Kishwar Desai

Źródła miłości

Fragment

przełożyła Ewa Zagawa 

Moim dzieciom – synowi Gauravowi i córce Mallice Ahluwali – oraz ich przyjaciołom, za ich nieustającą prawość i idealizm w gwałtownie zmieniających się Indiach. I za to, że dają nam nadzieję na przyszłość...

I Mariowi Mirandzie, drogiemu przyjacielowi i wspaniałemu artyście. Na Goa będziesz żyć wiecznie.

Rozdział 1

SIMRAN

Pozwólcie, że od razu wam powiem, iż nic na świecie nie przeraża mnie tak bardzo, jak dwie sprawy – poród i latanie.

Nie mam nic przeciwko dzieciom. Ale jako jedynaczka cenię sobie spokój i ciszę, i wolę nie zamieniać ich na śpiewanie kołysanek i gotowanie zupek.

To, że adoptowałam niedawno czternastoletnią dziewczynkę, jest jednak czymś innym niż urodzenie własnego dziecka. I mój zegar biologiczny nie ma tu nic do rzeczy, chociaż wymaga on nie tylko nakręcenia, ale też rozpaczliwie domaga się naoliwienia, jak twierdzi moja matka (uważna obserwatorka takich zjawisk).

Czy mnie to niepokoi? Bynajmniej. A czy ma znaczenie dla innych? Tak, zwłaszcza dla mamy, która przekonuje wszystkich, że powinnam dać się zapłodnić jakiemukolwiek zdatnemu, chętnemu mężczyźnie i obdarować ją wreszcie wnukiem. Według niej przyniesie to same korzyści. Będzie „dobre dla mnie” i jednocześnie sprawi, że stanę się bardziej „odpowiedzialną kobietą”. Mama jest też przekonana, że myśl o „prawdziwym” rodzicielstwie skłoni mnie do małżeństwa. Po prostu uzmysłowi mi radość wynikającą z męskiego towarzystwa i posiadania rodziny.

Mężczyźni, którzy przewijają się przez moje życie jak monsunowe chmury, budzą w niej niepokój. A dzięki dziecku będę musiała się ustatkować. Moja dzikość zostanie okiełznana, a mama złoży swoje niespełnione pragnienia w drobne dziecięce rączki, ciesząc się niezagrożoną ciągłością naszego rodu...

Któregoś dnia pokazała mi (półżartem) reportaż z Orisy opisujący aukcję, podczas której bezpłodne kobiety licytowały dzban wody z Marici Kunda – magicznej studni płodności w świątyni Lingaradźa w Bhubaneśwarze.

– Lingaradźa, świątynia króla Fallusa? – spytałam. – Jaki wspaniały pomysł! A co to za woda?

Mama pomyślała, zdaje się, że natychmiast popędzę do Orisy, wyleję na siebie całe wiadro tej wody i już na święto Aśkokaśtmi będzie mogła kołysać w ramionach gaworzącego wnuka. To chyba pewien rodzaj autohipnozy.

– Byłoby to bardzo mokre poczęcie, trochę inna odmiana niepokalanego. Jakiś ksiądz lub nawet dwóch musiałoby się w to zaangażować. Nie będziesz mieć nic przeciwko? – zażartowałam.

Mama prychnęła i wyrwała mi z ręki gazetę.

Każdego roku tysiące załamanych, chorych, bezdzietnych, nieszczęśliwych, poszkodowanych przez los kobiet przybywa do miejsc takich, jak Marici Kunda. Stają tam do poniżającej walki o trzy dzbanki wody, sprzedawane przez głównego kapłana płodności jedynie osobom oferującym najwyższą stawkę. Krzyki rozpaczy rozlegają się podczas licytacji pierwszego dzbana, który posiada największą moc i ma odmienić los pełen udręki i odrzucenia. Wiele z tych kobiet, w niedługim czasie, doświadczy odtrącenia. Zostaną wygnane z własnych domów, podczas gdy ich mężowie znajdą sobie młodsze i płodniejsze żony.

A co czeka te, które wygrają „nagrodę główną”? Przemoknięte i drżące staną w drzwiach świątyni, modląc się o kosmiczną spermę, która zapłodni ich łona. Czy król Fallus lub Lingaradźa, bóg Śiwa, ze sterczącym penisem, do którego każdego dnia modlą się miliony, spełni ich oczekiwania? Czy zamieni się w węża? Czy może ukaże się w snach? Istnieje wiele legend opowiadających o sposobach działania Lingaradźa, a jedna bardziej tajemnicza od drugiej.

Licytowana woda ze świętej studni podtrzymuje wciąż żywe w Indiach przekonanie, że bezdzietność jest wyłącznie winą kobiety. Mężczyzna jest zawsze bez skazy i dlatego to kobieta musi prosić i błagać, golić głowę, pościć, tarzać się po ziemi i wznosić modły, zawiązując czerwone nitki mauli, których setki wiszą na ścianach świątyń...

Te miliony kobiet nie mają wyboru. Na szczęście ja mam. W przeciwieństwie do nich mogę sobie darować wątpliwą przyjemność ceremonii płodności.

Ale nawet do mnie dociera ze wszystkich stron duchowa interwencja. Wiem, że moja mama chodzi codziennie do miejscowej świątyni i prosi kapłana, żeby wypowiedział specjalną modlitwę w mojej intencji. Jej wiara sprawia, że czasem zastanawiam się, czy któregoś dnia te rozliczne modlitwy nie trafią pod właściwy adres – i pocztą zwrotną jakiś mężczyzna zostanie dostarczony do mojej opornej głowy.

Na razie jednak jestem całkiem zadowolona z bycia samowystarczalną Simran Singh, wścibską pracownicą społeczną w średnim wieku i zbliżającą się do menopauzy samotną matką nastolatki.

Dlaczego adoptowałam Durgę? To długa historia. Być może instynkt macierzyński nie jest nam dany od urodzenia, ale jest pragnieniem, które może opanować człowieka w dowolnym momencie?

Durga adoptowała mnie najprawdopodobniej trochę wcześniej niż ja ją. Byłam pierwszą osobą, przy której się rozpłakała, gdy spotkałyśmy się w więzieniu w Dźalandharze, po tym jak została niesłusznie oskarżona o morderstwo.

Płacz w obecności zupełnie obcej osoby wymaga odwagi. Ja z całą pewnością nie byłabym do tego zdolna. Od razu poczułam łączącą nas fizyczną więź, impuls każący mi zaopiekować się tą dziewczyną i uczynić ją szczęśliwą. Chciałam zrekompensować jej to wszystko, czego w dzieciństwie została tak okrutnie pozbawiona. Z czasem rozumiałyśmy się coraz lepiej, a historia jej tragicznego losu składała mi się powoli w jedną całość. Kiedy została zwolniona z więzienia, przeprowadziłam formalną adopcję, by mogła zatrzasnąć wreszcie drzwi za strasznymi wspomnieniami. Miałam nadzieję, że uda jej się zapomnieć o przeszłości.

Po długich miesiącach niepokoju i cierpienia życie wreszcie zaczęło płynąć spokojnie. Z Durgą i moją matką spędzamy wieczory, oglądając filmy o miłości, śmiejąc się z telewizyjnych wiadomości (politycy zwykle dostarczają niezłej zabawy) i ciesząc się z naszego własnego, szczęśliwie wolnego od mocnych wrażeń, życia.

Rozmawiamy o przyziemnych sprawach: o kobiecie, która na ulicy spytała o drogę do metra, o tym, że klasa Durgi przygotowuje inscenizację Otella i nauczyciel chce moją córkę obsadzić w roli Desdemony albo o tym, co ugotować na obiad następnego dnia.

Czasem, w zupełnie normalnej sytuacji, wpadam w panikę i zaczynam obserwować twarz Durgi, doszukując się w niej najmniejszych choćby oznak napięcia. Ale ona potrafi odciąć się od kłopotów nawet wtedy, gdy dzieje się coś złego. (Na szczęście w szkole, do której chodzi w Delhi, prawie nikt nie wie o jej poprzednim życiu. To bardzo mała i ekskluzywna placówka – w normalnej sytuacji nie umieściłabym tam swojego dziecka, ale w tym wypadku chodziło mi o zapewnienie jej szczególnego bezpieczeństwa).

Co wieczór, w porze kolacji, opiekunka sprowadza na dół siostrę Durgi – Shardę, by pobyła trochę z nami. Zostaje tak długo, jak to jest możliwe, bo mamy nadzieję, że jej stan dzięki temu wreszcie się poprawi. Sharda zawsze wchodzi powoli i nieśmiało, a jej kroki na schodach są prawie bezszelestne. Najpierw dobiega nas opanowany, zachęcający głos opiekunki. Sharda stoi przez chwilę niezdecydowana i błądzi wzrokiem dookoła, próbując nas rozpoznać. Ma gładko zaczesane, przedwcześnie posiwiałe długie włosy i wciąż bladą twarz przypominającą o koszmarze, który przeszła. Zapada wtedy zawsze niezręczna cisza, przywołująca wspomnienie tej okrutnej historii łączącej nasze losy. Paradoksalnie Sharda jest szczęśliwsza niż Durga – jej wspomnienia zostały usunięte za pomocą elektrowstrząsów, którym poddawano ją w przytułku. Być może, jeśli zacznie nam ufać, będzie mogła zacząć życie od nowa. A to jest coś, co mojej nastoletniej córce nigdy nie będzie już dane.

Nasz dom to cztery kobiety, każda w inny sposób doświadczona. Durga – „okaleczona” nastolatka, moja matka – sześćdziesięcioletnia wdowa, ja – czterdziestoletnia kłótliwa stara panna, i jeszcze Sharda – cóż, nie da się powiedzieć, w jakim jest wieku. Mam nadzieję, że któregoś dnia ocknie się ze swego koszmarnego snu i powie nam, na ile lat się czuje. Jest dużo bardziej krucha, niż wynikałoby to z jej metrykalnego wieku. Na szczęście lekarstwa, które przyjmuje, łagodzą trochę jej niepokój i Sharda powoli zaczyna reagować na otaczający ją świat.

Postronnemu obserwatorowi nasz dom może wydawać się nieco dziwny. Ale gdy tak siedzę z nogami na kanapie, otoczona „rodziną”, ze szklaneczką whisky w jednej i papierosem w drugiej ręce, to myślę, że życie nie mogłoby być lepsze. W ciągu ostatnich miesięcy zdarzało mi się wzdychać z zadowolenia częściej niż przez wszystkie poprzednie lata...

Tak, wiem, to nie jest powód, by nie chcieć własnego dziecka ani też – uzasadnienie decyzji o adopcji. Moja aerofobia ma jednak znacznie bardziej konkretny powód, jest nim wspomnienie równie niezatarte, co straszliwe. Wiele spraw zdołałam zepchnąć do otchłani niepamięci, ale z tym jednym nie potrafię sobie poradzić.

Wyobraźcie sobie taką scenę: jest Nowy Rok, 1 stycznia 1978 roku. Balony i serpentyna wciąż zwisają z sufitu, obijając się o pseudoantyczne mahoniowe meble, które wypełniały po brzegi nasze mieszkanie w Bandrze – na przedmieściach Bombaju. Dwupoziomowy, czekoladowy tort pozostawiony na stole przypomina do połowy zjedzoną ruinę, papierowe czapeczki leżące na oparciu kanapy sterczą jak małe pagórki, a brudne kieliszki po szampanie i soku pomarańczowym wypełniają cały zlew. Gosposia ma wychodne, a mamę „boli głowa” – kolejne eufemistyczne określenie kaca. Mój ojciec, przykładający wielką wagę do odpowiedniego wizerunku, zdecydowanie odżegnywał się od wykonywania „kobiecych zajęć”. Ja zaś byłam marzycielką, której tak przyziemna sprawa jak bałagan w pokoju nie była w stanie poruszyć.

Tak więc ojciec siedzi i czyta czasopismo poświęcone najnowszym technologiom samochodowym, a ja wychylam się przez balustradę balkonu tuż przy salonie, którego wielkie przeszklone drzwi otwarte są na oścież.

Nasze mieszkanie znajdowało się blisko Land’s End i pozwalało na rozkoszowanie się widokiem nocnego nieba. Przeprowadziliśmy się tam niedawno, bo mój ojciec pragnął zakosztować „wielkomiejskiego życia” i założył fabrykę części samochodowych w Bombaju. Interes szedł świetnie, ale sporo kłopotu sprawiało nam znalezienie nowych przyjaciół, bo życie tu diametralnie różniło się od tego w Dźalandharze – małym miasteczku na północy Indii. Dlatego też znajomość z rodziną Maharashtrianów, sąsiadów z mieszkania obok, była dla nas bardzo ważna. Niestety, po sylwestrowo-pożegnalnej imprezie, po prostu zamknęli drzwi na klucz i odlecieli wieczornym samolotem do Dubaju. Już za nimi tęskniłam. Zwłaszcza za Abhinavem, o kilka lat starszym ode mnie łagodnym okularnikiem, rozumiejącym jak nikt inny moją samotność w mieście przeżartym wiecznym pośpiechem.

Myślę, że ciągnęło mnie do niego głównie dlatego, że nie miał nic przeciwko spędzaniu czasu ze mną, łagodził mój lęk przed szkołą i przed byciem inną. Podczas naszych codziennych spacerów po plaży, gdy objadaliśmy się bhelpuri[1] i piliśmy narial pani[2], żeby zmniejszyć pieczenie w gardle, zwierzałam mu się ze wszystkich zmartwień. Krótki okres naszego pobytu w Bombaju był chyba jedynym momentem w życiu, kiedy żałowałam, że nie mam rodzeństwa. Abhi, „mój chłopak”, wypełniał lukę wywołaną moim brakiem zaufania i pewności siebie. Zastanawiałam się, jak to będzie, gdy któregoś dnia się pocałujemy. Miał długie włosy i łagodne, brązowe oczy, ze źrenicami w kolorze toffi. Wpatrywałam się w nie godzinami.

Abhi dorastał w Bombaju. Ja natomiast byłam dwunastolatką, która wciąż miała w sobie powolność Dźalandharu, miasteczka tak małego, że wszędzie można dojść na piechotę, a w najgorszym razie – dojechać rikszą. Tam nie musiałam udawać kogoś, kim nie byłam. Tu jednak trzeba było zamienić bawełniane sukienki na szeleszczące, plisowane spódnice, zmagać się z angielskim akcentem i przyzwyczaić do obecności spinek w niesfornych włosach. Starałam się też walczyć z wszechobecną koniecznością rywalizacji (tej umiejętności nie zdobyłam przez resztę życia). Abhiemu udało się nieco złagodzić moje zmagania. Stał się buforem pomiędzy mną i szorstkim, nowym światem, w którym wszystko zmieniało się tak szybko, jak sari bohaterek hinduskich filmów.

Ale teraz musiał wyjechać, bo jego ojciec, dziennikarz, dostał atrakcyjną pracę w gazecie w Dubaju. Były to czasy, gdy wskaźniki kursów indyjskiego złota i obcych walut zaczęły właśnie iść w górę dzięki dubajskim dolarom.

W pobliżu naszego budynku biegł szlak powietrzny, więc często miałam okazję obserwować migoczące światła samolotów, które powoli znikały w konstelacji gwiazd. Pomyślałam, że jeśli wychylę się z balkonu około ósmej wieczorem, ustawiając się tyłem do ostrej słonej bryzy, to uda mi się pomachać Abhiemu, gdy jego samolot będzie przelatywał nad naszym domem.

Stałam więc na dwudziestym piętrze, wpatrując się ponuro w uderzające o brzeg fale. Twarz owiewał mi coraz silniejszy wiatr, a ja zastanawiałam się, w którym samolocie oddala się ode mnie mój przyjaciel i czy usłyszałby, gdybym zawołała „Abhinav”... I właśnie wtedy to się stało.

Ojciec wyszedł na balkon, żeby dać mi lody – pozostałość po imprezie. Wyciągnęłam po nie rękę i jednocześnie kątem oka zobaczyłam samolot, który nagle pojawił się w moim polu widzenia. Maszyna gwałtownie skręciła w lewo.

Chyba krzyknęłam. Do dziś pamiętam lody rozplaskujące się na podłodze, gdy Emperor Ashoka szybko i zgrabnie – jak upiorna mewa szukająca pod wodą swojego towarzysza – zanurkował w wodach Morza Arabskiego, tuż przy wybrzeżu Bombaju.

W wiadomościach podano, że wszyscy zginęli na miejscu – 213 pasażerów. Boeing 747 powinien był skręcić w prawo, zamiast tego jednak przechylił się ostro w lewo, ponieważ pilot stracił panowanie nad sterami. Samolot rozbił się zaledwie kilka minut po starcie.

Przez lata wizja samolotu zanurzającego się w spienionych morskich wodach ścinała mrozem mój umysł. Abhi prawdopodobnie nie był niczego świadomy, siedział zapewne na swoim siedzeniu i wypatrywał mnie, obserwując światła Bombaju. Przez głośniki podano komunikat „Proszę zapiąć pasy”. A gdy maszyna rozpadła się na kawałki, woda zamknęła się nad głową Abhiego. Pewnie zaczął rozpaczliwie walczyć o haust powietrza, ale nie było już czasu na jakąkolwiek reakcję. Być może starał się pomóc swojej matce. Zastanawiałam się, czy w tej ostatniej chwili chwycili się mocno za ręce.

A jeśli przeżył i udało mu się wydostać? Może trzymając się fragmentu wraku, dopłynął do brzegu?

Wciąż mam wycinki z gazet donoszących, że w czarnej skrzynce zachował się zapis ostatnich chwil życia pilota. Wysokościomierz pokazywał wychylenie samolotu w prawo, podczas gdy w rzeczywistości oba skrzydła były na tym samym poziomie. Kapitan zdziwił się i powiedział: „Co tu się dzieje?”. Nie wiadomo, czy było już za późno na reakcję, czy ciemności na zewnątrz uniemożliwiały dostrzeżenie horyzontu i zmianę położenia. A może chodziło o coś innego? Może jakiś prąd magnetyczny ściągnął maszynę z nieba do wody, kilka mil od mojego domu?

Ktoś powiedział później, że pilot stracił wyczucie odległości. Mnie jednak zawsze to zastanawiało. Nikt inny nie zauważył, że samolot pikuje w dół pod kątem czterdziestu stopni?

Mojego ojca, który był inżynierem, doprowadzałam do szału nieustannymi pytaniami o silniki, utrzymywanie wysokości i błędy pilotów.

Drzwi balkonowe w naszym mieszkaniu od tej pory były ciągle otwarte i wilgotna chłodna bryza zawsze wypełniała cały dom. Ja zaś, przy użyciu lornetki, obserwowałam wytrwale brzeg morza w nadziei, że coś wypatrzę. Chodziłam z ojcem na plażę niedaleko miejsca katastrofy tak często, jak tylko mogłam, i wypytywałam wszystkich napotkanych ludzi, czy nie zauważyli jakichkolwiek śladów uratowanych pasażerów. W ten sposób go znaleźliśmy. O ile można go było nazwać uratowanym.

Rybacy wyciągnęli jego poobijane i zmaltretowane ciało na brzeg. Abhi wciąż żył, ale nie reagował na nasze głosy, twarz wykrzywiał mu grymas bólu, a jedna strona głowy była zmiażdżona aż do kości.

Zabraliśmy go do domu, gdzie mój ojciec go opatrzył. Potem karetka zawiozła Abhiego do szpitala Bella Vista, który znajdował się co prawda dość daleko od naszego mieszkania, ale uznawany był za najlepszy w leczeniu urazów głowy. Aż do chwili, gdy zabrali Abhiego na oddział intensywnej terapii, wpatrywałam się intensywnie w jego oczy. Nie zauważyłam w nich jednak nawet cienia reakcji.

Trzymaliśmy się z ojcem blisko siebie. Ja cały czas się trzęsłam, a tata powtarzał na okrągło:

– Wyjdzie z tego.

Niestety, okazało się to niemożliwe, choć odwiedzaliśmy go codziennie i zadawaliśmy lekarzom setki trudnych pytań. Mówili, że jest w śpiączce i być może nigdy się z niej nie wybudzi. W końcu przyjechali dziadkowie Abhiego i zajęli się nim. Coraz rzadziej udawało mi się wydobyć jakiekolwiek informacje na jego temat. Aż któregoś dnia mój przyjaciel został zabrany ze szpitala.

Nikt nie chciał mi powiedzieć dokąd. Być może dlatego, że przestałam chodzić do szkoły i wiecznie kręciłam się w pobliżu szpitala w nadziei, iż uda mi się wypatrzyć Abhiego.

Po kilku tygodniach mama zrezygnowała z przekonywania mnie i stwierdziła, że pora wracać do Dźalandharu. Ojciec znalazł menadżera, który miał nadzorować jego firmę w Bombaju, a my zamknęliśmy drzwi naszego mieszkania i wyjechaliśmy. Ponieważ stanowczo nie zgadzałam się lecieć samolotem, wyruszyliśmy pociągiem. Płakałam całą drogę. Bałam się, że Abhi może pomyśleć, że go porzuciłam.

Tak więc latanie oznacza dla mnie horror. Jako dziecko unikałam go, a i teraz, gdy jestem dorosła, muszę wziąć leki uspokajające i wypić kilka kieliszków czerwonego wina (które działa na mnie usypiająco), żeby w ogóle pojechać na lotnisko. Wyrażenie „błąd pilota” wyryte jest w moim mózgu i przeraża mnie znacznie bardziej niż groźba ataku terrorystycznego. Nie boję się umrzeć rozerwana na kawałki przez bombę, ale bolesna walka z pasami, podczas gdy moje płuca będą powoli wypełniały się wodą, napawa mnie grozą.

Dziwne, prawda? Powiedziałam wam, jak bardzo nie podoba mi się pomysł posiadania dzieci i że latania nie cierpię jeszcze bardziej. Możecie się więc zastanawiać, w jaki sposób udało mi się nagle pokonać własne demony.

Otóż właśnie poleciałam do Londynu i siedzę teraz przed mężczyzną, któremu oznajmiam, że pragnę mieć dziecko. Brzmi zaskakująco, czyż nie?

Wierzcie mi, że tak. Ale nie miałam żadnego wyboru. Na moim miejscu z pewnością postąpilibyście dokładnie tak samo.

Dziewięć miesięcy wcześniej

LIPIEC

LONDYN

Wpół do dziewiątej rano Kate wciąż leżała w łóżku. Przypatrywała się wierzchołkom drzew widocznych z okien we wnęce mieszkania na pierwszym piętrze. To była cicha uliczka w południowym Londynie z rzędem jednakowych domów z tarasami po obu jej stronach. Stały równo jeden przy drugim, jak karni żołnierze gotowi do walki, powstrzymywani przed atakiem jedynie przez wielkie dęby rosnące na chodniku przed każdym budynkiem.

Podwójne łóżko Kate znajdowało się na tyle nisko, że mogła zobaczyć drzewa i niebo, ale żadnego z sąsiednich domów. Nikt też nie mógł dostrzec jej leżącej pod niebieską, patchworkową kołdrą. W takie spokojne poranki wyobrażała sobie, że jest na leśnej polanie i bawi się w odgadywanie kształtów tworzonych przez chmury i gałęzie. Ale dziś nawet ten widok nie przynosił jej ukojenia. Kate nie mogła przestać myśleć o nieszczęśliwym wypadku sprzed kilku miesięcy. Mocno przycisnęła twarz do poduszki.

Zazwyczaj lubiła te ciche chwile, gdy Ben wychodził pobiegać. To była szansa na dłuższy sen. Teraz jednak była zbyt spięta, by zasnąć. Nie chciało jej się też wstać z łóżka ani nawet poruszyć. Ręce zacisnęła, kolana podkuliła, a twarz skryła za zasłoną blond włosów. Jakby chciała uciec od własnych myśli. Modliła się, żeby tę ciążę udało się w końcu utrzymać, choć poprzednie jej doświadczenia nie napawały optymizmem.

Jak na ironię, gdy nie pragnęła jeszcze zostać matką, zachodziła w ciążę dwa razy, zupełnie bez wysiłku. Za pierwszym razem świętowała swoje szesnaste urodziny z grupką przyjaciół i butelką dżinu. Oczywiście pamiętała datę ostatniej miesiączki i wiedziała, że seks bez zabezpieczenia może być niebezpieczny, bo matka w kółko jej to powtarzała, ale gdy Jack (a może Terry?) nie założył prezerwatywy, wstydziła się mu o tym przypomnieć. Był obiecującym piłkarzem. Wysoki i muskularny, flirtował z Kate przez cały wieczór, pochylając się nad nią i szepcząc jej do ucha tak, jakby tylko ona potrafiła go zrozumieć. Oszołomiona jego atencją zapomniała zupełnie o ostrożności.

Kiedy okazało się, że nie ma okresu, od razu wiedziała, że trzeba to będzie jakoś załatwić. Nie chciała porzucić szkoły, utknąć w domu z butelkami mleka i pieluchami oraz żyć z zasiłku jak wiele jej koleżanek. W dodatku Terry (czy może Jack?) zniknął wkrótce po ich wspólnym wieczorze. Kate nie przejęła się tym zbytnio, bowiem za sprawą dżinu miała z tego spotkania raczej mgliste wspomnienia i bardzo szybko przestała w ogóle o nim myśleć. Poza tym wiedziała, że jej rodzina nigdy nie zaakceptowałaby poważniejszej znajomości z tym chłopakiem. Mieszkał przecież w lokalu kwaterunkowym i miał okropne maniery. Nie było się czym przejmować. Choć to, że nie zapamiętała nawet jego imienia, było jednak zadziwiające.

Wspominając siebie jako szesnastolatkę, zawsze czuła się niezręcznie. Była wtedy taka zagubiona i tak łatwo ulegała wpływom. Bez wątpienia błędy, które popełniła w dzieciństwie, były większe i miały gorsze konsekwencje niż grzechy jej późniejszego życia. Być może jako buntowniczka w konserwatywnej rodzinie zawsze była nieprzystosowana, tylko nigdy nie zdawała sobie z tego sprawy.

W następną ciążę zaszła wiele lat później, gdy zakochała się w swoim szefie – uznanym reżyserze filmów dokumentalnych i mężczyźnie żonatym. Tym razem przynajmniej pamiętała, jak się nazywał. Harry Cameron. Gładki niczym masło, z uśmiechem zaczynającym się już w spojrzeniu. Na biurku trzymał zdjęcie żony i dzieci.

– Może przejrzymy to razem? – spytał, gdy podała mu czwartą wersję scenariusza filmu o Margaret Thatcher. Chociaż przygotowywała się do tematu solidnie, nie była zadowolona z rezultatu. Albo po prostu przy Harrym traciła pewność siebie.

Romans i zdjęcia do filmu rozpoczęły się równocześnie. Harry zadzwonił do żony i powiedział, że musi zostać dłużej w pracy.

Kate starała się unikać dwuznacznych spojrzeń kolegów, którzy zupełnie się nie dziwili, gdy ona i Harry spóźniali się razem na spotkania lub zostawali dłużej w sali, kiedy wszyscy inni wychodzili.

W końcu poprosił ją, by poleciała z nim do RPA, gdzie miał kręcić film o Nelsonie i Winnie Mandelach. Po dniu męczących zdjęć poszli do pokoju Harry’ego. Kilka minut później kartki scenariusza leżały rozsypane po całej podłodze. Ich ubrania też. Było cudownie – intensywnie i namiętnie.

Kate była gotowa ponieść konsekwencje tego związku, bo pewność, że Harry ją kocha, dawała jej poczucie bezpieczeństwa. Ale kiedy kilka miesięcy później on sam zarezerwował termin aborcji, zaczęła się zastanawiać, dlaczego we wszystkim był taki au courant. Wciąż jednak wierzyła, że łączy ich coś wyjątkowego i magiczne chwile powrócą.

Dopiero kiedy kilka dni później ujrzała na jego twarzy wyraźną ulgę, zrozumiała, że prawdopodobnie utraciła nie tylko dziecko, ale i pracę.

– Myślę, że zmierzamy donikąd – zauważył Harry, drukując swój bilet na podróż służbową do Brazylii, o której „zapomniał” jej powiedzieć.

– Ale... – zaczęła Kate nerwowo i nagle zrozumiała, o co chodzi. – Zabierasz ze sobą Kelly? – zapytała o dwudziestokilkuletnią asystentkę, którą właśnie zatrudnili.

– Ty nie czułaś się zbyt dobrze, a ta sprawa nie mogła czekać. – Wyszedł, obejmując ją przelotnie na pożegnanie.

Kate wzięła głęboki wdech, świadoma, że czeka ją coś, co jeszcze nigdy wcześniej jej się jeszcze nie zdarzyło – złamane serce.

Po co więc zawracać sobie głowę związkami? Była trzydziestokilkuletnią, niezależną, odnoszącą sukcesy producentką filmową i miała aż za dużo pracy. Po znajomości z Harrym uprawiała seks tylko w wolnych chwilach (a te zdarzały się niezwykle rzadko) i traktowała te zbliżenia jak błahą rozrywkę. Bardzo dbała, by przypadkiem się nie zaangażować.

Tak było, dopóki Ben nie zniszczył jej bariery ochronnej.

I teraz co innego raniło jej serce – myśl o dzieciach, które mogłaby mieć. Gdyby tylko jej ciało potrafiło sobie przypomnieć, jak to się robi.

Otwierała i zamykała dłonie, próbując schwytać tę magię i sprowadzić ją tutaj, do swojego pokoju.

– Tylko odrobinę szczęścia z tamtych dni – szeptała. – Potrzeba mi tylko trochę szczęścia, a wszystko się uda.

Błądziła niewidzącym wzrokiem po drzewach za oknem. Przez ostatnią godzinę nawet nie drgnęła. Dla zmniejszenia napięcia wyobraziła sobie film przyrodniczy przewijający się przez jej mózg... „Popatrz tutaj, zygota staje się zarodkiem, a potem płodem...”. Ta głupiutka drobna sztuczka przynosiła jej ulgę. Zamknęła oczy i skoncentrowała się na maleńkim zarodku dziecka w jej wnętrzu. Miłe ciepło rozlało się po całym ciele. Oddychała powoli, wdychała i wydychała powietrze, wyobrażając sobie, że dziecko oddycha razem z nią.

Na dole trzasnęły drzwi i rozległo się pogwizdywanie Bena, który wbiegał na górę po schodach, wróciwszy z porannego joggingu. Kate wciąż leżała pogrążona w swoim śnie na jawie.

Kiedy Ben usiadł koło niej i przygarnął ją do siebie, pomyślała, że doskonale rozumie jej lęki. Jego dłonie przesuwały się delikatnie po brzuchu Kate, aż w końcu objął nimi jej ręce złożone jak do modlitwy.

– Nie martw się, wszystko będzie dobrze... Chcesz jeszcze poleżeć? Zrobić ci kawę?

Kate spojrzała na Bena nieświadomie tęsknym wzrokiem, próbując znaleźć w nim potwierdzenie:

– Powiedz, że tym razem się uda.

Gdy była w stanie podwyższonego niepokoju, miała wrażenie, że mąż odrobinę się od niej odsuwa. Nie był już taki współczujący jak dawniej, kiedy potrzebowała wsparcia. Do tego powtarzał stale, że chciał dziecka po to, by przyniosło im szczęście, a nie – ciągłe zmartwienia. Kate zastanawiała się czasami, czy Ben w ogóle jeszcze chce zostać ojcem.

Ale zanim zdążyła go o cokolwiek spytać, rozluźnił uścisk. Pochylił się nad nią, pocałował jej oczy i usta, a potem przyciągnął złączone dłonie Kate do swoich warg. Miłość, którą poczuła do niego w tej chwili, była nie do opisania.

Ben pochylił się i rozpoczął udawane badanie.

– Hmm... Brzuch robi się coraz większy, czyż nie?

Uśmiech powoli rozkwitał na twarzy Kate.

– Może to więcej niż jedno dziecko? – powiedziała zaczepnie, dając się wciągnąć w zabawę.

– Wyszedłem tylko na pół godziny, jak tego dokonałaś? – Odgarnął kosmyk włosów z jej twarzy i zaczął wodzić palcem po jej wydętych wargach. – Chodź, kochanie, może poczujesz się lepiej, jeśli wstaniesz i się ubierzesz, a ja przygotuję nam kawę i śniadanie?

Ben podniósł się i pociągnął Kate za sobą. Wstała, ale bardzo powoli i ostrożnie, tak żeby nic nie przeszkodziło w połączeniu jajeczka ze spermą, powstaniu zygoty, a potem zarodka i płodu wewnątrz jej brzucha. Niesamowita była świadomość, że nawet kiedy jadła, spała czy się kochała, drobniutkie rączki, nóżki i stópki jej dziecka cały czas rosły... Absolutny cud.

Minęły dopiero dwa miesiące, jednak Kate nie była pewna, czy zniosłaby, gdyby znowu coś poszło nie tak. Ledwie przeżyła ten wstrząs poprzednim razem. Tak bardzo chciała dać Benowi prawdziwy, żywy dowód swojej miłości. Dziecko z jego brązowymi oczami i czarnymi kręconymi włoskami.

Zarzuciła ręce na ramiona męża i przytuliła się mocno.

Odwróciwszy głowę, obserwowała ich wspólne odbicie w lustrze szafy. Bardzo do siebie pasowali. Ale po chwili zobaczyła, że uśmiech znika z twarzy Bena i jej mąż znów przybiera poważną minę. Jego usta zacisnęły się w cienką linię, a smutek, który czaił się w oczach, teraz ukazał się w pełni. Ben zmarszczył brwi i było jasne, że jeśli myśli o ich przyszłości, nie podoba mu się to, co widzi.

Jak długo będę to ciągnąć? – zastanawiała się Kate.

Ben coś przed nią ukrywał.

Wiedziała, że jeśli od niej odejdzie – ona rozpadnie się na kawałki. Czy nie zdawał sobie sprawy z tego, że znosi to całe cierpienie tylko ze względu na niego?

Objęła go mocniej. Nigdy nie pozwoli mu odejść.

I urodzi to dziecko. Za wszelką cenę.

GURGANW

Doktor Subhash Pandey usiadł w swoim fotelu, usiłując odegnać zmęczenie. Wciąż nie mógł dojść do siebie po ciągłych zmianach czasu w trakcie podróży do siedmiu krajów i dziewięciu miast. Jedynie podczas krótkiego postoju w Berlinie znalazł hotel, w którym mógł się trochę przespać. Pozostałe miejsca noclegowe wyróżniały się łatwym dojazdem, ale i bardzo niskim komfortem. Tak więc w sumie przez dziesięć dni spał niecałe dwadzieścia godzin. Dwie godziny na dobę, a czasem nawet mniej. Wyjrzał przez okno i z przyjemnością popatrzył na nowo wybudowany szpital. Jego stalowo-szklana konstrukcja lśniła w ciepłych promieniach słońca. Wspaniała klinika Madonny z Dzieciątkiem w Gurganwie, tuż na obrzeżach Delhi.

Wymagało to wielu lat wysiłku, ale teraz, gdy Indie stały się celem turystyki medycznej, inwestycje (i tanie kredyty) zaczęły się mnożyć. Subhash Pandey przeciągnął się i ostrożnie pokręcił głową, rozluźniając napięte mięśnie, a potem wziął kilka głębokich wdechów, żeby zwolnić przyspieszony kofeiną puls.

Spojrzał na swój laptop: w kolejce czekało już dwanaście par, nie było więc czasu do stracenia. Przeglądał po kolei ich zdjęcia i dokumentację: trzy pary z Ameryki, jedna francuska, pięć brytyjskich, jedna niemiecka i dwie australijskie. W większości były to łatwe sprawy, oprócz dwóch par homoseksualnych – jednej z Wielkiej Brytanii, a drugiej z Niemiec. Zajmował się nimi wyłącznie dlatego, że płacili podwójnie. Normalna stawka dwóch milionów rupii wzrastała w takich przypadkach do czterech milionów, ponieważ załatwianie w Indiach spraw homoseksualistów rodziło wiele komplikacji. Był to temat tabu. Prawo też nie przychodziło im z pomocą. Ani małżeństwa, ani związki partnerskie pomiędzy gejami nie były oficjalnie uznawane, kwestia adopcji wiązała się więc z licznymi problemami.

Jednak nawet przypadki normalnych heteroseksualnych par nie zawsze były łatwe. Państwa, takie jak Niemcy, Hiszpania, Izrael, Francja i Belgia, wystosowały już noty, by nie udostępniać usług surogatek obywatelom ich krajów. Ale prośby wciąż napływały i pełni nadziei potencjalni rodzice przychodzili do kliniki gotowi stoczyć walkę z przepisami. Trzeba więc było im dokładnie wyjaśniać i tłumaczyć, jakiego rodzaju problemów powinni się spodziewać.

Sprawa stawała się dwa razy trudniejsza, gdy para była homoseksualna. Dlatego podwójna stawka była w pełni uzasadniona.

Doktor martwił się z powodu francuskich gejów, którzy zostali zarejestrowani w klinice. Dawczyni komórki jajowej i matka zastępcza była już „dla nich” w ciąży, ale z wstępnych ustaleń wynikało, że będzie im bardzo trudno zabrać dzieci do domu i wystarać się dla nich o francuskie obywatelstwo.

Pandey wciąż nie czuł się komfortowo, powierzając dzieci opiece homoseksualistów, ale jego żona, Anita, powtarzała mu, że jest tylko lekarzem, a nie księdzem. Dlaczego miałby narzucać im swoją moralność? Zastanawiał się, co by było, gdyby jego córkę, Ramolę, miało wychowywać dwóch mężczyzn. Ta myśl przyprawiała go o dreszcze. Może byłoby lepiej, gdyby mężczyźni dostawali chłopców, a kobiety dziewczynki. Ale tego też nie był do końca pewien. Czy rzeczywiście natura znaczy więcej niż wychowanie? Jego własne doświadczenie jako lekarza kazało mu wątpić we wszystko, oczywiście z wyjątkiem śmierci.

Być może Anita miała lepsze podejście, bo ta kwestia znacznie mniej ją niepokoiła. Nie martwiły jej nawet groźby ze strony organizacji Swami Ganga i Pratha Suraksha Sansthan, deklarujących walkę o zachowanie „moralnej tradycji” Indii i protestujących przeciw oddawaniu dzieci do adopcji parom homoseksualnym. Wzruszała wtedy tylko ramionami i odpowiadała, że Indie muszą iść z duchem czasu.

– Duch czasu nie ma tu nic do rzeczy – sprzeciwiał się Subhash. – Z tego, co wiem, homoseksualizm jest głęboko zakorzeniony w indyjskiej tradycji. Występuje nawet w Kamasutrze. Chodzi o coś innego. O ten cały biznes, o dawanie dzieci na wychowanie dwóm ojcom lub dwóm matkom. Czy to może być „normalna” rodzina?

– Dorośnij i przywyknij do tego – mówiła, uśmiechając się Anita.

Subhash Pandey podarł ostatni, pełen nienawiści list od organizacji Swami Ganga, straszący ogniem piekielnym oraz wiecznym potępieniem, i wyrzucił go do kosza na śmieci. W swojej poczcie elektronicznej znalazł podobnie brzmiący protest od ojca Thomasa. Subhasha rozbawiła myśl, że w kwestii potępienia homoseksualizmu hinduscy i chrześcijańscy kapłani nawiązali nić porozumienia. Zwykle bowiem, we wszystkim, zajmowali przeciwne stanowiska.

Doktor nacisnął dzwonek i po chwili w drzwiach pojawił się recepcjonista.

– Tak, proszę pana?

– Czy są już kobiety?

– Tylko dwie. Jedna jest wciąż chora.

– A ten gość, Sharma, jest z nimi? Lepiej, żeby był, nie chcę takiego bałaganu jak poprzednim razem. Potrzebuję ich dokładnych historii. Czy wszystkie są absolutnie czyste? Żadnej gruźlicy, HIV, i – na Boga – żadnej żółtaczki. Co się stało tej trzeciej? Mam nadzieję, że to nic zakaźnego?

Recepcjonista wyglądał na trochę zdenerwowanego.

– Pan Sharma wszystko panu opowie. W klinice dokładnie je sprawdzili. Wyniki ich badań pan Sharma ma ze sobą.

Subhash wzruszył ramionami.

– Jeśli znów coś sknoci, to znajdziemy kogoś innego do wyszukiwania kobiet. Powiedz mu, żeby wszedł.

Ciemnoskóry brzuchaty Sharma wkroczył do gabinetu, żując betel i popychając przed sobą dwie kobiety. Obydwie ubrane były w sari ze sztucznego materiału. Jedna z nich szła, ociągając się, podczas gdy druga wyglądała na pewną siebie – miała dość jasną cerę i prezentowała się całkiem nieźle. Subhash popatrzył na nią z ciekawością. Spory jędrny biust i małe wałeczki wkoło talii – prawdopodobnie była mężatką. Druga była szczupła i lepiej wyglądała, ale miała ciemną karnację, co zawsze stanowiło problem. Większość cudzoziemców wolała jasne kobiety – to sprawiało, że nie czuli się „kolonialnymi wyzyskiwaczami”. Wydawała się też bardziej zdenerwowana, zakryła głowę skrajem sari i wbiła wzrok w podłogę, podczas gdy jej koleżanka zwyczajnie usiadła i bez skrępowania zaczęła przyglądać się Subhashowi oraz sprzętom znajdującym się w pokoju. Doktor zauważył na jej twarzy nawet delikatne ślady makijażu – widać było lekkie pociągnięcia różu i szminki. Kogoś Subhashowi przypominała. Spojrzał na nią z bliska, a ona odwzajemniła spojrzenie.

Preeti, oczywiście! Była do niej bardzo podobna, tylko że Preeti była ładniejsza.

Pojawiła się dwa miesiące temu i niemal od razu została wykorzystana przez brytyjską parę, Susan i Mike’a Oldhamów. Subhash sporo ostatnio podróżował i nie widział Preeti przez kilka tygodni, ciekaw był, jak teraz się czuje.

Zanotował sobie, żeby sprawdzić, co u niej słychać – w czasie jego nieobecności zajmował się nią jego kolega i partner, Ashok Ganguly.

Subhash popatrzył na Sharmę, ubranego w biały strój safari. Jego owłosione stopy z pożółkłymi paznokciami i popękanymi piętami wystawały ze skórzanych sandałów i opierały się o podłogę.

Sharma był archetypem dostawcy. Facetem, którego wzywasz, gdy potrzebujesz zagranicznego alkoholu, lewego prawa jazdy, dokumentów do przedłożenia w urzędzie lub atestu budynku, który nie spełnia wymogów przeciwpożarowych. Był w stanie dostarczyć środki medyczne, butle z tlenem, drogie perfumy, importowane kamery... Nikt nie wiedział, jak ma na imię ani skąd pochodzi. Dzięki swojej zdolności dostarczania tego, czego klient sobie zażyczy, dorobił się małej fortuny. Miał mnóstwo znajomości i współpracował ze wszystkimi. Był nieoceniony w mieście takim jak Delhi. Subhash poszedł nawet na ślub jego córki, chociaż nie znosił wypraw do Karol Bagh i tłustych pakora[3], które jadło się, siedząc na plastikowych krzesłach, przy dźwiękach głośnej muzyki bhangra. Spokojny drink w klubie golfowym był bardziej w jego stylu. Ale taka była cena specyficznej znajomości z Sharmą.

– Czy tym razem je sprawdziłeś? – spytał Subhash.

Sharma puścił do niego oko.

– Osobista inspekcja, proszę pana. – Zaśmiał się przekonany, że żadna z kobiet nie zna angielskiego. – Ale jedna ma lekką grypę, więc odesłałem ją do domu. Przyjdzie w przyszłym tygodniu.

– Skąd pochodzą?

Sharma wyciągnął dwie, profesjonalnie wyglądające teczki nesesera ze skaju i położył je przed Subhashem, wskazując na dokumenty swoim serdelkowatym palcem.

– To jest Shobha. – Machnął w stronę bardziej pewnej siebie kobiety. – Tak jak Preeti jest z Uttar Pradeś, z wioski przy granicy z Nepalem. Jej mąż tam został. Mają jedno dziecko i potrzebują pieniędzy, bo chcą wybudować dom.

– Mam nadzieję, że wie, iż na początku dostanie bardzo mało i być może będzie musiała zostać tu dziewięć miesięcy, zanim otrzyma całą sumę? Kto będzie się wtedy zajmował jej dzieckiem?

– Mąż.

– A co z ludźmi z wioski? – spytał Subhash, który dobrze pamiętał ostatnią awanturę. – Co, jeśli się dowiedzą, że jest w ciąży, ale dziecko nie jest jej i nie może go zatrzymać?

– Nie dowiedzą się, proszę pana. Wszyscy jej krewni zostali w wiosce. Jej mąż nie mógł przyjechać, ale wszystko mu wytłumaczyliśmy. Nie będzie żadnego faktycznego ghapla[4] – rozumie pan – on wie, że to się wydarzy najpierw w probówce, a potem za pomocą zastrzyku. – Sharma mówiąc, cały czas chichotał, tak jakby sam nie wierzył we własne słowa.

– Pamiętaj, że nie chcę tu żadnej telewizji ani ludzi węszących wkoło i dopytujących, czyje to dziecko. A ta druga?

– Jest tutejsza, proszę pana. Sonia. Nie ma męża. Uciekł z inną. Jest więc zupełnie wolna. Miała troje dzieci. Jedno zginęło w wypadku, dwoje wciąż żyje. Pracuje w Delhi jako pokojówka, niedaleko budynku ministerstwa zdrowia. Mówi, że mieszka z kuzynem, bo oszczędza pieniądze, by sprowadzić tu dzieci. Teraz są na wsi z jej rodzicami. Chce zapewnić im dobre wykształcenie.

Subhash spojrzał na fotografię. W droższym ubraniu, po wybieleniu skóry, z makijażem i po bogatej w proteiny diecie Sonia mogłaby się nadać. Trzeba by zrobić jej lepsze zdjęcia (zwłaszcza na stronę internetową, która była zaprojektowana tak, by sprostać zachodnim gustom), w pastelowych barwach i z kwiatowym obramowaniem. Subhash miał ochotę dodać także kilka pucołowatych aniołków, ale Anita sprzeciwiała się temu, twierdząc, że pasują bardziej do ofert matrymonialnych. Tak czy owak, w dzisiejszych czasach wszystko da się poprawić w Photoshopie, więc z pewnością, po niewielkiej korekcie, zdjęcia Soni i Shobhy będą wyglądały jak fotografie kobiet z klasy średniej.

– Zawołaj pielęgniarkę. Zanim zaczniemy cokolwiek robić, sam chcę je zbadać.

Sharma natychmiast wyszedł, przykazując kobietom, żeby zaczekały. Spojrzały na niego, a potem usiadły w milczeniu. Sharma dobrze je przygotował.

Doktor szybko przejrzał ich dokumenty. Obydwie miały po dwadzieścia kilka lat i były słabo wykształcone, choć – co zadziwiające – Sonia ukończyła sześć klas. To mogło stanowić pewien problem, ponieważ zwykle wymagano średniego wykształcenia. Właściwie nie miało to żadnego znaczenia, ale składający zamówienie rodzice często sądzili, że jeśli surogatka jest wykształcona, to dziecko będzie miało lepszy start w życiu. I w żaden sposób nie dawało się im wytłumaczyć – zwłaszcza Amerykanom – że macica jest zupełnie obojętna na stopnie naukowe, a tym, co naprawdę ma znaczenie, jest właściwa dieta, odpowiednia dawka witamin i odpoczynek.

Przez dziewięć miesięcy zastępcze matki przebywały pod troskliwą opieką w wybudowanym niedawno, nowym skrzydle budynku. Było ich tam sześć: trzy z północnego wschodu (w tym Preeti, która była w ciąży od miesiąca), dwie z Pendżabu i jedna z Maharasztry. Niemal wszystkie nosiły dzieci zagranicznych klientów, tylko jedna – lokalnej pary. Ale większość pokoi czekała dopiero na swoje lokatorki i choć w komputerze Subhasha pojawiło się tego ranka dwanaście nowych zgłoszeń, to jego globalna ofensywa marketingowa obliczona była na większy odzew.

Dzięki Bogu, znajomości Sharmy obejmowały swoim zasięgiem całe Indie. Przechwalał się, że ma już listę pięciuset kobiet gotowych do współpracy. Subhash nieraz zastanawiał się, jakiego rodzaju relacje łączyły Sharmę z tymi kobietami. Czy rzeczywiście sprawdzał je osobiście, jak często podkreślał, czy jedynie w ten sposób kreował się na macho? W każdym razie wciąż pilnie potrzebowali dziesięciu zastępczych matek, a Sharma, mimo swoich przechwałek, nie nadążał ze sprowadzeniem odpowiedniej liczby kobiet.

Podobnie miała się sprawa z dawczyniami komórek jajowych. Gdy ostatnim razem doktor oznajmił, że muszą zwiększyć ich liczbę, Sharma zaczął przyprowadzać coraz młodsze, chętne dziewczyny, które często nie miały jeszcze swoich dzieci i godziły się na to wyłącznie dla pieniędzy. To kolejny problem, który martwił Subhasha coraz bardziej. Nie podobała mu się ta tendencja – choć Ganguly, jego współpracownik, wydawał się z tego faktu zadowolony.

Pielęgniarka weszła do gabinetu i zaciągnęła zasłonkę przy łóżku, na którym miała być badana Shobha.

Kobieta weszła za kotarę, położyła się, zgodnie z instrukcjami pielęgniarki podciągnęła sari i rozłożyła szeroko nogi. Subhash włożył rękawiczki. Miał nadzieję, że jej łono będzie czyste. Z zadowoleniem stwierdził, że było ogolone, mógł więc spokojnie rozpocząć badanie. Wszystko wydawało się w porządku, kobieta nie miała żadnych uszkodzeń ani zmian chorobowych, a jej biodra nadawały się do noszenia dzieci.

– Ile lat ma twoje dziecko? – spytał doktor w hindi.

Zawahała się chwilę, zanim odpowiedziała trochę zdenerwowana.

– Pięć.

– Czujesz gdzieś ból? – zaczął uciskać jej brzuch. Wynik badania USG był dobry, ale zawsze lepiej jest się upewnić, że nie ma żadnych zmian chorobowych. Potrząsnęła głową i delikatnie uśmiechnęła się w zabawny sposób.

– Miesiączki są regularne?

Zarumieniła się lekko i powiedziała:

– Regularne.

– Muszę zbadać twoje piersi, więc rozepnij bluzkę.

Ściskał jej biust trochę mocniej, niż powinien, szukając guzków, a ona wciąż się uśmiechała. Pielęgniarka zajęta przygotowywaniem sprzętu do mierzenia ciśnienia nie zwracała na nich uwagi. Była bardzo dyskretną kobietą z Kerali i rzadko odzywała się niepytana.

Subhash zbadał jeszcze stetoskopem serce i płuca Shobhy, a potem wrócił do biurka. Dziwił się, że jego własne serce biło dużo szybciej, niż powinno, ale pomyślał, że to pewnie skutek różnicy czasu. Czuł się zmęczony i miał wilgotne ręce.

Czy to mogło być z jej powodu? Jedyny raz, kiedy ciało doktora zareagowało w taki sposób, zdarzył się wtedy, gdy Sharma po raz pierwszy przyprowadził Preeti. Subhashowi spodobały się jej piersi. Kremowe z jasnobrązowymi sutkami.

To osobliwy biznes. Większość ludzi sądzi, że na doświadczonym lekarzu ciało ludzkie nie robi żadnego wrażenia, ale nawet teraz, po dziesięciu latach w zawodzie, Subhashowi zdarzało się czuć pożądanie. Wiedział, że to niebezpieczne i że w pracy powinien chować się za maską obojętności.

Ostatecznie ta kobieta, choć tego nieświadoma, była warta dwa miliony rupii. Albo nawet, przypomniał sobie z niechęcią, cztery miliony.

Zapisując wyniki badania na kartce przyczepionej do dokumentów kobiety, Subhash otarł pot z czoła. Klimatyzacja musiała być ustawiona na zbyt wysoką temperaturę.

Pielęgniarka wyszła na korytarz i zawołała Sonię.

Subhash wypił szklankę wody.

Z jakiegoś powodu znów przypomniała mu się Preeti siedząca naprzeciwko niego po badaniu kilka miesięcy temu. Zmysłowy wdzięk wyróżniał ją spośród innych surogatek. Wygładzając sari, posłała mu spod swych długich rzęs spojrzenie, w którym czaił się promyk podniecenia.

– Czy wszystko w porządku, proszę pana? Pan Sharma powiedział, że zapłaci nam pan pięćset tysięcy za dziecko? – spytała bez ogródek.

– To prawda. Czy Sharma rozmawiał już z twoim mężem i wszystko mu wyjaśnił?

– Tak.

– Wiem, że jego zgoda jest w dokumentach, ale wolę to potwierdzić. Jesteś pewna, że nie będzie miał nic przeciwko?

Subhash zastanawiał się, czy jej mąż zdoła spędzić bez niej dziewięć miesięcy. Była taka rozpalająca!

– Najzupełniej, proszę pana. Moja siostra mnie zastąpi.

Sposób, w jaki to powiedziała, podsunął doktorowi myśl, że to rodzinny interes. Ostatecznie ta kobieta jedną ciążą zarobi więcej niż jej mąż przez całe życie.

– Więc on się zgadza?

– Ależ proszę pana, on sam poszedł do pana Sharmy, żeby mnie tu wziął. W czym problem? Świetnie daję sobie radę z rodzeniem dzieci. Inne kobiety miewają kłopoty, a mnie przychodzi to bardzo łatwo. Mój mąż jest tu z nami, chce pan z nim porozmawiać?

Subhash potrząsnął głową. Jeszcze nie teraz. Miał przeczucie, że w przyszłości będzie miał do czynienia z Preeti wiele razy.

– Panie doktorze – pielęgniarka przerwała jego zadumę – Sonia jest już gotowa do badania.

Wstał, zdając sobie sprawę, że nie usłyszał, gdy pielęgniarka mówiła do niego pierwszy raz. Czuł się bardzo zmęczony.

Sonia wydawała się z pozoru nieśmiała, ale sposób, w jaki się położyła, nie potwierdzał tego. Subhash rzucił szybkie spojrzenie na jej twarz. Twarde, zimne oczy wpatrywały się w niego. Po chwili odwróciła wzrok. Lekarz doszedł do wniosku, że wykańcza go różnica czasu.

Po badaniu Soni, znużony, zamknął teczkę z dokumentami. Przynajmniej te dwie dziewczyny były w porządku. Powinien jeszcze porozmawiać z Ashoką Gangulym o następnej partii embrionów z Wielkiej Brytanii, tak żeby wszystko było gotowe na czas. I musi dać Sharmie ostateczny termin sprowadzenia pozostałych kobiet. Miał przeczucie, że wkrótce zaleje ich fala nowych zamówień – Indie stały się teraz głównym ośrodkiem zastępczych macic.

Podniósł słuchawkę i zadzwonił do Ganguly’ego, żeby zapytać o ciążę Preeti. Choć Ganguly dołączył do ich zespołu dopiero rok temu, całe przedsięwzięcie traktował entuzjastycznie i we wszystko mocno się angażował. Było to doktorowi bardzo na rękę, z równym zapałem składał coraz więcej na barki kolegi, dzięki czemu mógł planować wyjazd z Anitą na krótkie wakacje.

I wypad na golfa.

Na razie jednak pozostawało to wciąż jedynie w sferze marzeń.

BOMBAJ

Podinspektor Diwan Nath Mehta wiedział, że to nie jest dobry dzień. Poranek zaczął się źle, bo jego żona, Malti, złościła się, że w tym roku znów nie dostał awansu. Miała nadzieję, że dzięki pracy w Departamencie Cła i Akcyzy na międzynarodowym lotnisku w Bombaju nawiąże kontakty z grubymi rybami indyjskiej społeczności. Wiedział, że oczami wyobraźni widziała swojego męża łapiącego szefa mafii narkotykowej lub choćby – gwiazdę Bollywood, która nie chciała zapłacić cła za swój najnowszy samochód. Marzyła o potajemnych spotkaniach Mehty ze światem przestępczym (choć zdjęcia jego członków bawiących się na przyjęciach w towarzystwie policji i polityków można było regularnie oglądać w gazetach). Nawet podczas ataku na hotel Tadż Mahal miała nadzieję, że jej mąż przeładuje broń i aresztuje choć jednego terrorystę. I zupełnie nie przeszkadzał jej fakt, że w tym czasie Mehta znajdował się wiele kilometrów od miejsca rozgrywania się całej akcji.

Marzyła, by lotnisko zaatakowali Pakistańczycy. Jej mąż mógłby się wtedy wykazać i być może nawet stałby się bohaterem narodowym.

Mehta żył pod presją dzikiej wyobraźni żony. Każdego dnia, gdy wyjmowała jego starannie wyprasowany mundur, widział tęsknotę w jej oczach – może to dziś jego pies złapie trop i pomoże mu wykryć międzynarodowy przemyt heroiny.

– Znowu nie było żadnych przemytników? – pytała zawiedziona wieczorem, odbierając od niego puste pudełko po drugim śniadaniu i kładąc je na kuchennym blacie ich małego mieszkanka w Dadar, w centrum Bombaju.

W ostatnich dniach zrobiło się spokojniej, bo rodzice Mehty, którzy mieszkali z nimi – wyjechali. Mehta i jego żona, chociaż byli małżeństwem już od dziesięciu lat, nie mieli dzieci. To często smuciło Malti. Jako odważna, silna kobieta z jasno sprecyzowaną wizją świata uważała, że sprawy powinny iść według jej planu i wyprowadzało ją z równowagi, gdy działo się inaczej. Mąż stanowił jej ulubiony życiowy „projekt”, a ponieważ był to plan długofalowy, miała nadzieję, że pewnego dnia uda jej się osiągnąć perfekcję. Posiadanie dzieci prawdopodobnie przeszkodziłoby Malti w precyzyjnym realizowaniu tej misji, ale że ich nie miała, mąż znajdował się nieustannie pod jej mikroskopem. I tak jak podczas sekcji zwłok żaby lekko uderza się w jej kończyny, by sprawdzić oznaki życia, tak i Mehta podlegał ustawicznym poszturchiwaniom i nakłuwaniom.

Tak więc gdy wracał do domu, siadał na kanapie, poruszał palcami stóp wyswobodzonymi z butów i popijając herbatę zastanawiał się, jak upiększyć wydarzenia tego dnia, aby żona odniosła wrażenie, że uratował świat przed globalną katastrofą.

Niestety, pozostawała jeszcze sprawa wynagrodzenia.

Ostatnio kolega Mehty, Satish Bhonsle, złapał przemytnika przewożącego w walizce sztabki złota. Drobny procent od wartości przechwyconej kontrabandy został mu wypłacony jako nagroda, dzięki czemu stał się bogaty i został miejscowym celebrytą. Wywiad z nim opublikowano w gazecie „Marathi”, a lokalna stacja telewizyjna nagrała w jego domu specjalne wydanie programu „Dzień z życia Satisha Bhonsle’a”.

Tamtego wieczoru Diwan Nath Mehta postanowił wrócić do domu jak najpóźniej. Wiedział, że zastanie w nim zapłakaną żonę, siedzącą przed figurką Shirdi Ka Sai Baby[5] w salonie koło telewizora (który podarował im jej ojciec), z rozpuszczonymi włosami, wzniesionymi ramionami, lamentującą i pytającą otwarcie swojego boga, dlaczego to musiał być Bhonsle, a nie jej mąż.

Uważała, że Mehta został stworzony do wielkich spraw i poważnych zadań – na to przecież jej ojciec, sklepikarz z Nagpur, oszczędzał całe życie. Posag Malti, na który składało się to mieszkanie, skuter i złożona w banku biżuteria o wartości trzystu tysięcy rupii, był inwestycją w karierę podinspektora. Dwa lata temu ojciec podarował im lodówkę, a wcześniej telewizor. Mehta powinien był co najmniej podwoić zainwestowane w niego pieniądze. Ponieważ tego nie zrobił, ojciec dał im sto tysięcy rupii w gotówce (bez wątpienia były to pieniądze pochodzące ze sprzedaży jakiejś własności i trzymane na czarną godzinę). Malti nie zamierzała wspominać rodzinie, że jej mąż nawet nie otworzył tej koperty.

Leżała nietknięta w szafie. Mehta wiedział, że największą troską jego żony było teraz przypuszczenie, że być może poślubiła uczciwego człowieka. Albo – co byłoby już prawdziwym horrorem – mężczyznę, którego nie interesuje zarabianie pieniędzy. A w takim wypadku mieszkanie, skuter, gotówka i biżuteria były wszystkim, co Malti będzie kiedykolwiek posiadała. I do tego jeszcze nie miała dzieci, hai bhagwan!

Znając rozmiar jej ambicji, Mehta ciągle zastanawiał się, jak ma wyznać, że jest tylko zwykłym urzędnikiem pracującym w biurze na zapleczu i że to jego szef, Nazir Ali, zajmuje się wszelkimi przypadkami naruszenia prawa.

W rzeczywistości działalność Departamentu Cła i Akcyzy zazwyczaj opierała się na doniesieniach importerów o ewentualnych wykroczeniach. I oczywiście, raz na jakiś czas, zdarzały się poufne donosy. Bardzo rzadko jednak informowano o takich wydarzeniach wyższe instancje, a i wtedy „komisja” zazwyczaj wyciszała sprawę. Czasami jednak trzeba było zrobić coś, co pozwoliłoby utrzymać wiarygodność departamentu. Przeprowadzano więc, na przykład, ostrożną konfiskatę podejrzanej kontrabandy. W dziewięćdziesięciu procentach przypadków kończyła się ona opublikowaniem następnego dnia w gazecie zdjęcia uśmiechniętych urzędników Departamentu Cła i Akcyzy demonstrujących przechwycony towar. Ich stosunki z mediami układały się bardzo dobrze głównie dzięki temu, że wielokrotnie przepuszczali bez cła kamery telewizyjne, komputery i inny sprzęt elektroniczny potrzebny dziennikarzom. Czasami zdarzały się też fałszywe donosy. O tych – nie wspominano w ogóle.

Mehta nie był pewien, do jakiej kategorii zostanie zaliczona jego ostatnia sprawa. Chociaż wydawała się bardzo podejrzana, równie dobrze mogła okazać się drobnostką. A wtedy zamiast przynieść mu wieczną sławę i bogactwo, zamieniłaby się w jedną z tych chwil, gdy wszyscy szydzą z niego, wołając:

– Mehta, dlaczego do kurwy nędzy upierałeś się, by otworzyć tę przesyłkę, ty jebco? (to ostatnie słowo miało oznaczać „siostrojebcę”, ale zwykle było skracane do „jebcy”).

Ponieważ jego ojciec w przekonaniu, że syn stanie się potężnym bogaczem, nazwał go dumnie „Diwan”[6], Mehta był nawet zadowolony, gdy ktoś dokuczał mu z innego powodu. Najczęściej bowiem drażniono się z nim, nazywając – ze względu na imię – feudalnym paniczem, którym oczywiście nie był.

Tego poranka po raz pierwszy w życiu jego szef, Nazir Ali, poprosił go o „sprawdzenie” pewnej „podejrzanej” przesyłki. I tak oto Mehta stał, wpatrując się w kilka stalowych pojemników przypominających małe rakiety lub błyszczące bańki na mleko. Chwilę później obszedł je dziarsko dookoła, zastanawiając się, czy mogą wybuchnąć. To byłby chyba niezły początek.

Adresatem przesyłki była klinika w Gurganwie. Po co szpital importuje stalowe pojemniki? Może zawierają jakieś chemikalia wykorzystywane w medycynie? Mehta zabierał się właśnie do czytania dokumentów, gdy wszedł jego szef.

Nazir Ali był wysokim, dobrze zbudowanym mężczyzną, który ćwiczył muskuły każdego dnia. Skonfiskował kiedyś sprzęt przeznaczony na siłownię, a ponieważ importer nie był w stanie zapłacić należnego cła, urządzenia wypolerowane do połysku stanęły w jego biurze. Z jakichś przyczyn sprzęt nie mógł być zlicytowany i tak Ali zaczął stopniowo z niego korzystać. Teraz spędzał już większość dnia, podnosząc ciężary i rozciągając stalowe linki. To z pewnością zmniejszało uciążliwość nudnej pracy, która przebiegała według ustalonego planu dawania i brania. Jak sam lubił podkreślać, zasada była prosta: „Wyjąć z twojej kieszeni i włożyć do mojej”. Trzeba jednak szczerze przyznać, że szef dzielił się zyskiem ze swoimi pracownikami i dodatkowo zawsze dawał im szansę popracowania nad muskulaturą. Kilku z nich wyrzeźbiło sobie sylwetkę do tego stopnia, że zakwalifikowano ich do wyborów „Mistera Indii” i obwożono po całym kraju. Jednak Mehta był za mało ważny i zbyt nieśmiały, by domagać się udziału w ćwiczeniach lub choćby maleńkiej części finansowych korzyści.

Dlatego schlebiało mu, że tym razem Ali właśnie jego poprosił o pomoc. Stało się tak prawdopodobnie dlatego, że wszyscy inni byli zajęci sprawą przemytu kokainy. Był to często pojawiający się problem, wymagający specjalnych ekspertyz. Chodziło zawsze o duże pieniądze i dlatego Ali mógł powierzyć to zadanie jedynie najbardziej zaufanym ludziom. Kwestia „stalowych pojemników” była zaś najwidoczniej znacznie mniej ważna.

– Czemu zatrzymaliśmy ten transport? – nie mógł zrozumieć Mehta.

Te bańki na mleko nie mogą być groźne, tłumaczył sobie. Gdyby było jakiekolwiek podejrzenie, że zawierają materiał wybuchowy, nie zostawiono by ich tutaj, tylko odesłano do pirotechników.

– Przeczytaj uważnie te dokumenty. Ten jebca saala[7] nas kantuje. To handel ludzkimi organami.

– To tylko bańki na mleko, szefie. – Złe przeczucia Mehty na temat zatrzymanej przesyłki natychmiast powróciły. Czemu musi stawiać czoła zirytowanemu szefowi w sprawie tych bezwartościowych pojemników? – Mam je prześwietlić?

– Czytałeś papiery? Promienie rentgena mogłyby uszkodzić zawartość przesyłki. – Ali pochylił się nad Mehtą. – Wiesz, co jest wewnątrz? Czytaj!

Mehta starał się powstrzymać dygot (szef był znany z łamania kości tym, którzy się z nim nie zgadzali) i przeczytać uważnie dokument. Przy trzeciej stronie wreszcie zrozumiał. W pojemnikach znajdował się ciekły azot, w którym zanurzone były embriony. Ich rodzice nosili zagraniczne nazwiska: Betty i Alexander Smith, Susannah i Peter Wimpole, Hannah Jacobson i Kevin Franzen itd. Każdy pojemnik był oddzielnie oznaczony. Z Wielkiej Brytanii wysłała je firma o nazwie Mybaby.com. Najpierw miały dotrzeć do BirthingBabies Company w Delhi, a stamtąd do kliniki Madonny z Dzieciątkiem w Gurganwie.

Mehta usiłował przypomnieć sobie lekcje biologii ze szkoły.

– Szefie, to tylko embriony, nie są jeszcze istotami ludzkimi.

– Powiedziałem, że to ludzie. Saala, skurwysyny, jebcy, co oni sobie myślą? Wydaje im się, że mogą tu przysłać małe amerykańskie dzieciaki i wrobić nas w biało-biały naród gora[8]?

– Angielskie gora, szefie, nie amerykańskie – wyrwało się Mehcie, ale szybko pożałował swoich słów.

Nagle Ali uspokoił się, a w jego oczach mignął błysk zrozumienia. Pstryknął palcami w podbródek przestraszonego Mehty.

– Może nie tylko dzieci gora, ale do tego chrześcijańskie! Z pewnością. Saala, ci gora zawsze kombinują, jak by nas tu złapać za jaja.

Mehta w odruchu obronnym zasłonił swoje przyrodzenie i upewnił się, że wszystko jest na swoim miejscu.

Zastanawiało go, dlaczego jego zazwyczaj opanowany szef tak bardzo się uniósł. I w jaki sposób tak niewielka liczba embrionów mogłaby doprowadzić do zmiany koloru i religii całego narodu. Słyszał już różnego rodzaju zarzuty w stosunku do Kościoła, ale ten wydał mu się nieprawdopodobny.

– Ci gora mają mniej dzieci niż my. Starzeją się, podczas gdy my mamy młody naród. Więc wymyślili sobie, że to zmienią, rozumiesz?

Najwyraźniej Ali przemyślał to już wcześniej.

– Chcą, żeby kobiety przestały wydawać na świat nasze dzieci i zamiast tego rodziły gora. Nasze kobiety wykonują robotę, a ich populacja rośnie. To spisek, nie widzisz tego? Nowy sposób kolonizacji.

Mehta poczuł się oszołomiony, gdy uświadomił sobie, że ta międzynarodowa intryga została wykryta właśnie w pokoju numer 22 w Departamencie Cła i Akcyzy.

– Szefie, zadzwońmy do firmy BirthingBabies i dowiedzmy się wszystkiego. Twierdzi pan, że to nielegalne, ponieważ to są ludzkie zarodki? Przez ostatni rok widziałem wiele podobnych przesyłek i nikt ich nie zatrzymywał.

– Tym razem będzie inaczej.

Rozległ się dzwonek telefonu i Ali zły, że mu przeszkadzają, podniósł słuchawkę.

Jednak w trakcie rozmowy jego twarz zaczęła przybierać błogi wyraz.

– Tak, mam je. Proszę się nie martwić, dostanie je pan, kiedy tylko zechce. – Pokiwał głową, uśmiechnął się tajemniczo do podwładnego i odłożył słuchawkę.

Ku zaskoczeniu Mehty Ali gwałtownie porzucił swoje ewangeliczne zarzuty wobec embrionów. Zamiast tego zaczął się głośno zastanawiać, w jaki sposób można na tych zarodkach zarobić. Tym samym wkroczyli na dobrze znany grunt, choć Mehta po raz pierwszy został do takich rozważań włączony.

Ali patrzył teraz niemal z czułością na „bańki do mleka”.

– Zasada jest prosta. Nie odpuszczę ludziom, którzy są nimi zainteresowani. Ekonomia, chłopie, ekonomia. Rzadki towar staje się cenny. Zwołaj konferencję prasową, poinformujemy o przechwyceniu towaru.

– A co z tym potem zrobimy? Szefie, te dzieci nie mogą tu czekać w nieskończoność. Przeniesiemy je gdzieś?

– Nic się nie martw. Wszystko mam zaplanowane. Masz pojęcie, ile wart jest każdy taki embrion gora? Przynajmniej pięćdziesiąt tysięcy. A tak długo, jak będę utrzymywał, że te zarodki są nielegalne, tak długo ich cena będzie rosnąć.

Mehta był wstrząśnięty. Nie miał pojęcia, że zarodki poczęte przez Patricię i Scotta Ramsfieldów, Zenobię i Geralda Mathewsów – przejrzał listę, na której było co najmniej dwanaście różnych par – były tak cenne.

– Ale dlaczego?

– Jebco, kretynie, to nieważne? Dla nas to gratka! Zarodki zostaną przecież wykorzystane, z tą tylko różnicą, że zostaną użyte nie w Delhi, ale tu na miejscu, w Bombaju.

A więc embriony mogą być cenne także dla kogoś innego oprócz adresata? Skonfundowany Mehta zaczął odpędzać wizję swojej od dawna cierpiącej żony, która pojawiła mu się nagle przed oczami. Modliła się przez dwie godziny każdego ranka i wieczora, a od pół roku pościła we wszystkie wtorki. Odmówiła nawet sypiania z mężem, twierdząc, że tylko jej abstynencja w połączeniu z modlitwami mogą dopomóc, by stał się skorumpowaną jednostką obdarzoną instynktem przetrwania. Powiedział jej to astrolog. I obiecał zwrot pieniędzy w wypadku niepowodzenia.

Być może czarna magia zaczęła właśnie działać.

Mehta zmarszczył brwi, uświadomił sobie bowiem, że nawet gdyby, łamiąc własne zasady, zyskał tylko jeden procent od całej zarobionej sumy, i tak zyskałby w oczach Malti.

– Dobrze, szefie, co musimy zrobić?

Ali w asyście Mehty wkroczył do swojego biura. Usiadł przy biurku i położył nogi na blacie.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Bhelpuri – indyjska przekąska z ryżu i warzyw (wszystkie nieoznaczone przypisy są autorstwa tłumaczki).

[2] Narial pani – woda z wnętrza kokosa.

[3] Pakora – popularne indyjskie danie – panierowane warzywa smażone w głębokim tłuszczu.

[4] Ghapla (hindi) – sztuczka, oszustwo.

[5] Shirdi Ka Sai Baba – indyjski mistrz i nauczyciel duchowy uważany przez swych wyznawców za awatara boga Siwy.

[6] Diwan (z arab.) – w muzułmańskich Indiach wysoki urzędnik nadzorujący finanse państwa, często pełnił też funkcję ministra spraw zagranicznych i wewnętrznych.

[7] Saala (hindi) – dosłownie „brat żony”, bywa używane w slangu jako wulgaryzm.

[8] Gora (hindi) – dosłownie „biały”, pejoratywne określenie osób o jasnej cerze.

Rozdział 2

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Nota autorska

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału

ORIGINS OF LOVE

Redakcja

Urszula Hollanek

Korekta

Monika Kiersnowska

Jadwiga Piller

Projekt okładki

Katarzyna Borkowska

Zdjęcie na okładce

Image Source/Corbis/FotoChannels

Copyright © by Kishwar Desai, 2012

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2013

Copyright © for the translation by Ewa Zagiewa, 2013

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53, 02-953 Warszawa

ISBN 978-83-63387-77-8

Plik ePub opracowany przez firmę eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl