  Hm. Bogusław Śliwerski

Przyrzeczenie
harcerskie

Historia
Metodyka
Manipulacje

Kraków 2013

Spis treści

Wstęp

Rozdział I. Angielskie pierwowzory przyrzeczeń

1. Konstrukcja formalna i samowychowawczy sens przyrzeczenia skautów angielskich

2. Obrzęd przyrzeczenia skautów angielskich

3. Wychowawcze aspekty przyrzeczenia skautów angielskich

Rozdział II. Geneza i ewolucja przyrzeczenia polskich skautów w latach1909–1918

1. Różne wersje przyrzeczeń polskich skautów

2. Ideowy i wychowawczy aspekt przyrzeczenia skautowego

3. Obrzęd przyrzeczenia skautów polskich

4. Pierwsza, oficjalna rota przyrzeczenia skautowego

5. Ideowe i osobotwórcze aspekty pierwszej redakcji przyrzeczenia

6. Obrzęd ceremonii przyrzeczenia skautek krakowskich

7. Inne wersje rot Przyrzeczeń

Rozdział III. Istota harcerskich przyrzeczeń w latach 1918–1939

1. Ideowe, polityczne i wychowawcze przesłanki roty przyrzeczenia

2. Przyrzeczenie w Czerwonym Harcerstwie

3. Trzecia, oficjalna wersja przyrzeczenia harcerskiego w okresie II RP i geneza jej zmian ideowych

4. Przykłady ceremonii przyrzeczenia harcerskiego

5. Wychowawcze funkcje przyrzeczenia harcerskiego

6. Inne wersje harcerskich przyrzeczeń w okresie międzywojennym

Rozdział IV. Geneza i istota harcerskich przyrzeczeń w latach 1939–1945

1. Przyrzeczenie Szarych Szeregów

2. Obrzęd przyrzeczenia w warunkach konspiracji

3. Inne wersje przyrzeczeń w okresie okupacji

Rozdział V. Ewolucja i istota harcerskich przyrzeczeń w latach 1944–1981

1. Geneza oficjalnej, piątej redakcji roty i przyczyny jej odrzucenia

2. Dążenie środowisk instruktorskich do zmiany obowiązującej roty

3. Podwójna wersja nowej, obowiązującej roty przyrzeczenia harcerskiego. Racje ideowe czy polityczne?

4. Przygotowania do zmian programowych, metodycznych i ideowych w ZHP. Przyrzeczenie w Organizacji Harcerskiej ZMP

5. Rehabilitacja przyrzeczenia harcerskiego jako środka samowychowania

6. Przyrzeczenie w odrodzonym ZHP (1957). Istota przemian ideowych

7. Przemiany metodyczne po roku 1958

8. Przykłady obrzędów związanych z Przyrzeczeniem Harcerskim

9. Ostatnia, oficjalna redakcja przyrzeczenia harcerskiego w okresie PRL z 1964 r. Uzasadnienie zmian ideowych roty przyrzeczenia

10. Rozwój myśli metodycznej i programowej

11. Formalne wymogi przebiegu uroczystości przyrzeczenia

12. Klasyfikacja typów i charakterystyka obrzędów przyrzeczenia harcerskiego

13. Idea odnawiania przyrzeczeń harcerskich

14. Spór ideowy o zmianę roty przyrzeczenia po sierpniu 1980 roku

15. Pytania o rotę przyrzeczenia w okresie rodzącej się zmiany lat 80. XX wieku

16. Debata o potrzebie zmiany roty

Aneks. Zestawienie rot przyrzeczenia harcerskiego

1. Roty obowiązujące na mocy podjętych przez władze harcerskie uchwał, decyzji, instrukcji

2. Tłumaczenia wersji przyrzeczenia angielskich skautów

3. Roty przyrzeczeń funkcjonujące w polskim ruchu skautowym, harcerskim

Indeks nazwisk

Strona redakcyjna

Kurs drużynowych harcerskich hufca Łódź Śródmieście, Łukęcin, lipiec 1977 r.

 Książkę tę bratu, Wojciechowi, poświęcam
Autor

Reprint pocztówki harcerskiej z okresu międzywojennego

Wstęp

Każdy instruktor, który, chcąc zrozumieć i docenić swoiste cechy i wielorakie funkcje harcerskiego przyrzeczenia, powinien najpierw sięgnąć do jego historii. Nie tylko po to, by uczynić zadość starej rzymskiej maksymie, iż „historia jest nauczycielką życia”, lecz także i w tym celu, żeby pogłębić swoją świadomość historyczną z korzyścią dla pełnienia harcerskiej służby. Wzbudzony w latach 1980–1981 spór instruktorski wokół harcerskiego przyrzeczenia, choć skoncentrowany głównie na jego aspekcie ideowym, z całą wyrazistością ujawnił szereg luk w wiedzy historycznej wśród harcerskich wychowawców. Różne złożyły się na to przyczyny:

– subiektywne, jak np. niechęć do wnikania w przeszłość lub świadome pomijanie niektórych faktów historycznych w celu wyeksponowania własnej interpretacji danego zagadnienia;

– obiektywne – w postaci braku dostępu do źródeł i opracowań historycznych czy przekazywanie przez niektórych autorów, zapewne częściowo na skutek cenzury politycznej, błędnych lub celowo zafałszowanych informacji.

Mam nadzieję, że niniejsze rozważania historyczne pomogą w wyeliminowaniu powyższych barier. Ucichły już spory o harcerski rodowód. Nie wzbudza dziś emocji problem, kiedy zaczęła się historia ruchu harcerskiego. W tej sprawie różnice w poglądach pokoleń instruktorów uległy na szczęście zatarciu. Postanowiłem przy pomocy metody historyczno-rozwojowej przyjrzeć się jednemu z najbardziej znaczących w ruchu skautowym i harcerskim zjawisk wychowawczych, by stworzyć pomost do zrozumienia toczących się wokół niego sporów i kontrowersji.

Historia jest tylko próbą wyjaśnienia przy pomocy słów i symboli zdarzeń, o których przypuszczamy, że miały w rzeczywistości miejsce. Wytworzenie właściwej relacji między zapisanymi symbolami a rzeczywistymi faktami jest zawsze sprawą konwencji. Już sam język, ze wszystkimi swoimi ograniczeniami stanowi barierę w opisaniu zdarzeń takimi, jakimi były w rzeczywistości1.

Moje intencje w pisaniu tej książki były znacznie skromniejsze. Kiedy pisałem ją kilkadziesiąt lat temu, w okresie restrykcyjnej cenzury i totalitarnych ograniczeń, zdawałem sobie sprawę z tego, że może zachęcić instruktorów harcerskich do namysłu, uruchomić refleksję i zadumę nad przyrzeczeniem harcerskim w trosce o tradycję i tożsamość narodową oraz o skuteczność wychowawczą słowa. Uważałem, że jeśli na jego treść zostanie zwrócona większa uwaga wśród osób składających przyrzeczenie harcerskie, jak i je odbierających, czy będących świadkami tego wydarzenia i w związku z nim ponoszących szczególną odpowiedzialność, to książka spełni swoją rolę. To właśnie na tle tezy, iż powinniśmy próbować wziąć na swoje barki ciężar spuścizny historycznej, zawarty pod wywoławczym hasłem „harcerstwo”2. zrodziła się konieczność uzyskania odpowiedzi na kilka pytań:

1. Skąd została zaczerpnięta pierwsza formuła przyrzeczenia harcerskiego?

2. Ile było redakcji pierwowzoru harcerskiego przyrzeczenia? Kiedy, przez kogo i z jakimi oczekiwaniami zostały zatwierdzone i wdrożone w życie?

3. Czego dotyczyły kolejne transformacje przyrzeczeń i jakie złożyły się na to przyczyny?

4. Dlaczego w dziejach harcerstwa nie mogła obowiązywać jedna formuła przyrzeczenia harcerskiego?

W swoich dociekaniach opieram się na periodyzacji historii harcerstwa Olgierda Fietkiewicza i Mariana Miszczuka, którzy wyodrębnili w dziejach naszego ruchu cztery zasadnicze okresy:

– I okres, obejmujący lata 1909–1918, od powstania skautingu w podzielonej zaborami Polsce po odzyskanie przez kraj niepodległości;

– II okres, obejmujący lata 1918–1939, od powstania II Rzeczypospolitej po okres przygotowań obronnych we wrześniu 1939 roku;

– III okres, obejmujący lata 1939–1945, czas II wojny światowej;

– IV okres, obejmujący lata po II wojnie światowej od 1945 roku do 19893, uzupełniając je o okres III RP, a więc obejmujący lata 1990–2005.

Geneza harcerskiego przyrzeczenia nie była przedmiotem odrębnych badań czy publikacji, toteż w niniejszych rozważaniach, obok faktów dokumentujących to zagadnienie, sprostowań błędnych lub niedokładnych informacji, znajdują się także moje wątpliwości i hipotezy dotyczące niewyjaśnionych jeszcze i niejasnych zdarzeń z nadzieją, że być może pobudzą historyków lub fascynujących się historią harcerstwa instruktorów do dalszych poszukiwań danych i ich weryfikacji. Dla mnie – jako pedagoga – ważne było w dociekaniu genezy, ewolucji i istoty różnych wersji przyrzeczeń harcerskich dostrzeżenie niezwykle ważnego środka wychowawczego, który powinien odgrywać najistotniejszą rolę w procesie harcerskiej inicjacji oraz w przekazie i utrwalaniu pożądanego społecznie systemu wartości. Chciałbym w tym miejscu podziękować za pomoc w zbieraniu materiałów archiwalnych do tej pracy współpracującym ze mną przed laty instruktorom: bratu – Wojciechowi Śliwerskiemu, moim harcerskim Mistrzom – Hannie i Jerzemu Miecznikowskim, O. Fietkiewiczowi oraz przyjaciołom – Krzysztofowi Bluszowi i Aleksandrze Trafalskiej. Im jestem winien wielką wdzięczność, gdyż przekazane mi przez nich teksty źródłowe oraz opinie o maszynopisie pomogły w merytorycznym wzbogaceniu niniejszej książki. Praca ta, mimo upływu czasu, nie straciła na swojej aktualności. Życie dopisuje jej kolejne części, gdyż usunięte w okresie PRL fragmenty i nazwiska niektórych z cytowanych w tej pracy instruktorów zostały przeze mnie przywrócone. A ci, którzy wówczas pisali usłużne dla władzy totalitarnej opinie, będą mieli okazję przekonać się, jak dalece i bezsensownie zaprzeczali ponadczasowym wartościom. Harcerstwo bowiem, mimo swojego strukturalnego rozdziału na różne jego organizacje, przetrwało najtrudniejsze czasy, a teraz, w wolnym państwie, może już skupić się na pracy ze sprawdzonymi przez mijające stulecie ideami i zasadami wychowawczymi. Ponowne wydanie moich badań nad dziejami przyrzeczeń harcerskich zbiega się z kulminacją dwuletnich obchodów stulecia skautingu, rocznicą rozpoczęcia pierwszego obozu skautowego, jaka przypada na dzień 1 sierpnia 2007 r. i jest z mojej strony symboliczną formą odnowienia tego najważniejszego aktu woli, jaki łączy mnie z ruchem, mimo iż nie jestem już w nim czynnym instruktorem harcerskim.4

Łódź, 2007

Grafika W. Czarneckiego ze strony tytułowej „Na Tropie“ nr 9–10 z 1946 r.

1R. M. W. Travers, An Introduction to Educational Research, The Macmillan Company, New York 1958, s. 109.

2Z. Czarnuch, O tożsamości harcerstwa, „Harcerstwo” 1980 nr 6, s. 10.

3O. Fietkiewicz, M. Miszczuk, W sprawie periodyzacji historii harcerstwa, „Harcerstwo” 1981 nr 1, s. 45–48.

4„To właśnie tego dnia wszyscy skauci na całym świecie będą odnawiali swoje przyrzeczenie. Na całej ziemi, we wszystkich językach. To będzie niezwykły świt, bo będzie trwał cały dzień. Cały skautowy świat przygotowuje się do tego wydarzenia, dlatego przyłączmy się do tego i my”. Za: http://zuchy.zhp.pl/index.php?do=standard&navi=0010,0078,0002.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2013

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

Opracowanie typograficzne:
Andrzej Augustyński

Zdjęcia i grafiki ze zbiorów Autora

ISBN wersji drukowanej; 978-83-7587-009-1

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-288-3

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl