Henryk Grynberg

Żydowska wojna
Zwycięstwo

Fragment

Zwolennikom przedawnienia

Zastanawia mnie i przeraża cena życia. Dlatego muszę powrócić do sprawy nieuniknionego losu mojego ojca i nieprawdopodobnej wytrwałości samotnej w swojej walce kobiety, mojej matki. Muszę to zrobić teraz, kiedy tak łatwo, choć znów niebezpiecznie, jest żyć.

Żydowska Wojna

Część pierwsza
OJCIEC

Mój ojciec biegał do dziedzica, przekupywał żandarmów, robił co mógł. Dziedzic przekonywał żandarmów, że ojciec jest na folwarku niezbędny, i jeśli naprawdę zależy im, ażeby w terminie dostarczono te wszystkie kontyngenty, jakich się domagają, to powinni mu ojca na folwarku zostawić tak długo, jak długo to będzie możliwe. Więc ojciec pracował, prowadził mleczarnię i pomagał w rachunkach jak przedtem, tylko że nie dziedzic płacił ojcu, lecz ojciec dziedzicowi. Udawało się to przez rok.

Dziedzic pomagał zresztą ojcu do samego końca. Wreszcie, kiedy nie było już innej rady, ojciec załadował na pożyczoną od dziedzica furę całą resztę tobołów – resztę, bo najważniejsze rzeczy zostawił u dziedzica i u innych ludzi – i pojechaliśmy do miasteczka, w którym mieszkała rodzina mamy i do którego przesiedlono już również dziadka z sąsiedniej wsi wraz z rodziną, i gdzie zamieszkaliśmy w jednej izbie w należącej do dziadka kamienicy. I ojciec, i dziadek wychodzili codziennie na szosę tłuc kamienie. Ale nie było wcale źle, dopóki Niemcy nie zaczęli wysyłać ludzi do obozu koło Węgrowa. A zaczęło się od cukru i mąki.

Miasteczko dostawało pewną ilość cukru i mąki, a zadaniem prezesa i Rady było rozdzielanie tego cukru i mąki na kartki. Ale cukru i mąki było za mało i nie mogło wystarczyć dla wszystkich, nawet jeśli mieli kartki. Więc kto przyszedł pierwszy, ten dostał, a kto się spóźnił, odchodził z kartką... Dopiero po jakimś czasie okazało się, że kto miał w gotówce „pokrycie” na odpowiednią ilość kartek, ten przychodził na czas, a kto nie miał pieniędzy, ten przychodził i przychodził, i zawsze przychodził... za późno.

Ojciec pieniądze miał, więc wszystko było w porządku, dopóki w porozumieniu z Radą nie przehandlowano w Mińsku Mazowieckim połowy cukru, a potem połowie ludności określonej jako „mniej potrzebująca” nie przydzielono kartek. A wśród tych ludzi znaleźliśmy się i my. Wtedy ojciec poszedł do Nusena, który był prezesem, żeby wyjaśnić sprawę. Zauważył przy tym w kredensie Nusena za szkłem cały plik niewydanych kartek.

– Dlaczego nie dałeś mi kartek? – zapytał ojciec.

– Bo nie ma – odpowiedział Nusen.

– Czego nie ma, kartek?...

– Nie ma cukru. Dali tylko połowę...

– A kartki dali?... – ojciec przysunął się do kredensu.

– Jakie kartki? – zdziwił się Nusen.

– A te!... – powiedział ojciec sięgając po plik kartek za szkłem. Nusen rzucił się, żeby te kartki ojcu odebrać, ale ojciec wybiegł na ulicę. Nusen pobiegł za nim. Ojciec wbiegł na posterunek, którego komendantem był Laskowski, i podał te kartki Laskowskiemu.

Nusen musiał wtedy dać ojcu nasze kartki i postarać się, ażebyśmy otrzymali za nie mąkę i cukier, a Laskowski powiedział do ojca, że dobrze zrobił. Ale kiedy Niemcy zażądali od Nusena wysłania dodatkowego kontyngentu mężczyzn do obozu koło Węgrowa, Nusen wpisał ojca na listę.

Podczas gdy ojciec przebywał w obozie, gdzie kopał przydrożne rowy, myśmy zachorowali na tyfus. Kiedy ojciec się o tym dowiedział, zaczął szukać sposobu, żeby uciec z obozu. Pewnego razu Niemiec, który ich pilnował, zwrócił uwagę, że ojciec w jednym miejscu kopie głęboko, jak należy, a w innym, którego tak nie widać, płytko albo zupełnie nie.

– Komm hier! – zawołał na ojca. A kiedy ojciec podszedł, Niemiec uderzył go szpicrutą zakończoną żelaznym jajkiem.

– To tak się kopie?! – zawołał.

Ojciec wrócił na miejsce i kopał tak głęboko, jak tylko mógł, dopóki ten Niemiec patrzył, a kiedy Niemiec się oddalił i na jego miejsce przyszedł granatowy policjant, ojciec się chwycił za brzuch i powiedział, że brzuch go rozbolał ze strachu, jak go ten Niemiec uderzył, i że musi iść w krzaki. A krzaki ciągnęły się aż do samego lasu, więc jak ojciec poszedł, to już nie wrócił, tylko został w lesie, a na drugi dzień przyszedł do nas do domu.

Ojciec wynajął u chłopa furmankę, położył na nią mamę i mnie, a małego Bućka zostawił u dziadka, i powiózł nas do szpitala. Ale ojciec nie zawiózł nas do szpitala do Mińska, gdzie chorych wykańczali, kazali im po prostu leżeć, aż umrą. Zawiózł nas do prawdziwego szpitala, do Węgrowa. Nie siedział na furze, gdy nas wiózł, tylko szedł obok i pomagał koniom. A w tym czasie sam już był chory, więc jak dojechaliśmy do Węgrowa, to położono go razem z nami.

Kiedy mama i ja wyzdrowieliśmy, ojciec był jeszcze chory, więc wróciliśmy ze szpitala sami. A tu okazało się, że nasze mieszkanie zostało już zajęte przez kogoś innego i prezes Nusen przydzielił nam miejsce w baraku razem z biedakami. Kiedy ojciec wrócił ze szpitala, był bardzo chudy i ledwo się trzymał na nogach, ale tego samego wieczora poszedł do Nusena.

– Co ty sobie myślisz? – powiedział. – Obcym ludziom oddajesz mieszkanie w kamienicy, która jest własnością mojego ojca, a mojej żonie i dzieciom, co się ledwo wyratowali z tyfusu, każesz mieszkać w szopie z żebrakami?!

– A ty?! – odpowiedział Nusen. – Co ty wyprawiasz?! Uciekasz z obozu, a ja mam za ciebie odpowiadać?! Masz szczęście, że cię jeszcze nie złapali. Ja też mam żonę i dzieci!... Ani ciebie, ani twojej rodziny nie ma na liście mieszkańców! Skąd miałem wiedzieć, że wrócą ze szpitala?! Czy tak dużo ludzi stamtąd wraca?...

Nusen miał żonę, starszą od siebie, Frymkę, i zawsze robił to, co mu ona kazała. Miał też dwoje bardzo ładnych dzieci, dobrze odżywionych, z długimi włosami. Jeździły na rowerku o trzech kółkach, miały białe rajtuzki na sobotę, wykładane kołnierzyki, haftowane śliniaczki, jednakowe fryzury, tak że trudno było rozróżnić, które jest chłopcem, a które dziewczynką.

– Dlaczegoś mnie wysłał do obozu?! – upominał się ojciec, choć wiedział, że sprawa była raczej przegrana.

– A kogo miałem wysłać? Wszystkich, którzy byli zdatni, wysłałem. Może sam miałem iść?...

– A dlaczegoś nie wysłał tych swoich pachołków z drewnianymi pałkami, tych kryminalistów, którzy są u ciebie jako policja?...

– Ty się lepiej w moje urzędowe sprawy nie wtrącaj! – krzyknął Nusen i walnął pięścią w stół. I wtedy ojciec zauważył, że pod przykrytym długim obrusem stołem leży równiutko okrojony łeb czarnej jałówki. Bo gruby Nusen był nie tylko prezesem, ale i rzeźnikiem, i miał dawniej swoją rzeźnię, a później prowadził nielegalny ubój do spółki z innymi rzeźnikami i niektórymi handlarzami bydłem – ludzie o tym wiedzieli,

– Ja się do twoich urzędowych spraw nie będę mieszał, jak ty mnie i mojej rodzinie dasz przyzwoite mieszkanie – odpowiedział spokojnie ojciec.

– A jak nie?!...

– A jak nie... – ojciec schylił się pod stół po ten oderżnięty łeb i wyciągnął go stamtąd za uszy... Dodał wtedy Nusenowi jeszcze kilkadziesiąt złotych w gotówce i zamieszkaliśmy znowu jak ludzie, choć nie było nas na liście mieszkańców miasteczka.

Ale i to nie trwało długo. Pod koniec lata mężczyźni coraz częściej wybiegali przed wieczorem na rynek. Czytali, ogłoszenia i komunikaty, rozmawiali, a potem powracali z niespokojnymi oczyma i prowadzili przytłumione rozmowy z kobietami, którym talerze wypadały z rąk. O szarej godzinie kobiety owijały się obszernymi, frędzlowatymi chustami, pod którymi ukrywały różne zawiniątka, i przemykały do domów swoich jasnookich, łaskawiej przez los nacechowanych sąsiadów.

Na jesieni wozy załadowane pierzynami i poduszkami, pożyczone od chłopów, skrzypiące, ruszyły w stronę Stanisławowa. Znów my jechaliśmy na wozie, a ojciec w butach z cholewami szedł obok i od czasu do czasu swoimi wysokimi, a raczej zawsze nieco uniesionymi, jakby pod niewidocznym ciężarem, plecami podpierał wóz. Miał zmarszczone brwi, które wydawały się przez to jeszcze gęściejsze, sine ślady zarostu wysoko aż pod oczami, a we wrześniowym słońcu połyskiwała fioletowo jego trudna do uczesania czupryna gęstych, sztywnych włosów.

Nie wiadomo, co ojciec wiedział, a czego się tylko domyślał. W każdym razie nigdy nikomu zanadto nie ufał, a tym bardziej Niemcom. Wierzył zaś tylko sobie. Dlatego w Stanisławowie, który, jak się okazało, nie był wcale miejscem naszego przeznaczenia, ale tylko etapem naszych przeznaczeń, w ową noc, kiedy się wszyscy dowiedzieli, że rano mają stawić się całymi rodzinami, z walizkami, wyłącznie ręcznym bagażem, nie większym, niż są w stanie udźwignąć, tej nocy ojciec zadecydował, że my nigdzie się więcej nie stawimy. Kto może, ucieknie od razu na wieś, a kto, jak na przykład obaj dziadkowie i babcie, nie będzie w stanie uciekać, ten ukryje się u znajomych ludzi, a na wieś przekradnie się nocą, zaś na wsi damy sobie radę. Bo my byliśmy ze wsi i wiedzieliśmy, że cokolwiek by się miało stać, na wsi się tak łatwo nie ginie jak w mieście.

Położyliśmy się do łóżek w ubraniach, nakładając ich tyle, ile się tylko dało. Mama obudziła mnie wcześnie, aż zdawało mi się, że dopiero co zdążyłem zamknąć oczy. Okna były pozasłaniane kocami i paliły się świece jak w szabes. Mama podniosła mnie z łóżka, ponieważ sam nie byłem w stanie wstać. Zakładała mi trzewiki i płakała. Ojciec krzątał się po mieszkaniu i wiązał małe, lekkie tobołki. Buciek owinięty w błękitną kołdrę spał. On również nie mógł uciekać. Miał pozostać na razie u ludzi, którzy mieli dużo dzieci. Miał dopiero półtora roku i każdy mógł na niego powiedzieć, że to jego... Ale w ostatniej chwili mama sprzeciwiła się i nie chciała oddać Bućka kobiecie, która po niego przyszła, i wybiegliśmy z domu wszyscy razem.

To już nie była noc, kiedy biegliśmy szarą uliczką w stronę pola. Zewsząd słychać już było tupanie, i kołatanie, a nawet wystrzały. Wystrzały stawały się coraz częstsze, kiedy biegliśmy przez pole. Mama biegła z Bućkiem na rękach, przypasawszy go do siebie wielką, wełnianą chustą, a mnie wziął ojciec na plecy. Potem mama zatrzymała się i ojciec zatrzymał się również i wziął na ręce Bućka, a ja pobiegłem obok trzymając ojca za rękę. Potem mama znów zatrzymała się i ciężko dysząc wzięła Bućka od ojca, a ojciec znowu zarzucił mnie sobie na plecy. Ale mama z Bućkiem na rękach zawróciła i dotarliśmy z ojcem na wieś bez mamy.

Kiedy ją znowu zobaczyłem, siedziała na środku izby, w Głęboczycy, u gospodarza, u któregośmy się schronili. Miała na sobie tę samą dużą, wełnianą chustę z frędzlami, w której nie było jednak zawiniętego Bućka... Siedziała na stołku na samym środku izby i uśmiechała się, kiedy ojciec mnie przyprowadził.

– Gdzie Buciek? – zapytałem od razu.

– Nie ma Bućka – odpowiedziała.

– A gdzie jest?

– Nie ma go...

– Nie męcz matki – powiedziała gospodyni. – Przecież widzisz, że jest zmęczona. Jak ją będziesz dalej męczył, to sobie pójdzie i wcale nie wróci. Idź lepiej na podwórze, pobiegaj!

– Ale ja chcę wiedzieć, gdzie jest Buciek! – zawołałem.

Na wsi było dobrze. Wieś to były przestrzenie na których nie spotykało się ludzi, których nie chciało się spotkać, a tylko tych, którzy czekali na nas w ustronnych chatach, dawali nam jeść, pozwalali przenocować, znali nas. Jeśli ktoś obcy się zbliżał, zamykaliśmy się w pustej izbie, w której znajdowało się na ogół tylko łóżko, jedno, ale wielkie, że mogliśmy się wszyscy w nim zmieścić, a drzwi do takiej izby zasuwało się z drugiej strony szafą.

Pewnego dnia, kiedy jeszcze byliśmy w Głęboczycy, zjawiła się u naszego gospodarza ciotka Itka. I wtedy dowiedzieliśmy się – od gospodarza, a nie od ciotki, bo ciotce nie powiedziano, że my jesteśmy – że dziadek i babka nie chcieli się schować i poszli do pociągu. Mówili, że są za starzy i za poważni na to, żeby uciekać, a co dopiero poniewierać po ludziach i kryć się. Dziadek był talmudystą. Żydzi znali go z tego, że nie z każdym raczył rozmawiać. Bo talmudysta to nie był zawód. Nie dawało to żadnych dochodów, a wtedy ludzie są rzeczywiście mało potrzebni. Talmudysta, tłumaczyła mi mama, to jest człowiek, który pragnie być mądrym. A ten, kto tego pragnie, ten jest, więc i dziadek był mądry. Z moim ojcem pogniewał się nie dlatego, że ojciec rozpoczął samodzielne życie od golenia twarzy i poszukał sobie własnego dziedzica, ale dlatego, że ożenił się ze zbyt ładną, a przy tym najbiedniejszą dziewczyną miasteczka, która do tego, jak wszyscy w okolicy mówili, wcale nie pragnęła wyjść za niego za mąż. Ani dziadek, ani nikt z ojca rodziny nie był na ślubie, a dziadek zjawił się w naszym domu dopiero w dniu, w którym się dowiedział, że ja się urodziłem. Poza tym inni ludzie i ich sprawy nie interesowały go wcale. W bardzo nielicznych wypadkach dopuszczał do siebie kogoś i wtedy udzielał dobrych rad, krótko i bardzo mądrze, ale takich, które na ogół były nie do przyjęcia. W Stanisławowie, kiedy ojciec powiedział, że nie pozwolimy się dalej wywieźć, i załatwił kryjówkę dla dziadka i babki, dziadek nic nie odpowiedział i wszyscy byli przekonani, że się zgodził. Nie było przecież żadnej lepszej rady. Ale jak się okazało, i dziadek, i babka wraz z moim stryjkiem, dotkniętym na umyśle Mejerem, i trochę starszą od Itki ciotką Rywką, która mogła uciec, ale nie chciała zostawić rodziców i swojego biednego, starszego brata, poszli do pociągu. Nie sądzę, żeby mój dziadek nie wiedział, dokąd ów pociąg jechał... Ale wiedział on również, co czekało tych, którzy uciekali. On wiedział wszystko o ludziach, w każdym razie to, co najważniejsze, bo ich małymi sprawami nigdy się nie zajmował. Wiedział również, że ten świat istnieje na mocy pewnej umowy, w której postawiono kilka takich warunków, że jeśli ich nie dotrzymamy... Poszedł więc do pociągu, żeby umrzeć dobrowolnie, jak człowiek. A nam nic nie powiedział. Był na to za mądry. Może obawiał się. Chciał jednak, żebyśmy na wszelki wypadek uciekali, był mądry...

Gospodarz dowiedział się od Itki również, że Nusen i jego żona są w okolicy. Że uciekli z pociągu, ale bez swoich pięknych dzieci.

Kiedy mama to usłyszała, jej twarz zaczęła drżeć i mama ukryła ją w poduszkę. Ale nadal drżały jej ramiona i plecy.

Ona chciała Bućka ratować. Chciała się schować razem z nim, ale powiedzieli jej, że nie można, bo Buciek mógłby się odezwać albo zacząć płakać. Dlatego ukryli ją samą, a Bućka wzięli do siebie, do izby. Buciek był ładny i miał duże, niebieskie oczy. Bardzo rzadko płakał, lubił tylko głośno się bawić. Często naśladował samolot.

Mama słyszała, jak przyszli. Leżała na strychu, w sianie, przy samych schodach i wszystko słyszała.

– A czyje to dziecko? – spytali.

– Nasze.

– Ee tam, za ładne na wasze!... – roześmiał się jeden.

– I do tego jeszcze obrzezane...

Buciek nie zapłakał. Wcale się nie bał. Przyglądał im się tylko tymi swoimi niebieskimi oczami, że aż się musieli śmiać. Pokazywali go sobie nawzajem i zabierając go z sobą powtarzali: – Jakie to ładne dziecko... – i nie zrobili gospodyni nic złego, w takich byli dobrych humorach. Mama nie mogła ukryć pewnej dumy, kiedy to opowiadała... – Może go któryś wziął dla siebie – mówiła. – Może mu nie zrobili nic złego?

Siedzieliśmy w Głęboczycy do pełnej jesieni. Może zostalibyśmy dłużej, ale do wsi przyjechała komisja. Z początku chciano nas ukryć w słomie, w stodole, w której siedziała ciotka Itka, ale ojciec się sprzeciwił. Powiedział, że niedobrze, kiedy wszyscy są razem. Zresztą stodoła to żadna kryjówka, mówił, i lepiej, żeby gospodarz kazał ciotce od razu uciec.

Ale ciotka nie miała odwagi uciekać i schowała się w stodole pod strzechą, a myśmy się ukryli w takim samym miejscu w oborze. Było tam trochę słomy, a na dole hałasowały krowy, tak że czuliśmy się raźniej. Poza tym w razie czego trudniej byłoby nas tam usłyszeć.

Przez szpary w strzesze widzieliśmy, jak zajechała na podwórze żółta bryczka, jak jedni weszli do chałupy, a inni udali się w obejście i do stodoły, w której ukryta była ciotka Itka. Zabawili tam trochę, a potem wyszli prowadząc ciotkę Itkę z kosmykami słomy w jej długim, czarnym warkoczu. Ciotka nic nie mówiła, tylko rozglądała się, patrzyła na wszystkich ludzi, którzy stali na podwórzu, i była czerwona na twarzy. I widzieliśmy, jak szła przez podwórze, a ona wcale nie wiedziała o tym, że my byliśmy tak blisko i że cały czas na nią patrzyliśmy. Nigdy się o tym nie dowiedziała.

Później już nie patrzyliśmy, tylko schowaliśmy głowy w słomę, bo otworzyły się drzwi obory, w której byliśmy schowani, i tamci zaczęli po niej chodzić. Nie udało im się do nas dotrzeć, bo w oborze było wszędzie pełno świeżego, krowiego nawozu i nigdzie żadnej drabiny, żeby dostać się na górę, a może dlatego, że krowy podniosły ogromny hałas i nie chciały się uspokoić, dopóki nie wyszli?...

I jeszcze tego samego wieczora opuściliśmy Głęboczycę, udając się na przełaj przez las.

Odtąd bardzo często chodziliśmy przez las. Las był wilgotny, pachniało w nim jesienią i mgłą. Nie było w nim żadnych dróg i tylko ojciec wiedział, którędy iść. Las nas osłaniał, ale osłaniał on również wszystko, co było przed nami i dookoła nas i dlatego nie mogliśmy się czuć w lesie bezpieczni. Z jednej strony szliśmy my, a z drugiej, na przykład, gajowy. Do niego należał las. Drzewa, jagody i grzyby, skóry i mięso oraz pieniądze, których podobno było wtedy w lesie więcej niż kiedykolwiek. Gajowy nie sieje, nie orze. Zakłada strzelbę na plecy i idzie do swojego lasu... Gajowy znał wszystkie miejsca, którymi się chodzi, i wszystkie sarny i zające wychodziły prosto na niego... Nieruchomiały i stawały słupka...

– A to co? – pyta gajowy. – Spacery? W biały dzień?...

– A tak... dla złapania powietrza...

– I z dzieckiem? Się nie przeziębi?...

– A nie, gdzież tam, proszę pana... Dziecko zahartowane.

– To dobrze – mówi z namysłem gajowy. – To bardzo dobrze – mówi i patrzy, a ja usiłuję schować głowę, przyciskając ją do brzucha matki, a ojcu drżą ręce, które w żaden sposób nie mogą trafić do kieszeni...

– Eee, nie trzeba, niech pan nie szuka... – mówi łagodnie gajowy. – Ja tam człowiek niechciwy, o cudze nie stoję...

Ręce ojca zatrzymują się, choć nie przestają drżeć.

– Pan gajowy to dobry człowiek – próbuje się uśmiechnąć matka, ale twarz jej za bardzo zaczęła drżeć, więc przestała. – My tu, proszę pana gajowego, tylko po drodze... My tylko przejdziemy i pójdziemy sobie dalej...

– Taaak... – mówi powoli gajowy. – Ja człowiek niechciwy. Mnie tam co Bóg da, to dobrze...

Ojciec spogląda na matkę i widzi w jej oczach niepokój, więc znów przesuwa rękę ku marynarce.

– Mnie niczego nie trzeba... – dodaje gajowy.

Ręka ojca znów zatrzymuje się.

– ...Czasy takie, że jeśli człowiek wyniesie cało głowę, to i tak już dosyć bogaty.

– To prawda... – odpowiada zupełnie już zdezorientowany ojciec.

– Święta racja! – przyznała natychmiast matka.

– Kto by tam dziś patrzył o pieniądze albo złoto!... Każdemu przede wszystkim życie miłe.

– To może my już sobie pójdziemy, panie gajowy? – powiedział niepewnie ojciec.

– Powiedziałem, każdemu życie miłe... – ciągnął gajowy udając, że nie słyszy tego, co ojciec mówi. – Człowiek musi robić to, co mu każą – westchnął. – Takie czasy!...

– Ale przecież my, proszę pana, tylko... – ręce ojca pobiegły po ubraniu i trafiły wreszcie do kieszeni na jego piersi – ...tylko przechodziliśmy...

– My tylko dlatego, że po drodze... – dodała matka.

– Z dzieckiem?... – kwaśno uśmiechnął się gajowy.

Ręce ojca biegały od jednej kieszeni do drugiej, wyjmowały coś stamtąd i podawały.

– Niech pan to weźmie, panie gajowy, proszę!...

– Prosimy, naprawdę, bardzo prosimy, niech pan weźmie...

– Na wypadek jeśli, broń Boże, jakaś szkoda w lesie...

– Właśnie, człowiek nie patrzy, czasem niechcący nie zauważy...

– A wiecie wy, co czeka gajowego, jeżeli „nie zauważy”?

– My wiemy, my rozumiemy i nie chcielibyśmy, broń Boże, żadnych przykrości dla pana gajowego, dlatego zaraz sobie pójdziemy, dobrze?...

– I nikt nas tu nie zobaczy, naprawdę, pójdziemy od razu, naprawdę, nie zostaniemy w tym lesie...

– Tak, chodźmy, szkoda czasu. Chodź, synku, powiedz do widzenia panu i chodźmy!...

– Kiedy nie mogę, kochani – mówi gajowy potrząsając ręką, na którą ojciec nakładł mu różnych rzeczy. – Bóg mi świadkiem, że nie mogę...

– Ale zaklinamy pana na pańskie dzieci! Niech pan weźmie to, a my sobie pójdziemy...

– Puściłbym, Bóg mi świadkiem, ze puściłbym, ale posterunek... Niedaleko, niecałe dwa kilometry stąd...

– To nic, nikt nas nie zauważy... A ten pierścionek też niech pan weźmie... – powiedziała matka, ściągając z palca swój pierścionek. – On jest z prawdziwym kamieniem – dodała.

– Na co też człowiek się musi narażać... – westchnął gajowy. – Ale co robić, trzeba przecież być człowiekiem... No, dobrze, niech już pani nie płacze, kobieto... Prawdę mówiąc, to dziecka mi szkoda, bo tak... No, pokaż się, mały!...

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Część druga
MATKA

Dostępne w wersji pełnej

Zwycięstwo

Dostępne w wersji pełnej

Część pierwsza

Dostępne w wersji pełnej

Część druga

Dostępne w wersji pełnej

Redaktor prowadzący

Dorota Nowak

Korekta

Mirosława Kostrzyńska

Copyright © Henryk Grynberg, 2012

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2012

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53, 02-953 Warszawa

ISBN 978-83-63387-37-2

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl