je tworzą. Zasada ta dotyczy zresztą nie tylko zabawy na stadionie, ale również oddawania narządów, tycia i odczuwania szczęścia.

W tym względzie możemy powiedzieć, że sieci społeczne mają właściwości emergentne. Właściwości emergentne (emergent properties) to nowe atrybuty jakiejś całości, które powstają w wyniku interakcji i wzajemnych powiązań między poszczególnymi częściami tej całości. Koncepcję emergencji można wytłumaczyć za pomocą pewnej analogii: ciasto ma zapach, którego nie wydziela żaden z jego składników; ten zapach nie stanowi też wypadkowej aromatów różnych składników – nie jest czymś w pół drogi między zapachem mąki a zapachem jajek. To coś znacznie więcej. Aromat ciasta wykracza poza zwykłą sumę jego składników. I znowu okazuje się, że zrozumienie funkcjonowania sieci społecznych pozwala nam pojąć, jak to możliwe, że w wypadku ludzi całość bywa większa od sumy jej części.

Sześć stopni oddalenia i trzy stopnie wpływu

Stanley Milgram opracował inny, dużo bardziej znany eksperyment dowodzący, że wszyscy ludzie są ze sobą powiązani przeciętnie poprzez „sześć stopni oddalenia” (twój przyjaciel znajduje się o jeden stopień od ciebie, przyjaciel twojego przyjaciela – o dwa stopnie i tak dalej). Eksperyment Milgrama, przeprowadzony w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku, polegał na tym, że kilkuset osobom zamieszkałym w Nebrasce wręczono list zaadresowany do biznesmena z Bostonu, miasta oddalonego od nich o tysiące kilometrów[16], a następnie poproszono je o wysłanie listu do kogoś, kogo znały osobiście, tak aby ostatecznie przesyłka dotarła do osoby, która ich zdaniem mogła być w bliskim kontakcie z biznesmenem z Bostonu. Na koniec obliczono, ile „przeskoków” od osoby do osoby musiał wykonać list, żeby dotrzeć do adresata. Średnio było ich sześć. Ten zdumiewający wynik zapoczątkował serię badań nad „efektem małego świata”, opisanym po raz pierwszy przez de Solę Poola i Kochena. Zjawisko weszło nawet do kultury popularnej dzięki sztuce teatralnej Johna Guare’a Sześć stopni oddalenia, a także za sprawą gry internetowej, w której ustala się znajomości, jakie łączą aktorów hollywoodzkich[17].

Część środowiska naukowego była jednak sceptyczna i zgłaszała różne zastrzeżenia, jak choćby to, że mimo iż Nebraskę i Boston dzieli pewien dystans (tak geograficzny, jak kulturowy), to przecież oba te miejsca znajdują się w Stanach Zjednoczonych. Dlatego w 2002 roku Duncan Watts, socjolog i były fizyk, oraz jego współpracownicy Peter Dodds i Roby Muhamad postanowili powtórzyć eksperyment Milgrama w skali globalnej, wykorzystując e-mail jako środek komunikacji między ludźmi[18]. W swoje badanie zaangażowali ponad dziewięćdziesiąt osiem tysięcy internautów (w większości z USA), którzy mieli za zadanie dostarczyć wiadomość do „celu”, czyli do adresatów rozsianych po całym świecie, przesyłając ją do znajomych mogących mieć kontakt z poszukiwaną osobą. Każdemu uczestnikowi eksperymentu przypisano na chybił trafił po jednym docelowym odbiorcy z grupy osiemnastu możliwych adresatów z trzynastu krajów. W tym barwnym gronie znaleźli się na przykład: amerykański profesor z elitarnej uczelni, kontroler archiwów z Estonii, konsultant do spraw technicznych z Indii, policjant z Australii i norweski weterynarz wojskowy. Ku ogólnemu zdziwieniu również tym razem okazało się, że przesłanie e-maila do adresata wymagało wykonania (średnio) sześciu kroków, co oczywiście potwierdziło pierwotne ustalenie Milgrama dotyczące tego, jak mały jest ten świat.

Fakt, że od jakiegokolwiek innego człowieka dzieli nas sześć stopni oddalenia, nie oznacza, iż mamy nad każdym człowiekiem choćby niewielką kontrolę, niezależnie od dystansu społecznego, jaki rozciąga się między nami. Przeprowadzone przez nas badanie dowiodło, że rozprzestrzenianie się wpływów w sieciach społecznych podlega prawu, które nazywamy regułą trzech stopni wpływu. Wszystko, co robimy albo mówimy, zwykle rozchodzi się w sieci tak, że oddziałuje w jakiś sposób na naszych przyjaciół (pierwszy stopień), przyjaciół naszych przyjaciół (drugi stopień), a nawet na przyjaciół przyjaciół naszych przyjaciół (trzeci stopień). Nasz wpływ systematycznie się rozprasza i nie dotyczy w zauważalny sposób ludzi, którzy znajdują się poza społeczną granicą, czyli poza trzecim stopniem oddalenia. Zgodnie z tą zasadą także my podlegamy wpływowi przyjaciół pozostających w granicach trzech stopni; oddziaływanie ludzi, którzy są poza nimi, zazwyczaj nie ma większego znaczenia.

Reguła trzech stopni odnosi się do bardzo zróżnicowanych postaw, uczuć i zachowań, a także do procesu rozprzestrzeniania się zjawisk tak różnorodnych, jak poglądy polityczne, przyrost wagi czy poczucie szczęścia. Inni badacze wykazali, że w sieciach tworzonych przez wynalazców nowatorskie pomysły najczęściej docierały do trzeciego stopnia oddalenia – kreatywność wynalazcy miała wpływ na jego kolegów po fachu, na kolegów jego kolegów oraz na kolegów kolegów jego kolegów. Tak samo ustne wskazówki dotyczące tego, jak rozwiązać codzienne problemy (znaleźć dobrego nauczyciela gry na pianinie albo dom dla zwierzaka), najczęściej dochodzą do trzeciego stopnia.

To, że nasza zdolność oddziaływania na innych ma swoje granice, można wyjaśnić na trzy sposoby. Po pierwsze wpływ, jaki wywieramy na innych, po prostu zanika, tak jak zanikają niewielkie fale powstałe po wrzuceniu kamienia do spokojnego stawu. Rzucony kamień powoduje przemieszczenie się pewnej ilości wody, a energia fal rozprasza się wraz z ich rozchodzeniem się na wszystkie strony. Problem ten można wytłumaczyć w sposób socjologiczny: otóż dokładność informacji zmniejsza się wraz z przekazywaniem jej kolejnym osobom, podobnie jak w zabawie w głuchy telefon. Dlatego jeśli rzucasz palenie albo popierasz konkretnego kandydata politycznego, to zanim ta informacja dotrze do przyjaciela przyjaciół przyjaciół twoich przyjaciół, zdąży ulec zniekształceniu i stracić wiarygodność. Wyjaśnienie to nazywamy wykładnią samoistnego zaniku (intrinsic-decay explanation).

Po drugie zasięg wpływu może się zmniejszyć na skutek nieuniknionej ewolucji, która zachodzi w sieci i jest przyczyną nietrwałości połączeń poza trzecim stopniem oddalenia. Przecież więzi w sieci nie są wieczne. Przyjaciele przestają się przyjaźnić. Małżonkowie się rozwodzą. Ludzie umierają. Żeby jednak stracić bezpośredni kontakt ze znajomą osobą, trzeba w jakiś sposób doprowadzić do zaniku więzi. Tymczasem w wypadku osoby, którą dzielą od nas trzy stopnie oddalenia, zerwanie którejkolwiek z trzech więzi pośrednich prowadzi do utraty przynajmniej jednej ścieżki mogącej nas połączyć. I właśnie dlatego – czyli ze względu na nieustanną zmienność połączeń w sieci – więzi z ludźmi, którzy są od nas oddaleni o cztery stopnie, mogą być mało stabilne. Wskutek tego ani nie wywieramy wpływu na osoby znajdujące się o cztery (bądź więcej) stopnie oddalenia od nas, ani nie jesteśmy podatni na ich wpływ. Wyjaśnienie to nazywamy wykładnią niestabilności sieci (network-instability explanation).

Po trzecie pewną rolę może odgrywać biologia ewolucyjna. Jak wyjaśnimy w rozdziale 7, wydaje się, że ewolucja gatunku ludzkiego odbywała się w obrębie małych grup, w których wszyscy byli połączeni ze sobą za pomocą trzech lub mniej stopni oddalenia. Warto przecież wiedzieć, czy przypadkiem ktoś z naszej grupy się na nas nie uwziął, czy też może jest naszym sprzymierzeńcem, czy inni potrzebują naszej pomocy, czy raczej to oni mogą pomóc nam. Przydatna jest również możliwość wywierania wpływu na innych członków grupy, tak żeby robili to co my. Nie przebywaliśmy w dużych grupach na tyle długo, żeby ewolucja zdołała wyróżnić osoby, które potrafiłyby roztoczyć wpływy poza trzeci stopień. Innymi słowy, możemy nie być w stanie oddziaływać na ludzi znajdujących się o cztery stopnie oddalenia od nas, ponieważ w odległych czasach ssaki z rodziny człowiekowatych nie znały nikogo oddalonego od nich o cztery stopnie. Wyjaśnienie to nazywamy wykładnią celu ewolucyjnego (evolutionary-purpose explanation).

Być może każdy z tych czynników ma jakieś znaczenie. Jednak bez względu na faktyczną przyczynę reguła trzech stopni wpływu w dużej mierze wyjaśnia sposób funkcjonowania ludzkich sieci społecznych i może zmniejszać naszą zdolność wiązania się ze sobą, mimo że nowe technologie dają nam dostęp do coraz większej liczby ludzi.

Chociaż ta nieuchronna granica może się wydawać ciut ograniczająca (któż nie chciałby mieć władzy absolutnej?), to jednak powinniśmy pamiętać o tym, jak mały jest w gruncie rzeczy ten świat. Skoro od jakiejkolwiek obcej osoby dzieli nas dystans najwyżej sześciu stopni oddalenia i skoro jesteśmy w stanie wpływać na ludzi, którzy pozostają w zasięgu trzech stopni, to możemy powiedzieć, że znajdujemy się w połowie drogi do wszystkich innych mieszkańców naszej planety.

Co więcej, zakres wpływu, jaki wywieramy na innych, jest wprost nadzwyczajny, mimo że ogranicza się do trzech stopni. Konstrukcja naturalnych sieci społecznych świadczy o tym, że większość z nas jest powiązana z tysiącami ludzi. Przypuśćmy, że mamy dwadzieścioro bliskich osób, w tym pięcioro przyjaciół, pięciu kolegów z pracy i dziesięciu członków rodziny, a każdą z tych osób otacza podobna liczba przyjaciół i członków rodziny (aby uprościć sprawę, załóżmy, że nie są to ludzie z naszego najbliższego otoczenia). Oznacza to, że jesteśmy pośrednio powiązani z czterystoma osobami z drugiego stopnia oddalenia. Ale przecież tam nie kończy się nasz wpływ; rozciąga się on o jeden stopień dalej i obejmuje dwudziestu przyjaciół i członków rodziny każdej z tych osób, co daje osiem tysięcy ludzi (20 x 20 x 20), którzy znajdują się o trzy stopnie oddalenia od nas. Jaki z tego wniosek? A taki, że w niewielkiej miejscowości w Oklahomie, w której wychował się James Fowler, współautor tej książki, wszyscy ludzie bez wyjątku byli ze sobą w jakiś sposób powiązani.

Spostrzeżenie, że jakiekolwiek dwie osoby dzieli sześć stopni oddalenia, dotyczy sposobu, w jaki jesteśmy ze sobą powiązani, natomiast pogląd o trzech stopniach wpływu odnosi się do poziomu naszej „zaraźliwości”. Wymienione wcześniej właściwości, a także powiązania i „zaraźliwość” stanowią podstawowe elementy budowy i funkcjonowania sieci społecznych. Czynniki te składają się na anatomię i fizjologię ludzkiego nadorganizmu.

Jesteśmy powiązani

Większość z nas ma świadomość bezpośredniego wpływu, jaki wywiera na swoich przyjaciół i rodzinę; nasze działania uszczęśliwiają ich albo zasmucają, czynią ich zdrowymi lub wpędzają w chorobę, czasem nawet przynoszą im bogactwo albo biedę. Rzadko jednak zdajemy sobie sprawę z tego, że cokolwiek myślimy, czujemy, robimy bądź mówimy, może wyjść daleko poza krąg ludzi, których znamy bezpośrednio. I na odwrót, nasi przyjaciele i członkowie rodziny są niczym kanały przesyłowe, za których pośrednictwem oddziałują na nas setki, a nawet tysiące innych ludzi. Wskutek swoistej społecznej reakcji łańcuchowej możemy dostać się pod silny wpływ wydarzeń, których nie byliśmy świadkami i które przytrafiły się nieznanym nam osobom. Odnosimy wówczas wrażenie, że potrafimy wyczuć puls otaczającego nas świata społecznego i jakoś zareagować na jego uporczywy rytm. Będąc częścią sieci społecznej, wykraczamy poza nas samych – w dobrym i złym znaczeniu – aby stać się częścią czegoś dużo większego. Jesteśmy powiązani.

Stan powiązania w zasadniczy sposób wpływa na nasze rozumienie kondycji człowieka. Wartość sieci społecznych polega mianowicie na tym, że pomagają nam one osiągnąć to, czego nie osiągnęlibyśmy samodzielnie. W kilku kolejnych rozdziałach pokażemy, jaki wpływ mają sieci na przenoszenie się radości, poszukiwanie partnerów seksualnych, dbałość o zdrowie, funkcjonowanie rynków i walkę o demokrację. Skutki działania sieci społecznych nie zawsze są jednak pozytywne. Skłonność do rozprzestrzeniania się mają również: depresja, otyłość, choroby weneryczne, panika finansowa, przemoc, a nawet samobójstwa. Okazuje się bowiem, że jeśli cokolwiek wpadnie do sieci społecznych, to zostanie przez nie zwielokrotnione.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Gould, 2000.

[2] Jacobs, 2004.

[3] Chodzi o krwawe konflikty, które wybuchały w XIX wieku między klanami pionierów zasiedlających dzikie i niekontrolowane przez stróżów prawa obszary Appalachów; do najsłynniejszych zwaśnionych rodów należeli wówczas Hatfieldowie i McCoyowie (przyp. tłum.).

[4] Papachristos, 2007.

[5] Planty, 2002.

[6] www.livingdonorsonline.com (stan z 3 paź dziernika 2008)

[7] Walk strikes close to home for organ donor’s family, 2008.

[8] Rees i in., 2009.

[9] „Moon tracking” station readied at Canoga Park, 1957.

[10] Marsden, 1987. Zob. także: McPherson i in., 2006.

[11] de Sola Pool i Kochen, 1978/1979.

[12] Kristensen i Bjerkedal, 2007.

[13] Milgram, Bickman i Berkowitz, 1969.

[14] Farkas i in., 2002.

[15] Couzin i in., 2005.

[16] Travers i Milgram, 1969.

[17] http://www.thekevinbacongame.com/

[18] Dodds i in., 2003.

ROZDZIAŁ 2
Zaraźliwy uśmiech

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 3
Kochaj osobę, z którą jesteś

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 4
To boli mnie tak samo jak ciebie

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5
Skąd bierze się kasa?

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6
W sieci politycznej

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7
To leży w naszej naturze

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8
Supersieć

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 9
W kupie siła

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Tablice

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Źródła ilustracji

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: Connected. The Surprising Power of our Social Networks and how they shape our lives

Copyright © 2011 by Nicholas A. Christakis and James H. Fowler

All rights reserved

Copyright © 2011 for the Polish edition by Wydawnictwo Smak Słowa

Copyright © for the Polish translation by Izabela Szybilska-Fiedorowicz

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być publikowana ani powielana w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawnictwa Smak Słowa.

Edytor: Anna Świtajska

Redakcja i korekta: Anna Mackiewicz

Opracowanie graficzne i skład: Intergraf Gdańsk

Okładka i strony tytułowe: Agnieszka Wójkowska

Ilustracje wykorzystane na okładce: © istockphoto.com / Irochka_T

ISBN 978-83-62122-51-6

Smak Słowa

ul. Sobieskiego 26/4

81-781 Sopot

tel./fax (+48 58) 551 01 98

www.smakslowa.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl