Matti Rönkä

Przyjaciele z daleka

Przełożyła Bożena Kojro

Tytuł oryginału fińskiego YSTÄVÄT KAUKANA

Projekt okładki ŁUKASZ MIESZKOWSKI

Copyright © by MATTI RÖNKÄ, 2005
Published in agreement with Stilton Literary Agency

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2012

Copyright © for the Polish translation by BOŻENA KOJRO, 2012

Redakcja ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL

Projekt typograficzny i redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Korekta SANDRA TRELA i MAŁGORZATA POŹDZIK / D2D.PL

Skład ALICJA LISTWAN / D2D.PL

Konwersja MAGDALENA WOJTAS / VIRTUALO SP. Z O.O.

Książka ukazała się dzięki pomocy finansowej
FILI – Finnish Literature Exchange

FILI – Finnish Literature Exchange
on tukenut tämän kirjan kääntämistä

ISBN 978-83-7536-455-2

Region Kemi, Republika Karelska, Rosja

Niełatwo to wytłumaczyć. Ani tobie, ani sobie samemu.

Wszystko może zależeć od jednego drobiazgu.

Nie chodzi mi o historię fantastycznonaukową, w której podróżujący w czasie schodzi na skraj drogi, wyciąga spod buta kiełek niepozornie wyglądającej rośliny lub kokon z gąsienicą motyla i wywraca do góry nogami całą teorię ewolucji.

Nic tak wielkiego, przecież z powodu zmiażdżenia mnie świat się nie zmieni. Ty po prostu postanowiłeś, że odbierzesz mi mój biznes, wszystko, co zbudowałem.

To wprawdzie nie zaburzyło ekosystemu, ale dla mnie oznacza wszystko. A właściwie oznaczało.

Próbuję być sprawiedliwy, patrzeć na to z zewnątrz, w sposób niezależny i bezstronny. Przyznaję, kapitał początkowy nie należał do mnie. Zatrzymałem go, gdy umarł Ryżkow… choroszo – gdy go zabili. Ale gdyby ktoś uprawniony zażądał jego zwrotu, tobym go spłacił, wraz z odsetkami.

Gdy się bardzo sprężę, to jestem w stanie się uśmiechać. „Co mi tam po tych ziemskich dobrach, za towarami nie powinno się płakać ani wspominać rozlanego mleka. Na świecie znajduje się dość rupieci i gratów. I za pieniądze wszystko się kupi, nawet czerwone nici”. Tak właśnie powiadała matka, układała zaklęcia, gdy w dzieciństwie stłukłem dzbanek, ten biały z namalowanymi na niebiesko kwiatkami. Mówiła do mnie, ale patrzyła w inną stronę. Odgadywałem wtedy, że ma wilgotne oczy, i robiło mi się podwójnie przykro.

Pogodziłbym się w końcu z utratą pieniędzy i rzeczy. Oddałbym nawet jeden palec, przetrzymał mękę i blizny, ból fantomowy.

Pogodziłbym się z napaścią na mnie i z niebezpieczeństwem, w którym się znalazłem.

Ale nie mogłem pozwolić na to, żebyś groził Marji. Tu popełniłeś błąd.

Jeden

– No i gdzie jesteś? – zapytał po rosyjsku mężczyzna, nie przedstawiając się. Ochrypły głos odbił się echem w telefonie.

– Tutaj jestem – zacząłem mądrze rozmowę. – Na budowie – zdradziłem następnie. W komórce rozległ się cichy trzask, nasłuchiwałem przez chwilę, a potem wsunąłem telefon do kieszonki na piersi. Czasami coś przerywało rozmowy.

– Przynieś z hali płyty gipsowe. Tam jest ten drugi gatunek, w zupełności tutaj wystarczy – wydałem polecenie Anttiemu Kiuru, Ingrowi, który kierował brygadą.

Szeregowiec z sześcioma mieszkaniami wznosił się na położonej na zboczu działce. Budynek miał już dach. W środku robotnicy upychali wełnę, obkładali ściany płytami, przybijali panele do łat.

Działkę kupiłem tanio od znajomego dewelopera na chwilę przed tym, jak doprowadził spółkę do bankructwa. Na budowach krążyła plotka, że firmę wyczyszczono ze wszystkiego i znajdowała się w strasznym stanie. Nie podobało mi się to, co usłyszałem, bo deweloper był też właścicielem domu, w którym mieszkałem. A ja lubiłem swój dom.

Grynder okazał się na tyle przytomnym biznesmenem, że nie musiałem nim potrząsać. Popatrzyłem mu przez chwilę w oczy i złożyłem propozycję. Facet wytarł grube okulary, przełknął nawet te kilka komentarzy, które mu się cisnęły na usta, wziął pieniądze i poszedł sobie. Ja dostałem dom, a na dodatek dwie działki budowlane z dokumentacją i podciągniętą gminną infrastrukturą.

Później słyszałem, że ten przedsiębiorca sprowadza siłę roboczą z Tallina. Werbował w Estonii sprzątaczy i magazynierów, i wszelkiego rodzaju ludzi pracujących na zlecenie, i ekspediował promem do Finlandii na kilka tygodni. Siła robocza była w ruchu, więc niektórzy urzędnicy mogli za nim tęsknić. Ale nie ja.

– Ktoś musi pojechać – odezwał się za moimi plecami Kiuru.

– Gdzie jest Matti? – zapytałem go o syna, po części z pretensją, a po części, by mu przypomnieć o długu. Przyjmując Mattiego do roboty, wybawiłem chłopaka z kilku kłopotów.

– Jest chory – oznajmił tata Kiuru.

– Aha, chory – powiedziałem, przedrzeźniając go.

– Tak. Naprawdę. Ma gorączkę. Matti nie wymiguje się od pracy. Chyba sam to wiesz – bronił go ojciec.

– Weź za kierowcę Iljuszę albo Jurę, oni mają prawo jazdy. Ale przywieźcie te płyty. I to teraz, nie za miesiąc. Robota stoi, budowa się pieprzy. – Odwróciłem się i przeszedłem po świeżo wylanej podłodze, przeskakując przez szalunki.

– Zaczekaj! – Antti Kiuru zatrzymał mnie, zbliżył się i wytarł mi z rękawa marynarki ślad po białej zaprawie. Stał tak blisko, że czułem zapach miału tartacznego, pyłu ze szlifierki i ciepłego, ojcowskiego potu. – Nie powinieneś przychodzić w porządnych ciuchach… – burczał z poważną miną. Między wierszami dało się słyszeć: dawniej nosiłeś kombinezon albo ubranie robocze z przypiętym do pasa młotkiem, a teraz wyprasowane spodnie, marynarkę i koszulkę polo.

– Czasem trzeba załatwić sprawy biurowe i pochodzić po bankach. – Zauważyłem, że się usprawiedliwiam. – Muszę iść. Przypilnuj trochę tego elektryka, zupełnie go nie znam. Nie wiem, czy warto go brać na budowę w Korso – naciskałem.

W samochodzie odszukałem w komórce szczegóły przerwanej rozmowy telefonicznej. Numer dzwoniącego zachował się w pamięci. Zidentyfikowałem operatora z Petersburga, ale reszta numeru była mi obca. Zdziwiłem się, bo ten telefon zarezerwowałem jedynie dla nielicznych i znanych mi osób.

Marja siedziała na dworze, na chwiejącej się ławce przy ścianie domu po słonecznej stronie. Zamknęła oczy i opalała twarz.

– Cześć – przywitałem się.

– No, cześć – odparła bezbarwnym tonem.

Podszedłem do niej i stanąłem obok. Zeszłoroczne kępy traw przy cokole promieniowały suchym ciepłem.

– Posuń się trochę – musiałem powiedzieć, zanim Marja zrobiła mi miejsce.

– Tutaj są plany od architekta i jednocześnie inżynieryjne rysunki konstrukcyjne. – Wyciągnąłem z plastikowej koperty plik zamówionych kopii. Marja opuściła ciemne okulary z czoła na oczy i rozłożyła na kolanach płachtę papieru.

– Uważam, że to skrzydło tutaj wygląda całkiem nieźle. I drzew na podwórku nie trzeba wycinać. I ten taras tu…

– Co tu, kurwa, jest? – przerwała mi grubiańsko Marja.

– Gdzie?

– No to. Tutaj. – Postukała palcem w rysunek.

– A, to pralnia. Sauna i pralnia, i mały pokój z kominkiem, a dalej pomieszczenie gospodarcze i kotłownia. Właściwie to teraz nie trzeba osobnej kotłowni, ale to będzie takie pomieszczenie techniczne.

– Tu jest napisane „jacuzzi”. – Głos Marji nabrał ostrości. Jej palec wskazujący zrobił wgłębienie.

– Cholera jasna! Architekt wsadził tu basen z hydromasażem. Niepotrzebne nam bąbelki, jeśli ich nie chcesz. Ale basen się przyda, bo teren będzie suchy i…

– Wsadź sobie hydromasaże do swoich burdelów. Możesz się gzić z dziwkami w pianie! – Rzuciła plany na ziemię i weszła do środka. Podniosłem rysunki, oczyściłem je, wytarłem rękawem brud z papierowej powierzchni.

Marja wrzucała naczynia do zmywarki.

– To nie ma sensu. Przecież wstawiłem już kubki i talerze, w logicznym porządku – nie mogłem się powstrzymać od komentarza.

– Ale to chyba logiczne, że trzeba je ustawić tak, żeby się umyły. I żeby wszystko się zmieściło – złościła się.

– No, naprawdę! – Podszedłem do niej z tyłu, chcąc ją udobruchać, i objąłem za ramiona. – Co się dzieje? Wiesz dobrze, że nie prowadzę żadnego biznesu z panienkami.

Gładziłem jej plecy, dmuchałem w podkoszulek.

– Chyba nie. Już nie – rzuciła w końcu, a ja przełknąłem te słowa. Jej ramiona drgnęły, ale mięśnie pozostały napięte.

– Słoneczko, wszystko w porządku. Robota jest coraz bardziej czysta. Może nie wystawiam jeszcze faktur za każdą pierdołę, ale chłopcy dostają pieniądze, a rachunki za deski z tartaku płacę na czas. I podatki odprowadzam takie, że jak na jednego to wystarczy. Jestem już całkiem normalnym, fińskim przedsiębiorcą. Albo będę niedługo, prawie normalnym i prawie fińskim. – Próbowałem się uśmiechnąć.

– Tego właśnie chcesz, Viktorze? – spytała ostro Marja. – Żeby pieniądze wchodziły drzwiami i oknami? Mercedes błyszczał, a w basenie bulgotało? I żeby nazywano cię Vikim i myślano, że masz na imię Veikko? Czasem wydaje mi się, że byłeś fajniejszy, kiedy nie szło ci tak dobrze.

Wpatrywała się we mnie skupiona jak młody lisek, krótkie włosy miała zmierzwione.

– Uśmiechałeś się wtedy częściej. Do mnie, do siebie i do wszystkiego. Śmiałeś się, nawet jak miałeś powód do płaczu. Czego ty właściwie chcesz? Czasem się tobie dziwię. – Marja westchnęła. Nie czekając, aż jej odpowiem, schyliła się do dolnej szafki po tabletkę proszku, włączyła zmywarkę i wyszła do sypialni. Nie odzywałem się, chociaż powinienem powiedzieć: „Nie martw się, wszystko się ułoży, czy nie zauważyłaś, że architekt zaznaczył tam także pokój dziecinny? A może o to się obraziłaś, a nie o jacuzzi?”.

Marja wróciła, zanim zdążyłem się odezwać.

– Sorry, Viktor, ale jestem trochę podenerwowana. Byli tu dwaj faceci z Rosji. Nie, nie… żadne tam szafy w skórzanych kurtkach jak zwykle – dodała pośpiesznie, widząc, że zamierzam jej przerwać. – Wyglądali porządnie, uprzejmi, w długich, eleganckich prochowcach, i mieli aktówki z błyszczącej skóry. Mówili spokojnie, po angielsku. Nie przedstawili się, ale to na pewno byli Ruscy.  P r z e p r a s z a m,  Rosjanie. – Teraz też nie pozwoliła mi się wtrącić. – Pytali o ciebie, chociaż pomyślałam, że wiedzieli, że nie ma cię w domu. Kazali przekazać ci pozdrowienia i powiedzieli, że jeszcze wrócą.

– To przecież nic takiego. To mogli być jacyś starzy znajomi. Albo dostali od kogoś namiary na mnie i chcą robić interesy. To mogą być całkiem porządni faceci – próbowałem ją uspokoić, chociaż sam w to nie wierzyłem.

– Słuchaj, Viktor, w tym wieku to ja już coś rozumiem. To byli źli ludzie. Mieli zimne oczy i głosy. I patrzyli na mnie jak na szmatę do mycia. A może jak na prostytutkę, która już się do niczego nie nadaje. A ten drugi to się śmiał i wziął mnie pod brodę, jakbym była małym dzieckiem, chociaż na pewno nie jest ode mnie starszy.

Zadzwoniła komórka. Nacisnąłem klawisz odbioru, ale w telefonie rozlegał się tylko cichy, daleki szum. Miałem pewność, że to była rosyjska cisza.

Dwa

Moja zatrudniona na pół etatu sekretarka Oksana Pelkonen uwijała się już w pracy, gdy zaparkowałem mercedesa przy Viherniemenkatu. Biuro miałem na skraju Hakaniemen tori, chociaż wciskano mi wynajem pomieszczeń w nowszych budynkach. Na drzwiach i oknach znajdowały się świeże reklamy. Ich treść informowała – moim zdaniem – dyskretnie o tym, że siedziba Grupy VK znajduje się tutaj i że w skład koncernu wchodzą też firmy: Spółka Budowlana Viktor Kärppä, VK-East Trade, VK-Consulting i Pomoc dla Wschodu, Hakaniemi. Poniżej widniało hasło reklamowe: „Prowadzimy handel na Wschodzie już od dwustu lat”. Równie prawdziwie brzmiałoby „od dwóch tysięcy lat”, ale wtedy klient zacząłby się nad tym zastanawiać.

– Dzień dobry, Witjucha, dzień dobry – przywitała mnie z zapałem Oksana. – Właśnie zaparzyłam dla ciebie herbatę. I popatrz, na samym wierzchu kupki z korespondencją są trzy listy do Viktora Kärppy. Po tym poznałam, że się zjawisz.

– Do tego nie potrzeba żadnych proroczych znaków. Przychodzę tu każdego ranka z dokładnością do pięciu minut – burknąłem. – A większość listów w moim biurze jest zaadresowana do mnie.

Urażona Oksana zacisnęła usta, ale po chwili paplała dalej: – Ojej, czy Viktora boli serce? Czy na miłości są grysy?

Nie chciałem się spowiadać własnej sekretarce, chociaż zgadując, trafiła niemal w sedno. Wieczorem Marja zwinęła się na kanapie, żeby poczytać, zaraz potem poszła spać i zostawiła mnie samego jak palec. Rano wyszła wcześnie, powiedziała twardo „hej” i ucałowała mnie szorstko.

– Rysy, a nie grysy. Chociaż o miłości się tak nie mówi – skwitowałem i nalałem sobie do kubka herbaty. Oksana kupiła go na targu. Wypukły brzeg kubka zdobił napis „Szef”. Sekretarka przestała paplać i zaczęła gorliwie drukować rachunki i zaklejać koperty.

Nie potrzebowałem pracownika biurowego na pełen etat. Oksana Pelkonen przychodziła do firmy tylko na dwa, trzy dni w tygodniu. Załatwiała faktury, znała podstawy księgowości, odpowiadała na faksy i mejle, a w razie potrzeby przekierowywała rozmowy na swoją komórkę, witając się w wolnym czasie z klientami: „Grupa VK, dzień dobry”.

Poznałem ją już wtedy, gdy pracowałem dla Ryżkowa. Została zwerbowana w dawnym okręgu leningradzkim, w jakimś zapomnianym miasteczku albo podupadłym kombinacie.

Oksana miała na tyle przyzwoity wygląd, że wraz z innymi dziewczętami przewieziono ją przeładowanym, dusznym ikarusem do Helsinek. Ale z pracy po prostu nic nie wyszło. Owszem, dziewczyna była grzeczna i uniżona, ale jednocześnie dziecinna i niezdarna, i tak podniecająca jak pończochy w lodówce. Ryżkow ją odsunął, kazał gotować jedzenie, prać brudy i czekać na powrót do Petersburga. Oksana została najpierw na miesiąc, potem na drugi, w tym czasie odnawiała wizę i ciągle wracała do Helsinek, by wykonywać drobne prace dla Ryżkowa. Po ojcu miała fińskie korzenie i nieźle znała język. Posłałem ją na kursy, pokazałem, jak ma się zajmować dokumentacją mojej niewielkiej firmy, i załatwiłem jej dodatkowe zlecenia w pralni. Obecnie Oksana miała już fiński paszport. Mieszkała z babcią w Vuosaari.

– Jeśli chodzi o gości, to właśnie idą ci faceci z Petersburga – zaćwierkała jak zięba na wiosnę.

– Jacy faceci z Petersburga, do cho-le-ry?! – wrzasnąłem.

Oksana wzdrygnęła się przestraszona.

– Czemu krzyczysz? No, tacy dwaj  b i z z z n e s m e n i,  młodzi, porządnie ubrani. – Strach spowodował, że straciła fiński akcent i mówiła jak w trzech czwartych Rosjanka. – Byli tu jeden dzień temu. Zachowywali się, jakbyś był ich znajomym, i że ma być  m i t t i n g…  Nie miałam powodu podejrzewać ich o nic. – Znów zaczęła paplać, od czasu do czasu wciągając ze świstem powietrze.

Nie zdążyłem jej uspokoić, gdy niemal krzyknęła, kreśląc w powietrzu znak krzyża.

– Już nadchodzą, o rany… Co ja zrobię?

– Daj spokój, nie denerwuj się, nic się nie dzieje – mitygowałem ją. – Siedź sobie tylko przy stole i zajmuj się dokumentami.

Oksana nadal podskakiwała pośrodku pokoju, więc musiałem powtórzyć zachętę. Już otworzyła usta, ale połknęła słowa, gdy zobaczyła mój wyciągnięty ostrzegawczo palec, i wycofała się za przegrodę do swojej części biura.

Wychlipałem resztę herbaty z kubka. Zawiasy w drzwiach zaskrzypiały znajomo. Położyłem ręce równo na stole, rozczapierzyłem palce i się skupiłem.

Na specjalnym wojskowym szkoleniu poddawano nas testom oraz próbom i uczono, jak przetrwać stres. Czołgaliśmy się w lasach, brodziliśmy w mokradłach, aż byliśmy potwornie zmęczeni i roztrzęsieni. Cierpieliśmy głód i bezsenność, przesłuchiwano nas tak sugestywnie, że niektórzy byli gotowi denuncjować własne matki i twierdzić, że są one zdrajczyniami narodu. Izolowano nas, nastawiano przeciwko sobie, popadaliśmy w niełaskę, rzucano na nas podejrzenia w taki sposób, że ofiary donosów nie miały o niczym pojęcia.

Cały czas powtarzano nam, że musimy utrzymać zdolność działania. „Zachowaj zimną krew, myśl, wyciągaj wnioski, skup się na najważniejszym – ładował nam do głowy dowódca grupy, major O. A. Sorokin. – Każ sercu bić spokojniej, znajdź odpowiedni rytm. Ono cię posłucha – przekonywał. – A gdy będziesz miał obojętną twarz, wyrównasz oddech i ustabilizujesz puls, to i umysł będzie pracował. Musisz być jak czad: bezwonny, bez smaku i bezbarwny, ale zabójczy”.

Najpierw monotonne gadki towarzysza majora śmieszyły nas. Ten młody mężczyzna wyglądał jak ukraiński rolnik, przysadzisty, zarumieniony od zapału chłoptaś, który powinien siedzieć na worku ze zbożem i czekać, aż mu naleją wódki. Ale z czasem przestało nam być do śmiechu. Sorokin wiedział, o czym mówi. A ostatni grymas śmiechu zniknął, gdy zrozumieliśmy, do czego jesteśmy zdolni dzięki szkoleniu.

Jednak teraz nie uczestniczyłem w zajęciach z taktyki psychofizycznego działania. Siedziałem na fotelu we własnym biurze, nie wierciłem się ani nie obracałem, tylko przygotowywałem się na przybycie gości.

Pojawili się we dwóch. Byli średniego wzrostu, szczupli, o gładkiej skórze, modni indywidualiści jak bliźniacze niemowlęta ubrane w różnokolorowe czapki i kombinezony. Jeden z nich okazał się brunetem, a drugi blondynem. Brunet miał okulary bez oprawek, a blondyn diamentowy kolczyk w uchu. Brunet nosił niebieski garnitur, koszulę w kratkę i krawat w ukośne paski, a blondyn szarobrązową marynarkę, koszulę w paski i krawat w kratkę.

Bardziej byłem przyzwyczajony do parzystego zaprzęgu, w którym jeden ma mięśnie, drugi mózg, a obaj tatuaże. Wystarczyło trochę z takimi pogawędzić i już znajdywaliśmy wspólnych znajomych, szybko siadaliśmy do wódki, no bo gdzie tu się śpieszyć, podgrzewaliśmy saunę, snuliśmy opowieści o kobietach i wkrótce śpiewaliśmy z zaczerwienionymi twarzami. Sprawy negocjowaliśmy następnego dnia, w ugodowym nastroju, rozpędzając kaca wodą z ogórków. Ale z tymi kolesiami rozmowę trzeba by było zacząć od wykładu na temat prawidłowej fermentacji herbacianych liści.

– Zdrawstwujtie, chłopaczki – przywitałem ich jak malców w spodniach do kolan, starając się zachować panowanie nad sytuacją.

– Dobre rano, Viktorze Nikołajewiczu – powiedział łaskawie ciemniejszy z bliźniaków, podczas gdy jasnowłosy zadowolił się lekkim ukłonem.

Przez głowę przebiegła mi myśl, że może odczytałem znaki zupełnie niewłaściwie, może panowie są prawdziwymi biznesmenami i przyszli w uczciwej sprawie, a ja wywalam do śmieci swoje biznesowe perspektywy.

– Chociaż dobre było tylko do teraz – ciągnął brunet. – Poświęcę na to tylko tyle czasu, ile trzeba. Przechodzę do konkretów: chcemy, żebyś przekazał nam swoje firmy i interesy, i majątek, który dzięki nim zgromadziłeś… Właściwie to mamy już nawet gotowe dokumenty.

Kiwnął głową w stronę blondyna. Ten wyjął z cienkiej teczki mały, czarny segregator i odciągnął gumowe zamknięcia za rogi, odsłaniając porządnie ułożone w nim kartki.

– Tak. Chcemy to przedsiębiorstwo… z powrotem. Na pewno rozumiesz. – Uśmiechnął się.

Ja też się uśmiechnąłem. Miałem więc rację. To byli bandyci.

Brunet wyciągnął z płaskiego segregatora gładkie, równe arkusze. Nie śpiesząc się, przejrzał cały stosik i sprawdził, czy są wszystkie strony, ułożone w odpowiedniej kolejności. Jednostajnym głosem zaczął wyliczać składniki majątkowe moich firm. Akcje giełdowe i udziały w funduszach inwestycyjnych zostały określone co do centa zgodnie z ich wartością na wczoraj, działki wycenione według metrów kwadratowych i pozwoleń na budowę, a trwające jeszcze projekty budowlane według stopnia ich ukończenia, narzędzia i materiały zewidencjonowane co do sztuki i metra bieżącego. Siedziałem w milczeniu i słuchałem.

– I jeszcze ta Sunrise Enterprises zarejestrowana na Gibraltarze… Tą firmą zarządzał bezpośrednio Ryżkow, chociaż osoby uprawnione do składania podpisów mieszkały gdzie indziej. Proponujemy po prostu, żebyś przeniósł udziały w mieszkaniach, jakie posiada spółka, na nas albo na firmy w Finlandii. Nie zdążyliśmy jeszcze przejrzeć tego dokładnie – powiedział ciemnowłosy gość, jakby prosząc o wybaczenie.

Drugi z pary, ten z jasnymi włosami, powtórzył propozycję:

– Przekażesz całą swoją działalność biznesową wskazanym przez nas spółkom i ich nowym właścicielom. Personel zostanie, ludzie będą zatrudnieni jako dotychczasowi pracownicy, a osoby świadczące usługi rozrywkowe dla dorosłych mogą przedłużyć umowy najmu w tych mieszkaniach…

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: arkadiusz@czarne.com.pl,
mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Skład: D2D.PL
ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52
e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2012
Wydanie I