MAREK BIEŃCZYK

TERMINAL

Fragment

Coś wam opowiem, po to żyję, zresztą suchej kości pióro się nie trzyma, a wy po to być może kupiliście tę książkę, po to, by dowiedzieć się, co słychać u innych, i to jest wspaniałe, tyle że ja niczego nowego sobie nie sprawiłem i nigdzie się nie wybieram. Moja historia jest o miłości, od razu mówię.

Na imię mam tak jak na okładce, ładne imię, międzynarodowe, i cesarz był taki, dobry pisarz, smutny, i ewangelista, jeden z czterech, to już nieźle, a teraz nawet zaczynają, w krajach, gdzie słońce zachodzi ostatnie, jak jest z księżycem, nie wiem, poprawnie je pisać, bez „c” przed „k”, i wymawiają wreszcie normalnie, nie przedłużając „a” i nie połykając „e”, tyle że „k” wyrzucają z siebie na koniec nieco za mocno, spada z hukiem jak pokrywka i od razu czuję się lepiej, bo trudno się nie utożsamić z tak mocno powiedzianym słowem. Ona też tak je mówiła, coś w końcu ją ze światem łączyło, z podobnym zatem naciskiem na ostatnią sylabę, ale z tą różnicą, że zamiast nasilonego stwierdzenia o oczywistości mojego bytu pojawiał się w tym akcencie rodzaj figlarności, która znaczyła mniej więcej: owszem, jesteś, jak najbardziej, ale to jeszcze nie wszystko. Jednak i to mi wystarczało, czasem jestem jak żebrak, biorę wszystko, co dają, zwłaszcza że najczęściej poprzedzała to nazywanie rzeczy, tak, tak, po imieniu, zaimkiem dzierżawczym, jakże niesłusznie określanym w tamtych krajach posesywnym, gdyż w tym jej krótkim „mój”, w połączeniu z imieniem, którego sam nie chcę wymawiać, bo znowu pomyślę, że słyszę głosy, nie było niczego biorącego na własność czy we władanie, jedynie cicha, czuła kpina. Słyszę ją, gdy to mówi po jakiejś mojej gafie czy po kolejnym wystrzałowym żarcie; słyszę nadal: tak, tak, mój M., brawo, mój M., ho, ho, mój M., tym razem poszło ci lepiej. Świetnie, tego chciałem, chciałem tej małej porcji pobłażliwości, żeby tylko poczuć, jak mnie nazywa, jak wylatuje z jej ust ten identyfikator i ta pieszczota liter, właśnie. Czekałem więc, aż to się zdarzy, spokojnie, bez napięcia, wiedząc, że wreszcie musi przyjść, że wreszcie rzuci to słodkie zewnętrzne potwierdzenie, że świat przemówi przez jej usta, wciągnie mnie na swą listę. Ale tak na co dzień, ten dzień w dzień taki sam, chyba że bagietki świeżej zapomni się dokupić, imię moje leżało odłogiem, czekało sobie spokojnie na wezwanie jak niemowlę na przewinięcie, niewinne i bez głosu. Bo muszę wam powiedzieć, ona nie była jak wasza matka, siostra czy żona czy mąż, przede wszystkim mąż, ona nie wołała na człowieka z drugiego krańca pokoju albo kuchni, żeby śmieci wyrzucił albo za pralkę zajrzał, w końcu gdzieś to mydło musi być; nie, ona nie potrzebowała twojego imienia do użytku codziennego. I teraz zaczynam coraz lepiej to rozumieć, w końcu do czegoś w życiu doszedłem, teraz uprzytamniam sobie coraz bardziej, że ona w ogóle, dobrze słyszycie, w ogóle nie stosowała trybu rozkazującego, tego z wykrzyknikiem albo proszącą intonacją. Gdyby naprawdę potrzebowała soli stojącej na półce za moimi plecami, sama by wstała i po nią sięgnęła; gdyby było jej zimno, obeszłaby sama fotel ze mną w środku i zamknęła okno, zresztą i tak się nie domykało. Żadnych próśb, poleceń i imion w wołaczu, cisza i jej własny wysiłek, jak by już co. I trochę mi przykro, że ja nie jestem jak ona, że muszę was prosić, no, nie przesadzajmy, że muszę was błagać, abyście nie rzucali jeszcze tej opowieści w kąt, pod telewizor, albo nie podpierali nią krzywego stołu w waszym prostym życiu, bo póki do was mówię, mam się świetnie, a potem może być gorzej, po gazetkę nie będzie mi się chciało rano do kiosku skoczyć, ptaszkom okruszków na parapet nie podrzucę, siedzieć będę z głową opartą na pięści i w przedmioty nieruchomo się wpatrywać, te, co zachowały się cało. Więc zostańcie jeszcze ze mną, a ja obiecuję wam dużo łez, w końcu mnie także coś od świata różni.

Tyle tych próśb i namawiań i już mi wstyd, bo rzecz w tym, że ona miała, by tak się wyrazić, nieujawnione pole potrzeb, a zachcianek to już właściwie zero. Wyjaśnię na przykładzie: idziemy sobie ramię w ramię do sklepu, tam w górze ulicy, bo tani, ale towary nie leżą w pudłach, tylko stoją elegancko na półkach, i wchodzimy z koszyczkiem, zostawiając wózki rozmarzonym i liczącym na nieśmiertelność. Z lewa i z prawa uśmiechnięte pyski krów i świń, ryby radośnie zamiatające ogonem i kury obwieszczające wesołym gdakaniem, że dobry z nich pasztet, a w dodatku 20% darmo, ale żadnej reakcji, ślizga się wzrokiem po nalepkach, jakby to były twarze obcego wywiadu, niczego nie daje po sobie poznać, moglibyśmy tak przeciskać się w tym tłumie aż do przyjazdu policji, no bo kto słyszał o spacerowaniu po sklepie w biały dzień, gdy świeci słońce i prosi o docisk źdźbło na trawniku. Pytam głośno: na co miałabyś naprawdę ochotę, wyłączywszy, dodaję w duchu, rzeczy od piętnastu franciszków w górę, na co: na ten serek śmieszny z dziurką w środku i dwiema po bokach, na te eskalopki z kurczaka czy z bardziej doświadczonej kury, a może na złocisty kuskus? Nie odpowiada, choć nie składała ślubu milczenia, grzecznie wzrusza ramionami, a gdy zaczynam rozglądać się bezradnie za mamusią, rzuca cicho: sam wybierz. Chociaż nie, nieściśle przekładam: to ty masz wybrać. Przekład lepszy, sytuacja gorsza: bo właśnie tak jest, tak musi być; z nas dwojga to ja dostałem do ręki długopis, to ja podpisuję wszystkie decyzje. Co zjemy? wszystko mi jedno, co ty lubisz; gdzie pójdziemy? gdzie chcesz; jaki film obejrzymy? wybierz, to ty masz wybrać. Nie wiedziałem wówczas, co o tym w sklepie myśleć, mówiłem sobie na razie: ona istnieje inaczej, i koniec, ona czuje pod ręką kształty, a nie wartości, hierarchię nadawaj sobie sam. Więc dobrze, na początek po plasterku szynki, tej okazyjnej, kwadratowej, żyłki ma takie ładne jak liść jesienny, na szczęście kolor inny; potem po zupce w proszku, zagrzewasz wodę, i po wszystkim, do tego gotowe grzanki o smaku cebulowym, soczewica z parówkami, po dwie na przełyk, i na deser, właśnie, co na deser? Wybierz ciasteczka, mówię, ociąga się, patrzy w sufit, wreszcie wybiera najtańsze albo te, o których wie, że je lubię, no i wychodzimy, zakupy ładuje sama, starannie, najpierw puszki, a miękkie oddzielnie. Czasami, gdy z rozpaczliwym błyskiem w oku miotałem się po sklepie, gotów z niemocy wyboru zaprosić przekornie na posiłek łososia wędzonego, pasztet z gęsiej wątróbki z truflami, złotą kulę Sucharda z nadzieniem nugatowym, a może nawet Johnnie Walkera, tyle że bez małżonki, litowała się nade mną i na moje kolejne błagalne spojrzenie wyrzucała z siebie z determinacją i rezygnacją: jogurty, czy zostały nam jeszcze jakieś jogurty? Oczywiście, że nie, zazwyczaj mało co zostaje, kiedy ma się lodówkę za oknem, a portfel w zamrażarce. Mówiła: jogurty, i czułem wzruszenie, bo w tym słowie tak dziwnie wypowiedzianym kryła się jeszcze i wstydliwość, że coś niechcący ujawniła, i dalekie echo stłumionego dziecięcego pragnienia, żeby coś mieć, choć czasy nie są ku temu. Potem, gdy wyprawy do sklepu stały się codziennością, zaszła jedna zmiana. Zawieszenie, milczenie, moje szybkie rzuty oka i wyrywane z siebie decyzje, to wszystko trwało w dziwnej równowadze, zaczynając mnie nawet sekretnie urzekać; nowe było to, że od czasu do czasu coś mówiła, nie tak od razu, nie z wielką ochotą, swoje musiała odczekać, moje musiała przemilczeć, ale w końcu się zdarzało: może jeszcze to, a raz nawet to i tamto. Nie żeby puszczała nagle wodze fantazji i cugle żołądkowi; ona zaczynała strzec porządku, naszego porządku, naszego Nowego Ładu. Była jak ptak chroniący gniazdo, pies doglądający budy. Wskazywała tylko na rzeczy, których spożywanie, na ciepło lub zimno, w postaci prostej bądź przeze mnie wymyślonej, stało się naszym zwyczajem. Zbudowaliśmy z tych kilku cegieł nasz dom i teraz ona czuwała nad ich utrzymaniem. Nie lubiła ich, to jasne, bardziej od innych, kto by zresztą wolał zupkę w proszku od kremu z homara, a talerz zgrzebnej soczewicy w kolorze ziemi po potopie od smukłych wici szparagów w polewie różanej; ona w naturalny sposób pilnowała tego, co już powstało, wysnuło się między nami w przypadkach dnia. Toteż dopominała się o te zupy, o czekoladę, bo co bardziej łączy ludzi niż ostatnia kostka na sreberku, o jogurty, kiedy już się u nas zadomowiły.

Jogurty lubiła jednak wyraźnie, choć próbowała tego po sobie nie pokazać. Wyczułem to szybko, jestem jak greckie bóstwo, wiem przecież, co człowiekowi smakuje, i dbałem, by ich zgrabne pudełeczka, zawsze w liczbie sześciu, bo poniżej się nie opłaca, regularnie zdobiły dno koszyka i cieszyły oko kasjerki. Jadła je śmiesznie, na początku jak zupę, łyżeczka i w usta, łyżeczka i w usta, potem, w miarę gdy masy ubywało, usta obejmowały kontrolę i z biernego przyjmowania przechodziły do aktywnego zlizywania. Wreszcie nadchodził koniec, pudełeczko odsłaniało jak wszystko swą pustkę, ostatnia łyżeczka zmierzała nieuchronnie ku przeznaczeniu i wówczas następował cud, bo tak nazywam jej ukradkowe spojrzenie przed pożegnalnym oblizaniem, sprawdzające, czy niczego się nie domyślam, czy nie zanadto pokazała swą słabość, czy nie zauważyłem jej języka zjeżdżającego po metalowej poręczy i dryfującego po białej niecce, a w końcowym akordzie powracającego niespiesznie do ust, prowokacyjnie wystawiających się na jego jeszcze jedno, naprawdę już ostatnie smagnięcie. Niczego nie widziałem oczywiście, wpatrywałem się w ścianę za jej plecami, odczytywałem z opakowań zawartość ciał tłustych i protein, tych nigdy nie brakowało, lecz w duszy rozgrywało się słodkie igrzysko, przyłapywanie życia na gorącym uczynku w konkurencji damskiej; bawiło mnie odkrywanie, że ona również jest człowiekiem, bawiło i wzruszało, że tak po kryjomu i wstydliwie podbiera istnieniu jego nieliczne dary, jego najsmaczniejsze kąski, gdyż nie inaczej myślę o jogurcie Leader Price, sto dwadzieścia pięć gramów, w opakowaniach po sześć, z sielankowym rysunkiem na wierzchu, łąka, kwiaty, uśmiechnięte do człowieka krówki.

Szóstka była zresztą jej szczęśliwym numerem, tak twierdziła. Typowałem raczej dwójkę, jedno serce plus drugie równa się przecież dwa, chyba że któreś pęknie, tłumaczyłem naiwnie, ale nie miałem podstaw, aby wątpić, cyferka odsunięta w końcu na bezpieczną odległość od zera, dzieląca się równo na pół, no i nota idealna dla figur wolnych jak my. Patrz, ty urodziłeś się szóstego i ja szóstego, miesiąc jest nieistotny; mieszkasz pod numerem sześć, a pokój nad morzem też był szósty, mówiła mi, no i poznaliśmy się szóstego. Nie wiem, skąd tak naprawdę wzięła się ta szóstka, może nie lubiła siódmego krasnoludka, może jej pierwszym talizmanem była górna szóstka mleczna; czułem jednak, że w dziwny sposób potrzebuje magicznych formuł, by wymościć nimi szczelnie naszą gołą przestrzeń, i nieraz, gdy się rozstawaliśmy na cały dzień, podrzucałem jej do torby pół tuzina cukierków, dwa razy po trzy mandarynki, a w dniach postu sześć razy jedną pestkę.

Wiecie już najważniejsze, co jedliśmy i za ile; przypomnę, że jogurty były z owocami, szedłem na całość, naturalne pozostawiałem snobom. Z podziałem nie mieliśmy żadnych kłopotów, ja nie lubię truskawek i moreli, wystarczają mi owoce egzotyczne, i pewnie dlatego w lodówce za ścianą stoi dzisiaj dżem morelowy i morelowy przecier i długo rozmrażają się truskawki. Zanim jednak na moim stole pojawiła się druga łyżka i drugi widelec, szklanki oraz noża zapomniała, zanim okazało się, że czekolady będzie teraz dwa razy mniej niż wcześniej, ale za to znajdę pod ręką dwa rodzaje pasty do butów, musiało się to wszystko jakoś zawiązać i o tym szczegółowo opowiem jutro. Szczegółowo, gdyż nigdzie mi się nie śpieszy, gdyż tylko szczegóły mają wagę w ciszy moich wieczorów i nie ma co tu liczyć na sagę albo panoramę dziesięciu lat na stu stronach: ja działam odwrotnie, ja z igły robię widły, z jednej strony wieczność, każde słowo bierze udział w akcji. A jutro, bo teraz chciałbym, abyście spokojnie poszli sobie spać, noc już późna, dzień na pewno mieliście ciężki, w dodatku padało i wiało, jakby zasypać miało wszystkie ślady, i pocieszając was, że to niemożliwe, że choćby wyło, dudniło i drżało, zawsze znajdzie się gdzieś fotografia z nieaktualną pieczątką i z uśmiechem nie na temat, jakieś gardło ściśnięte niezależnie od anginy, mówię wam ciche dobranoc i nie zapomnij wyłączyć odbiornika, a sam jeszcze posiedzę, siedzieć będę długo i będę patrzył wciąż przed siebie, w głuchą noc, aż zobaczę tamte odległe światła, światła miasta, i rozproszę nimi zmrok.

*

Autobus był z tych starszych modeli, dłuższy niż wyższy, i niemal wszystkie miejsca zajęte, tak to bywa, gdy wycieczka jest za pół darmo, a za życie też się płaci niską cenę. Siedziałem sam, na szczęście, bo nogi mam dosyć długie i ruchliwe, i ziewałem do szyby, pytając siebie, jak ongiś gniewny poeta, co tu robię, w czarnym kapeluszu na głowie, w ten dżdżysty poranek, przed gwizdkiem Głównego Sędziego, gdyż świat wydawał się o tak wczesnej godzinie jeszcze niewykluty z pierwotnego chaosu. Za jedyną odpowiedź miałem cichy szum motoru i wirowanie liści w powietrzu. Ruszyliśmy, na przodzie zrobił się wesoły gwar, to ci bardziej obudzeni i więcej wiedzący przypomnieli sobie szkolne czasy. Tu z tyłu siedzieliśmy wszyscy ponurzy, normalnie, przecież nie jechaliśmy do krainy wiecznych łowów, w życiu czekała nas wciąż prowizorka. Tak jak się obawiałem, przewodnicy doszli do wniosku, że nie ma co dłużej czekać, głowy się rozgrzały, a nadzieje utrwaliły, i można przystąpić do pracy. Prezentacja zaczęła się od prymusów, od przodu, i dobrze, my w głębi mieliśmy jeszcze czas na smakowanie własnej klęski, na gorzkie obliczanie chwili, w której wyznasz, skąd jesteś, jak cię zwać, czym się zajmujesz, a jeśli przewodnik się uprze, to czy wszedłeś w związek małżeński i co z tego wyszło. Mikrofon wzywał nowych podsądnych, po Chińczykach przyszła kolej na Węgrów, Latynosów i świętych Maurycych z takiej właśnie wyspy, fajna, piekielnie daleko stąd. Wrzało coraz bardziej, znaleźli się przecież kawalerowie oraz panny, i wśród chemików, i wśród medyków, bo w życiu nie ma reguł, wreszcie doszło do mnie; na zdrowie, pomyślałem, i spojrzenia wszystkich na nowo ochrzczonych wyniosły mnie na scenę przy kierowcy. Warknąłem coś, musiałem powtórzyć dwa razy; wycedziłem wreszcie: z War-sza-wy, dodając jakąś bzdurę w typie: to w Europie, usłyszałem rechot paru rodaków, byli pewnie tego samego zdania, biedacy, i wróciłem z frontu, wojna okazała się krótka. Ocuciło mnie to wszystko, niebezpieczeństwo zawsze mnie mobilizuje, a rozejm nie uspokaja, i z uwagą dotrwałem do końca przesłuchania. Przyszła kolej na ostatni rząd, cztery damy, przyjąłem dane do wiadomości, jedną już skądś znałem, z jakiejś poprzedniej wyprawy, przed kolejnymi dwiema też nie padłem na kolana i niech mi to zechcą wybaczyć, mam ograniczone pole widzenia i rozbudowany system kontrolny. Już przeszły i na miejsce wracała ta czwarta. I właśnie wówczas nasze spojrzenia się nie spotkały. Patrzyła w bok albo jeszcze niżej z dziwnym zacięciem i skupieniem, napinając żyły tam, gdzie zaczyna się boczna granica czoła; zwróciła tym na chwilę moją uwagę, zwłaszcza że swój casus, wyjątkowo niejasny, wyłuszczyła przez mikrofon równie sucho i beznamiętnie; żadnego uśmiechu, wdzięczności, że można za darmo powiedzieć o sobie i ktoś chce tego słuchać, żadnego zmiękczenia z okazji spotkania człowieka z człowiekiem. Niezła, coś w niej jest, pomyślałem i odwróciłem twarz do okna, za którym przemykały olchy i dęby, i buki też. Gdy przypominam sobie tamtą chwilę, wiele się we mnie dzieje, lecz czuję się jak muezin, któremu nagle zabrakło głosu. Powiedzieć jedynie mogę, że w mojej głowie jest trwała szczelina, rzeka podziemna dzieląca czas na dwie części, przed i po, i rozumiem teraz, że od tamtego błysku, tamtego wyrazu jej twarzy moje życie przenosić się zaczęło z wolna na drugi brzeg. Nie, nie było to dla mnie żadne gwałtowne uderzenie, pioruny trafiają tylko w najwyższe drzewa, ani nawet nie było to poczucie, że coś się wydarzyło, chwilowe tylko wrażenie, że w rannej otchłani dnia, tam gdzie nicość sprzęga się z konwulsją, a bułeczki dopiero się dopiekają, dojrzałem coś ładnego, szczególnego, obraz; obraz, który wiele dni później okazać miał się początkiem, bezgłośnie dotkniętym przyciskiem, pierwszą literą miłosnego alfabetu. Antyczna Ananke awizuje Amora. Albo jeszcze inaczej. Pojąłem później, a dziś mam tę wiedzę w małym palcu, że jej twarz, przesuwając się koło mnie, lojalnie wyraziła w jednym mgnieniu jej całe jestestwo; ocean wyrastał z tej jednej kropli, bo gdybym bardziej zastanawiał się nad jej zachowaniami, większość z nich sprowadzić mógłbym do tej ekspresji, wywieść z tych oczu szukających ucieczki na poziomie moich butów, z tych ust, które odmawiały uśmiechu, lecz również grymasu, z pochylenia czoła, zmniejszającego ryzyko ciosu, i z siły przetrwania, bijącej z tego wyciszenia. No dobrze, z nosem przyklejonym do szyby trwałem w nieświadomości, w absolutnej niewiedzy tego, co nadejdzie; wpatrywałem się w szary pejzaż, na który wydałem ileś tam grosza, tak jakbym wierzył, że gdzie indziej jest inaczej niż tutaj czy tam, i w niewyspaniu oraz ogólnym odurzeniu powtarzałem sobie w duchu, ja, facet z War-sza-wy, miasta poetów i żołnierzy, wierszyk twórcy z przedziałkiem pośrodku, ten najbardziej znany, co się tak przekonywająco zaczyna, coraz to z ciebie jako z drzazgi smolnej dokoła lecą szmaty zapalone; dalej pamiętacie, jest wybór między popiołem a diamentem; stawiałem raczej na popiół.

Tak więc moje życie toczyło się dalej w rytm deklamacji, ale autokar już się zatrzymał. Wysypaliśmy się na bruk, ludzie zaczęli się łączyć w grupki i głośno dzielić uwagami, szybko idzie, pomyślałem, niektórzy już wymieniali adresy. Cieszyło mnie, że miejscowi zachowywali się zwyczajnie, wchodzili do sklepów, idąc lewą stroną ulicy obracali głowy w lewo, a po prawej w prawo, wystawali w kolejkach przy bankowych automatach i nie mieli żadnej nadziei na udany weekend. Szedłem na końcu grupy w kierunku pierwszego zabytku, przyglądałem się witrynom, żeby obudzić w sobie jakiekolwiek pragnienie, lecz na próżno, czułem się jak stół, na którym już nigdy niczego nie postawią. Zabytek okazał się miłym zameczkiem z kwadratowym dziedzińcem w środku, pomysł jak na tę okolicę dosyć rzadki, i z każdego miejsca na piętrze widać było, kto wchodzi, a kto wychodzi. Zaryzykowałem, powierzyłem swój los małej czarnej. Przewodnik wyglądał groźnie, ale lepiej umrzeć dobudzonym niż wegetować w pustce, pomyślałem. Dziwne, i dzisiaj dobrze to pojmuję. W pobliskim bistro wypiłem kawę po turecku, cichego, choć czarnego bohatera tej opowieści. Z fusów odczytałem, że będzie nieźle i że do obiadu podadzą wino. Wróciłem po resztę grupy, z informacji wypisanych na ścianie dowiedziałem się, że zamek należał do nieustraszonego rycerza nazwiskiem Serce i że z miłości rycerz postradał najpierw zmysły, a potem majątek, jego szczęście, że w tej kolejności. Gdybym wówczas wiedział, że świat jak umie i może wysyła znaki ostrzegawcze, zwróciłbym na to większą uwagę; trudno było mi jednak przypuszczać, że przemawia tak prosto i bez ogródek.

Tymczasem poszliśmy spożywać jego dary w pobliskiej restauracji. Stoły czekały złączone i zastawione, wszystkie tak samo, przekąsek nie można było wybierać, można było wybierać towarzystwo. I tutaj stoję przed wielkim pytaniem. Nie jest to może pytanie zasługujące na drukowane litery. Albowiem ja nie zamierzam pytać o koniec Historii, nie chcę przenikać tajemnic eleuzyjskich ani zastanawiać się, kim była Czarna Maska. To nie spór nowożytników ze starożytnikami ani Słowackiego z Towiańskim mnie w tej chwili interesuje; ja chciałbym wiedzieć, jak to się stało, że znaleźliśmy się naprzeciw siebie, że usiadła twarzą ku mnie, tak że nasze talerze niemal się stykały, a nasze kieliszki przesyłały sobie porozumiewawcze mrugnięcia. Czy mam zwalić wszystko na Fatum, jedno spokojne, niewzruszone, rozum nieubłagany świata? Gniotące nogami ziemię i trzymające w dłoniach urnę, w której śpią losy śmiertelnych? Czy na tę jej znajomą, która zdążyła szepnąć słówko o mnie, gdyż widziała mnie już wcześniej? Lecz co, u licha, mogła jej powiedzieć? Że byłem zawsze ponury i ciągnąłem się ślimaczo na końcu grupy? A może to, że ożywiałem się nagle przy obiedzie? Śmieją się z nas prawdy i milkną pytania. Na przystawkę był tuńczyk uwięziony w połówkach avocado. Nie wiedzieć czemu, u spodu miały dziurę, przecież jemu nic już nie mogło pomóc. Łyżeczki przechodziły na wylot i dźwięcznie stukały w talerz; zrobiło się luźno i swojsko, uśmiechaliśmy się do siebie wszyscy dookoła, wymieniając inne przykłady dziur w moście i w całym. Anglosaska sąsiadka po prawej wyznała, że zajmuje się szaleństwem w XVII wieku. Dzieliły nas trzy stulecia, lecz nie diagnoza bytu, toteż rozmowa toczyła się wartko. Portrety szaleńców, dzieła szaleńców, szpitale szaleńców; zapiski szaleńców też. Sąsiad z lewej, bałkański matematyk, puentował nasze dociekania tezami o rzeczywistości; po przystawce jest kolej na główne danie, twierdził, jeśli są kieliszki, to będzie wino, zakładał. Miał rację, dobrze to wyliczył, po chwili pojawiły się karafki i dymiące półmiski, zaczęły strzelać pierwsze żarty. A ona? Ona, siedząca naprzeciw mnie w niebieskim, lekko postrzępionym swetrze, z pełnym kieliszkiem w dłoni, z rumieńcami wstępującymi powoli na twarz? Pijąca i jedząca jak każdy? Nie, nie jak każdy, to było bardziej dokładne i zarazem mniej oczywiste. Jadła i piła tyle samo, może nawet więcej niż osoby obok, ale na swój sposób mniej widocznie; robiła to, jakby chciała sprawić wrażenie, że odgrywa pantomimę, w której nie ma jej naprawdę, są jedynie konwencjonalne, powszechnie przyjęte i bezrefleksyjnie wykonywane gesty, przy czym wyglądało to zarazem naturalnie i było w swej szczególności ładne, tak jak ładny jest właśnie teatralny ruch mima, albo, wznosząc porównanie, miganie skrzydeł ptaka, też przecież codzienne, lecz usubtelnione.

I powiem jeszcze, choć pewnie szczegół ten mógłbym opuścić, lecz z drugiej strony nie chciałbym, abyście dokończyli lektury, niczego z niej nie rozumiejąc, że gdybym miał własnym piórem, choć za wasze pieniądze rozwinąć wymowę jej spojrzenia rzuconego na talerz, na zgromadzone tam w miłym sąsiedztwie czy, w przypadku sałatek, wręcz w braterstwie produkty, to wersja słowna brzmiałaby mniej więcej tak: jesteście tu, fakt niepodważalny, i skoro tak sprawy stoją, zaraz dokładnie was pochłonę, uprzednio w ustach rozdrobniwszy, ale w rzeczy samej wasza obecność nie jest konieczna w sposób absolutny i poniekąd człowiekowi chluby nie przynosi. Tak, tak właśnie tłumaczyłem sobie tę mieszaninę wstydliwości i zręczności, której z naprzeciwka świadczyłem, w ogólnym rozgardiaszu i szczęściu wczesnej wolnej soboty. I miało już tak być zawsze; zawsze gdy obserwowałem jej zetknięcie z rzeczywistością podstawową, konieczną jak jedzenie, promieniowała z niej dziwna wiązka obecności i nieobecności; była, gdyż jadła, w dodatku do końca, aż talerz ukaże swe blade oblicze, i zarazem nie była, gdyż mogła nie jeść, to nie należało do jej życia. Dlatego z dławiącym zdziwieniem wsłuchiwałem się pewnego dnia w jej opowieść o tym, że oto była z przyjaciółmi w restauracji węgierskiej i jadła faszerowaną paprykę na przystawkę, a potem gulasz i makowiec, potrzebowałem czasu, by zrozumieć, że wzmianka ta nie świadczyła o jakiejś zmianie, lecz że należała do innej jej cechy, do jej pasji kronikarskiej. Ale tę opiszę później, pomny recepcji grzybów w barszczu.

Kieliszki wystukiwały morsem hymn przyjaźni, w miarę jak ubywało im czerwieni, nam przybywało krwi; teraz żywiej prowadziłem rozmowę, ona też się włączyła, od razu śmiało, lecz spokojnie, pewna, że do deseru zdąży się wypowiedzieć. Odbijaliśmy sobie żarty i uzupełnialiśmy się jak ptaki dnia z ptakami nocy, doszlusowali do nas matematyk z Anglosaksonką i w pełnym pędzie zmierzaliśmy w stronę końcowego ciasta i jeszcze jednego na pożegnanie. Za moimi plecami rodak stażysta z dumą próbował przełożyć „chrząszcz brzmi w trzcinie w Szczebrzeszynie”, przy jego stole pewnie już doszli do tortu z cukrowanym tatarakiem i wyszło na to, że w Szczebrzeszynie tną komary, święta prawda, lecz trochę mi się zrobiło żal tej pięknej miejscowości, tak źle zareklamowanej; nie przejmowałem się jednak, przed sobą miałem dwie słodkie warstwy kremu z biszkoptem w roli rozjemcy i jeszcze co najmniej kwadrans przed wyjściem w zapomniane miasto.

To nasze drugie spotkanie, a pierwsze oficjalne, nie wyglądało, podobnie jak następnych kilkanaście, na decydujące, bo choć i my byliśmy słodcy, dzielił nas wciąż naturalny konsumentom dystans; zatem jeszcze jakieś pożegnalne zdanko, jeszcze jakiś komentarz do przystawki i zmięcie serwetki charakterystycznym gestem nasyconych, choć niekoniecznie z dachem nad głową, i już wita nas ulica z drogowskazem „Katedra”, dobrze wiedzieli, jak nas do tego przygotować, wiedzę o człowieku posiedli dogłębnie, idziemy, już obok inne wycieczkowiczki, szczebiot, gratulujemy sobie obiadu, dziękujemy słońcu za przybycie i szybko zapominam o niej, i tak to będzie trwało jeszcze miesiąc. I mam poczucie, że nic nie pomaga, gdy puszczam sobie w oczy zimny prysznic, gdy do mych policzków mówię z otwartością dłoni, że te gesty nie są skuteczne ani dobrane do powagi sytuacji, lecz jak inaczej wyrazić żal za straconym czasem, za przeputaną chwilą? Miesiąc, cały miesiąc, czy wam też kiedyś oferowano pół, a może i trzy czwarte wieczności bez warunków wstępnych, na piękną twarz? A wy tłumaczyliście odmowę chwilową niedyspozycją, brakiem czasu, hi, hi, ogólnym osłabieniem pod koniec tygodnia albo wrodzoną bezmyślnością? Przecież zawsze wiedziałem, że mało co jest tu dane, że trzeba porywać się na każdy okruch niedbale ci rzucony, więc dlaczego nie spojrzałem w siebie i nie rozpoznałem własnych wrażeń, dlaczego szedłem beztrosko w stronę katedry, po co, robiąc znudzoną minę, pytałem głośno przewodnika, Wietnamczyka z pochodzenia, czy nie ma przypadkiem obok jakiegoś gotyckiego bistro? Roześmiał się grubo i szczerze, moim zdaniem, dobrze zrobił, że wsiadł do tego boat dla people, miał wreszcie prawdziwe powody do zadowolenia. Ja w końcu niby też, dzień rozwijał się jak kwiat, kalorie, nawet te zbędne, umacniały w istnieniu i przekonywały, że warto na nie łożyć, przed oczyma wyrastała budowla piękna i czysta, a w perspektywie czekała obiecana w zapowiedziach noc w hotelu „Panoramicznym”. Uwielbiam noce w hotelach, stawiam dziesięć miar burbona do jednej wody, że jeśli wysłuchacie mnie do końca, domyślicie się dlaczego.

Pieczę nad nami przejęły miejscowe Beatrycze i podzieliły nas na dwie grupy, jakby raj był dwuizbowy. W mojej połówce znaleźli się poznani biesiadnicy, nic mi nie groziło, chyba że zrobią mi zdjęcie. Wszyscy wyciągnęli swoje kanony i pentaksy i moja samotność zachichotała w błysku fleszy. Bo ja zdjęć nie robię, i może łatwiej wam przyjdzie to pojąć, jeśli raz jeszcze, najlepiej od razu, otworzycie wasz album rodzinny albo obejrzycie slajdy z wakacji czy wycieczki na grzyby. W przeciwieństwie do was i do tamtych ja się jeszcze ze wszystkim nie pogodziłem i nie mogę patrzeć na trwalsze od nas zimne pejzaże i budowle i na te ciała, które ktoś pragnął ocalić od zapomnienia, lecz unieruchomił na lśniącej błonie. Być może dlatego zawahałem się nagle, czy przekroczyć próg katedry, na nowo stanąć oko w oko z nadzieją i rozpaczą, od rana zresztą było widać, że mimo chwil słabości nie jestem zdolny do naprawdę bliskich spotkań, dłoń podaję zwiewnie, a słowa wydobywam z górnych części mózgu i tylko w pozycji siedzącej. W końcu wszedłem. Wszyscy, wolno stąpając, wyciągali głowy ku górze i otwierali szeroko usta, choć nie krążyła nad nimi matka żywicielka. Farby mistyczne przecudownych witraży lały się w dusze nasze jak jakieś smętne, świecące nad grobem męczenników promienie. Spojrzenia moich bliźnich, jak ja dwunożnych i jak ja niepewnych, pytały, czy uda się jeszcze, choćby, w dzień, w którym już robaczki zaczną główeczki podnosić do toczenia naszych ciał, ostatnim źrenic niezgasłych spojrzeniem ujrzeć zstępującego Sędzię i Pocieszyciela. Miałem ochotę podzielić się moim przypuszczeniem, lecz nie, odszedłem w pustelnię bocznej nawy i kontemplowałem tę wielką powietrzną przestrzeń, która niepostrzeżenie wsączała się we mnie i rozrastała aż po granice skóry. Nie wiedziałem wówczas, w jakim celu, na przyjęcie czego czyniła się we mnie skrycie i na zapas ta próżnia, czekająca na wypełnienie; gdybym wiedział, może i ja rzuciłbym o jej losy we mnie pytanie i poczekał, aż mój głos, odbiwszy się o gotyckie sklepienie, skona. Wreszcie wyszedłem, nie zdając sobie sprawy, jak to ego na wycieczce, że ta jasna postać fotografująca właśnie fasadę, z jej aniołkami i diabłami i scenami z sądu ostatecznego, i niezwracająca na mnie uwagi, pewnie byłem za mało rzeźbiony i wciąż nierozliczony, rozpoczęła przed chwilą inne istnienie w innym miejscu.

W tym natomiast pojawił się orszak weselny, nie wiedzieć czemu, choć w wiadomym celu. Co oni znaczą, gdy tak tuż obok mnie idą, czy to jakieś niepojęte przesłanie, zastanowiło mnie żywotnie, czy zawczasu kpina w moje żywe oczy? Drzwi świątyni, za którymi już czekał dostojny chór, rozwarły się na oścież, kwiaty zadrżały w dłoniach i stopy przystanęły, lecz spojrzenia odważnie zapuściły się w czeluść. Poczułem, że i ja mam ochotę zadać młodym zagadkę, zanim pójdą swą drogą, na przykład, co to jest: rano pije kawę, po południu pije kawę i kawę pije wieczorem, lecz zwolniłem przejście, przyglądając im się jedynie uważniej; podziwiam ludzi, którzy potrafili odepchnąć innych. Od starej żebraczki, opartej o mur, dowiedziałem się, że swoją miłość pieczętuje wieczyście zacny obywatel miejski, ale kiedyś to dopiero były śluby. Sypnąłem jej grosza, żeby choć trochę wynagrodzić rozczarowanie i opłacić swe losy na przyszłość. Trafiłem na dobre serce, dodała bezpłatnie, że pani jest młodsza od pana o trzydzieści pięć lat, i pomyślałem czule i wdzięcznie, dokonawszy szybkich obliczeń, o tych wszystkich, które wolą wstrzymać jeszcze swoje przyjście na świat. I dzisiaj mówię: poczekajcie jeszcze, proszę. Przez chwilę spojrzenie moje i kawalera skrzyżowały się; świetnie rozumiem cię, stary, mówiło jego; wiesz, stary, rozumiem cię bardzo dobrze, odpowiadało moje.

Ruszyliśmy za przewodniczką w stronę średniowiecznego miasta, unosząc w aparatach widmo młodej pary. W wąskich uliczkach domy również niczym kochankowie zwracały ku sobie oblicza. Przez podwórza przebiegały mury rzymskich warowni. Głęboka przeszłość łączyła się z teraźniejszością. Z czasów minionych wysnuwały się dzisiejsze. Uśmiechnąłem się lekko do niebieskiego sweterka. Miałem nadzieję, że pamięta jeszcze wspólnie spożyty obiad.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Zapowiedzi

Dostępne w wersji pełnej

Korekta

Jadwiga Piller

Copyright © Marek Bieńczyk, Warszawa 2012

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2012

Pierwsze wydanie niniejszej książki ukazało się w 1994 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego.

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53, 02-953 Warszawa

ISBN 978-83-63387-62-4

Plik ePub opracowany przez firmę eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl