Współczesny świat jest coraz bardziej skomplikowany, coraz trudniej w nim o proste odpowiedzi na proste pytania. John Brockman stara się jednak zadawać pytania nurtujące współczesnego człowieka, a wybitne umysły, nazwane przez niego trzecią kulturą, udzielają na nie odpowiedzi. Trzecią kulturę tworzą ci naukowcy i myśliciele ze świata empirii, którzy poprzez swoje dociekania i publikacje naukowe zajmują miejsce tradycyjnej elity intelektualnej, ujawniając głębokie znaczenie ludzkiego życia i określając na nowo, kim i czym jesteśmy.

Zapraszamy na intelektualną przygodę w dobrym towarzystwie!

Stewartowi Brandowi, George’owi Dysonowi i Kevinowi Kelly za rady i wsparcie, jakich nam udzielali w ciągu pierwszego dziesięciolecia dyskusji toczących się na łamach magazynu internetowego „Edge”

Nota od wydawcy

Polskie wydanie książki Niebezpieczne idee we współczesnej nauce nieco się różni od jej wydania oryginalnego. Z angielskojęzycznej edycji usunęliśmy bowiem trzy artykuły, które wydały nam się mało zrozumiałe dla polskiego czytelnika, a w zamian dodaliśmy teksty dwóch polskich naukowców, wybitnych specjalistów w swej dziedzinie. Wszystkie zmiany zostały uzgodnione i zaakceptowane przez redaktora serii, Johna Brockmana.

Podziękowania

Chciałbym podziękować mojemu amerykańskiemu wydawcy, Johnowi Williamsowi z HarperCollins, oraz wydawcy brytyjskiemu, Andrew Gordonowi z Simon & Schuster, za wsparcie i otuchę.

Jestem także wdzięczny mojemu agentowi, Maksowi Brockmanowi, który uwierzył w potencjał tej książki, oraz Sarze Lippincott za wnikliwą i staranną pracę redakcyjną.

Przedmowa – pytanie „Edge”

W 1991 roku zaproponowałem pojęcie trzeciej kultury, którą mieli „tworzyć ci naukowcy i myśliciele reprezentujący świat empirii, którzy poprzez swoje dociekania i publikacje naukowe zajmują miejsce tradycyjnej elity intelektualnej, ujawniając głębokie znaczenie ludzkiego życia i określając na nowo, kim i czym jesteśmy”. W roku 1997 dzięki rozwojowi Internetu zapewniliśmy trzeciej kulturze wirtualny dom – magazyn internetowy „Edge” (ang. krawędź, kraniec; www.edge.org).

„Edge” jest celebracją idei trzeciej kultury – pokazem nowej społeczności intelektualistów w działaniu. Uczeni prezentują swoje dociekania i idee oraz komentują rozważania i poglądy innych myślicieli trzeciej kultury. Czynią to ze świadomością, że ich poglądy mogą zostać podważone przez innych. W ten sposób rodzi się wnikliwa dyskusja dotycząca najważniejszych problemów ery cyfrowej. Toczy się ona w napiętej atmosferze, w której błyskotliwość argumentacji bierze górę nad anestezjologią mądrości.

Idee omawiane w magazynie internetowym „Edge” mają charakter spekulatywny – docierają do granic takich nauk, jak biologia ewolucyjna, genetyka, informatyka, neurofizjologia, psychologia i fizyka. Oto niektóre spośród fundamentalnych pytań zadawanych przez myślicieli trzeciej kultury: Jak powstał wszechświat? Skąd się wzięło życie? Jak powstał umysł? Z trzeciej kultury wyłania się nowa filozofia naturalna, nowe sposoby rozumienia systemów fizycznych oraz nowe sposoby myślenia, które kwestionują wiele spośród tradycyjnych poglądów dotyczących tego, kim jesteśmy i co to znaczy być człowiekiem.

Jednym ze stałych elementów działalności „Edge” jest coroczne Światowe Centrum Pytań (The World Question Center), którego idea narodziła się w roku 1971 jako konceptualny projekt artystyczny autorstwa mojego przyjaciela i współpracownika – nieżyjącego już artysty, Jamesa Lee Byarsa. James zamierzał zamknąć stu najznakomitszych myślicieli świata w jednym pokoju i „poprosić ich, aby zadawali sobie nawzajem pytania, które ich nurtują”. W ten sposób pragnął otrzymać syntezę ludzkiej myśli. Jednak droga od pomysłu do jego realizacji okazała się najeżona trudnościami. Byars sporządził listę stu najznamienitszych umysłów, a później zadzwonił do każdej z tych osób i zapytał ją, jakie pytanie nie daje jej spokoju. Wynik? Siedemdziesiąt osób odłożyło słuchawkę.

Jednak rozwój Internetu i poczty elektronicznej sprawił, że w roku 1997 urzeczywistnienie wielkiego projektu Byarsa wydawało się możliwe – właśnie wtedy powstał magazyn internetowy „Edge”. Przygotowując każde z rocznicowych wydań „Edge”, ja sam sięgałem po formę pytającą i prosiłem myślicieli skupionych wokół tej witryny o próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie, które spędza sen z powiek mnie samemu bądź któremuś z moich korespondentów. Pomysłodawcą pytania zadanego w roku 2006 był Steven Pinker:

Historia nauki obfituje w odkrycia, które w swoich czasach były spostrzegane jako niebezpieczne ze względów społecznych, moralnych lub emocjonalnych. Wśród najbardziej oczywistych przykładów wymienić można przewrót kopernikański i rewolucję Darwina. Która ze współczesnych idei naukowych wydaje Ci się niebezpieczna? Chodzi tu o ideę – niekoniecznie Twojego autorstwa – która jest zagrażająca nie dlatego, że przypuszczalnie jest fałszywa, ale dlatego, iż może się okazać prawdziwa.

Pytanie sformułowane w magazynie „Edge” w roku 2005 – „W co wierzysz, chociaż nie potrafisz tego dowieść?” – okazało się prawdziwą rewelacją (radio BBC4 określiło je jako „niewiarygodnie inspirujące” i nazwało „kokainą myślącego świata”). Mamy nadzieję, że opublikowane w tym tomie odpowiedzi na pytanie sformułowane w roku 2006 okażą się równie niebezpieczne.

John Brockman

wydawca i redaktor naczelny

magazynu internetowego „Edge”

Wprowadzenie

Czy kobiety różnią się od mężczyzn pod względem profilu zdolności i emocji? Czy wydarzenia opisane w Biblii są fikcyjne – nie tylko opowieści o cudach, ale także fragmenty dotyczące królów i cesarstw? Czy stan środowiska naturalnego poprawił się w ciągu ostatniego półwiecza? Czy większość ofiar przemocy seksualnej nie doświadcza długotrwałych skutków takich przeżyć? Czy Indianie północnoamerykańscy dopuszczali się ludobójstwa i rabunkowej eksploatacji krajobrazu? Czy mężczyźni mają wrodzoną skłonność do gwałtu? Czy przyczyną spadku przestępczości w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia był fakt, że dwadzieścia lat wcześniej ubogie kobiety masowo dokonywały aborcji, nie dopuszczając do przyjścia na świat dzieci, które wyrosłyby na ludzi skłonnych do używania przemocy? Czy zamachowcy-samobójcy to osoby dobrze wykształcone, zdrowe psychicznie i kierujące się zasadami moralnymi? Czy Aszkenazyjczycy – biali Żydzi pochodzący z Europy Północnej i Środkowo-Wschodniej – są średnio bardziej inteligentni niż członkowie innych grup etnicznych, ponieważ biologiczne mechanizmy selekcji faworyzowały u ich przodków spryt niezbędny do wykonywania zawodów związanych z pożyczaniem pieniędzy? Czy zalegalizowanie prostytucji przyczyniłoby się do spadku liczby gwałtów? Czy czarni mężczyźni odznaczają się średnio wyższym poziomem testosteronu niż biali? Czy moralność jest tylko wytworem ewolucji naszych mózgów? Czy naszym społeczeństwom żyłoby się lepiej, gdyby zalegalizowano heroinę i kokainę? Czy homoseksualizm jest objawem pewnej choroby zakaźnej? Gdybyśmy przyznali rodzicom prawo do dokonywania eutanazji noworodków, które przyszły na świat z wadami wrodzonymi, skazującymi je na całkowitą niepełnosprawność i życie pełne cierpienia – czy byłoby to zgodne z naszymi zasadami moralnymi? Czy rodzice mają wpływ na charakter i poziom inteligencji swoich dzieci? Czy różne religie zabiły więcej ludzi niż nazizm? Czy terroryzm zbierałby mniej tragiczne żniwo, gdyby w pewnych okolicznościach policja miała prawo do torturowania podejrzanych? Czy Afryka miałaby większe szanse na wydobycie się z nędzy, gdyby rządy państw afrykańskich zezwoliły na przeniesienie do tych krajów najbardziej zanieczyszczających środowisko gałęzi przemysłu lub zdecydowały się składować odpady nuklearne z Europy? Czy przyczyną stopniowego spadku średniego poziomu inteligencji w społeczeństwach zachodnich jest fakt, że ludzie mniej inteligentni mają więcej dzieci niż osoby bardziej rozgarnięte? Czy los niechcianych dzieci mógłby się poprawić, gdyby istniał rynek adopcyjny, na którym niemowlęta trafiałyby do rodzin oferujących najwyższą cenę? Czy udałoby się uratować wiele istnień ludzkich, gdyby powstał wolny rynek organów przeznaczonych na przeszczepy? Czy ludzie powinni mieć prawo do tego, aby się klonować, bądź też poprawiać genetycznie uwarunkowane cechy swoich dzieci?

Może czytając te pytania, poczułeś gwałtowny wzrost ciśnienia krwi. Może przeraża Cię fakt, że ludzie mogą myśleć o takich sprawach. Może pomyślałeś o mnie źle tylko dlatego, że ośmieliłem się poruszyć te kwestie. To niebezpieczne idee – idee potępiane nie dlatego, że z pewnością są fałszywe, ani nie dlatego, iż nawołują do szkodliwych działań, lecz dlatego, że wydają się podważać dominujący porządek moralny.

Mówiąc o „niebezpiecznych ideach”, nie mam na myśli szkodliwych technologii, takich jak te, które doprowadziły do powstania broni masowego rażenia, ani też groźnych ideologii, na przykład tych wyznawanych przez rasistów, faszystów i inne fanatyczne grupy. Mam na myśli proste stwierdzenia faktów oraz poglądy zawierające istotne implikacje polityczne, które znajdują potwierdzenie w wynikach badań naukowych i w argumentacji poważnych uczonych i myślicieli, lecz wydają się podważać zbiorową przyzwoitość swojej epoki. Doskonałym przykładem są idee wymienione w pierwszym akapicie, a także panika moralna wywołana przez każdą z nich w ciągu ostatniego ćwierćwiecza. Uczeni, którzy formułowali podobne idee, byli szkalowani, cenzurowani, wyrzucani z pracy i zastraszani. Niektórzy z nich padali nawet ofiarą napaści fizycznych.

Każda epoka ma swoje niebezpieczne idee. Przez tysiąclecia religie monoteistyczne starały się tłumić niezliczone herezje, a także niewygodne dla siebie teorie naukowe, takie jak geocentryzm, archeologia biblijna czy teoria ewolucji. Możemy być wdzięczni losowi za to, że w ciągu wieków zmieniły się metody karania odstępców – miejsce tortur i okaleczania zajęły potępiające recenzje i odbieranie grantów naukowych. Jednak praktyki zastraszania intelektualnego – czy to przy użyciu miecza, czy pióra – nieuchronnie kształtują idee, które są traktowane poważnie w danej epoce, a wsteczne lusterko historii udziela nam ostrzeżenia. W dziejach ludzkości wielokrotnie zdarzało się, że prostym stwierdzeniom faktów przypisywano implikacje etyczne, które dzisiaj wydają się absurdalne. Doskonale znanym historycznym przykładem takiej sytuacji było przeświadczenie, że struktura Układu Słonecznego pociąga za sobą istotne następstwa moralne. Wśród przykładów współczesnych warto wymienić narzucanie studentom biologii teorii „inteligentnego projektu”. Takie absurdy powinny skłonić nas do zastanowienia, czy współczesny główny nurt intelektualny karmi się podobnymi złudzeniami moralnymi jak jego historyczni poprzednicy. Czy jesteśmy skłonni oburzać się na współczesnych „niewiernych” i „heretyków”, chociaż pewnego dnia historia może dowieść, że to oni mieli rację?

Podsunąłem Johnowi Brockmanowi pomysł, aby tegoroczne pytanie magazynu „Edge” dotyczyło niebezpiecznych idei, ponieważ jestem przekonany, że w najbliższej przyszłości przyjdzie nam się zmierzyć z rosnącą liczbą takich poglądów, a my nie jesteśmy przygotowani do tego, żeby stawić im czoło. Uprawiana we właściwy sposób nauka (wraz z innymi dziedzinami, których celem jest poszukiwanie prawdy, takimi jak historia czy dziennikarstwo) opisuje świat taki, jaki jest, nie zważając na to, czyje uczucia może zranić. Nauka od wieków stanowiła źródło herezji, a dzisiaj gwałtowny postęp takich dyscyplin, jak genetyka, ewolucjonizm czy nauki o środowisku, zmusza nas do rozważania kolejnych niepokojących możliwości. Ponadto postępująca globalizacja i rozwój Internetu ułatwiają współczesnym heretykom nawiązywanie kontaktu z innymi odstępcami i pozwalają im przekraczać granice tradycyjnych mediów i czasopism naukowych. Przypuszczam, że pokoleniowa zmiana sposobu myślenia i wrażliwości dodatkowo przyspieszy ten proces. Termin „poprawność polityczna” odnosi się do pochodzącej z lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia koncepcji prawości moralnej, którą my – przedstawiciele pokolenia powojennego wyżu demograficznego – wnieśliśmy do nauki, mediów i instytucji rządowych. Mam wrażenie, że dzisiejszych studentów – czarnych i białych, chłopców i dziewczęta – zdumiewa popularna wśród ich rodziców idea, że niektóre poglądy naukowe są niemoralne, a pewne zagadnienia zbyt drażliwe, aby się nimi zajmować.

Co czyni daną ideę „niebezpieczną”? Jednym z takich czynników jest hipotetyczny łańcuch zdarzeń, w którym akceptacja owej idei może pociągnąć za sobą skutek, który dopiero niedawno uznano za szkodliwy. W społecznościach religijnych panuje obawa, że gdyby ludzie przestali wierzyć w prawdziwość historii opisanych w Biblii (w ich dosłownym brzmieniu), to straciliby również wiarę w biblijne nakazy moralne – że jeśli dzisiaj odrzucą opowieść o tym, jak Bóg stworzył świat w ciągu sześciu dni, to jutro odrzucą także przykazanie „Nie zabijaj”. Zgodnie z ową zasadą rozszerzających się kręgów wiele osób obawia się, że gdyby ludzie kiedykolwiek uznali, iż rasy, płci i jednostki różnią się między sobą, to poczuliby się usprawiedliwieni, dyskryminując i prześladując swoich bliźnich. Inne niebezpieczne idee wzbudzają obawy, że ludzie będą zaniedbywali i krzywdzili swoje dzieci, staną się obojętni na kwestie ochrony środowiska, przestaną cenić ludzkie życie, zaakceptują przemoc i przedwcześnie skapitulują przed problemami społecznymi, które udałoby się rozwiązać przy wystarczającym poziomie zaangażowania i optymizmu.

Nie trzeba dodawać, że wszystkie te skutki byłyby w najwyższym stopniu niepożądane. Rzecz w tym, że owe rzekomo niebezpieczne idee de facto nie implikują żadnego z nich. Na przykład, nawet jeśli okaże się, że grupy ludzi różnią się pod względem średniego poziomu pewnych cech, to jednak ich charakterystyki pokrywają się w tak wielkim stopniu, iż dyskryminowanie kogokolwiek na tej podstawie byłoby irracjonalne i niesprawiedliwe. Podobnie, nawet jeśli okaże się, że rodzice nie mają wpływu na osobowość swojego potomstwa, to jednak zwykła ludzka przyzwoitość będzie nas powstrzymywać przed krzywdzeniem i zaniedbywaniem dzieci. A jeśli popularne dzisiaj metody poprawiania stanu środowiska naturalnego okażą się nieskuteczne, to tym pilniejsza stanie się potrzeba znalezienia sposobów, które przyniosą pożądany efekt.

Kolejnym czynnikiem przyczyniającym się do spostrzegania pewnych idei jako niebezpiecznych są klapki, jakie my, ludzie, często dobrowolnie nakładamy na oczy, kiedy dzielimy się na frakcje czy grupy. Ludzie mają paskudny zwyczaj tworzenia koalicji, a także głoszenia pewnych poglądów jako symboli swojej lojalności wobec koalicji, do której należą, oraz przypisywania członkom konkurencyjnych grup niższości intelektualnej i moralnej. Dyskusje pomiędzy członkami rywalizujących koalicji mogą dodatkowo pogarszać sytuację, ponieważ kiedy druga strona nie ulega naszej miażdżącej argumentacji, w naszych oczach dowodzi to wyłącznie tego, że nasi przeciwnicy pozostają głusi na głos rozsądku. W tym kontekście wydaje się niepokojące, że dwie instytucje, które powinny z największą determinacją dociekać prawdy – nauka i rząd – często bywają zaślepione ideologiami o zabarwieniu moralnym. Jedna z tych ideologii głosi, że w chwili przyjścia na świat każdy człowiek jest niezapisaną tablicą – tabula rasa – a problemy społeczne można rozwiązywać wyłącznie poprzez programy rządowe przeciwdziałające perfidii mężczyzn pochodzenia europejskiego. Jej przeciwieństwo stanowi ideologia, zgodnie z którą moralność jest nierozerwalnie związana z patriotyzmem i z wiarą chrześcijańską, a jedyną skuteczną metodą rozwiązywania problemów społecznych są programy rządowe, które surowo karzą złoczyńców. Idee nowatorskie, wysublimowane, synkretyczne – niekiedy również idee niebezpieczne – często mają ogromne trudności z przebiciem się przez owe zbiorowe przekonania.

Pogląd, że szczere opinie bywają niebezpieczne, może też wynikać z pewnej właściwości natury ludzkiej. Philip Tetlock i Alan Fiske twierdzą, że niektóre relacje międzyludzkie opierają się na niewzruszonych przekonaniach. Kochamy swoje dzieci i rodziców, jesteśmy wierni współmałżonkom, wspieramy przyjaciół, staramy się wnosić pozytywny wkład w życie swoich społeczności i jesteśmy lojalni wobec koalicji, do których należymy, nie dlatego, że nieustannie weryfikujemy i oceniamy wartość owych związków, lecz dlatego, że instynktownie czujemy, jak bardzo są ważne. Osobę, która bez przerwy zastanawia się, czy logika i fakty uzasadniają jej zaangażowanie w którąś z tych relacji, zwykle spostrzega się jako kogoś, kto „nie wie, o co w tym wszystkim chodzi”. Ludzie przyzwoici nie rozważają plusów i minusów sprzedania własnego dziecka, nielojalności wobec przyjaciela lub współmałżonka, czy też zdrady ojczyzny. Ludzie przyzwoici bez zastanowienia odrzucają takie możliwości – „nie wchodzą w to”. Zatem zakaz kwestionowania uświęconych wartości ma sens w kontekście relacji międzyludzkich. Jest jednak dużo mniej sensowny w kontekście wyjaśniania, jak działa świat, czy też sprawowania rządów w państwie.

Czy powinniśmy uznawać niektóre idee za niebezpieczne? Pomińmy zwyczajne kłamstwa, zwodniczą propagandę, wichrzycielskie teorie spiskowe tworzone przez złowrogich szaleńców i technologiczne recepty na bezsensowną zagładę. Weźmy pod uwagę wyłącznie idee dotyczące prawdziwości twierdzeń empirycznych, bądź też skuteczności zasad i strategii, które – gdyby okazały się trafne – zmusiłyby nas do istotnego zrewidowania naszych przekonań moralnych. Rozważmy także idee, które – jeśli są fałszywe – mogłyby pociągać za sobą poważne szkody, gdyby ludzie wierzyli w ich prawdziwość. W obu wypadkach nie wiemy a priori, czy owe idee są prawdziwe, czy też nie. Możemy się tego dowiedzieć wyłącznie poprzez wnikliwą analizę i otwartą dyskusję. Wreszcie, załóżmy, że nie mówimy o paleniu ludzi na stosach ani o obcinaniu im języków, lecz o utrudnianiu im pracy badawczej i o dbałości o to, aby ich poglądy nie zyskały rozgłosu.

Istnieje mocny argument przemawiający za analizowaniem wszystkich idei dotyczących problemów współczesnego świata, niezależnie od tego, dokąd mogą nas zaprowadzić. Sam akt podjęcia racjonalnej dyskusji zakłada gotowość do oceniania idei wyłącznie na podstawie ich wartości intelektualnej. W przeciwnym razie, jak ktokolwiek mógłby się opowiadać za tłumieniem niebezpiecznych idei w obliczu poglądu (wyrażonego przez Dana Gilberta w niniejszym tomie), że idea tłumienia idei sama w sobie jest moralnie niebezpieczna? Czy w takim razie tych, którzy twierdzą, że autorzy niebezpiecznych idei powinni trzymać język za zębami, należałoby zmuszać do tego, aby zachowali tę ideę dla siebie, ponieważ ich przeciwnicy uważają ją za niebezpieczną? Jeżeli nie, to dlaczego opinia tych pierwszych, dotycząca tego, które idee są niebezpieczne, a które nie, miałaby być uprzywilejowana w stosunku do innych poglądów? W poglądzie, że pewne idee należy odrzucać a priori, kryje się wewnętrzna sprzeczność. Co więcej, ów pogląd jest przejawem skrajnej arogancji, ponieważ zakłada, że człowiek może być w takim stopniu pewny słuszności i prawdziwości swoich przekonań, iż będzie się czuł uprawniony do autorytarnego odrzucania opinii innych ludzi, nie pozwalając nawet na ich rzetelną weryfikację.

Ponadto trudno sobie wyobrazić jakikolwiek aspekt życia publicznego, w którym ignorancja i złudzenia byłyby lepsze niż znajomość prawdy – nawet nieprzyjemnej. Tylko dzieci i szaleńcy oddają się myśleniu magicznemu – żywią błędne przekonanie, iż dobre rzeczy mogą się wydarzyć dzięki temu, że w nie wierzymy, a złe znikną, jeśli będziemy je ignorowali lub gdy zapragniemy, aby ich nie było. Racjonalni dorośli chcą znać prawdę, ponieważ wiedzą, że działanie oparte na fałszywych przesłankach nie przynosi pożądanych skutków. Co gorsza, logicy powiadają, że system idei, który zawiera w sobie sprzeczność, można wykorzystać do wyprowadzenia dowolnego twierdzenia – nawet najbardziej absurdalnego. Ponieważ idee są powiązane z innymi ideami – czasami w okrężny, nieprzewidywalny sposób – przeświadczenie o czymś, co może nie być prawdą, a nawet samo utrzymywanie murów ignorancji wokół jakiegoś tematu może wypaczyć całe życie intelektualne, powodując rozprzestrzenianie się owego błędu. Czy w życiu codziennym życzylibyśmy sobie, aby jacyś paternalistyczni „protektorzy” okłamywali nas albo utrzymywali w nieświadomości w sprawie naszego zdrowia bądź finansów, a nawet w kwestii pogody? A w życiu publicznym? Wyobraźmy sobie kogoś, kto próbowałby nas przekonać, że nie powinniśmy badać takich zjawisk, jak globalne ocieplenie czy niedobory energii, ponieważ gdyby problemy te okazały się poważne, pociągnęłoby to za sobą niezwykle dotkliwe skutki gospodarcze. Współcześni przywódcy, którzy po cichu zajmują takie stanowisko, są potępiani przez ludzi odpowiedzialnych intelektualnie – bardzo słusznie. Dlaczego więc inne nieprzyjemne idee miałyby być traktowane odmiennie?

Można wskazać jeszcze jeden argument przeciwko uznawaniu pewnych idei za niebezpieczne. Wiele spośród naszych zasad moralnych i politycznych ma przeciwdziałać najgorszym cechom natury ludzkiej. Na przykład powstanie instytucji i mechanizmów kontrolnych demokracji wiązało się ze świadomością, że przywódcy zawsze będą narażeni na pokusę zagarnięcia całej władzy dla siebie. Podobnie nasza wrażliwość na wszelkie przejawy rasizmu wywodzi się ze świadomości, że pozostawione same sobie, grupy ludzkie są skłonne dyskryminować i ciemiężyć inne grupy, często w paskudny sposób. Historia uczy nas również, że dążenie do narzucania dogmatów i tłumienia herezji to nawracająca ludzka słabość – przywara, która doprowadziła do potężnych fal okrutnych prześladowań i przemocy. Świadomość, że każdy z nas ma w sobie coś z Torquemady[1], powinna powstrzymywać nas przed próbami wymuszania konsensu, czy też demonizowania tych, którzy go podważają.

„Światło słoneczne jest najlepszym środkiem dezynfekującym” – zauważył sędzia Louis Brandeis w słynnym orzeczeniu, w którym opowiedział się za wolnością myśli i słowa. Jeśli jakaś idea jest fałszywa, to możemy się o tym przekonać wyłącznie dzięki poddaniu jej otwartej analizie. Ponadto w ten sposób łatwiej nam będzie przekonać innych o niesłuszności tego poglądu, niż gdybyśmy pozwolili mu rosnąć w siłę w zamknięciu, ponieważ sam fakt unikania jakiegoś tematu sugeruje, że coś jest na rzeczy. A jeśli dana idea jest prawdziwa, to lepiej, abyśmy dostosowali do niej nasze przekonania moralne, gdyż uporczywa wiara w złudzenia nie przyniesie nam nic dobrego. Może się to okazać dużo łatwiejsze, niż przypuszczają ludzie ogarnięci ideofobią. Ład moralny wcale nie upadł, kiedy okazało się, że Ziemia nie stanowi centrum Układu Słonecznego, i z pewnością przetrwa także kolejne rewolucje w naszym rozumieniu mechanizmów działania świata.

Zgodnie z najlepszą tradycją talmudyczną, która nakazuje przyjęcie perspektywy przeciwnika po przedstawieniu jak najmocniejszych argumentów za własnym stanowiskiem, zaprezentuję teraz racje przemawiające za tłumieniem pewnych kierunków dociekań intelektualnych. Dwoje autorów, których teksty opublikowano w niniejszym tomie (Gopnik i Hillis), wyraża opinię przeciwstawną wobec poglądu Gilberta – twierdzą mianowicie, że ideą szczególnie niebezpieczną jest... upublicznianie niebezpiecznych idei. Po jakie argumenty można sięgnąć, aby uzasadnić to stanowisko?

Przede wszystkim, można przypomnieć ludziom, że wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za możliwe do przewidzenia konsekwencje własnych działań – między innymi za następstwa naszych publicznych deklaracji. Wolność myśli i prawo do dociekania prawdy to wartości istotne – przyznałby zwolennik tego stanowiska – ale nie absolutne, ani też nadrzędne w stosunku do wszystkich innych wartości. Wiemy, że świat jest pełny ludzi podłych i bezwzględnych, którzy wykorzystają każdy pretekst, żeby usprawiedliwić swoją bigoterię lub destrukcyjne działania. Można się spodziewać, że tacy ludzie będą skwapliwie nadawali rozgłos tematom, które wydają się zgodne z ich przekonaniami, aby dowieść słuszności swoich racji.

Chodzi nie tylko o to, że imprimatur poważnej dyskusji naukowej może uprawomocniać nawet najbardziej toksyczne idee, ale także o to, iż sam akt upublicznienia jakiegoś poglądu zmienia siłę jego oddziaływania. Ludzie mogą na przykład żywić prywatne przekonania dotyczące różnic między płciami lub grupami etnicznymi, lecz zachowywać je dla siebie w obawie przed dezaprobatą społeczną. Publiczne wyrażenie poglądu zbieżnego z ich prywatną opinią może ich ośmielić do podejmowania działań zgodnych ze skrywanymi dotąd uprzedzeniami – nie tylko dlatego, że owa idea została publicznie „ratyfikowana”, ale też dlatego, iż z pewnością będą przypuszczać, że pod wpływem upublicznionych informacji inni ludzie zaczną się zachowywać podobnie. Na przykład osoby, które wcale nie mają niepochlebnego zdania na temat pewnej grupy etnicznej, mogłyby zacząć dyskryminować członków tej grupy pod wpływem przeświadczenia, że ich klienci lub współpracownicy oceniają ją negatywnie, a przeciwstawianie się ich opinii mogłoby się okazać zbyt kosztowne. Wreszcie, nie można zapominać o niekorzystnym wpływie takich dyskusji na poziom pewności siebie u samych członków stygmatyzowanych grup.

Oczywiście naukowcy mogą przestrzegać przed takimi nadużyciami, lecz subtelne wątpliwości i zastrzeżenia, z jakich żyją ludzie nauki, często nie nadążają za prostszymi poglądami, które rozprzestrzeniają się dużo szybciej. Poza tym przestrogi naukowców mogą nie trafiać do przeciętnych zjadaczy chleba. Nie powinniśmy liczyć na to, że zwykli ludzie podejmą wysiłek wyrafinowanego rozumowania – niektórzy nazwaliby to dzieleniem włosa na czworo – niezbędnego do tego, aby przyjąć niebezpieczną ideę, lecz odrzucić jej niepożądane implikacje. W życiu intelektualnym, podobnie jak w medycynie, winniśmy się kierować nadrzędną zasadą: „Po pierwsze, nie szkodzić”.

Szczególną ostrożność należy zachować w sytuacji, gdy niebezpieczna idea zagraża komuś innemu niż osoba, która ją propaguje. Naukowcy, myśliciele i pisarze należą do uprzywilejowanej elity. Upowszechniając idee, które uzasadniają ich przywileje, obarczają ofiary społeczeństwa winą za los, jaki je spotyka, bądź umniejszają ich cierpienie, lub też zapewniają swym propagatorom sławę błyskotliwych obrazoburców, ludzie ci mogą działać we własnym interesie. Jeżeli nawet nie zgadzamy się z cynicznym twierdzeniem Marksa, że wszystkie idee służą interesom klasy panującej, to jednak zwyczajny sceptycyzm bezkompromisowego intelektualisty (podejście sprzyjające anonimowym recenzjom, otwartej dyskusji i odważnemu ujawnianiu potencjalnych konfliktów interesów) powinien skłaniać nas do nieufności wobec „niebezpiecznych” hipotez, które nie stanowią najmniejszego zagrożenia dla swoich autorów.

Czy jednak wymogi racjonalności nie obligują nas do tego, abyśmy niezależnie od okoliczności dążyli do ustalenia prawdy? Niekoniecznie. Ludzie racjonalni często wybierają niewiedzę. Czasami robią to, aby nie znaleźć się w sytuacji, w której byliby narażeni na groźby lub mogliby odkryć niebezpieczną tajemnicę. Innym razem unikają obciążających pytań, w których wypadku jedna odpowiedź byłaby szkodliwa, inna – nieuczciwa, a brak odpowiedzi mógłby skłonić pytającego do najgorszych przypuszczeń (to dlatego piąta poprawka do konstytucji Stanów Zjednoczonych chroni każdego obywatela przed przymusem zeznawania przeciwko samemu sobie). Naukowcy testują nowe leki przy użyciu podwójnie ślepych badań porównawczych, w których sam badacz nie wie, kto otrzymał testowany lek, a kto – placebo. Z tego samego powodu maszynopisy prac naukowych są recenzowane anonimowo. Ludzie często świadomie nie chcą się dowiedzieć, jakiej płci jest ich nienarodzone dziecko, czy noszą w sobie gen odpowiedzialny za chorobę Huntingtona albo czy mężczyzna, którego uważają za swojego ojca, jest z nimi genetycznie spokrewniony. Może podobna logika przemawia przeciwko upublicznianiu informacji szkodliwych społecznie.

Jeśli chodzi o ograniczenia w dociekaniu prawdy, wszyscy naukowcy już teraz ich doświadczają – na przykład, kiedy akceptują decyzje komisji zajmujących się ochroną praw i dobrostanu uczestników badań naukowych lub gdy przestrzegają przepisów dotyczących ochrony danych osobowych. W roku 1975 biolodzy wprowadzili moratorium na prowadzenie badań nad rekombinowanym DNA do czasu opracowania skutecznych zabezpieczeń przeciwko niebezpiecznym modyfikacjom mikroorganizmów. Przekonanie, że intelektualiści mają carte blanche w prowadzeniu swoich dociekań naukowych, jest mitem.

Chociaż sam w większym stopniu przychylam się do opinii, że wszystkie ważne idee powinny być prezentowane publicznie, niż do poglądu, że w pewnych okolicznościach należy trzymać je w ukryciu, to jednak uznaję dyskusję na ten temat za nieodzowną. Czy nam się to podoba, czy nie, nauka ma zwyczaj ujawniać kłopotliwe idee, a Internet ułatwia nadawanie im rozgłosu. Niestety niewiele wskazuje na to, że takie dyskusje będą się toczyć tam, gdzie moglibyśmy się ich spodziewać – w środowisku akademickim. Chociaż naukowcy zawdzięczają wyjątkowy przywilej stałego zatrudnienia ideałom swobodnego dociekania prawdy i rzetelnej oceny niepopularnych poglądów, nazbyt często pierwsi starają się tłumić takie idee. W ostatnim czasie jednym z najgłośniejszych przykładów takiej postawy był wybuch wściekłego oburzenia i dezinformacji, który nastąpił po tym, jak Lawrence Summers, rektor uniwersytetu Harvarda, przedstawił wyważoną analizę wielorakich przyczyn nieproporcjonalnie małej reprezentacji kobiet na wydziałach nauk ścisłych elitarnych uniwersytetów i nieśmiało napomknął, że dyskryminacja i ukryte bariery mogą nie być jedyną przyczyną tego stanu rzeczy. Brak tolerancji dla niepopularnych idei wśród przedstawicieli środowiska akademickiego ma długą historię. Takie książki, jak The New Know-Nothings (Nowi ignoranci) autorstwa Mortona Hunta czy The Shadow University (Uniwersytet cieni) Alana Korsa i Harveya Silverglate’a, dowiodły, że nie można liczyć na to, iż uniwersytety będą broniły swoich heretyków, oraz że sądy i prasa często muszą im przypominać o podstawowych zasadach tolerancji. W kręgach rządowych tolerancja budzi jeszcze większe przerażenie, ponieważ rozważane tam idee nie są wyłącznie elementem gimnastyki intelektualnej, lecz pociągają za sobą bezpośrednie, poważne następstwa. W książce The Republican War on Science (Republikańska wojna o naukę) Chris Mooney przyłącza się do Mortona Hunta, dowodząc, że skorumpowani i demagogiczni ustawodawcy coraz częściej nie dopuszczają do ujawniania wyników badań naukowych, które mogłyby zaszkodzić ich interesom.

Eseje zamieszczone w niniejszym tomie są źródłem zdumiewającej rozmaitości inspirujących idei. Niektóre z nich mają charakter czysto spekulatywny, inne dotyczą niedostrzeganych zagrożeń, a wiele z nich to współczesne wersje oryginalnej niebezpiecznej idei Kopernika – poglądu, że nie stanowimy centrum świata (ani dosłownie, ani metaforycznie). Niezależnie od tego, czy się z nimi zgodzisz, czy nie, czy będziesz wstrząśnięty, czy też pozostaniesz obojętny – mam nadzieję, że eseje te skłonią Cię do zastanowienia, co czyni niektóre poglądy niebezpiecznymi i jak powinniśmy postępować z takimi ideami.

Steven Pinker

[1] Tomas de Torquemada (1420–1498) – hiszpański duchowny, w latach 1483–1498 Generalny Inkwizytor Kastylii, Walencji i Aragonii, od 1487 najwyższy sędzia apelacyjny inkwizycji hiszpańskiej (przyp. tłum.).

Nie mamy duszy
JOHN HORGAN

John Horgan jest dyrektorem Centrum Pism Naukowych przy Stevens Institute of Technology oraz autorem opublikowanej niedawno książki pod tytułem Rational Mysticism: Spirituality Meets Science in the Search for Enlightenment (Mistycyzm racjonalny. Spotkanie duchowości z nauką w poszukiwaniu oświecenia).

Tegoroczne pytanie magazynu „Edge” skłoniło mnie do zastanowienia, jakie idee stanowią większe potencjalne zagrożenie – fałszywe czy prawdziwe? Złudzenia czy ich brak? Jako człowiek, który kocha naukę i gorąco w nią wierzy, mam nadzieję, że prawda nas wyzwoli. Jednak czasami nie jestem tego pewien.

Niebezpieczna (i prawdopodobnie prawdziwa) idea, którą chciałbym rozważyć w tym eseju, głosi, że my, ludzie, nie mamy duszy. Dusza jest tą istotą każdego z nas, która rzekomo wykracza poza naszą fizyczność, a nawet może trwać po śmierci ciała – jest źródłem naszej autonomii, prywatności i godności. W książce zatytułowanej Zdumiewająca hipoteza, czyli nauka w poszukiwaniu duszy (1994, wyd. pol. 1997) wielki, nieżyjący już Francis Crick przekonywał, że dusza jest złudzeniem, które trwa – niczym wróżka Dzwoneczek z baśni o Piotrusiu Panu – wyłącznie dzięki naszej wierze w jej istnienie. Crick rozpoczął swoją książkę manifestem: „«Ty», Twoje radości i smutki, Twoje wspomnienia i ambicje, Twoje poczucie tożsamości i wolna wola, nie są w rzeczywistości niczym innym niż sposobem, w jaki zachowuje się ogromny zbiór komórek nerwowych i związanych z nimi cząsteczek”[2]. Zwróć uwagę na cudzysłów przy słowie „ty”. Podtytuł książki Cricka (czyli nauka w poszukiwaniu duszy) był niemal komicznie ironiczny – autor z całą pewnością nie próbował znaleźć duszy, lecz starał się skończyć z nią raz na zawsze.

Powiedziałem kiedyś Crickowi, że jego książka powinna nosić tytuł „Przygnębiająca hipoteza”, ponieważ powtórzył w niej fundamentalne, materialistyczne założenie współczesnej neurobiologii i – w szerszym ujęciu – całej współczesnej nauki. Do niedawna łatwo było odrzucić to założenie jako nieuzasadnione, ponieważ naukowcy zajmujący się badaniami mózgu czynili niewielkie postępy w łączeniu procesów poznawczych z konkretnymi procesami neuronowymi. Nawet samozwańczy materialiści, którzy na poziomie intelektualnym akceptują myśl, że jesteśmy tylko „maszynami z mięsa”, mogli w głębi ducha wierzyć w istnienie duszy, którego niepełna wiedza naukowa nie była w stanie wykluczyć. Jednak w ostatnich latach owe luki zaczęły się wypełniać, w miarę jak przedstawiciele neuronauki, dopingowani przez Cricka w ciągu ostatnich dwudziestu lat jego życia, stopniowo rozszyfrowują tak zwany kod neuronowy – „oprogramowanie”, które przekształca elektrochemiczne impulsy mózgowe w spostrzeżenia, wspomnienia, decyzje, emocje oraz inne elementy świadomości.

W innym miejscu wyraziłem przypuszczenie, że ów kod neuronowy może się okazać tak złożony, iż nigdy nie zdołamy rozszyfrować go do końca. Pamiętajmy jednak, że sześćdziesiąt lat temu część biologów żywiła podobne obawy w odniesieniu do kodu genetycznego. Wkrótce potem, w roku 1953, Francis Crick i James Watson rozpracowali strukturę DNA, a badacze szybko ustalili, że owa podwójna helisa jest nośnikiem niezwykle prostego kodu genetycznego, który determinuje procesy dziedziczenia u wszystkich organizmów żywych. Sukces nauki w rozszyfrowaniu kodu genetycznego, uwieńczony pomyślną realizacją Programu Poznania Ludzkiego Genomu (Human Genome Project), uznano powszechnie za przełomowy – i słusznie, ponieważ znajomość naszej konstrukcji genetycznej otworzyła nam drogę do modyfikowania wrodzonej natury człowieka. Rozwikłanie kodu neuronowego może nam zapewnić dużo większą, bardziej bezpośrednią kontrolę nad sobą niż proste manipulacje genetyczne.

Czy ta wiedza nas wyzwoli, czy też przeciwnie – przyniesie nam zniewolenie? Urzędnicy Pentagonu, który jest najważniejszym sponsorem badań nad kodem neuronowym, otwarcie mówią o wojownikach przyszłości – cyborgach sterowanych za pomocą implantów w mózgu, niczym zabójca z najnowszej wersji filmu Kandydat. Z drugiej strony przypominająca sektę grupa samozwańczych „drucianogłowych” nie może się doczekać dnia, w którym implanty umożliwią ludziom tworzenie własnej rzeczywistości i doświadczanie ekstazy na życzenie.

Tak czy owak, kiedy nasze umysły będzie można programować jak komputery osobiste, może porzucimy wreszcie wiarę w nieśmiertelną, nienaruszalną duszę – chyba że zaprogramujemy się w taki sposób, aby nadal w nią wierzyć.

[2] Crick, F. (1997). Zdumiewająca hipoteza, czyli nauka w poszukiwaniu duszy. Tłum. B. Chacińska-Abrahamowicz i M. Abrahamowicz. Warszawa: Prószyński i S-ka, s. 17; cudzysłów dodany przez tłumaczkę w celu zachowania spójności dalszego wywodu (przyp. tłum.).

Odrzucenie duszy
PAUL BLOOM

Paul Bloom jest psychologiem z Uniwersytetu Yale i autorem książki zatytułowanej Descartes’ Baby: How the Science of Child Development Explains What Makes Us Human (Dziecko Kartezjusza. Jak nauka o rozwoju dziecka wyjaśnia, co czyni nas ludźmi).

Nie chodzi mi tutaj o radykalny pogląd, że indywidualna tożsamość, wolna wola i świadomość nie istnieją. Niezależnie od swej wartości merytorycznej, na poziomie intuicyjnym to stanowisko wydaje się tak dziwaczne, że nikt poza filozofami nie mógłby traktować go poważnie, a zatem jest mało prawdopodobne, aby mogło pociągać za sobą jakiekolwiek rzeczywiste następstwa – niebezpieczne lub nie.

Interesuje mnie idea bardziej umiarkowana – pogląd, że nasze życie psychiczne opiera się wyłącznie na podstawach materialnych. Niebezpieczną ideą jest zatem myśl, że Kartezjański dualizm to koncepcja z gruntu fałszywa. Duszy rozumianej jako coś niematerialnego i nieśmiertelnego, coś, co istnieje niezależnie od mózgu, po prostu nie ma. Dla większości psychologów i filozofów to oklepany temat – zagadnienie omawiane podczas wykładów wprowadzających. Jednak odrzucenie niematerialnej duszy jest niezgodne z intuicją, niepopularne, a według niektórych – wręcz odrażające.

W czasopiśmie „First Things” Patrick Lee i Robert P. George przedstawiają obawy natury religijnej:

Gdyby nauka rzeczywiście dowiodła, że wszystkie ludzkie działania, również myślenie i wolny wybór, to zwykłe procesy mózgowe, (...) oznaczałoby to, że różnica między człowiekiem a innymi zwierzętami jest tylko powierzchowna – ilościowa, a nie jakościowa; oznaczałoby to, że istoty ludzkie są pozbawione szczególnej godności, która zasługiwałaby na wyjątkowy szacunek. To z kolei podważyłoby zasadność norm zakazujących zabijania i spożywania ludzi, tak jak zabijamy i zjadamy kurczęta, czy też zniewalania ich i traktowania jak zwierząt pociągowych, takich jak konie czy woły.

Te wnioski są jednak błędne. Nawet jeśli ludzie nie mają nieśmiertelnej duszy, to mogą się różnić od pozostałych gatunków zwierząt w jakiś inny sposób, na przykład zdolnością do posługiwania się językiem, abstrakcyjnego myślenia, czy też doświadczania cierpienia psychicznego. A gdyby nawet nie było żadnej różnicy, to z pewnością nie moglibyśmy czuć się uprawnieni do okrucieństwa wobec innych istot ludzkich. Brak różnic – jak przekonuje filozof Peter Singer oraz inni myśliciele – powinien nas raczej skłaniać do lepszego traktowania zwierząt. Gdyby na przykład okazało się, że szympans nie ustępuje ludzkiemu dziecku pod względem poziomu inteligencji i zdolności do przeżywania emocji, to większość nas z pewnością uznałaby zjadanie i zabijanie szympansów oraz trzymanie ich w niewoli za niemoralne.

A jednak Lee i George mają rację, obawiając się, że odrzucenie pojęcia duszy oznaczałoby rezygnację z apriorycznego rozróżnienia między człowiekiem a innymi istotami żywymi, co z kolei pociągnęłoby za sobą bardzo realne następstwa. Taka zmiana z pewnością wpłynęłaby na nasze podejście do badań nad komórkami macierzystymi, a także do aborcji, eutanazji, klonowania i psychofarmakologii kosmetycznej. Miałaby również istotne implikacje prawne. Wiara w niematerialną duszę skłaniała skądinąd znakomitych komentatorów do odróżniania czynów popełnianych przez nas samych od tych, których dopuszczają się nasze mózgi. Jesteśmy odpowiedzialni tylko za te pierwsze, co znajduje odzwierciedlenie w usprawiedliwieniu, które neurokognitywista Michael Gazzaniga wyraził słowami: „Mój mózg kazał mi to zrobić”. Uznaje się na przykład, że jeśli mózg pedofila przejawia określony wzorzec pobudzenia w trakcie rozmyślania o współżyciu seksualnym z dzieckiem, to ów człowiek nie powinien ponosić pełnej odpowiedzialności za swoje czyny. Jeżeli jednak zrezygnujemy z pojęcia duszy i przyjmiemy, że wszystkie ludzkie działania wynikają z aktywności mózgu, to będziemy musieli wyrzucić tego rodzaju argumentację przez okno.

Odrzucenie duszy jest bardziej niebezpieczne niż ewolucja i dobór naturalny. Walka między ewolucją a kreacjonizmem jest ważna z wielu powodów – oto bowiem nauka przeciwstawia się przesądom. Jednak podobnie jak pochodzenie świata, pochodzenie naszego gatunku jest kwestią o wielkiej wadze intelektualnej i niewielkim znaczeniu praktycznym. Nawet gdyby wszyscy ludzie stali się oświeconymi darwinistami, nasze życie codzienne zmieniłoby się w bardzo niewielkim stopniu. Natomiast powszechne odrzucenie duszy pociągnęłoby za sobą poważne następstwa natury moralnej i prawnej. Zmusiłoby nas również do zmiany poglądów na temat tego, co dzieje się z nami po śmierci. Ludzie musieliby zrezygnować z przekonania (jakie wyraża dzisiaj około 90% Amerykanów), że po śmierci ciała ich dusza przetrwa i wstąpi do nieba. Czy można sobie wyobrazić coś bardziej niebezpiecznego?

Ewolucja zła
DAVID BUSS

David Buss jest psychologiem z Uniwersytetu Stanu Teksas w Austin i autorem książki Morderca za ścianą. Skąd w naszym umyśle kryją się mordercze skłonności.

Myśląc o oprawcach, prześladowcach, złodziejach, gwałcicielach i mordercach, większość ludzi wyobraża sobie rozszalałe potwory z pianą na ustach, o obłąkanym spojrzeniu Charlesa Mansona. Tymczasem bliższy prawdy obraz zbrodniarza to spokojna, normalnie wyglądająca twarz, która spogląda na nas z lustra w łazience. Moja niebezpieczna idea jest taka, że każdy z nas nosi w sobie – w swoim wielkim mózgu – adaptacje ewolucyjne, które czynią go zdolnym do popełniania nikczemnych czynów przeciwko bliźnim, postępków, jakie większość ludzi uznałaby za złe.

Problem w tym, że zabijanie okazało się skuteczną metodą rozwiązywania wielu problemów adaptacyjnych w bezlitosnej ewolucyjnej rozgrywce o przetrwanie i sukces rozrodczy. Pozwalało między innymi obronić się przed uszkodzeniem ciała, gwałtem i śmiercią; ochronić własne dzieci; wyeliminować wroga; przejąć zasoby rywala; uzyskać dostęp seksualny do partnerki konkurenta; zapobiec utracie partnerki na rzecz rywala; czy też ochronić zasoby niezbędne do skutecznej reprodukcji.

Idea, że zło powstało w toku ewolucji, jest niebezpieczna z kilku powodów. Jeśli w ludzkim mózgu znajdują się obwody psychiczne, które mogą nas popychać do morderstwa, ludobójstwa oraz innych okrutnych czynów przeciwko naszym bliźnim, to może ci, którzy dopuszczają się takich zbrodni, nie powinni ponosić za nie odpowiedzialności („To nie była wina mojego klienta, wysoki sądzie. Popchnęły go do tego jego ewolucyjnie ukształtowane mordercze adaptacje”). Jednak wiedza dotycząca przyczyn zbrodni nie zwalnia morderców z odpowiedzialności za to, co zrobili, niezależnie od tego, czy źródła zła tkwią w ewolucyjnej historii naszego gatunku, czy też w uzależnionych od alkoholu matkach, agresywnych ojcach, przemocy rówieśniczej, narkotykach czy grach komputerowych. Gdyby koncepcja ewolucji morderczych skłonności ułatwiała zabójcom uniknięcie kary, byłoby to naprawdę niebezpieczne.

Idea ewolucji zła jest niebezpieczna z jeszcze jednego, bardziej niepokojącego powodu. Chcielibyśmy wierzyć, że zło można w sposób obiektywny przypisać konkretnemu zbiorowi nikczemnych postępków albo grupie ludzi, którzy dopuszczają się okrucieństw wobec innych, niezależnie od tego, czy spoglądamy na te czyny z perspektywy ofiary, czy sprawcy. To nieprawda. Perspektywy sprawcy i ofiary diametralnie się różnią. Na przykład wielu ludzi spostrzega zabicie członka własnej grupy jako złe, lecz zupełnie inaczej ocenia odebranie życia osobie należącej do grupy obcej. Niektórzy traktują biblijne przykazanie „Nie zabijaj” jako zakaz absolutny. Tymczasem wnikliwa analiza opowieści biblijnych ujawnia, że zakaz ten dotyczył wyłącznie zabójstwa w obrębie własnej grupy.

Współczesnego przykładu owej różnicy perspektyw dostarcza terroryzm. Osama bin Laden ogłosił: „Zabijanie Amerykanów oraz ich sojuszników (zarówno wojskowych, jak i cywilów) jest obowiązkiem każdego muzułmanina, który może to zrobić w dowolnym kraju – wszędzie tam, gdzie będzie to możliwe”. To, co jest złe z perspektywy Amerykanina – potencjalnej ofiary – z punktu widzenia terrorysty wydaje się aktem odpowiedzialności i wyższym dobrem moralnym. Podobnie, kiedy prezydent Bush wskazał tak zwaną „oś zła”, powiedział Amerykanom, że zabijanie tych, którzy do niej należą, jest moralnie usprawiedliwione. Ludzie, których życie znalazło się wówczas w niebezpieczeństwie, z pewnością spostrzegali ów pogląd jako z gruntu zły.

W dużym uproszczeniu dostrzegamy zło w ludziach, którzy nakładają ogromne koszty dostosowania ewolucyjnego (fitness) na nas, nasze rodziny lub naszych sprzymierzeńców. Trudno o lepszy opis owych kosztów niż słowa budzącego przerażenie zdobywcy, Czyngis-chana (1167–1227): „Największą rozkoszą jest pokonać wrogów, przepędzić ich przed sobą, ograbić z majątku, ujrzeć ich bliskich zalanych łzami, ujeżdżać ich konie i sypiać na białych brzuchach ich żon i córek”.

Bez wątpienia rodziny ofiar Czyngis-chana widziały w nim uosobienie zła. Jednak możemy być równie pewni, że jego liczni synowie, których haremy były pełne kobiet z podbitych plemion, otaczali go czcią i spostrzegali jako dobroczyńcę. Dzisiaj przerażają nas słowa Czyngis-chana opisujące głębokie poczucie satysfakcji, jakie czerpał z nakładania kosztów ewolucyjnych na swoje ofiary i z grabieży obfitych owoców darwinowskiego dostosowania. Z pewnością otrzeźwi nas jednak świadomość, że współcześni potomkowie tego okrutnego zdobywcy mogą stanowić aż 0,5% wszystkich mieszkańców Ziemi.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Różnice między ludźmi a zwierzętami mają charakter ilościowy, a nie jakościowy
IRENE PEPPERBERG

Dostępne w wersji pełnej

Grupy ludzi mogą się genetycznie różnić pod względem przeciętnych zdolności i temperamentu
STEVEN PINKER

Dostępne w wersji pełnej

Genetyczne podstawy ludzkich zachowań
J. CRAIG VENTER

Dostępne w wersji pełnej

Marionetki na genetycznych sznurkach
JERRY COYNE

Dostępne w wersji pełnej

Niebezpieczna idea Francisa Cricka
V. S. RAMACHANDRAN

Dostępne w wersji pełnej

Jesteśmy sami we wszechświecie
RODNEY BROOKS

Dostępne w wersji pełnej

Życie jako czynnik rozproszenia energii
SCOTT D. SAMPSON

Dostępne w wersji pełnej

Jesteśmy zupełnie sami
KEITH DEVLIN

Dostępne w wersji pełnej

Nauka może wymykać się spod kontroli
MARTIN REES

Dostępne w wersji pełnej

Dlaczego mam nadzieję, iż model standardowy myli się co do przyczyn tego, że we wszechświecie jest więcej materii niż antymaterii
FRANK J. TIPLER

Dostępne w wersji pełnej

Pogląd, że wiemy już wszystko o plutonie
JEREMY BERNSTEIN

Dostępne w wersji pełnej

Idea, że wszyscy powinniśmy upubliczniać swoje niebezpieczne idee
W. DANIEL HILLIS

Dostępne w wersji pełnej

Idea, że idee mogą być niebezpieczne
DANIEL GILBERT

Dostępne w wersji pełnej

Walka z globalnym ociepleniem jest z góry przegrana
PAUL C. W. DAVIES

Dostępne w wersji pełnej

Wyjść poza ramy porozumień z Kioto
GREGORY BENFORD

Dostępne w wersji pełnej

Nasza planeta nie jest w niebezpieczeństwie
OLIVER MORTON

Dostępne w wersji pełnej

„Wielka narracja”
DENIS DUTTON

Dostępne w wersji pełnej

Nasza uniwersalna gramatyka moralna jest odporna na wpływ religii
MARC HAUSER

Dostępne w wersji pełnej

Niebezpieczna idea Bertranda Russella
NICHOLAS HUMPHREY

Dostępne w wersji pełnej

Moralny miszmasz
DAVID PIZARRO

Dostępne w wersji pełnej

W ciągu najbliższych pięciu lat dowiemy się, jak powstało życie
ROBERT SHAPIRO

Dostępne w wersji pełnej

Zgłębimy tajniki biologii molekularnej, nie wyjaśniając, jak powstało życie
GEORGE DYSON

Dostępne w wersji pełnej

Problem z superlustrami
MARCO IACOBONI

Dostępne w wersji pełnej

Cyberrozhamowanie
DANIEL GOLEMAN

Dostępne w wersji pełnej

Mózg nie może stać się umysłem pozbawionym ciała
ALUN ANDERSON

Dostępne w wersji pełnej

O czym ludzie są dobrze poinformowani w erze informacji
DAVID GELERNTER

Dostępne w wersji pełnej

Większa anonimowość jest dla nas dobra
KEVIN KELLY

Dostępne w wersji pełnej

Nowy złoty wiek medycyny
PAUL W. EWALD

Dostępne w wersji pełnej

Zmienianie osobowości przy użyciu leków
SAMUEL BARONDES

Dostępne w wersji pełnej

Leki mogą zmienić wzorce ludzkiej miłości
HELEN FISHER

Dostępne w wersji pełnej

Małżeństwo dla wszystkich
DAVID G. MYERS

Dostępne w wersji pełnej

Wybór płci dziecka
DIANE F. HALPERN

Dostępne w wersji pełnej

Idea idei
SETH LLOYD

Dostępne w wersji pełnej

Ludzki mózg nigdy nie zrozumie wszechświata
KARL SABBAGH

Dostępne w wersji pełnej

Świat może się okazać niepojęty
LAWRENCE M. KRAUSS

Dostępne w wersji pełnej

„Pejzaż”
LEONARD SUSSKIND

Dostępne w wersji pełnej

Zobaczyć Darwina z perspektywy Einsteina, a Einsteina – z perspektywy Darwina
LEE SMOLIN

Dostępne w wersji pełnej

Multiwersum
BRIAN GREENE

Dostępne w wersji pełnej

To, co dwudziestowieczna fizyka mówi nam o świecie, może być prawdą
CARLO ROVELLI

Dostępne w wersji pełnej

To kwestia czasu
PAUL STEINHARDT

Dostępne w wersji pełnej

Radykalna zmiana rozumienia natury czasu
PIET HUT

Dostępne w wersji pełnej

Nie ma nic złego w tym, że nie wiemy wszystkiego
MARCELO GLEISER

Dostępne w wersji pełnej

Koniec zrozumienia
STEVEN STROGATZ

Dostępne w wersji pełnej

Kiedy Internet stanie się świadomy siebie?
TERRENCE SEJNOWSKI

Dostępne w wersji pełnej

Demokratyzacja dostępu do środków wytwórczych
NEIL GERSHENFELD

Dostępne w wersji pełnej

Umysł jest atrybutem uniwersalnym
RUDY RUCKER

Dostępne w wersji pełnej

Zakazany owoc
THOMAS METZINGER

Dostępne w wersji pełnej

Prawdopodobieństwo a posteriori istnienia Boga jest niewielkie
PHILIP W. ANDERSON

Dostępne w wersji pełnej

Nauka musi zniszczyć religię
SAM HARRIS

Dostępne w wersji pełnej

Jaźń jest konceptualną chimerą
JOHN ALLEN PAULOS

Dostępne w wersji pełnej

Najwspanialsza historia
CAROLYN C. PORCO

Dostępne w wersji pełnej

Nauka jest tylko jeszcze jedną religią
JORDAN POLLACK

Dostępne w wersji pełnej

To wszystko, co istnieje
ROBERT R. PROVINE

Dostępne w wersji pełnej

Nauka o Bogu?
STEPHEN M. KOSSLYN

Dostępne w wersji pełnej

Nauka nigdy nie uciszy Boga
JESSE BERING

Dostępne w wersji pełnej

Religia jest nadzieją, której brakuje w nauce
SCOTT ATRAN

Dostępne w wersji pełnej

Mity i baśnie są nieprawdziwe
TODD E. FEINBERG

Dostępne w wersji pełnej

Licencja rodzicielska
DAVID LYKKEN

Dostępne w wersji pełnej

Zerowy wpływ rodzicielski
JUDITH RICH HARRIS

Dostępne w wersji pełnej

Inteligencja emocjonalna
JOHN GOTTMAN

Dostępne w wersji pełnej

Kakofonia kontrowersji
ALISON GOPNIK

Dostępne w wersji pełnej

Historia stosowana
STEWART BRAND

Dostępne w wersji pełnej

Ludy plemienne często niszczą swoje środowisko i prowadzą wojny
JARED DIAMOND

Dostępne w wersji pełnej

Nic
CHARLES SEIFE

Dostępne w wersji pełnej

Wszystko jest bezcelowe
SUSAN BLACKMORE

Dostępne w wersji pełnej

Nie istnieje wystarczająco dużo umysłów, aby pomieścić populacyjną eksplozję memów
DANIEL C. DENNETT

Dostępne w wersji pełnej

Idee niewypowiadalne
RANDOLPH M. NESSE

Dostępne w wersji pełnej

Antygrawitacja – teoria chaosu w nazbyt praktycznym ujęciu
KAI KRAUSE

Dostępne w wersji pełnej

System polityczny oparty na empatii
SIMON BARON-COHEN

Dostępne w wersji pełnej

Relatywizm społeczny
TOR NØRRETRANDERS

Dostępne w wersji pełnej

Jest coś nowego pod słońcem – my sami
GREGORY COCHRAN

Dostępne w wersji pełnej

Łyżka jest jak ból głowy
DONALD D. HOFFMAN

Dostępne w wersji pełnej

Dalszy wzrost średniej długości życia
GERALD HOLTON

Dostępne w wersji pełnej

Nieuchronność radykalnego wydłużenia i ekspansji życia
RAY KURZWEIL

Dostępne w wersji pełnej

Oswojenie biotechnologii
FREEMAN J. DYSON

Dostępne w wersji pełnej

Publiczne zainteresowanie nauką i technologią
PHILIP CAMPBELL

Dostępne w wersji pełnej

A jeśli Faulkner miał rację?
JOEL GARREAU

Dostępne w wersji pełnej

A jeśli nieznane stanie się znane, a w jego miejsce nie pojawi się nowe nieznane?
ERIC FISCHL

Dostępne w wersji pełnej

Tam gdzie towary swobodnie przekraczają granice, armie muszą się zatrzymać
MICHAEL SHERMER

Dostępne w wersji pełnej

Rząd jest problemem, a nie rozwiązaniem
MATT RIDLEY

Dostępne w wersji pełnej

Wolny rynek
MIHALY CSIKSZENTMIHALYI

Dostępne w wersji pełnej

Współczesna nauka jest wytworem biologii
ARNOLD TREHUB

Dostępne w wersji pełnej

Nigdy więcej krzywych spojrzeń nauczycieli
ROGER C. SCHANK

Dostępne w wersji pełnej

Wszyscy jesteśmy wirtualni
CLIFFORD PICKOVER

Dostępne w wersji pełnej

Niekontrolowany konsumpcjonizm wyjaśnia paradoks Fermiego
GEOFFREY MILLER

Dostępne w wersji pełnej

Symulacja a autentyczność
SHERRY TURKLE

Dostępne w wersji pełnej

Kultura jest częścią natury
DAN SPERBER

Dostępne w wersji pełnej

Ludzki mózg jest artefaktem kulturowym
TIMOTHY TAYLOR

Dostępne w wersji pełnej

Wolna wola jest procesem nieświadomym
ERIC R. KANDEL

Dostępne w wersji pełnej

Wolna wola odchodzi w przeszłość
CLAY SHIRKY

Dostępne w wersji pełnej

Granice introspekcji
MAHZARIN R. BANAJI

Dostępne w wersji pełnej

To, co wiemy, nie musi nas zmienić
BARRY C. SMITH

Dostępne w wersji pełnej

Mówimy więcej, niż możemy wiedzieć
RICHARD E. NISBETT

Dostępne w wersji pełnej

Nasi wewnętrzni, impulsywni zombie
ANDY CLARK

Dostępne w wersji pełnej

Banalność zła, banalność heroizmu
PHILIP G. ZIMBARDO

Dostępne w wersji pełnej

Waluta open source
DOUGLAS RUSHKOFF

Dostępne w wersji pełnej

Czy Zachód znalazł się na równi pochyłej?
DAVID BODANIS

Dostępne w wersji pełnej

Demokracja może odchodzić w przeszłość
HAIM HARARI

Dostępne w wersji pełnej

Marks miał rację – państwo zniknie
JAMES O’DONNELL

Dostępne w wersji pełnej

Śladami Syzyfa
HOWARD GARDNER

Dostępne w wersji pełnej

Jak mogę wierzyć w obliczu tak wielu niewiadomych?
ERNST PÖPPEL

Dostępne w wersji pełnej

Dwadzieścia cztery godziny absolutnej samotności
LEO M. CHALUPA

Dostępne w wersji pełnej

Niebezpieczny brak niebezpiecznej teorii
PIOTR TRYJANOWSKI

Dostępne w wersji pełnej

Równość równości nierówna
WIESŁAW ŁUKASZEWSKI

Dostępne w wersji pełnej

Posłowie
RICHARD DAWKINS

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

W co wierzymy, choć nie potrafimy tego dowieść

Pod redakcją Johna Brockmana
Przedmowa: Ian McEwan
ISBN 978−83−925897−5−4
ISBN 978−83−89281−51−7
Termin wydania: listopad 2008

Tytułowe pytanie tylko z pozoru jest paradoksalne. Leon Lederman, laureat Nagrody Nobla, rzekł: „Wierzyć w coś, wiedząc, że nie można tego udowodnić (jeszcze) – oto istota fizyki”. Eseje zebrane w tym tomie, napisane w większości przez naukowców, nie są antytezą nauki. Nie są też luźnymi refleksjami snutymi przez badaczy w wolny dzień. Dotyczą najrozmaitszych dziedzin, wyrażają ducha świadomości naukowej w jej najlepszym wydaniu, są przypuszczeniami opartymi na wnikliwej wiedzy, odznaczającymi się otwartością, swobodą i polotem. Wiele z nich dotyczy przyszłości w różnych dyscyplinach naukowych.

Co napawa nas optymizmem

Pod redakcją Johna Brockmana
Przedmowa: Daniel C. Dennett
ISBN 978−83−925897−6−1
ISBN 978−83−89281−52−4
Termin wydania: marzec 2009

Autorzy esejów składających się na ten podnoszący na duchu tom są pełni nadziei, a ich optymizm wypływa ze źródeł specjalistycznej wiedzy i intensywnego twórczego myślenia. Odnaleźć tu można między innymi pomysłowe sposoby schłodzenia arktycznej czapy lodowej, propozycje rozwiązania problemów energetycznych i konfliktów religijnych, zdemokratyzowania gospodarki światowej, a nawet podwyższenia poziomu inteligencji i udoskonalenia zjawiska przyjaźni. Możemy dowiedzieć się więcej o nas samych, a także o innych ludziach i nauczyć się dzielić z nimi swoim szczęściem.

Niebezpieczne idee

Spis treści

Karta tytułowa

W serii

Dedykacja

Nota od wydawcy

Podziękowania

Przedmowa – pytanie „Edge”

Wprowadzenie

Nie mamy duszy JOHN HORGAN

Odrzucenie duszy PAUL BLOOM

Ewolucja zła DAVID BUSS

Różnice między ludźmi a zwierzętami mają charakter ilościowy, a nie jakościowy IRENE PEPPERBERG

Grupy ludzi mogą się genetycznie różnić pod względem przeciętnych zdolności i temperamentu STEVEN PINKER

Genetyczne podstawy ludzkich zachowań J. CRAIG VENTER

Marionetki na genetycznych sznurkach JERRY COYNE

Niebezpieczna idea Francisa Cricka V. S. RAMACHANDRAN

Jesteśmy sami we wszechświecie RODNEY BROOKS

Życie jako czynnik rozproszenia energii SCOTT D. SAMPSON

Jesteśmy zupełnie sami KEITH DEVLIN

Nauka może wymykać się spod kontroli MARTIN REES

Dlaczego mam nadzieję, iż model standardowy myli się co do przyczyn tego, że we wszechświecie jest więcej materii niż antymaterii FRANK J. TIPLER

Pogląd, że wiemy już wszystko o plutonie JEREMY BERNSTEIN

Idea, że wszyscy powinniśmy upubliczniać swoje niebezpieczne idee W. DANIEL HILLIS

Idea, że idee mogą być niebezpieczne DANIEL GILBERT

Walka z globalnym ociepleniem jest z góry przegrana PAUL C. W. DAVIES

Wyjść poza ramy porozumień z Kioto GREGORY BENFORD

Nasza planeta nie jest w niebezpieczeństwie OLIVER MORTON

„Wielka narracja” DENIS DUTTON

Nasza uniwersalna gramatyka moralna jest odporna na wpływ religii MARC HAUSER

Niebezpieczna idea Bertranda Russella NICHOLAS HUMPHREY

Moralny miszmasz DAVID PIZARRO

W ciągu najbliższych pięciu lat dowiemy się, jak powstało życie ROBERT SHAPIRO

Zgłębimy tajniki biologii molekularnej, nie wyjaśniając, jak powstało życie GEORGE DYSON

Problem z superlustrami MARCO IACOBONI

Cyberrozhamowanie DANIEL GOLEMAN

Mózg nie może stać się umysłem pozbawionym ciała ALUN ANDERSON

O czym ludzie są dobrze poinformowani w erze informacji DAVID GELERNTER

Większa anonimowość jest dla nas dobra KEVIN KELLY

Nowy złoty wiek medycyny PAUL W. EWALD

Zmienianie osobowości przy użyciu leków SAMUEL BARONDES

Leki mogą zmienić wzorce ludzkiej miłości HELEN FISHER

Małżeństwo dla wszystkich DAVID G. MYERS

Wybór płci dziecka DIANE F. HALPERN

Idea idei SETH LLOYD

Ludzki mózg nigdy nie zrozumie wszechświata KARL SABBAGH

Świat może się okazać niepojęty LAWRENCE M. KRAUSS

„Pejzaż” LEONARD SUSSKIND

Zobaczyć Darwina z perspektywy Einsteina, a Einsteina – z perspektywy Darwina LEE SMOLIN

Multiwersum BRIAN GREENE

To, co dwudziestowieczna fizyka mówi nam o świecie, może być prawdą CARLO ROVELLI

To kwestia czasu PAUL STEINHARDT

Radykalna zmiana rozumienia natury czasu PIET HUT

Nie ma nic złego w tym, że nie wiemy wszystkiego MARCELO GLEISER

Koniec zrozumienia STEVEN STROGATZ

Kiedy Internet stanie się świadomy siebie? TERRENCE SEJNOWSKI

Demokratyzacja dostępu do środków wytwórczych NEIL GERSHENFELD

Umysł jest atrybutem uniwersalnym RUDY RUCKER

Zakazany owoc THOMAS METZINGER

Prawdopodobieństwo a posteriori istnienia Boga jest niewielkie PHILIP W. ANDERSON

Nauka musi zniszczyć religię SAM HARRIS

Jaźń jest konceptualną chimerą JOHN ALLEN PAULOS

Najwspanialsza historia CAROLYN C. PORCO

Nauka jest tylko jeszcze jedną religią JORDAN POLLACK

To wszystko, co istnieje ROBERT R. PROVINE

Nauka o Bogu? STEPHEN M. KOSSLYN

Nauka nigdy nie uciszy BogaJESSE BERING

Religia jest nadzieją, której brakuje w nauceSCOTT ATRAN

Mity i baśnie są nieprawdziweTODD E. FEINBERG

Licencja rodzicielska DAVID LYKKEN

Zerowy wpływ rodzicielski JUDITH RICH HARRIS

Inteligencja emocjonalnaJOHN GOTTMAN

Kakofonia kontrowersjiALISON GOPNIK

Historia stosowanaSTEWART BRAND

Ludy plemienne często niszczą swoje środowisko i prowadzą wojnyJARED DIAMOND

Nic CHARLES SEIFE

Wszystko jest bezceloweSUSAN BLACKMORE

Nie istnieje wystarczająco dużo umysłów, aby pomieścić populacyjną eksplozję memówDANIEL C. DENNETT

Idee niewypowiadalneRANDOLPH M. NESSE

Antygrawitacja – teoria chaosu w nazbyt praktycznym ujęciuKAI KRAUSE

System polityczny oparty na empatii SIMON BARON-COHEN

Relatywizm społeczny TOR NØRRETRANDERS

Jest coś nowego pod słońcem – my samiGREGORY COCHRAN

Łyżka jest jak ból głowyDONALD D. HOFFMAN

Dalszy wzrost średniej długości życiaGERALD HOLTON

Nieuchronność radykalnego wydłużenia i ekspansji życiaRAY KURZWEIL

Oswojenie biotechnologiiFREEMAN J. DYSON

Publiczne zainteresowanie nauką i technologiąPHILIP CAMPBELL

A jeśli Faulkner miał rację? JOEL GARREAU

A jeśli nieznane stanie się znane, a w jego miejsce nie pojawi się nowe nieznane?ERIC FISCHL

Tam gdzie towary swobodnie przekraczają granice, armie muszą się zatrzymaćMICHAEL SHERMER

Rząd jest problemem, a nie rozwiązaniemMATT RIDLEY

Wolny rynekMIHALY CSIKSZENTMIHALYI

Współczesna nauka jest wytworem biologiiARNOLD TREHUB

Nigdy więcej krzywych spojrzeń nauczycieliROGER C. SCHANK

Wszyscy jesteśmy wirtualniCLIFFORD PICKOVER

Niekontrolowany konsumpcjonizm wyjaśnia paradoks FermiegoGEOFFREY MILLER

Symulacja a autentycznośćSHERRY TURKLE

Kultura jest częścią naturyDAN SPERBER

Ludzki mózg jest artefaktem kulturowym TIMOTHY TAYLOR

Wolna wola jest procesem nieświadomym ERIC R. KANDEL

Wolna wola odchodzi w przeszłość CLAY SHIRKY

Granice introspekcji MAHZARIN R. BANAJI

To, co wiemy, nie musi nas zmienić BARRY C. SMITH

Mówimy więcej, niż możemy wiedzieć RICHARD E. NISBETT

Nasi wewnętrzni, impulsywni zombie ANDY CLARK

Banalność zła, banalność heroizmu PHILIP G. ZIMBARDO

Waluta open sourceDOUGLAS RUSHKOFF

Czy Zachód znalazł się na równi pochyłej? DAVID BODANIS

Demokracja może odchodzić w przeszłość HAIM HARARI

Marks miał rację – państwo zniknie JAMES O’DONNELL

Śladami Syzyfa HOWARD GARDNER

Jak mogę wierzyć w obliczu tak wielu niewiadomych? ERNST PÖPPEL

Dwadzieścia cztery godziny absolutnej samotności LEO M. CHALUPA

Niebezpieczny brak niebezpiecznej teorii PIOTR TRYJANOWSKI

Równość równości nierówna WIESŁAW ŁUKASZEWSKI

Posłowie RICHARD DAWKINS

Bibliografia

***

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: What is your dangerous idea

Copyright © 2006 by Edge Foundation, Inc. All rights reserved

Copyright © 2008 for the Polish edition by Wydawnictwo Smak Słowa

Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Nowak

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być publikowana ani powielana w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawnictw Smak Słowa.

Edytor: Anna Świtajska

Redakcja: Magdalena Kossak

Korekta: Anna Mackiewicz

Okładka i strony tytułowe: Agnieszka Wójkowska

Ilustracje wykorzystane na okładce: © istockphoto.com / Kiyoshi Takahase Segundo

Zdjęcie Johna Brockmana na okładce: Tobias Everke

Konsultacja naukowa z zakresu fizyki: prof. Jacek Krełowski

Konsultacja naukowa z zakresu biologii ewolucyjnej: dr Jakub Kosicki

ISBN 978-83-62122-77-6

Wskazówki dla bibliotekarzy:

1/ psychologia, 2/ biologia ewolucyjna, 3/ genetyka, 4/ fizyka, 5/ informatyka, 6/ ochrona środowiska

Smak Słowa

ul. Sobieskiego 26/4

81-781 Sopot

tel./fax (+48 58) 551 01 98

www.smakslowa.pl

Szukaj nas także na Facebook'u

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl