QANTA A. AHMED

W KRAJU
NIEWIDZIALNYCH
KOBIET

Fragment

Z angielskiego przełożyła
Elżbieta Krawczyk

Rodzicom, którzy dali mi mój islam i miłość do słów.

Joan Kirschenbaum Cohn, która pokazuje mi,

jak być lepszą kobietą i lepszą muzułmanką.

ROZDZIAŁ 1
Czuwanie przy Beduince

W poszukiwaniu wytchnienia skierowałam wzrok na świat za oknem. Upał późnego poranka dawał się już porządnie we znaki, mimo że zraszacze rozpraszały wilgotne perełki po spalonej słońcem trawie, a źdźbła kołysały się na szamalowym wietrze[1], najsilniejszym o tej porze dnia.

Na skrawku cienia rzucanego przez żywopłot jakiś robotnik szukał schronienia przed słońcem. Z niewygodnie podkurczonymi chudymi kończynami Banglijczyk jadł właśnie lunch z plastikowego pojemnika. Tkanina jego szimaghu[2] zawinięta była w turban, co w niemiłosiernym skwarze przynosiło niewielką ulgę. W oddali rozległ się huk wartego sto tysięcy dolarów mercedesa, który poderwał w górę burzę piasku. Schowana za maseczką chirurgiczną uśmiechnęłam się do swojego odbicia w szybie. Widoczna tam kobieta w białym fartuchu odpowiedziała mi spojrzeniem. Na pozór wciąż byłam tą samą lekarką co w Nowym Jorku, a jednak wszystko się zmieniło.

Wróciłam do Chali al-Utajbi, swojej pierwszej pacjentki w Królestwie. Była to saudyjska Beduinka dobrze po siedemdziesiątce; nie wiadomo, ile dokładnie miała lat (w Arabii Saudyjskiej nie odnotowywano narodzin dziewczynek w czasach, kiedy ona przyszła na świat). Z powodu zapalenia płuc, które z trudem ustępowało, leżała podłączona do respiratora. Pogrążona w śpiączce, nie była świadoma mojego badawczego spojrzenia. Kolega przygotowywał ją do założenia wkłucia centralnego (wkłucia do żyły głębokiej).

W trakcie przygotowań miała odkrytą klatkę piersiową. Inny lekarz odkaził jodyną pasy skóry o brązowym odcieniu. Prozaiczna procedura, którą przeprowadzałam już wielokrotnie, w Arabii Saudyjskiej stanowiła zdumiewający widok. Podniosłam wzrok znad odkażonego miejsca, które nadało ciału Beduinki lazurową poświatę; można było przystąpić do dalszych czynności. Twarz pacjentki wciąż była osłonięta czarną chustą, zupełnie jakby kobieta przemykała w tłumie nagabujących ją mężczyzn na targu. Wprawiło mnie to w osłupienie.

Mizerna zasłona okrywała ją z każdej strony. Spod czarnego nylonu, który znikał w bezzębnych ustach, wystawały plastikowe rurki przeszywające jej purdę (zasłonę, która zgodnie z muzułmańskim zwyczajem zakrywa kobiece piękno). Jedna rurka podłączała respirator do płuc, a druga dostarczała pokarm do żołądka. Od czasu do czasu zestaw rurek i zasłona drgały: raz z powodu westchnienia, innym razem – kaszlu. Każde chrypnięcie przypominało mi, że pod tą maską leży ciężko chora pacjentka. Przez czarną nylonową tkaninę dostrzegłam ochronną przepaskę na oczy, umieszczoną na zamkniętych powiekach. Pielęgniarka delikatnie uniosła rąbek zasłony, by umożliwić lekarzowi dokończenie odkażania. Zafascynowana zupełnie zapomniałam o procedurach.

Z głębi tego czarnego nylonowego bezwładu wyłoniła się większa karbowana plastikowa rurka. Unosiła się, świszcząc i drgając, z każdym oddechem wykonywanym przez urządzenie. Nie było widać twarzy kobiety; tam, gdzie kończyły się drogi oddechowe, rurki znikały w otchłani, jakby dostarczały tlen zasłonie. Dowiedziałam się, że nawet w przypadku ciężkiej choroby zakrycie twarzy pacjentki było kwestią najwyższej wagi. Urzeczona zderzeniem technologii i religii obserwowałam zasady, jakimi rządziła się moja religia, a raczej pewna jej wersja. Nagle w pobliżu usłyszałam pełen wzburzenia szum.

Za kotarą kręcił się członek rodziny pacjentki, jej oddany syn. Sporadycznie zaglądał, żeby się nam przyjrzeć. Uznałam, że musi się bardzo denerwować, ponieważ jego szczupłe brązowe palce szybko przesuwały się po różańcu. Prawdopodobnie, jak każdy troskliwy krewny, niepokoił się z powodu zakładania wkłucia centralnego.

Co jakiś czas szybko mówił coś po arabsku, pouczając pielęgniarkę. Zastanawiałam się, o co prosi. Wszystko przebiegało bez zakłóceń; za chwilę wenflon miał zostać umieszczony w żyle szyjnej. Już prawie skończyliśmy. Co mogło go tak niepokoić?

W końcu znalazłam wyjaśnienie. Za każdym razem, kiedy rękaw lekarza dotykał zasłony pacjentki i materiał się zsuwał, syn wybuchał złością. Miał może dziewiętnaście lat. Żądał, by pielęgniarka zasłaniała twarz jego matki; przez cały czas starał się nie patrzeć na obnażone matczyne piersi, być może pierwsze piersi, jakie miał okazję widzieć.

Każdemu staccato komendy akompaniowało monotonne mamrotanie po arabsku wydobywające się zza maski lekarza, który prosił pielęgniarkę, by zastosowała się do polecenia i poprawiła zasłonę. Głos lekarza brzmiał obojętnie, ale syn zdawał się zawieszony w dręczącej sieci skrępowania. Chodził wte i wewte, zamartwiając się o zdrowie matki, o jej godność oraz obowiązki, jakie miała wobec Boga. Ciężko chora, z zasłoniętą twarzą i nagimi piersiami obwisłymi z powodu wieku, przedstawiała niewiarygodny widok. Czułam, że jestem równie oszołomiona jak ten saudyjski syn.

To wpatrywałam się w pacjentkę – oprócz tego, że miała zasłoniętą twarz, leżała całkowicie obnażona – to spoglądałam na marnie wyglądającego syna, który jej doglądał (czemu nie córka? – pomyślałam). Kobieta pod wpływem medykamentów znajdowała się w śpiączce; zasłona wyglądała zatrważająco. Bóg z pewnością nie wymagałby zasłaniania twarzy przed lekarzami, którzy zajmowali się ciałem. Czy nieprzytomny, chory muzułmanin ma takie same obowiązki jak przytomny i zdrowy? Chociaż sama jestem muzułmanką, nigdy wcześniej nie zadawałam sobie takich pytań. Wyglądało na to, że tylko ja mam dylemat, a wszyscy wokół wiedzą, co jest ich powinnością. Pacjentka była kobietą i musiała być zakryta. Lekarz instruował filipińską pielęgniarkę, by przez cały czas reagowała na uwagi syna. Filipinka najwyraźniej była przyzwyczajona do takich sytuacji. Syn znał swoje obowiązki wobec matki. Tylko ja miałam mętlik w głowie.

Zaczęłam dokładne badanie pacjentki. Była ułożona na plecach; chude zwiotczałe ramiona leżały wzdłuż ciała, które rozlewało się, bo nie trzymały go słabe mięśnie; wnętrze dłoni było zwrócone ku górze. Kobieta wydawała się bardzo niska – może miała metr czterdzieści. Pośrodku każdej dłoni dostrzegłam niebieskawe znaki. Były to ciemne okrągłe ślady plemiennych tatuaży. Pielęgniarka podniosła zasłonę, żeby dostać się do dróg oddechowych i odessać spienioną ślinę, która nagromadziła się w ciągu ostatniej pół godziny.

Teraz, kiedy wiotki czarny nylon został uniesiony, w końcu mogłam zobaczyć panią Al-Utajbi. Jej ogorzała pobrużdżona twarz była pełna bólu, a spod sklejonych powiek płynęły łzy. Gdy tylko dostrzegłam, jak ciekną wąską strużką ku cofniętej szczęce, poleciłam pielęgniarce, żeby podała środki przeciwbólowe. Łzy zbierały się na postarzałej od słońca i wysmaganej przez pustynne wiatry twarzy. Dumne kości policzkowe wystawały wysoko ponad zapadnięcia, w których powinny znajdować się zęby. Podbródek był wyzywająco wysunięty, co nadawało rysom stanowczego, srogiego wyglądu. Ciekawiło mnie, jaką osobą była ta kobieta.

Znaki na jej twarzy wskazywały na to, że miała wysoką pozycję. Dopiero teraz zauważyłam skomplikowane niebieskie tatuaże przypominające krzyżyk. Zbiegały się dokładnie pośrodku policzków i wyglądały tak, jak znaki wskazujące pole napromieniowania u pacjentów chorych na raka, choć były większe. Podobne ślady miała na czole; centralnie nad łysiejącymi brwiami, obydwa idealnie symetryczne. Wszystkie te ozdoby wykonano tylko po to, żeby zostały schowane za zasłoną? Zastanawiałam się, o czym mogły świadczyć te znaki, zapytałam więc arabskich kolegów. Koledzy, znudzeni moją dociekliwością, wyjaśnili, że kobieta należała do starszyzny plemienia, a tatuaże na jej twarzy informowały o pozycji, jaką zajmowała. Rzecz jasna, oni widzieli już wiele takich wytatuowanych beduińskich kobiet, więc wygląd pani Al-Utajbi nie był dla nich niczym niezwykłym.

Niewielkie brązowe dłonie leżały teraz zaciśnięte w pięści. Rozwarłam je i spojrzałam na krótkie anemiczne paznokcie o pomarańczowych końcach. Wiedziałam, że taki kolor nadaje henna. Zerknęłam na swoje ręce, którymi obejmowałam dłonie pacjentki; moje błyszczące, pomalowane na ciemny kolor paznokcie kontrastowały z jej pomarańczowymi. Mój zachodni manikiur i jej wschodni były tak różne, a jednak stanowiły oznakę tego samego szaleństwa: zmiany wyglądu.

Uśmiechnęłam się w duchu na myśl o tym pierwszym podobieństwie, które udało mi się znaleźć. Saudyjskie Beduinki często stosowały hennę. Umieszczały ciemnozieloną grudkę tego barwiącego kosmetyku we wnętrzu dłoni, a następnie zaciskały pięść, zatapiając końce paznokci w gęstej farbie. Często tak spały, osłaniając dłonie siatką, żeby obudzić się z pomarańczowymi końcami paznokci. Właśnie to musiała uczynić pani Al-Utajbi kilka tygodni wcześniej, kiedy była jeszcze w formie. Spojrzałam w górę na jej potargane, przepocone włosy i zauważyłam, że na nich także widać pasemka henny, które powoli przegrywały walkę z coraz bujniejszą masą białych odrostów.

Pękaty brzuch kobiety pokrywało kilka niewytłumaczalnych blizn: małych, pomarszczonych i jaśniejszych niż skóra wokół. Były równomiernie rozproszone na prawej górnej ćwiartce brzucha. Znajdowały się w takim miejscu, że nie mogłam ich uznać za ślady po operacji laparoskopowej, ale nie znałam żadnego innego narzędzia, które zostawiłoby takie blizny. Zaintrygowana popatrzyłam pytająco na kolegę.

– Była u szamana, beduińskiego uzdrowiciela. Oni wszyscy tak robią. U naszych pacjentów często widujemy takie ślady na wysokości wątroby – powiedział. – Szaman używa żelaza, którym wypala znak, aby uśmierzyć ból. Po kilku miesiącach chory trafia do nas.

Później sama zaobserwowałam, że wielu pacjentów ma takie znamiona. Szukali sposobu na pozbycie się bólu, który sprawiała im powiększająca się wątroba w stanie zapalnym. Zapalenie wątroby jest chorobą często występującą w Arabii Saudyjskiej, a moje nowe miejsce pracy, Szpital Gwardii Narodowej Króla Fahda w Rijadzie, było ośrodkiem o wybitnych osiągnięciach w jej leczeniu. Przyjmowaliśmy setki pacjentów z niewydolnością wątroby. Ci biedniejsi omijali publiczne ośrodki zdrowia w Królestwie, wybierając uzdrowicieli; zanim trafili do nas, choroba była już często w bardzo zaawansowanym stadium.

I tak oto na własnym terenie – OIOM-ie – w lśniącym czystością szpitalu wyposażonym w najnowocześniejsze zdobycze techniki, gdzie czułam się jak u siebie w domu, zetknęłam się z nieznanym. Byłam zdumiona śladami wciąż żywych, pradawnych praktyk, jakie ujawniło ciało kobiety. Nurtowało mnie pytanie, jaką rolę odgrywał szaman i inni pogańscy uzdrowiciele w świecie wyznawców islamu – religii, która otacza czcią postęp nauki.

Wciąż myślałam o tym, jak daleko w swoich staraniach posuwał się syn, pilnując zakrywania matki nawet wtedy, kiedy była poważnie chora. Czyżby nie dostrzegał, że teraz, gdy jej życie mogło w każdej chwili zgasnąć, było to dla niej najmniej istotne? Czyż nie wiedział, że Bóg jest miłosierny, tolerancyjny i wyrozumiały i że nigdy nie spierałby się o noszenie zasłony w takich okolicznościach, jeśli w ogóle? Miałam wiele wątpliwości.

Zakładałam, że to syn wymagał, żeby matka miała na sobie zasłonę, ale może i w tym przypadku się myliłam. W Arabii Saudyjskiej czułam się jak ignorantka. Może sama pacjentka byłaby wściekła, gdyby pozostawiono ją odkrytą, kiedy nie mogła się temu sprzeciwić. Nic nie było dla mnie tak oczywiste jak to, że kwestia zasłaniania się nie podlegała dyskusji i nawet w przypadku umierającej kobiety zasłona jest nie do uniknięcia. Tak wyglądał nowy świat, w którym teraz byłam zamknięta. Od tej chwili przez kolejne dwa lata widziałam wiele rzeczy, których nie potrafiłam zrozumieć. Mimo że sama byłam muzułmanką, tutaj, w Królestwie, czułam się zupełnie obco.

[1] Wiatr szamalowy – gorący i suchy wiatr wiejący najczęściej z kierunku północnego, występujący w rejonie Półwyspu Arabskiego i Zatoki Perskiej. Szamal (arab.) – północ (przyp. tłum.).

[2] Szimagh – tradycyjna chusta noszona na głowie przez mężczyzn; inaczej kufijja. W książce zastosowano transkrypcję polską uproszczoną, opracowaną przez Bogusława R. Zagórskiego, i uwzględniono różnice w zapisie wynikające z języka potocznego, żeby jak najlepiej oddać oryginalną wymowę (przyp. tłum.).

ROZDZIAŁ 2
Czas, by opuścić Amerykę

Przypomniałam sobie zimną noc w dniu wyjazdu, zaledwie kilka tygodni wcześniej. Deszcz lśnił, rozpływając się na czarnych ulicach. Przymrużając oczy, wpatrywałam się w czerwoną rzekę świateł stopu. Przede mną wił się rozmazany wąż ruchu ulicznego. Po raz ostatni wjechałam na drogę ekspresową Belt Parkway. Czułam ponury ciężar, który mnie przygniatał i coraz głębiej wciskał w trzeszczące skórzane siedzenie. Czy jeszcze kiedyś przyjdzie mi nazwać ten kraj moim domem? Samolot do Rijadu, stolicy Arabii Saudyjskiej, odlatywał z lotniska Kennedy’ego o dziewiątej. Moja niedawna przeszłość mignęła mi w lusterku wstecznym, odbijającym żal migrantki. Nadszedł czas, by opuścić Amerykę.

Odmówiono mi przedłużenia ważności wizy, więc magiczny urok mojej amerykańskiej emigracji miał stać się wspomnieniem. Gdy nic nie dało odwołanie w sprawie przywrócenia mi wcześniejszego statusu, postanowiłam wykorzystać swoje kwalifikacje medyczne i wyjechać na Bliski Wschód, gdzie amerykańska medycyna jest powszechnie uznawana. Podjąwszy decyzję pod wpływem impulsu, ponownie stałam się wygnanką.

W ciągu tych lat spędzonych w Nowym Jorku odbyłam rezydenturę i zrobiłam specjalizację, uzyskując dyplomy z zakresu chorób wewnętrznych, pulmonologii oraz intensywnej opieki medycznej. Ukończyłam także specjalizację z zakresu leczenia zaburzeń snu; wkrótce miałam uzyskać dyplom. Udało mi się spędzić tu czas pożytecznie i kiedy wiedziałam już, że po upływie kilku kolejnych tygodni nauki nie będę mogła dłużej zostać w Stanach, dostałam propozycję pracy w szpitalu w Arabii Saudyjskiej. Wahałam się, ale ostatecznie przyjęłam tę ofertę, skuszona darmowym zakwaterowaniem i wysokimi zarobkami. Jako muzułmanka uważałam, że dobrze znam obyczaje panujące w muzułmańskim Królestwie, i nie żywiłam żadnych obaw związanych z życiem w Arabii Saudyjskiej. Zlekceważyłam przestrogi przyjaciół zaniepokojonych moją nagłą decyzją i więcej już o tym nie myślałam.

Przyspieszyłam jadącym cicho lexusem; wycieraczki wydawały rytmiczny dźwięk, akompaniując mojemu smutkowi. Zastanawiałam się, kiedy po raz kolejny siądę za kierownicą. Wiedziałam już, że w Arabii Saudyjskiej kobiety nie mogą prowadzić samochodów. W Rijadzie będę przeprowadzała zabiegi u ciężko chorych pacjentów, a mimo to nigdy nie otrzymam pozwolenia na kierowanie pojazdami mechanicznymi. Jedynie mężczyźni mają ten przywilej.

W drodze na lotnisko wsłuchiwałam się w pracę silnika. Już tęskniłam za tym pierwotnym dreszczykiem przyjemności, jaki wywołuje wciskanie pedałów i instynktowne przyspieszanie łączące mnie z maszyną. Wkrótce pożegnam się z kluczykami. Wiatr znad Atlantyku zmierzwił moje gęste włosy, symbol kobiecości. Niedługo zostaną zasłonięte i takie swawolne zabawy z wiatrem będą zakazane. Zgodnie z ustawodawstwem w Królestwie muszę mieć zakrytą głowę. Wszystko będzie inne.

Wracam pamięcią do tamtej deszczowej atmosfery. Gdy dojechałam na lotnisko Kennedy’ego, było puste. Cudowne, na zawsze utracone dni sprzed 11 września. Odprawa zajęła kilka minut. Rzeczy z mojego mieszkania zostały w magazynie w Nowym Jorku, ot, taka decyzja. Po samochód miał natomiast przyjechać znajomy, który obiecał, że go przechowa do mojego powrotu. Intuicyjnie wiedziałam, że wkraczam w nowy etap, w którym nic nie będzie na stałe.

Który mamy rok? – przypomniałam sobie swoje myśli, gdy zuchwale podpisywałam kontrakt, przerzuciwszy tylko jego kartki. Zignorowałam fragmenty, które tłustym drukiem, wielkimi literami informowały o karze śmierci. Za sprawą jednego gestu, wykonanego bez głębszego zastanowienia, byłam podporządkowana prawu Arabii Saudyjskiej, z możliwością ścięcia mi głowy włącznie.

Czekałam sama i dzwoniłam z rozładowującej się komórki. Brawurowo opowiadałam żarciki, jednocześnie bacznie obserwując pasażerów, którzy schodzili się na mój lot.

Wcześniej rzadko spotykałam Saudyjczyków. Czasem jakaś grupka czekała na konsultacje w klinice w Cleveland, czasem inna kręciła się przy stoisku Diora w Harrodsie, kiedyś znów napatoczył się jakiś przypadkowy egzotyczny saudyjski podróżny, który przesiadał się na Heathrow. Tego wieczoru były ich dziesiątki. Gdziekolwiek spojrzałam, saudyjscy mężczyźni i kobiety siedzieli osobno, oddzieleni kordonem niewidocznych barier. Wychwyciłam jakieś szepty po arabsku. Gromadka Saudyjczyków przykuła moją uwagę. Obserwowałam ich.

Saudyjczycy tłumnie skupili się wzdłuż symetrycznych linii tworzących im tylko znany precyzyjny układ geometryczny. Ustawili się w równych rzędach w kierunku pasa startowego, twarzami zwróceni w stronę pogrążonego w ciemności Atlantyku. Nadszedł czas na modlitwę al-isza[3], ostatnią wieczorną modlitwę, którą muzułmanie odmawiają po zachodzie słońca. Czułam się nieswojo, bo przypominałam sobie o wielu modlitwach, których sama nie odmówiłam, a jednocześnie urzekał mnie ten widok. Wokół mnie, w sali odlotów, wyrósł istny masdżid (meczet). Saudyjczycy modlili się przez dwadzieścia minut. Nie mogłam od nich oderwać wzroku. Inni pasażerowie nie wydawali się ani trochę zainteresowani.

Gdy modlący się padali przed Bogiem na twarz, zastanawiałam się, jak to możliwe, że nakrycia głów mężczyzn się nie zsuwają, gdy oni dotykają czołami ziemi. Za każdym razem patrzyłam, czy nie spadną im te chusty w czerwono-białą kratę. Co podtrzymywało materiał od spodu? Kobiety stapiały się ze sobą. Na tle nocy za oknami wyglądały jak masa czarnych zawiniątek; nie można było rozróżnić ich sylwetek. Prawie nie zwracałam na nie uwagi. Zapomniałam, że za kilka godzin zasilę ich szeregi. Teraz mój wzrok skierowany był ku elegancko ubranym mężczyznom.

To wszystko mnie intrygowało. Żyjąc w Nowym Jorku, nie byłam przyzwyczajona do takich widoków. Wiele razy bywałam na lotniskach w tym mieście, ale dotychczas ci odziani w długie stroje wierni, z pozakrywanymi głowami, pozostawali dla mnie niewidzialni. Czułam się obnażona, widząc ich niezwykłą pobożność, i nerwowo przyglądałam się ubraniu, które włożyłam na drogę. Miałam nadzieję, że jest odpowiednie na podróż do Królestwa. Arabia Saudyjska to królestwo muzułmańskie, w którym obowiązuje muzułmańskie prawo szariatu (święte prawo Boga)[4]. Jest także otaczana czcią jako święta ziemia wszystkich muzułmanów, zwłaszcza dlatego, że strzeże Mekki i jest domem tego duchowego i historycznego epicentrum islamu. Byłam muzułmanką, chciałam więc przestrzegać obyczajów panujących w Królestwie. Z całą pewnością nie było moim zamiarem łamanie prawa.

Zapowiedziano lot. Saudyjczycy, robiąc pewne zamieszanie, ruszyli w stronę wyjścia. Na pokład oprócz mnie chciało wejść jeszcze kilku zachodnich pasażerów. Bardzo niewiele kobiet było w podobnej sytuacji jak ja, lecąca w pojedynkę; „nie-Saudyjka” – to określenie od tej chwili miało oznaczać moją tożsamość. Gdy zerkałam na otaczające mnie ciężkie zasłony, zaczynałam wątpić, czy wśród kobiet, które z nami leciały, są ulegające wpływom Zachodu muzułmanki o umiarkowanych poglądach, takich jak moje.

Dopiłam zimne resztki ostatniej kawy ze Starbucksa, w oczarowaniu przyglądając się kobietom, czarnym zawiniątkom spływającym kaskadami ku przejściu. Wyłączyłam komórkę. Byłam teraz odcięta od Ameryki, która powoli stawała się częścią mojej przeszłości.

Przy bramce saudyjska stewardesa wskazała, żebym udała się w kierunku wschodnim. Toczek, do którego doczepiona była woalka, częściowo przykrywał jej włosy, ale gładka szyja o kremowym odcieniu pozostawała odsłonięta. Kiedy kobieta zwracała się do pasażerów, słychać było twarde dźwięki przywodzące na myśl języki germańskie. Wkrótce się dowiedziałam, że tak brzmi saudyjska odmiana arabskiego. Każdy urywany, gardłowy dźwięk wydobywał się z głębi krtani.

– Dobry wieczór pani – powiedziała, wyraźnie artykułując słowa. – Leci pani do Rijadu?

Kiwnęłam głową, pełna ambiwalentnych uczuć.

– Lot do Arabii Saudyjskiej – proszę tędy. Życzę pani przyjemnej podróży. – Z wdziękiem zamachała w kierunku przejścia.

Współpasażerowie pomknęli naprzód, spiesząc się na pokład z dziećmi, bagażami i ciągnąc za sobą cały ten rozgardiasz. Moja odwaga gdzieś prysła, ale zebrałam się w sobie i ruszyłam w ślad za innymi.

Rozpoczęła się podróż.

Usadowiłam się wygodnie w fotelu i zapięłam pas, wyregulowawszy go wcześniej, by był odrobinę bardziej naprężony. Czekaliśmy na kołowanie, kiedy bezcielesny głos zaintonował:

Bi-smi-(A)llahi wa-l-hamdu li-(A)llahi subhana-llazi sachchara la-na haza wa-ma kunna la-hu mukrinina wa-inna ila-rabbina la-munkalibun...

„Chwała niech będzie Temu, który nam to podporządkował, albowiem my sami nie moglibyśmy tego osiągnąć. I, zaprawdę, my powrócimy do naszego Pana!”[5].

Pilot recytował muzułmańską modlitwę dla tych, którzy wyruszają w drogę. Dobitne, melodyjne tony klasycznego arabskiego zaskoczyły mnie. Bezmyślnie gapiłam się w głośniki. Wkrótce uległam tej urokliwej atmosferze. Niewidzialne wersety Koranu utworzyły wokół mnie kokon bezpieczeństwa. Poczułam się odprężona. Teraz była to już inna podróż. Dotychczas takie modlitwy słyszałam jedynie z ust mojego ojca. Islam nabierał innego wymiaru; coś, co do tej pory ograniczało się wyłącznie do sfery prywatnej mojej niewielkiej rodziny, stawało się teraz kwestią bardzo publiczną.

Podczas tej pierwszej podróży do Arabii na każdym kroku przypominano mi o religii. Wejście na pokład samolotu było równoznaczne z tym, że znalazłam się w kleszczach islamu. W środkowej części kabiny wisiał duży monitor, zazwyczaj służący do wyświetlania filmów w czasie lotu. Zamiast nich pokazywał właśnie nieruchomy kontur samolotu, nałożony na białą strzałkę. Obraz się nie zmieniał; strzałka wskazywała na Mekkę, duchową ostoję wszystkich muzułmanów. Ten kierunek nazywa się kiblą. Zorientowałam się, że już od dłuższego czasu na nią patrzę. Czułam się mizernie.

Odechciało mi się spać. Żeby przełamać monotonię, obserwowałam towarzyszy podróży. Nawet na wysokości 10 500 metrów w przejściu panował zgiełk. Na pokładzie wygospodarowano dużo wolnej przestrzeni dzięki usunięciu części siedzeń. Pojawiające się co dziesięć rzędów prywatne alkowy, nawet w klasie ekonomicznej, pozwalały pasażerom modlić się podczas lotu. Spostrzegłam, że jedynie mężczyźni korzystali z tych na wpół publicznych pomieszczeń, by odmówić modlitwę, podczas gdy ich żony wolały pozostać na swoich miejscach w pozycji półleżącej, recytując skrócone modlitwy dla podróżnych[6]. Przez całą noc saudyjscy mężczyźni chodzili korytarzem w tę i z powrotem, zmierzając do tych alków i z nich wracając. Z rąk skapywała im woda, którą wcześniej dokonywali ablucji (wymaganej przed modlitwą), a z wysokich, zaskakująco szerokich ramion swobodnie zwieszały się aksamitne dywaniki modlitewne. Siedziałam tuż przy przejściu i z góry wiedziałam, że mężczyźni się zbliżają; każdy, spacerując niedbałym krokiem, roztaczał wokół siebie ostry, choć przyjemny zapach saudyjskiej wody kolońskiej, świeżo wklepanej w skórę podczas przygotowań w toalecie. (Linie lotnicze świadome tego, że islam zaleca mężczyznom używanie zapachów, zapobiegliwie zapewniały odpowiednie zapasy, z których można było korzystać do woli). W prawej dłoni obracali różańce, równocześnie odmawiając cicho modlitwę. Obserwowałam ich, nie mogąc spać ani nie mając ochoty się modlić.

Od czasu do czasu wyciągałam egzemplarz „Fortune”, który złapałam na chwilę przed wejściem na pokład. W tym miesiącu na okładce był saudyjski miliarder. Lektura w sam raz dla mnie na podróż – pomyślałam. Zaczęłam czytać o księciu Al-Walidzie bin Talalu[7]. Został sfotografowany w saudyjskich szatach i kiedy rozejrzałam się wokół, nieco rozproszona unoszącą się w powietrzu wonią wody kolońskiej, ciągnącą się za przechodzącymi z szelestem Saudyjczykami, nie dostrzegłam żadnej różnicy pomiędzy księciem a pasażerami. Klasyczny strój zdawał się urzeczywistniać przesłanie równości. Pochłonęłam artykuł i próbowałam zapamiętać imię księcia. Chciałam dowiedzieć się jak najwięcej o kraju, który miał się teraz stać moim domem.

Narastający lęk zaczął się we mnie porządnie ukorzeniać. Martwiłam się o wszystko, a najbardziej o wygląd. Na kilka godzin przed przylotem rozpatrywałam własny strój: luźne, obszerne beżowe spodnie, golf i szary rozpinany sweter z długimi rękawami i kapturem. Nie chciałam zwracać na siebie uwagi, od razu więc przywdziałam maskujące barwy pustyni. Potrzebowałam otuchy ze strony stewardesy.

– Jak wyglądam? Czy jestem odpowiednio ubrana? Martwię się, ponieważ nie mam abai[8]. Wiem, że wszystkie kobiety w Królestwie muszą nosić taki strój. Czy mogę mieć jakieś problemy na lotnisku? – wypytywałam z przejęciem.

– Jest pani doskonale ubrana – odpowiedziała ciepło.

Pewnie kłamie, uznałam. Sweter wydawał mi się za krótki. Jako przykładna muzułmanka powinnam była to przewidzieć. Wiedziałam przecież, że nie zakrywa mi bioder, co wyraźnie podkreśla kobiece kształty. Żałowałam, że nie miałam niczego, co mogłoby ukryć pogrążającą mnie płeć. Żałowałam niemal, że nie jestem mężczyzną.

– Lotnisko Króla Chalida to strefa międzynarodowa – kontynuowała stewardesa, jakby mówiła do wszystkich w zasięgu głosu, nie zważając na moje narastające obawy. – Nie będzie tam pani potrzebowała abai. Kiedy dotrze pani na miejsce, wówczas inne kobiety pomogą w znalezieniu odpowiedniego stroju. – Jej uśmiech stanowczo zakończył rozmowę.

Godzinę po przekroczeniu saudyjskiej przestrzeni powietrznej wylądowaliśmy w Rijadzie. Wyjrzałam przez okienko samolotu. Wpatrywałam się w nie, podczas gdy reszta pasażerów zaczęła się budzić i krzątać. Na zewnątrz, późną nocą, rozpościerała się malownicza panorama rozgwieżdżonego piasku. Nevada! – przemknęło mi natychmiast przez myśl. Z każdej strony, kilometrami ciągnął się jałowy, płaski krajobraz. Cały obszar sprawiał wrażenie wymarłego. Nagle poczułam przypływ nieśmiałej ciekawości. To dopiero będzie przygoda!

Opuściwszy samolot krytym korytarzem, przemieściłam się w czasie o dwanaście godzin. Gorące powietrze nocy przedostawało mi się pod mankiety; ubranie niemal uginało się pod jego ciężarem. Mimo że była druga w nocy i późny listopad, czułam, że jest mi za gorąco w lekkiej wełnianej odzieży. Przy końcu ciemnego korytarza rozespani pasażerowie wysypali się na oślepiająco jaskrawe światło świata, który lśnił za sprawą czarnego złota.

Niczym panna młoda podekscytowana zaaranżowanym małżeństwem, drżałam ze strachu i fascynacji, wychwytując dziewicze widoki Arabii Saudyjskiej. W jaskrawym świetle mrużyłam oczy i spoglądałam ku górze. Ogromny zegar Raymond Weil odliczał czas. Najpierw usłyszałam, a chwilę później zobaczyłam pluskające kaskady marmurowych fontann, rozlewające cenną wodę, droższą tutaj niż ropa naftowa. Zapuchnięte ze zmęczenia oczy z wdzięcznością przyjęły widok wewnętrznych ogrodów. Na marmurowej posadzce, na której lśniły geometryczne wzory, rozbrzmiewał stukot moich butów. Z każdym krokiem posadzka z trawertynu falowała delikatnymi odcieniami szarości i bieli, beżu i koloru piasku. Chrom i szkło dzieliły masywną marmurową przestrzeń na szerokie schody, ogromne atria i część z kontrolą paszportową. Marmur działał orzeźwiająco. Nie było widać żadnych nieuśmiechniętych kierowców limuzyn z przyciemnionymi szybami, którzy w dłoniach trzymaliby tabliczki, a w uszach mieli słuchawki. Nie było też haitańskich taksiarzy naganiających potencjalnych pasażerów. Znajdowałam się szmat drogi od uwięzionego w szaleństwie lotniska Kennedy’ego. Nagle poczułam, że jestem naprawdę bardzo daleko.

Kłótliwe dźwięki arabskiego oderwały mnie od tych widoków. Skuliłam się w napięciu. Na chwilę otoczyli mnie saudyjscy żołnierze, uzbrojeni, w czerwonych beretach. Stałam tuż obok, wystarczająco blisko, by widzieć bujny kilkudniowy zarost na ich wyrazistych szczękach. Oni jednak zdawali się mnie nie widzieć. Mieli ciemne oczy i byli przystojni. Mówili coś z naciskiem, podnosząc głos, ale nic nie rozumiałam. Szukali w tłumie jakiejś twarzy. W końcu zabrzmiał okrzyk, który świadczył o tym, że znaleźli, popłynęła lawina melodramatycznych salam i ruszyli przed siebie. Należeli do służby chroniącej dygnitarzy, a ci znajdowali się widocznie na pokładzie samolotu, którym przyleciałam. Błyskawicznie zabrali wpływowych gości ubranych w czerwone i białe tkaniny; wraz z nimi oddalała się ożywiona dyskusja.

Zeszłam schodami w kierunku kontroli paszportowej. Przede mną, po lewej i po prawej stronie, ciągnęły się długie kolejki ubogich Banglijczyków, którzy przyjeżdżali tu do najbardziej niewdzięcznej pracy fizycznej. Gapili się na wszystkie kobiety. Byłam na tym lotnisku jedyną kobietą o niebiałej, niezakrytej twarzy, co sprawiało, że natrętnie gapili się także na mnie. Ich natarczywe spojrzenia doprowadzały mnie do szału. Zakryłam głowę kapturem swetra. Atak przeszywających męskich spojrzeń, które zamknęły mnie w potrzasku, został odparty. Jak dziecko uznałam, że skoro ja ich nie widzę, to i oni mnie nie widzą. Czułam się o wiele lepiej w tej swojej „zasłonie”.

Pozostałe kolejki tworzyły kobiety. Rozpoczęła się segregacja. Spostrzegłam Filipinki, służące albo opiekunki do dzieci, które przyjechały do swoich saudyjskich pracodawców. Wyglądały ubogo, żadna nie miała biżuterii ani make-upu w przeciwieństwie do ich modnie ubranych, wymachujących Guccim rodaczek w Nowym Jorku. Wybrałam najmniej przerażającą kolejkę: tę, w której stało najwięcej kobiet z Zachodu.

Zobaczyłam, że nie ja jedna się zasłaniam. Inne kobiety miały już na sobie zmięte, poprzekrzywiane abaje, w pośpiechu wyszarpnięte z bagażu podręcznego, spod których wystawały niechlujne buty Nike. Te kobiety były oczywiście wcześniej w Królestwie, prawdopodobnie wracały z urlopów. Nie tylko pasażerki z Zachodu pospiesznie ubierały się przed wyjściem, ale także Saudyjki szczelniej się zakrywały. Jedna z nich, nieprzygotowana, cierpliwie czekała w kolejce schowana pod kocem wziętym z samolotu, który zarzuciła na siebie niczym czador, osłaniając pięknie ufarbowane włosy oraz śpiącego jak aniołek synka.

Przyglądałam się kobietom, które stały ze mną w kolejce. Wiele z nich to były pielęgniarki z innych szpitali: Irlandki, Angielki, białe Południowoafrykanki. Zupełnie się nie przejmowały, że je obserwuję, uspokajała mnie ich swoboda; sprawiały wrażenie weteranek. Zazdrościłam im pewności siebie; przysunęłam się do nich ciut bliżej.

W końcu nadeszła moja kolej. Nienagannie uczesany żołnierz saudyjski przejrzał mój paszport. Popatrzyłam wokół, żeby zobaczyć, czy pojawił się ktoś ze szpitala. Wiedziałam, że jako niezamężna kobieta nie mogę wjechać do Arabii Saudyjskiej bez „sponsora” (przedstawiciela pracodawcy), który miał mnie odebrać i zająć się moimi dokumentami przy kontroli paszportowej. Jeśliby nikt nie przyjechał, musiałabym zostać na lotnisku.

Zastanawiając się, kto został po mnie wysłany, spojrzałam na te setki malezyjskich muzułmanek, które w milczeniu kucały na marmurowej posadzce obok nieruchomego taśmociągu bagażowego. Wszystkie były całkowicie zakryte, zagrzebane wręcz w materiale, od każdej biła rezygnacja, poczucie porażki. Siedziały zbite w grupki, ze spuszczonym wzrokiem, w ciszy oczekując na swoich pracodawców. Nie słyszałam żadnych śmiechów, szeptów, pogaduszek. Stłoczone jak te nieodebrane bagaże wokół, milczały bez ruchu. To było coś więcej niż tylko uderzające zmęczenie po długiej podróży samolotem; te kobiety były odarte z nadziei.

Nawet moje kwalifikacje zawodowe nie zmieniały faktu, że niezależnie od tego, czy kobieta jest lekarką, czy służącą, muzułmanką czy niemuzułmanką, jeśli nie jest mężatką, nie może sama wjechać do Arabii Saudyjskiej. Bez sponsora, męża lub ojca, syna albo brata, czekałabym tak samo jak służąca, niczym ładunek, aż ktoś mnie odbierze. Kobiety nie mogą funkcjonować w Królestwie jako niezależne jednostki. Moja autonomia została właśnie ograniczona.

Skinieniem dłoni przywołano mnie za linię kontroli paszportowej do okienka z pleksiglasu. Żołnierz podczas sprawdzania nie zaoferował nawet cienia uśmiechu. Nie powitał mnie w swoim kraju. Nie pozdrowił jako muzułmanki, chociaż moje nazwisko wyraźnie o tym świadczyło. W ogóle mnie nie pozdrowił. Wyniosły zajął się przeglądaniem dokumentów. Idąc za jego przykładem, nie zaczęłam towarzyskiej pogawędki. Nie nawiązaliśmy nawet kontaktu wzrokowego. Intuicyjnie wiedziałam, że zachowuje się zgodnie z obyczajami panującymi w Królestwie. Lekceważącym gestem dał mi znak, że mam odejść, przerzucając mój paszport do oddalonego okienka. Złote insygnia Korony Jej Królewskiej Mości znalazły się na stercie pomiętych notatek zapisanych arabskim pismem. Poczułam nagły przypływ nostalgii za moim angielskim dzieciństwem. Z przyzwyczajenia podeszłam, by sięgnąć po paszport, ale jakaś wielka postać wprawnym ruchem zgarnęła mi go sprzed nosa.

Spojrzałam w górę i zobaczyłam potężnego mężczyznę. Z widocznym niesmakiem odwrócił ode mnie wzrok. To był Umajr, mój „sponsor”. Pod jego męską opieką mogłam teraz opuścić punkt kontroli paszportowej i przekroczyć granicę Królestwa. Odbierał mnie z lotniska jako przedstawiciel pracodawcy. Onieśmielona czułam, jak się kurczę w jego męskim cieniu. Umajr, zwalisty wysoki Saudyjczyk, ubrany był w białą saubę[9] upstrzoną powtarzającymi się filigranami plam tytoniu; batik ze śliny. Stare sandały, wykonane chyba z wielbłądziej skóry (wydawały się takie grube), dopełniały całości, eksponując popękane pięty. Na głowie miał chustę w czerwono-białą kratę (szimagh), która pilnie wymagała rozprasowania zagnieceń. Choć był ubrany w identyczny strój narodowy jak Saudyjczyk na okładce „Fortune”, nie wyglądał tak wytwornie.

Umajr przyjechał odebrać mnie z lotniska (a dokładniej – odebrać mój paszport), ale się nie przywitał. Porozumiewaliśmy się na migi, ponieważ on nie mówił po angielsku, a mój arabski składał się jedynie z modlitw. Idiotycznie wykonywałam jakieś gesty, starając się odzyskać paszport. Daremnie; mężczyzna mocno ściskał go w drapieżnej dłoni. Poirytowany niedbale skinął na mnie żółtymi od nikotyny palcami i pokazał, żebym zabrała ciężki bagaż, podczas gdy sam oparł pokaźne cielsko o barierkę. Z trudem zmusił się, by wsunąć grubą dłoń do kieszeni i wyciągnął z niej mocno zgniecioną paczkę marlboro. Nawet się nie ruszył, żeby mi pomóc. Wolał stać i patrzeć, bezgranicznie znużony, od czasu do czasu drapiąc się po brzuchu.

Walizki wciąż krążyły na taśmociągu i nikt nie spieszył się z ich odbiorem. Malezyjskie służące stały bez ruchu, wpatrując się w wolno przesuwający się pas. Sama zdjęłam z niego swoje olbrzymie bagaże, otoczona gapiami płci męskiej. Żaden mężczyzna nie przyszedł mi z pomocą: ani bagażowy, ani nikt z pasażerów.

Gdy już wreszcie odebrałam bagaże i je prześwietliłam, udowadniając, że nie wwożę do Królestwa niczego niezgodnego z prawem, mogłam opuścić terminal. Odetchnęłam z ulgą. Ta szczególna kontrola na lotnisku sprawiła, że czułam się zażenowana i pragnęłam opuścić to miejsce jak najszybciej. Wyszłam prosto w listopadową noc. Lekki pustynny wiatr z zachodu czule omiótł mi twarz. Nie mając na sobie wymaganej czarnej abai, czułam się nieswojo. Od razu spostrzegłam, że w Rijadzie nosi się więcej czerni niż w Nowym Jorku.

Wsiadłam pospiesznie do szpitalnej furgonetki. W oknach były przyciemnione szyby; schodziła z nich tandetna folia. Ta jej część, która jeszcze się nie odkleiła, zatrzymywała pęcherzyki powietrza i mnie za fioletową mgłą. Pojazdy, którymi miałam się od tej chwili poruszać, same w sobie stanowiły już zasłonę; siedząc w nich, zawsze zadawałam sobie pytanie o prawdziwe barwy świata, który znajdował się na zewnątrz.

Umajr załadował bagaż do samochodu i ruszył do mojego nowego domu. Znakomita droga, którą wyjeżdżało się z lotniska, ciągnęła się przez kilka kilometrów. Była idealnie prosta; żadnych szalonych zakrętów ani ciasnych węzłów Londynu czy Nowego Jorku. Ruch był zaskakująco duży jak na tak późną porę. Wszyscy jechali bardzo szybko, jakby pędzili na spotkanie z wiszącą w powietrzu śmiercią. Po obu stronach szarłaty i pustynne krzewy opadały na bezkresny piasek; naziemne morze spokoju na tle nocnego krajobrazu księżycowego. Jedyny ślad ruchu, zmarszczki utworzone na piasku przez bryzę, wkrótce zatarł się pod wpływem pędu powietrza wywołanego absurdalną prędkością, z jaką się poruszaliśmy.

Autostradą wjechaliśmy do miasta. Globalizacja dotarła nawet tutaj. W ciągu kilku minut dostrzegłam pierwsze oznaki tego, że amerykańska popkultura jest na sprzedaż także w Rijadzie. Przez chwilę podekscytowana, że mój arabski z dzieciństwa jest tak dobry, że mogę sama czytać, zaczęłam wymawiać kolejne nazwy. Dziesięć metrów nad ziemią jaskrawy fluorescencyjny szyld krzyczał po arabsku „Taco Bell”. Saudyjczycy jedzą fajitas i tacos! Z vana widziałam rodziny, które wysiadały z sedanów i wchodziły do punktów z fast foodem. Byłam rozczarowana. Pod amerykańskimi sztandarami konsumpcji ten nowy świat na pierwszy rzut oka sprawiał wrażenie przygnębiająco zunifikowanego. Saudyjski krajobraz ukazywał Amerykę z arabskimi napisami, gdzie mężczyźni i kobiety jedzą burgery i piją coca-colę. McDonalds, Pepsi, a w końcu i KFC podkreślały monotonię i w zaskakujący sposób wypierały poczucie swojskości. Nie zobaczyłam niczego, co mogłabym określić jako autentycznie arabskie. Główna autostrada, którą jechaliśmy, usiana była wyłącznie punktami z fast foodem i przedstawicielstwami handlowymi, sprzedającymi GMC Suburbans albo porsche.

Obok nas przemykały samochody – wypchane po brzegi cadillaki, pękające w szwach od saudyjskich kobiet i ich dzieci; za kierownicą zawsze siedział mężczyzna. Zastanawiałam się, dokąd oni jadą tak późno w nocy. Tylna szyba samochodu zawsze była albo przyciemniona, albo zasłonięta plisowanymi zasłonkami. Po drodze widziałam więcej cadillaców niż na Park Avenue, ale wewnątrz lśniących samochodów ludzie byli zdecydowanie tutejsi. Pozwoliłam sobie na pierwszy niewidoczny uśmiech.

Obowiązkowe czarne lub stalowoszare mercedesy klasy S mijały telepiące się cadillaki, ścigając się z nimi na autostradzie. Spojrzałam w lewo i mój wzrok padł na wielbłąda uwiązanego w zdezelowanym suzuki pikapie, co w irytujący sposób przypomniało mi, że nie jestem już w Nowym Jorku. Gaz do dechy i opony oznaczyły jezdnię szerokimi kaligraficznymi pociągnięciami naschi[10]. Nowe Królestwo niemieckich sedanów ścierało się ze starym Królestwem przeżuwających wielbłądów; oba światy toczyły ze sobą pojedynek na Mecca Highway.

Patrzyłam na kierowców. Wewnątrz tych opasłych wielbłądów w kształcie cadillaców i mercedesów za kierownicą siedzieli rozwaleni w fotelach mężczyźni o sokolich oczach; każdy nieodmiennie ubrany w kraciasty szimagh i zwiewną białą saubę. Każdy trzymał komórkę, która stanowiła niemal dodatek do nakrycia głowy. Prowadzili nonszalancko, trzymając kierownicę jedną ręką, w pozycji półleżącej. Kalifowie się znaleźli! Oczywiście nie było ani jednej kobiety prowadzącej samochód. To absurdalne hałaśliwe zderzenie współczesności i średniowiecza – mercedesów i Beduinów, cadillaców i wielbłądów – miałam obserwować przez cały pobyt w Królestwie. Nigdy nie przestało mnie szokować.

Pierwsze chwile sprawiły, że byłam wszystkim urzeczona o wiele bardziej, niż to sobie uświadamiałam.

[3] Muzułmanie modlą się pięć razy w ciągu doby, a nazwy modlitw odpowiadają poszczególnym porom dnia: as-subh – poranna, az-zuhr – południowa, al-asr – popołudniowa, al-maghrib – o zachodzie słońca, al-isza – wieczorna (przyp. tłum.).

[4] Prawo szariatu pierwotnie wywodziło się z wielu szkół myśli prawnej interpretujących prawo boskie, początkowo skodyfikowane w Koranie. W kilku pierwszych wiekach islamu istniało ponad trzydzieści szkół myśli prawnej i szariat był różnorodny i pluralistyczny. Wraz z upływem czasu utracono część tej bogatej różnorodności, zwłaszcza współcześnie, w dobie odradzającej się ortodoksji. Szariat oznacza dosłownie „ścieżkę” i odnosi się do głównej części muzułmańskiego prawa skodyfikowanego przez Koran i nauki zwane hadisami oraz sunną, które opisują odpowiednio powiedzenia oraz czyny Proroka. Khaled Abou El Fadl, The Great Theft, Introduction: Islam Torn between Extremism and Moderation, s. 23 (przyp. aut.).

[5] Koran, sura XLIII („Ozdoby”), w. 13–14, przeł. Józef Bielawski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986, s. 586 (przyp. tłum.).

[6] Islam uznaje, że podróż stanowi trudną sytuację dla muzułmanów, dlatego pięć obowiązkowych modlitw w ciągu dnia trwa krócej, by złagodzić uciążliwości, jakie odczuwają podróżujący wierni (przyp. aut.).

[7] Bratanek obecnego monarchy, króla Arabii Saudyjskiej Abd Allaha, i wnuk założyciela Arabii Saudyjskiej, króla Abd al-Aziza Al Sauda, książę Al-Walid, zwany często Walidem, jest znany jako postępowy zwolennik reform, działający zwłaszcza na rzecz praw kobiet w Królestwie (przyp. aut.).

[8] Abaja – zasłona. Zgodnie z prawem każda kobieta, niezależnie od tego, skąd pochodzi i czy jest muzułmanką, w miejscu publicznym jest zobowiązana do zakładania na ubranie abai. Ta część garderoby (nazwa odnosi się także do chusty zasłaniającej włosy) sięga do ziemi. W Arabii Saudyjskiej jest niemal zawsze koloru czarnego (przyp. aut.).

[9] Sauba – luźny strój do kostek, z długimi rękawami, noszony przez saudyjskich mężczyzn. Zazwyczaj jest biały, z wyjątkiem zimy, kiedy może być uszyty z ciemniejszego materiału (brązowego, czarnego lub granatowego). Letnie białe sauby są wykonane z cienkiej bawełny. Rękawy mogą być wykończone mankietami lub po prostu luźne. Wycięcie przy dekolcie może kończyć się kołnierzykiem – wówczas będzie on zapięty pod szyję – albo jest zaokrąglone, bez zapięcia (przyp. aut).

[10] Naschi – jeden z kaligraficznych stylów, jakim zapisuje się pismo arabskie (przyp. tłum.).

ROZDZIAŁ 3
Mój nowy dom – kompleks wojskowy

Znajdowaliśmy się teraz w części miasta najbardziej wysuniętej na wschód. Staliśmy na światłach; w powietrzu unosił się kurz, a ciszę przerywał tylko pisk opon na gładkich pustych ulicach. Z sąsiedniego samochodu wypuszczającego kłęby spalin dobiegały trzaski arabskiej muzyki. Czułam zapach benzyny. Ruszyliśmy; opustoszała droga prowadziła do położonego w oddali zamkniętego kompleksu. Wkrótce nie było już widać żadnych świateł. Gdzieś blisko rozciągała się ogromna pustynia.

Nagle światła reflektorów wyłowiły z ciemności bramę. Jaskrawe szlabany, błyszcząca wartownia – tak wyglądał wjazd do mojego nowego życia. Życia w Arabii Saudyjskiej. Będę pracowała w Szpitalu Gwardii Narodowej Króla Fahda, lecznicy dla wojskowych czuwających nad bezpieczeństwem saudyjskiej rodziny królewskiej. Zostałam zatrudniona przez jednostkę medyczną Gwardii Narodowej Arabii Saudyjskiej i dlatego miałam zamieszkać w zmilitaryzowanym kompleksie. Eleganccy żołnierze, z odsłoniętymi włosami starannie ułożonymi i nawoskowanymi nawet o tak późnej porze, nie zadawali żadnych pytań, tylko pokazali nam, że mamy wjechać. Siedziałam w szpitalnym pojeździe z eskortą, którą znali.

Po kilku zakrętach na terenie przypominającym kampus uniwersytecki podjechaliśmy do jednego z wielu budynków. Rzędy prostopadłościanów o płaskich dachach, pokryte jaskrawą farbą w kolorze terakoty, ciągnęły się w nieskończoność. Na elewacjach wisiały zewnętrzne jednostki klimatyzatorów niczym pąkle przyczepione do skóry wieloryba. Jak żyć bez klimatyzacji, kiedy latem jest ponad 50 stopni Celsjusza? Pomyślałam o piekielnym upale, który czekał mnie najbliższego lata, bo nawet w nocnym powietrzu wyczuwało się wszechobecny kurz. Oblizałam spierzchnięte wargi, żeby pozbyć się kredowego posmaku.

Biały minivan zatrzymał się leniwie, jakby naśladował swojego kierowcę. Spojrzałam na zniszczoną dwujęzyczną tablicę: Budynek 40. Nawet po ciemku było widać, że jest w kiepskim stanie, co jaskrawo kontrastowało z olśniewającym lotniskiem. Ostrożnie weszłam do środka, podążając za Umajrem. Ze zdumieniem obserwowałam, z jaką wprawą podwinął poły sauby. Zupełnie jak kobieta zręcznym ruchem uniósł jej rąbek, żeby się nie potknąć, wnosząc po schodach moje walizki. Przez chwilę podziwiałam ten osobliwy widok – kołyszącą się zwalistą sylwetkę mężczyzny, który wykonuje wybitnie kobiece gesty.

Weszliśmy do dusznego mieszkania, wdychając kłęby kurzu. Za nami zatrzasnęły się tandetne drzwi ze sklejki. Umajr niezdarnie klepnął we włącznik światła. Poczułam zapach gorącego kurzu, który przypalał się na gołych żarówkach. Wcześniej przez pewien czas mieszkanie stało puste. Umajr wyraźnie się ożywił, jakby upajał się rolą pośrednika nieruchomości. Z zapałem prezentował mi sprzęty, otwierał kolejno wszystkie szafki, pokazał nawet komplet sztućców dla dziesięciu osób. Wyjaśniał, jak włączyć telewizję satelitarną, i uśmiechał się, przerzucając kanały stacji nadających z Zachodu, który był teraz równie odległy jak Jowisz. Z uwagą śledził moje reakcje. Najwyraźniej gdzieś między kontrolą paszportową a mieszkaniem patrzenie na mnie przestało być niestosowne. Pokazał mi jeszcze powitalny poczęstunek i wyszedł, a właściwie wycofał się z mieszkania. Ciężko schodził po betonowych schodach, bez wątpienia trzymając w dłoni niebezpiecznie zwisający rąbek sauby. Choć to głupie, od razu za nim zatęskniłam.

Kilka godzin później obudziłam się z ciężką głową, zdezorientowana. Powoli dochodziłam do siebie. Zachrypłam, a moje gardło przypominało papier ścierny. Łóżko zwrócone było w niewłaściwą stronę. Gdy otrząsnęłam się z resztek snu, uświadomiłam sobie, że całe moje życie było teraz zwrócone w nowym, niewłaściwym wschodnim kierunku. Rozsunęłam ciężkie zaciemniające zasłony, mrugając powiekami w ostrym zimowym słońcu. Otworzyłam okna – światło wlało się do wnętrza, wypierając resztki ciemności. Bezkresne spłowiałe niebo nade mną miało wkrótce sprawić, że wzdychałam do szarych chmur Anglii. Widok z okna wskazywał na to, że znalazłam się w biednym kraju, mimo że podjechałam pod dom eleganckim mercedesem. Dopiero miałam się dowiedzieć, że dla różnych ludzi Arabia Saudyjska oznacza co innego: dla zamożnych – bezgraniczne bogactwo, dla biednych – więzienie skrajnej nędzy, a dla ekspatów, pracowników zagranicznych – ani to pierwsze, ani to drugie, tylko miejsce pełne kontrastów i labirynt sprzeczności podlegający nieustannym zmianom. Zaczęłam przygotowywać się do swojego pierwszego dnia w Królestwie.

Ubierając się, zauważyłam, że w mieszkaniu znajduje się mnóstwo wydrukowanych notatek. Były to szczegółowe instrukcje od ordynatora. Kiedy przyjechałam do Królestwa, on musiał akurat wyjechać z Rijadu, ale zostawił mi cenne wskazówki. Spragniona wszelkich informacji czytałam z zainteresowaniem.

Rozłożyłam błyszczącą kolorową mapę i patrzyłam na nią jak dziecko. Czułam się tak, jakbym została przesiedlona. W mojej ocenie znalazłam się na skraju pustyni wdzierającej się do miasta. Wyjrzałam przez okno – widok z niego zdawał się potwierdzać, że tak jest. Wróciłam do mapy, a moją uwagę przykuł brak szczegółów. Rijad nie wyglądał na niej na bardzo duży ani też wyjątkowo skomplikowany pod względem układu komunikacyjnego, czego można było się spodziewać po mieście liczącym 4,2 miliona mieszkańców[11].

Zastanawiałam się nad swoim nowym położeniem.

Qanta, pomyśl, że jesteś w czyimś prywatnym ogrodzie. Gościsz w jego kryjówce, w miejscu zupełnie innym niż te, w jakich dotychczas przyszło ci mieszkać. Lubię nazywać je Królestwem Magii – przypomniałam sobie słowa ordynatora. Ciekawe, co miał na myśli.

Zostawił mi jeszcze przewodnik po etykiecie muzułmańskiej. Zaczęłam go przeglądać. Był pełen diagramów, którym towarzyszyły krótkie dwuwierszowe teksty; przypominał książeczkę dla dzieci. Bez specjalnego zainteresowania przerzuciłam kilka kartek. Te proste rysunki miały przekazać niemuzułmanom złożone kulturowe subtelności? Czy ordynator zdawał sobie sprawę, że zatrudnił muzułmankę? Wizerunki zasłoniętych kobiet i ubranych w sauby mężczyzn prezentowały normy zachowań, z którymi, jak wówczas uważałam, byłam zaznajomiona. Mężczyzna witający się z mężczyzną (uściskiem dłoni), mężczyzna witający się z kobietą (bez uścisku dłoni i zawsze w obecności męskiego członka jej rodziny), dozwolone i zabronione artykuły konsumpcyjne (alkohol, wieprzowina, zakazane używki), rodzaje i pory modlitwy (pięć razy dziennie, w tym czasie sklepy zawsze zostają zamknięte). Gdy przejrzałam te „dziecinne kwestie” (a przynajmniej kwestie znane mi od dzieciństwa), zarzuciłam lekturę. W minionych tygodniach brałam pod uwagę, że po przyjeździe do Królestwa doznam szoku kulturowego, zlekceważyłam to jednak i ostatecznie uznałam za niemożliwe. Założyłam, że skoro jestem muzułmanką, natychmiast w naturalny sposób zyskam w Arabii Saudyjskiej zrozumienie i akceptację.

Nie martwiłam się, że nie znam tutejszych obyczajów i kultury. Jako muzułmanka uważałam się za członkinię tego klubu. Moja pewność siebie była naiwnością. W nowej rzeczywistości, w jakiej się znalazłam, zaczęły dochodzić do głosu wątpliwości. To, z czego nie zdawałam sobie sprawy, beztrosko odrzucając drętwe przewodniki, to usankcjonowane prawem zwyczaje ortodoksyjnego islamu. Znając jedynie podstawowe zasady wiary, nie zaszłabym daleko – co jakiś czas dokonywałabym bolesnych odkryć, wpadając z jednej pułapki kulturowej w drugą. Potrzebowałam zupełnie innego przewodnika po tym „Królestwie Obcych”.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[11] Według danych z lutego 2005 roku populacja Rijadu wynosi 4,26 miliona i wzrosła o 4,2 procent w ciągu ośmiu wcześniejszych lat. Spośród tej liczby 34 procent (1,46 miliona) stanowili pracownicy zagraniczni, a resztę – obywatele saudyjscy (2,46 miliona). Podczas gdy populacja stale się powiększa, tempo wzrostu maleje, ponieważ w ostatnich latach nastąpił spadek migracji wewnętrznej do Rijadu. http://www.saudiembassy.net/2005News/News/NewsDetail.asp?cIndex=5111 (przyp. aut.).

ROZDZIAŁ 4
Kupując abaję

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5
Niewidzialna i bezpieczna

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6
Saudyjki, które tańczą same

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7
Zasłonięte lekarki

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8
Straceni chłopcy Królestwa

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 9
Rozpacz ojca

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 10
Zaproszenie do Boga

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 11
Epicentrum islamu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12
Ku światłu

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 13
Dziecko Boga

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 14
Krąg miliona ludzi

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 15
Czyn haram

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 16
Wezwanie doktory

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 17
Córki pustyni

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 18
Następna stacja: rozgrzeszenie

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 19
Modlitwa pod gwiazdami

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 20
Między szatanem a Morzem Czerwonym

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 21
Mutawwa’in: faceci w brązie

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 22
Saudyjski singiel

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 23
Cisza przed burzą

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 24
Wahhabicki gniew

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 25
Doktor Żywago Arabii

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 26
Miłość w Królestwie

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 27
Świadectwo ślubu do kontroli!

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 28
Oko za oko

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 29
Książęta, poligamiści i nędzarze

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 30
Rozwód w saudyjskim stylu

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 31
Saudyjska rozwódka

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 32
Gotowe na wszystko, czyli zdesperowane gospodynie domowe

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 33
Jak zostać saudyjską panią chirurg

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 34
Gorąca mamuśka

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 35
Saudyjska Gloria Steinem

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 36
Orędowniczka najsłabszych

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 37
11 września w Arabii Saudyjskiej

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 38
To już koniec

Dostępne w wersji pełnej

POSŁOWIE
Surowa chwała

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

W KRAJU NIEWIDZIALNYCH KOBIET

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

ROZDZIAŁ 1 Czuwanie przy Beduince

ROZDZIAŁ 2 Czas, by opuścić Amerykę

ROZDZIAŁ 3 Mój nowy dom – kompleks wojskowy

ROZDZIAŁ 4 Kupując abaję

ROZDZIAŁ 5 Niewidzialna i bezpieczna

ROZDZIAŁ 6 Saudyjki, które tańczą same

ROZDZIAŁ 7 Zasłonięte lekarki

ROZDZIAŁ 8 Straceni chłopcy Królestwa

ROZDZIAŁ 9 Rozpacz ojca

ROZDZIAŁ 10 Zaproszenie do Boga

ROZDZIAŁ 11 Epicentrum islamu

Rozdział 12 Ku światłu

ROZDZIAŁ 13 Dziecko Boga

ROZDZIAŁ 14 Krąg miliona ludzi

Rozdział 15 Czyn haram

ROZDZIAŁ 16 Wezwanie doktory

ROZDZIAŁ 17 Córki pustyni

ROZDZIAŁ 18 Następna stacja: rozgrzeszenie

ROZDZIAŁ 19 Modlitwa pod gwiazdami

ROZDZIAŁ 20 Między szatanem a Morzem Czerwonym

ROZDZIAŁ 21 Mutawwa’in: faceci w brązie

ROZDZIAŁ 22 Saudyjski singiel

ROZDZIAŁ 23 Cisza przed burzą

ROZDZIAŁ 24 Wahhabicki gniew

ROZDZIAŁ 25 Doktor Żywago Arabii

ROZDZIAŁ 26 Miłość w Królestwie

ROZDZIAŁ 27 Świadectwo ślubu do kontroli!

ROZDZIAŁ 28 Oko za oko

ROZDZIAŁ 29 Książęta, poligamiści i nędzarze

ROZDZIAŁ 30 Rozwód w saudyjskim stylu

ROZDZIAŁ 31 Saudyjska rozwódka

Rozdział 32 Gotowe na wszystko, czyli zdesperowane gospodynie domowe

ROZDZIAŁ 33 Jak zostać saudyjską panią chirurg

ROZDZIAŁ 34 Gorąca mamuśka

Rozdział 35 Saudyjska Gloria Steinem

ROZDZIAŁ 36 Orędowniczka najsłabszych

ROZDZIAŁ 37 11 września w Arabii Saudyjskiej

ROZDZIAŁ 38 To już koniec

POSŁOWIE Surowa chwała

Bibliografia

Podziękowania

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

IN THE LAND OF INVISIBLE WOMEN.
A FEMALE DOCTOR’S JOURNEY IN THE SAUDI KINGDOM

Redakcja

Anna Rydzewska

Korekta

Jan Jaroszuk

Justyna Żebrowska

Copyright © 2012 by Qanta A. Ahmed

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2013

Copyright © for the translation by Elżbieta Krawczyk, 2013

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53

02-953 Warszawa

ISBN 978-83-63387-69-3

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl