Magdalena Grochowska

Wytrąceni z milczenia

Wstępem opatrzył Adam Michnik

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA

Fotografia na okładce © by FRANCISZEK MYSZKOWSKI / ARCHIWUM ARTYSTYCZNE TEATRU NARODOWEGO

Fotografia Autorki © by JOANNA GROCHOWSKA

Copyright © by MAGDALENA GROCHOWSKA, 2005

Copyright © for WSTĘP by ADAM MICHNIK

Korekty SANDRA TRELA / D2D.PL, IWONA ŁASKAWIEC / D2D.PL

Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

ISBN 978-83-7536-673-0

Skład wersji elektronicznej: MICHAŁ LATUSEK / VIRTUALO SP. Z O.O.

Spis treści

- Dedykacja

- Tadeusz Kotarbiński

- Maria i Stanisław Ossowscy

- Klemens Szaniawski

- Witold Kula

- Jan Józef Lipski

- Ks. Adam Boniecki

- Józefa Hennelowa

- Leon Schiller

- Stefan Jaracz, Janusz Warmiński

- Bohdan Korzeniewski

- Gustaw Holoubek

- Tadeusz Łomnicki

- Kazimierz Dejmek

- Halina Mikołajska

- Konrad Swinarski

- Bibliografia

- Filmografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Moim pięknym Rodzicom

Odchodzą niepowrotnie, z niezawodną pewnością, nauczyciele naszego pokolenia, a wraz z nimi – cała formacja intelektualna i moralna, której ciągłość przechować nam trzeba pod grozą ruiny polskiej kultury.

Tymi słowami w 1974 roku kończył Leszek Kołakowski wspomnienie o profesor Marii Ossowskiej^1.

Książka Magdaleny Grochowskiej jest niejako wypełnieniem tego zalecenia: opowiada o nauczycielach kilku pokoleń polskiej inteligencji. To jest piętnaście esejów-reportaży. Bohaterami są: Tadeusz Kotarbiński, Maria i Stanisław Ossowscy, Klemens Szaniawski, Nina Assorodobraj i Witold Kula, Jan Józef Lipski, ksiądz Adam Boniecki, Józefa Hennelowa, Leon Schiller, Stefan Jaracz i Janusz Warmiński, Bohdan Korzeniewski, Gustaw Holoubek, Tadeusz Łomnicki, Kazimierz Dejmek, Halina Mikołajska, Konrad Swinarski. Tak więc otrzymujemy portret zbiorowy ludzi, którzy byli – a czasem wciąż pozostają – przewodnikami polskiej inteligencji, tej „ginącej klasy”, ginącej od stu lat, a wciąż odradzającej się na krętych ścieżkach polskiej historii.

Zgon inteligencji polskiej ogłaszany jest co kilka lat przez realistycznych miłośników narodowej krzepy, przez pryncypialnych krytyków „salonów” i „kawiarni” w Warszawie i Krakowie, przez zadufanych dzierżycieli władzy, którym ci ludzie przeszkadzają. Tych inteligentów nie można kupić, a i przestraszyć ich niełatwo. Jeśli błądzą, to zwykle na własny rachunek; jeśli grzeszą, to z nadmiaru pychy lub pokory, lecz rzadko ze strachu czy konformizmu. Najkrócej mówiąc: bohaterowie książki Magdy Grochowskiej obcują z wartościami, wierzą w dobro, piękno i prawdę, sprzeciwiają się kłamstwu, pogardzie i przemocy.

Zmagają się ze swoim czasem; płyną pod prąd; są wciąż „między”. Między zaangażowaniem a rozczarowaniem, między fascynacją a rezygnacją, między ojczyzną a rewolucją, między ugodą a konspiracją, między heroizmem a bestialstwem, między homo sovieticus a anima naturaliter endeciana. Tkwią przeto – powtórzmy za Miłoszem – między milczącą ścianą Wschodu a murami Ciemnogrodu.

Racjonaliści i katolicy, agnostycy i mistycy, ludzie salonu i ludzie podziemia, nauczyciele akademiccy i czarodzieje teatru – jacy oni byli? Co ich łączyło? Byli niepokorni wobec sytuacji i pokorni wobec wartości. Łączyło ich umiłowanie wolności i prawdy. Czy byli romantycznymi, naiwnymi pragmatykami? Czy też raczej chłodnymi, pragmatycznymi romantykami? Jedno jest pewne – to oni zaszczepiali nam uparcie etos wolności. Uczyli, co jest przyzwoitością, a co świństwem, nie pozwalali tych rzeczy mieszać. Magda Grochowska pisze wspaniale o tych niezwykłych ludziach: mądrze, z empatią, uczciwie, nieraz bezlitośnie, a przecież rozumnie i czule. To jest piękna książka o pięknych ludziach.

Adam Michnik

Tadeusz Kotarbiński

Na wysokich kolumnach w nowej Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie stoją rzeźby filozofów. Zabrakło wśród nich Tadeusza Kotarbińskiego. Zbyt głośno krytykował przed wojną Kościół, zbyt otwarcie odrzucał wiarę w Boga.

Niechby schowali rozjuszone żądła

Warto istnieć. Żeby poznawać świat, kochać kogoś, być czyimś przyjacielem lub po prostu komuś pomocnym.

„Rzeczywistość nigdy nie gwarantuje powodzenia, stwarza tylko bezmiar możliwości, które w oczach ludzi dzielnych zasługują na to, by je wypróbować, zanimby się miało udzielić odpowiedzi kapitulanckiej na Hamletowe pytanie: »Być albo nie być?«”.

Tak pisał w połowie ubiegłego wieku Tadeusz Kotarbiński, którego uczniowie nazywają mędrcem.

Myśli zrywają się do biegu

Nosił dwa kalendarzyki: w jednym zapisywał swoje plany, w drugim – ciekawe zdarzenia. Dawał kalendarze współpracownikom, by podkreślić wartość czasu.

Gdy w przerwie sympozjum inni zwiedzali miasto, on wracał do hotelu do pracy. Traktat o dobrej robocie pisał tuż po wojnie w pociągu Łódź–Warszawa przy świeczce (nie było światła w pociągach).

W tekstach, które oceniał, poprawiał nawet przecinki, źle postawiony akcent w cytatach obcojęzycznych traktował jako poważny błąd.

Na zebraniach Polskiego Towarzystwa Filozoficznego siedział, lekko się kołysząc i – pozornie – ledwo słuchając, a czuło się, że samą swą obecnością przenosi obrady na jakiś wyższy poziom.

Kupił magnetofon. Nagrywał radiowe lekcje angielskiego. Ten język po wojnie zaczynał dominować w nauce, profesor go nie znał. Po dwóch latach zabrał głos płynną angielszczyzną. Był po siedemdziesiątce.

Jest 25 kwietnia 1918 roku, Uniwersytet Warszawski. Stoi za katedrą młody, z wąsami, pełen skromności. – Zaniechajmy budowania wielkich systemów – mówi w swym pierwszym, programowym wykładzie – uprawiajmy małą filozofię…

Jesień 1942 roku, tajne komplety w mieszkaniu na Smolnej w Warszawie. Przysiadł na brzegu fotela, srebrny zegarek położył na podłodze. Zbyt luźny kołnierzyk koszuli podkreśla chudość szyi. – Będę dziś mówił o tym, co to znaczy „wyrażać bezpośrednio”, „pośrednio”, „wypowiadać”…

Rok 1953, pierwsze piętro Pałacu Potockich przy Krakowskim Przedmieściu. W jego grzeczności, galanterii i ciemnym ubraniu jest coś staroświeckiego. – Nazywam się Tadeusz Kotarbiński, można to sprawdzić w dowodzie osobistym…

Wykłada logikę bez wstępów, powoli, monotonnie, jakby rozmawiał z własnymi myślami, oczy ma przymknięte. Gdy coś go bawi, tupie za katedrą. Kończy dokładnie w czterdziestej piątej minucie. I wtedy myśli słuchaczy, pobudzone i napięte, zrywają się do biegu.

Mój mistrz

Adam Szpaderski, młodszy od profesora o prawie sto lat, przeczytał zbiór jego rozpraw o sprawnym działaniu. Był 1998 rok, Adam zaczynał studia filozoficzne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Większość prac Kotarbińskiego przepisał i umieścił na płycie kompaktowej dla ułatwienia sobie studiów. Na drugim roku przetłumaczył na angielski książkę profesora Abecadło praktyczności, autorski skrót Traktatu o dobrej robocie. Tekst ukazał się w roczniku „Praxiology and Pragmatism” w USA. Na trzecim roku, podczas konferencji w Cambridge poświęconej etyce biznesu, odwoływał się w referacie do Kotarbińskiego. Doktorat pisze z zakresu prakseologii – nauki o sprawnym działaniu, którą stworzył profesor.

– Przemienił moje życie, jest moim arcymistrzem – mówi. – Miałem okres młodopolski – nostalgia, pisanie wierszy… Aż zjawił się Kotarbiński – ze swoją prakseologią i stanowiskiem realisty praktycznego: nie bądź utopistą, nie rzucaj się z motyką na słońce, opieraj się na stanie faktycznym… Jako realista praktyczny liczę sam na siebie, robię, co mogę, w obrębie ograniczonego czasu, jakim jest życie, dzień pracy staram się wykorzystać maksymalnie. Przyswoiłem sobie od Kotarbińskiego dyrektywę brania stanu aktualnego za punkt wyjścia. Jeśli jest znośny, budujmy na nim, a gdy okrzepniemy, zmieniajmy go. Z lektury pism Kotarbińskiego wyniosłem nakaz świadomego i aktywnego kształtowania własnego życia.

Latem 2003 roku przy Wydziale Filozofii i Socjologii UMCS powstało Centrum Badań Prakseologicznych im. Tadeusza Kotarbińskiego. Do Rady Naukowej placówki weszli – prócz innych uczonych – uczniowie Kotarbińskiego: Jerzy Pelc i Jarosław Rudniański, oraz syn i wnuk profesora. Centrum chce rozwijać prakseologię; kieruje nim dwudziestopięcioletni Adam Szpaderski.

Każdy medal ma odwrotną stronę

Dwór w Chrzęsnem koło Tłuszcza należał do Wincentyny Karskiej, ciotki Tadeusza. Spacerowało się topolowymi alejami. Dalej był las i domek z ogrodem, tutaj na przełomie XIX i XX wieku spędzali letnie miesiące Miłosz i Ewa Kotarbińscy z synami.

Wybiegało się rankiem do ogrodu, brzęczały pszczoły w fuksjach. Dorośli oddawali się łowom, towarzyskim grom i sztuce.

Miłosz, ojciec Tadeusza, studiował malarstwo w Petersburgu. W Warszawie przy ulicy Widok założył prywatną szkołę malarstwa dla kobiet. Został profesorem Akademii Sztuk Pięknych. Dowcipny i pogodny; pisał bajki, komponował utwory na fortepian i pięknie śpiewał. Wygnany z Warszawy w 1944 roku, umarł w Milanówku. Przed śmiercią powiedział: – Jedno, co się Panu Bogu nie udało, to to, że każdy medal ma odwrotną stronę…

Matka, Ewa z Koskowskich, o lekko cygańskiej urodzie, była pianistką. Siedmioletniego Tadeusza zawiozła do Częstochowy, by przed cudownym obrazem przystąpił do Pierwszej Komunii. Potem nie okazywała religijności. Na łożu śmierci w 1932 roku czytała Obronę Sokratesa Platona.

Tadeusz, urodzony w 1886 roku, miał trzech braci. Kazimierz jako młodzieniec zginął od kul w obronie Lwowa. Mieczysław, profesor Akademii Sztuk Pięknych, rozstrzelany przez Niemców w czasie wojny. Janusz, dyrektor wieluńskiej cukrowni, zabity tuż po wojnie przez Sowietów.

Topole wyrąbano, dwór przetrwał wojnę. Odebrany rodzinie, służył jako zakład dla trudnej młodzieży. Tadeusz Kotarbiński uważał, że przeznaczenie dworu na cele społeczne było aktem moralnie słusznym.

Niedotknięty skrzydłem

„Piękno przyrody i życie w dostatku stwarza pozór dobrotliwej harmonii we wszechbycie” – pisał po wojnie w eseju Przykład indywidualny kształtowania się postawy wolnomyślicielskiej. To szczęście wierzyć w Boga, w ustanowiony przezeń ład moralny, w spotkanie z ukochanymi po śmierci. Dwunastoletni Tadeusz rozmyślał w Chrzęsnem o tym, jak bardzo nieszczęśliwi są ludzie niewierzący. „I wkrótce potem popadłem sam w gehennę takiego nieszczęścia”. Jako piętnastolatek już wie, że ludzie – jak wszystkie twory przyrody – pozostawieni są sami sobie. Katechizm, w który zwątpił, nie przewidywał nieśmiertelności psa-przyjaciela. Teraz chłopiec nie przewiduje nieśmiertelności własnej. „…Przepadła szczęśliwość dziecięca”. Czuje się skazany na śmierć.

Dlaczego wówczas, gdy zabrakło Bożych przykazań, nie popadł w cynizm, amoralizm? – pytał sam siebie po wojnie. Bo otaczali go ludzie szlachetni; aura sprzeciwu wobec zaborcy wyczuwana jako obowiązek etyczny; piękno przyrody i muzyki. W tej atmosferze rodziło się w nim laickie uzasadnienie moralności. Nie trzeba odwoływać się do Opatrzności, by kierować się w życiu dobrocią serca i postępować w sposób prawy.

Profesor Jerzy Pelc, logik, uważa, że Kotarbiński wyrzekł się wiary nie z potrzeby serca, lecz w imię uczciwości intelektualnej wobec siebie.

Nauka nie może korzyć się przed doktryną – pisał w 1930 roku – „wedle której pewna porcja soku winogronowego, poddanego fermentacji alkoholowej, po wykonaniu […] nad nią pewnych zabiegów psychofizycznych – staje się krwią człowieka, zmarłego przed kilkunastu wiekami”. Człowiek urobił sobie pojęcie Boga na własne podobieństwo. Prawdziwy katolik – skoro takie naiwności bierze serio – nie może być człowiekiem dojrzałym intelektualnie.

„Racjonalizm, unaukowienie życia, prowadzi do jaskrawego konfliktu intelektu z religią – pisał w 1973 roku. – Jakież są bowiem składniki religii? […] Kult, mit, obyczaj. Intelekt nie godzi się z pouczeniami mitu, doktryny jawnie i jaskrawo irracjonalnej podawanej jako prawda…”

– W Boga nie wierzy! – mówi ktoś po tajnym wykładzie profesora w czasie wojny. W głosie zgorszenie. Na seminarium, gdy go zapytano, Kotarbiński wyjaśnia: – Nie sądzę, żeby istniało coś takiego jak Bóg osobowy.

Profesor Andrzej Grzegorczyk, logik i etyk, wspomina rozmowę z lat sześćdziesiątych. Kotarbiński powiedział: – Nie dotknęło mnie nigdy skrzydło nadprzyrodzoności.

Domagam się wykreślenia

Katedra Metafizyki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego wydaje od 2000 roku kolejne tomy Powszechnej Encyklopedii Filozofii. Przewodniczącym komitetu naukowego encyklopedii jest profesor Mieczysław Albert Krąpiec, dominikanin, wieloletni rektor KUL. Redaktorem naczelnym – ksiądz profesor Andrzej Maryniarczyk, kierownik katedry. Zespół redakcyjny dedykował encyklopedię narodowi polskiemu, jeden z tomów zaś wręczył papieżowi Janowi Pawłowi II podczas jego pielgrzymki do Polski.

W 2003 roku redakcja zwróciła się do Adama Szpaderskiego z propozycją, by opracował hasło – biogram Tadeusza Kotarbińskiego. Jesienią Szpaderski przesyła gotowy tekst; wkrótce otrzymuje do akceptacji hasło po opracowaniach redakcyjnych.

– Czytam i włosy mi dęba stają – opowiada. – W ostatnim akapicie znajduję dopisane zdanie: „Mimo że deklarował się jako niewierzący, umarł pojednany z Bogiem”.

List Adama Szpaderskiego do księdza Maryniarczyka z 10 listopada 2003 roku: „…W osłupienie wprawiła mnie Państwa ingerencja […]. W żadnym z tekstów Kotarbińskiego ani w innych jego wypowiedziach nie ma śladu »pojednania z Bogiem«. Domagam się zatem wykreślenia tego zdania”.

Aby wyszła z opłotków

Miał zdawać maturę w carskim Rządowym Gimnazjum Filologicznym, róg Pięknej i Marszałkowskiej, lecz go relegowano z powodu udziału w strajku szkolnym 1905 roku. Na Uniwersytecie Jagiellońskim jest wolnym słuchaczem na matematyce i fizyce. W Darmstadcie studiuje architekturę. W 1907 roku zdaje maturę i rozpoczyna studia filozoficzne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Jaki jest teraz jego pogląd na świat? W domu ojciec recytował poezję romantyczną, matka grała romantyczny repertuar. Na kółkach samokształceniowych w czasach uczniowskich mówiło się o darwinizmie i socjalizmie, pachniało rewolucją. W tym samym czasie stryj Józef wystawiał w teatrze w Krakowie wielki polski repertuar romantyczny i Wyspiańskiego. A Tadeusz spotykał na ulicy pięknego starca, Aleksandra Świętochowskiego, pozytywistę. Jego pisma, wezwanie do konkretnej, codziennej pracy, urzekały młodzieńca.

Gdy jedzie do Lwowa, modny jest pesymizm, mistycyzm, artystyczna poza. On się trzyma realizmu, racjonalizmu i wiary w czyn.

Studiuje pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego, twórcy szkoły filozoficznej, nazwanej później lwowsko-warszawską.

Kiedy w czarnym kapeluszu, z długą brodą, Twardowski kroczy ulicą Świętej Zofii w stronę uniwersytetu, budzi respekt. Władczy. Onieśmielający. Wychowany w niemieckiej solidności. Rygorysta nawet w drobiazgach – usunął studenta ze swego seminarium za to, że wbrew regulaminowi zabrał na noc książkę z biblioteki. Powiedział, że nie chce mieć do czynienia ze studentami nieetycznymi. Prowadzi kartotekę z charakterystyką zainteresowań swoich uczniów.

Opowiada profesor Stefan Swieżawski, historyk filozofii średniowiecznej, uczestnik seminariów Twardowskiego: – Wprowadził system streszczania lektur. Czytało się autora w jego języku. Własnymi słowami mieliśmy wyrazić to, co przedstawił w tekście. Nasze wypracowania Twardowski omawiał i oceniał. Pamiętam nastrój bojaźni, ja chyba nigdy nie zabrałem głosu z obawy, że powiem głupstwo…

Twardowski zwalcza subiektywne fantazjowanie, mętny, romantyczny styl polskiej filozofii. Głosi minimalizm filozoficzny – naucz się przede wszystkim krytycznego sposobu myślenia, przejrzystego języka, poprawności logicznej, odpowiedzialności za słowo.

W artykule O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym pisze: „…Urabia i utrwala się […] przekonanie, że niejasność stylu pozostaje w prostym stosunku do głębokości treści dzieł filozoficznych. […] Możemy spokojnie przyjąć, że autor nieumiejący myśli swych wyrazić jasno, nie umie też myśleć jasno, że więc myśli jego nie zasługują na to, by się silić na ich odgadywanie”.

– Wymóg myślowej jasności to nie była tylko sprawa logiczna, lecz także etyczna – mówi filozof i historyk, profesor Krzysztof Pomian, słuchacz wykładów Kotarbińskiego na początku lat pięćdziesiątych. – Nie mów do innych tego, czego sam nie rozumiesz. Przykładanie do wypowiedzi nawet znacznie łagodniejszych kryteriów sensowności niż te, którymi operowała szkoła lwowsko-warszawska, jest niesłychanie pożytecznym zabiegiem. Sposób, w jaki się wysławiasz, rzutuje na twoją postawę wobec zjawisk.

Twardowski nie narzuca określonej doktryny ideologicznej. Jego uczniów łączy nie treść, lecz wspólna postawa intelektualna, podobna metoda filozofowania. Jan Łukasiewicz, Władysław Witwicki, Kazimierz Ajdukiewicz, Stanisław Leśniewski, Władysław Tatarkiewicz, Józef Maria Bocheński, Stefan Swieżawski… Są wśród nich i materialiści, i ludzie wierzący. Twardowski marzy, by polska filozofia wyszła z opłotków. I tak się stanie, gdy w latach trzydziestych szkoła zyska międzynarodową renomę dzięki logice.

Mówi profesor Barbara Stanosz, logik i filozof języka, słuchaczka wykładów Kotarbińskiego na początku lat pięćdziesiątych: – Szkoła lwowsko-warszawska zajmuje dotąd centralną pozycję w historii filozofii polskiej. Kotarbiński reprezentował ją w najbardziej całościowym sensie: i w sposobie uprawiania filozofii, i w sposobie jej nauczania, i w rodzaju współpracy naukowej, jaką inicjował. Pod tymi względami jest największą postacią tej szkoły.

Naród polski cierpi na infantylizm

Mistrz Twardowski zrywa się o świcie; pracuje według planu; na listy odpowiada w ścisłej kolejności; brzydzi go zawodność w umowach, niesystematyczność, niepunktualność. (Studentka wchodzi spóźniona na wykład w sali kina Apollo, drzwi wahadłowe trzeszczą… Twardowski: – Kobiety i psy nie zamykają drzwi za sobą!).

Uczeń Kotarbiński będzie pisał codziennie jedną stronę Traktatu o dobrej robocie, bez względu na zajęcia czy podróże.

Mistrz na spotkaniach towarzyskich proponuje zagadnienia do dyskusji: „Co robić, aby człowiekowi dobrze było na świecie?”, „Różne sposoby ćwiczenia woli”… Uczeń ma zawsze przygotowany temat do wymiany myśli z przyjaciółmi. Bo człowiek powinien stale wysilać się intelektualnie.

Krąży po Lwowie anegdota o mistrzu: ustąpił kobiecie miejsca w tramwaju, po chwili krzyczy: – Proszę wstać! Pani nie powiedziała mi „dziękuję”!

Uczeń ma dobrotliwość w twarzy. Gdy student mówi mętnie, Kotarbiński napomina delikatnie: – Cóż, poruszył pan takie bogactwo wątków, że trudno tu coś wybrać do dyskusji…

Dzienniki mistrza są suche – lakoniczny opis wydarzeń – jakby autora cechowała oschłość. (Po śmierci matki pozwala sobie na wyznanie: „Smutek trwa”). Uczeń przelewa bogactwo myśli w krótkie formy literackie – błyskotliwe i żartobliwe wiersze i aforyzmy.

Łączy ich podobny stosunek do polskości. Kotarbiński do Twardowskiego, list z 1932 roku: „Polakom brakuje rozsądnego umiaru, to naród histeryczny”. Odpowiedź Twardowskiego: „Naród polski cierpi na infantylizm […], brak poczucia rzeczywistości, brak zastanawiania się nad własnymi czynami i przewidywania ich następstw, powierzchowność i niestałość […], słabe uspołecznienie…”. Kotarbiński wskazuje na paradoks, że do najbardziej kształcących charakter lektur należą opisy powstań. „Zmuszeni jesteśmy ciągle kształcić uczucia obywatelskie przez… wskazywanie moralnego piękna nieposłuszeństwa, nielegalności, czynów wobec prawa występnych, jeśli dokonane zostały z wyższych pobudek. Zaiste, prawo musi zasłużyć sobie na to, by być szanowane”.

Piszą do siebie przez dwadzieścia cztery lata. W pokoju mistrza wisi fotografia ucznia. Na pogrzebie Twardowskiego w 1937 roku mowę wygłosi Kotarbiński. A gdy krótko po wojnie Henryk Holland zaatakuje brutalnie twórcę szkoły lwowsko-warszawskiej, uczeń będzie go bronił.

Poszedłem inną drogą

Stefan Swieżawski: – Ja zarzucałem szkole lwowskiej pewną ograniczoność kanonów filozofii. Twardowski, autor małej pracy o filozofii średniowiecznej, powiedział, że ta filozofia nic nie może przynieść współczesnemu człowiekowi i nauce. To mnie raniło, bo mnie pociągała wielka metafizyka starożytna i średniowieczna. Była pewna podskórna krytyka wobec ludzi wierzących, jak ja. Analizowaliśmy na ćwiczeniach Davida Hume’a, który rozprawia się z myśleniem wychodzącym poza czystą empirię. Dla mnie to było coś przykrego, chodziłem jak nieprzytomny. Zabrałem się do Uczty Platona i zobaczyłem zupełnie inny świat. Pomyślałem: „Jest inna droga”. I ja nią poszedłem. Twardowski chciał, żeby w Polsce wreszcie uprawiano filozofię naukową, i bał się, że kontakty z religią mogą z filozofii uczynić coś w rodzaju poezji, mistycyzmu. A jednak na tyle był otwarty, że gdy przed doktoratem jechałem do Francji, by zetknąć się z filozofią średniowieczną u autentycznych mediewistów, przy pożegnaniu przyjął mnie serdecznie, rozpromienił się i powiedział: „Dla pańskich zainteresowań to wymarzony kraj”. Jego szkoła nauczyła mnie patrzeć wnikliwie na poglądy drugiego człowieka. Miałem w niej do czynienia ze środowiskiem ludzi w większości niewierzących, to było rzadkie w Polsce. Widziałem, że ci ludzie są etycznie na wysokim poziomie. Twardowski i Kotarbiński odrzucili religijność konfesyjną, krytykowali instytucję kościelną, ale uważam, że w jakimś sensie byli głęboko religijni. Twardowski był uczniem Franciszka Brentana, dominikanina, który zrzucił habit po ogłoszeniu dogmatu o nieomylności papieża, ale nigdy nie został ateistą. Brentano miał za sobą wielką dominikańską szkołę filozoficzno-teologiczną, którą miał również Twardowski… Obaj z Kotarbińskim byli wrogami wszelkiej ideologizacji religii, lecz nie samej religii. Gdyby żyli, kiedy Sobór Watykański II wydawał swoje owoce, ich myślenie byłoby inne.

Gdy Twardowski spotyka na ulicy księdza z Najświętszym Sakramentem i ludzie klękają, on staje na baczność, zdejmuje kapelusz i skłania głowę.

Stan falujący

List księdza Andrzeja Maryniarczyka do Adama Szpaderskiego, 13 listopada 2003 roku: „…Co do fragmentu »[…] umarł pojednany z Bogiem«. Otóż dołączyliśmy to zdanie (ja i ojciec Krąpiec) […] po audycji radiowej, w której była mowa o Kotarbińskim, i zatelefonował ksiądz z Lasek (postaramy się ustalić jego nazwisko i miejsce pracy), który oświadczył, że sam osobiście został wezwany do umierającego Kotarbińskiego z posługą sakramentu spowiedzi”.

Odpowiedź Adama Szpaderskiego, 17 listopada 2003 roku: „Jako naukowiec mogę opierać się tylko i wyłącznie na sprawdzonych materiałach źródłowych […]. Nie wolno mi stawiać tez opartych jedynie na zasłyszanych opiniach innych ludzi, w tym przypadku na podstawie audycji radiowej […].

Najbardziej wiarygodnym źródłem na temat ostatnich dni Tadeusza Kotarbińskiego jest obecnie jego syn Adam Kotarbiński. […] Jest on przekonany, że »fakt« »pojednania się z Bogiem« nie mógł mieć miejsca chociażby ze względu na stan, w jakim znajdował się wówczas Tadeusz Kotarbiński”.

Umierał, przekroczywszy dziewięćdziesiąt pięć lat. Mówi Adam Kotarbiński, urbanista: – Przez pięć ostatnich lat był w bardzo złym stanie. Jestem u niego w klinice, czytam mu coś. Słyszę, jak mówi do siebie: „Wanda miała dwóch synów, jeden młodo zmarł, ale co się dzieje z drugim?”. A ten drugi to ja, siedzę obok ojca. To był stan umysłu falujący… Takiego dopisku zrobić nie wolno. Byłby sprzeczny z całym życiem ojca.

W oknie pełno ptaków

Młodziutka Wanda Baum (z rodziny o niemieckich lub szwajcarskich korzeniach) wynajmuje latem w Urlach pokój w pensjonacie. Noc spędza na stole, tłukąc pantoflem pluskwy.

Przenosi się do pensjonatu Ewy Kotarbińskiej, matki Tadeusza. Wyjdzie za niego. Syn Adam rodzi się w 1914 roku, Kazimierz – cztery lata później.

Wanda skończyła kursy ogólnokształcące, uprawia amatorsko malarstwo, działa społecznie. Opiekuńcza i refleksyjna. „Ludzi stuprocentowo poważnych, a więc i ponurych, żona nazywa pogardliwie karawaniarzami – donosił Kotarbiński Twardowskiemu – i bardzo mi się podoba ta refleksja”.

Mieszkają w domu profesorskim na Brzozowej, w czterech pokojach z widokiem na Wisłę.

Tadeusz uczył języków klasycznych w gimnazjum, od 1918 roku wykłada logikę na uniwersytecie.

Obojętni religijnie, pozwalają, by synowie chodzili w gimnazjum na religię i przeszli kurs ministrantury. Tadeusz zapisuje uwagi wychowawcze o chłopcach, rzadko interweniuje, nigdy nie okazuje gniewu.

Służąca Martyna użyła słowa „gówienko”. Profesor rusza wąsami, to objaw zdenerwowania. Łagodnie, ale stanowczo zwraca Martynie uwagę, że takich słów używać nie wolno.

W porze obiadowej wpada Stanisław Leśniewski, logik; zadomowiony, rozkłada skrzyneczkę na rogu stołu, skręca papierosy. „Cała moja myśl przesycona jest do głębi wpływami tego niezwykłego umysłu” – napisze Kotarbiński we wstępie do książki Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, którą uważał za dzieło swego życia. Przychodzi Alfred Tarski (uzyska w dziedzinie logiki światowy rozgłos, będzie podkreślał, że jest uczniem Kotarbińskiego). Bywają socjologowie Maria i Stanisław Ossowscy, uczniowie profesora.

W czerwcu 1937 roku syn Kazimierz, który chciał być komikiem filmowym, dostaje zapalenia płuc. Okno jego pokoju pełne jest rozśpiewanych ptaków. – Niech już zemrze, ale niech się nie męczy! – przez ściśnięte gardło mówi Adam. Profesor siedzi w gabinecie. Gdy donoszą mu, że syn umarł, płacze.

„Znam ten ból, kiedy się człowiekowi zdaje, że dalszy ciąg istnienia jest nonsensem – pisał w 1958 roku do przyjaciela, gdy tamten stracił bliskiego – kiedy tak bardzo brak kogoś minionego, że nie wiadomo, co ze sobą zrobić”.

Miał zapewne na myśli ich dwoje – syna i żonę. Zmarła po ciężkiej chorobie w 1946 roku w Łodzi.

Aberracja prekursorów bolszewizmu

Warszawskie Koło Intelektualistów Polskiego Związku Myśli Wolnej powstaje latem 1930 roku, prezesem jest Kotarbiński. W „Racjonaliście”, organie Związku redagowanym przez Józefa Landaua, zamieszczają deklarację: „Kością w gardle nam stoi wyznaniowość z przymusu. Chcemy, by obywatelom Rzeczypospolitej wolno było nie należeć do gmin wyznaniowych i obywać się bez kapłanów, modlitw i obrzędów przy narodzinach, ślubach i pogrzebach […]. Domagamy się oddzielenia Kościoła od Państwa”.

„Nie byłbym przystał do organizacji wolnomyślicielskiej – tłumaczył Kotarbiński w liście do Twardowskiego – […] gdyby nie były mnie wytrąciły ze stanu milczenia wypadki właśnie uniwersyteckie: angażowanie się profesorów […] w propagandę dogmatu wniebowstąpienia NMP […] oraz haniebne występy bojowych antysemitów”.

Tego lata w salach wykładowych Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie zawieszono krzyże. W czasie wakacji – zauważa Twardowski w swym dzienniku – „jak gdyby ci, którym na tym zależało, nie mieli odwagi wystąpić otwarcie”. Domaga się od rektora wyjaśnienia sprawy. Uniwersytet jest instytucją poświęconą nauce; sfery klerykalne próbują nią zawładnąć, stwierdza.

W teatrze lwowskim zdjęto Kordiana – po interwencji arcybiskupa, który zażądał wykreślenia sceny z papieżem. „Ładne stosunki w wieku dwudziestym” – oburza się Twardowski.

W „Racjonaliście” Kotarbiński pisze ostro: „Uniwersytet ma być przybytkiem wolnej myśli. Tymczasem wstęp nań mają tylko posiadacze stopnia z religii na maturze. W salach powieszono krzyże, rok akademicki zaczyna się od nabożeństw, Senat akademicki kroczy w procesjach. Profesorów kapłanów obowiązuje złożona papieżowi przysięga antymodernistyczna, a przecież naukowiec może się zobowiązać jedynie do mówienia prawdy. Do szkół wdziera się przymusowe kłamstwo. Nauczyciel powinien być antyreligijny w takim stopniu, w jakim religia jest antynaukowa. Można zachowywać przyzwoitość z motywów pozareligijnych, nie ze strachu przed piekłem”.

Teksty wywołują wściekłość. Dziennik „Polska” pisze, że to aberracja umysłowa prekursorów bolszewizmu. Dla „Przeglądu Katolickiego” to prostackie argumenty, niegodne człowieka noszącego biret profesorski. „Lwowski Kurier Poranny” żąda, by Senat akademicki i ministerstwo zajęły się osobą profesora, który wyrządza szkodę uczelni. Polska Młodzież Akademicka w liście do rektora UW oburza się na „bluźnierstwa” – nauka bez religii uczyni w duszy młodzieży wielkie spustoszenie, otworzy bramy barbarzyństwu i komunizmowi! Kotarbińskiego broni w „Kurierze Porannym” Koło Filozoficzne Studentów UW oraz kilkudziesięciu absolwentów. Otrzymuje też deklaracje solidarności od profesorów – nieliczne i wyłącznie prywatne.

„W stanowisku większości kolegów uniwersyteckich względem Kochanego Pana Kolegi – pisze Twardowski – widzę jeszcze jeden dowód obniżenia się poziomu naszego życia uniwersyteckiego”.

Niepokój Twardowskiego wzbudza reforma szkół akademickich, jaką na początku lat trzydziestych przeprowadza Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Przy każdej szkole wyższej ustanawia „kuratora personalnego”. Dla Twardowskiego to coś w rodzaju ochrany carskiej, zniweczenie swobód, pogrążenie prawdziwej nauki. „Zapadają się ideały i marzenia! […] Ku czemu Polska idzie?” – tak emocjonalnie nigdy dotąd w dzienniku nie pisał.

Kotarbiński w liście do mistrza ocenia sytuację na uczelniach: rządzą koterie, prawa studentów są lekceważone, działa tajny numerus clausus. Potrzebna jest reforma – ale rozumna. „Zawód nauczycielski jest dzisiaj pod wozem. Na wozie jedzie u nas dzisiaj konfederacja oficerów. Ci rządzą […]. Idą na postronek posłowie, stowarzyszenia, samorządy, sędziowie, nauczycielstwo, profesura”.

W lustrze

„Racjonalista” wychodził przez trzy lata. Prawie w każdym numerze tekst Kotarbińskiego – jak lustro podstawione pod nos katolickiej Polsce.

W sprawach aborcji toczy się „kawalkada fałszów” (nie wolno zlikwidować płodu obarczonego dziedzicznym syfilisem – irytował się). Dziecko nieślubne jest przedmiotem pogardy. Celibat zdrowych i dojrzałych mężczyzn prowadzi do perwersji i obłudy. Etykę seksualną Kościoła tworzy kongregacja kawalerów. Obrzydza się młodzieży obcowanie cielesne jako „koncesję ducha na rzecz »grzesznego ciała«”. Stanowisko w sprawie regulacji urodzin jest nierozumne – Kościół staje się współwinny nędzy rodzin robotniczych. „Najlepsi i najgłębsi muszą uciekać […] – pisał w hołdzie złożonym Franciszkowi Brentanowi. – W Kościele zostali ludzie posłuszni aż do bezmyślności”.

Gdy Polski Związek Myśli Wolnej zwróci się do MSW o pozwolenie na zorganizowanie w Warszawie w 1931 roku Międzynarodowego Kongresu Wolnomyślicieli, ministerstwo odmówi.

Profesor Jarosław Rudniański, prakseolog i psycholog, współpracownik Kotarbińskiego w latach sześćdziesiątych: – Piętnował Kościół triumfujący. Po wojnie nie wyrażał się o nim krytycznie. Jednak Kościół nie mógł mu darować jego wrogości z okresu międzywojennego i pamięta mu ją do dziś. To dopisane zdanie o „pojednaniu z Bogiem” ma podkreślać: oto nasz wróg do nas przyszedł… A ja uważam, że on się nie musiał jednać, bo nigdy nie był wrogiem Pana Boga.

W 1990 roku grupa mieszkańców Budzynia w Wielkopolsce zażądała pod presją kościelną zmiany patrona miejscowej szkoły – w PRL nazwanej imieniem Kotarbińskiego. Dziś dyrektor niechętnie wraca do sprawy. – To nie przeszkadza, że był ateistą… – Imię utrzymano.

Opowiada profesor Jerzy Pelc, od 1951 roku pracował w Zakładzie Logiki pod kierunkiem Kotarbińskiego: – Kiedy kilka lat temu Senat UW postanowił wystawić w nowej Bibliotece Uniwersyteckiej rzeźby filozofów – mędrców ważnych dla wszystkich ludzi nauki – osoba, która doradzała w tej sprawie Kolegium Dziekańskiemu Wydziału Filozofii i Socjologii, sprawiła, że usunięto postać Kotarbińskiego. W ten sposób „ukarała” Kotarbińskiego za ateizm. Zastąpiono go figurą Twardowskiego, który nigdy w Warszawie nie pracował, ale za to nie głosił poglądów ateistycznych.

Socjolog, profesor Jerzy Wiatr, przewodniczący Towarzystwa Kultury Świeckiej im. Tadeusza Kotarbińskiego, słuchał jego wykładów w latach pięćdziesiątych: – Kilka lat temu Towarzystwo, z którym nie byłem wtedy związany, zwróciło się do ministra edukacji o bardzo skromną dotację czterech tysięcy złotych na dofinansowanie konkursu o Kotarbińskim dla młodzieży szkolnej. Minister Handke odmówił. Dla mnie było oczywiste, że nie chodziło o pieniądze – wiem, jakimi kwotami dysponuje ministerstwo – tylko o Kotarbińskiego. Z punktu widzenia fundamentalistów katolickich podważanie tezy, że źródłem etyki jest religia, jest wielką herezją. Kotarbiński, gdy twierdzi, że można być człowiekiem porządnym, nie wierząc, przynajmniej w warstwie etycznej osłabia monopol religijno-kościelny.

Mówi logik, profesor Ewa Żarnecka-Biały, seminarzystka uczonego w połowie lat pięćdziesiątych: – Kościół nie wykazuje dostatecznego rozsądku i dalekowzroczności, żeby w etyce, którą Kotarbiński określił jako niezależną, widzieć sprzymierzeńca. Przecież jego idea spolegliwego opiekuna jest w swej istocie bardzo chrześcijańska… Kotarbiński za mało jest dziś obecny w społecznej świadomości.

Jak w przyzwoitym tramwaju

Człowiek postępuje zacnie albo haniebnie; jest godny czci albo pogardy. Jak żyć, żeby być porządnym człowiekiem? Tadeusz Kotarbiński tworzy etykę niezależną. Od religii, doktryn socjologicznych i politycznych – precyzuje – od materialistycznych czy idealistycznych poglądów, od cudzego sumienia.

Miej odwagę – mówi – dobre serce, prawość, wytrwałość, dyscyplinę wewnętrzną. Bądź wrażliwy na cudze cierpienie. Umiej się narazić, broniąc drugiego, umiej dać świadectwo prawdzie. Nie nadużywaj zaufania, to jest istotą uczciwości. Bądź w zgodzie z własnym sumieniem, tym „sędzią nad sędziami”. Bo konflikt z sumieniem to „nieszczęście nieporównywalne z żadną inną stratą”.

Kto tak żyje – „ten nie odczuwa potrzeby zaświatowych uzasadnień, by porwać się do obrony słabszego, by zwrócić pożyczone pieniądze, by nie pozwolić sobie na zdradę wierności małżeńskiej”. Potrafi być dla drugiego opiekunem spolegliwym, czyli takim, na którym można polegać. Nie oczekuj jednak od siebie etycznych rekordów – tłumaczył – sumienie nie jest aż tak wymagające, po prostu bądź solidny. Wiesz, co robić, jeżeli wiesz, czego nie robić.

Możesz odrzucić doktrynę religijną, metafizykę, lecz nie bądź bezbożnikiem – arogantem i szydercą wobec ideałów religijnych. Wolno ci walczyć, nawet krwawo, ale nie wolno ci być okrutnym.

Niechby ludzie schowali swe języki – rozjuszone żądła, nie hodowali w sercu złośliwego robactwa, wyzbyli się „kultywowania w sobie nienawiści do współczłowieka, jak się odzwyczaili w cywilizowanych środowiskach pluć na podłogę”. Niechby zachowywali się – nie jak we wzorowej rodzinie – lecz chociaż tak jak w przyzwoitym tramwaju… „Zanim ludzkość nauczy się niebiańskiego uśmiechu, musi się wprzódy oduczyć szczerzenia zębów”.

Profesor Jerzy Pelc: – Zasady etyczne ewangelii, które były mu bliskie, uważał za słuszne, ale utopijne. Nie można kochać każdego bliźniego jak siebie samego; nie można miłości czynnie wszystkim okazywać. Należy więc ograniczyć się do grona tych ludzi, którzy są poddani naszej opiece.

Rozum prowadzi do Pierwszej Przyczyny

„Szlachetna postać, ale mędrzec to nie był” – kwitował poglądy etyczne profesora w swym Abecadle Kisiela Stefan Kisielewski, publicysta, w PRL poseł na Sejm z grupy katolickiej Znak. „Wielokrotnie go wyśmiewałem po wojnie […]. Kotarbiński zawsze pisał, że serce mu dyktuje… więc ja pytałem: »Co to jest serce? To jest taki mięsień, który tłoczy krew. Dlaczego ma dyktować… materialiście?«”.

W „Tygodniku Powszechnym” w 1958 roku Kisiel pisze, że świecka i naukowa etyka Kotarbińskiego stanowi wyraz jego bezradności społecznej. „Bo na czym miałaby się opierać? Na kryterium dobra społecznego? Kryterium takie nie jest jednoznaczne […]. Na altruizmie, na zasadzie czynienia dobrze innym? Ale co jest dobre dla jednego, może być jednocześnie złe dla innego […]. Tymczasem religijne »urojenie« potrafiło wypracować sobie jasny, trzymający się kupy i społecznie skuteczny system etyczny”.

Po Październiku ksiądz Karol Wojtyła drukuje w „Tygodniku Powszechnym” odcinki swego Elementarza etycznego; w jednym z nich rozważa etykę niezależną Kotarbińskiego.

„[…] Miała zapełnić doraźnie brak programu moralności potrzebnego tym ludziom, którzy stracili wiarę w Boga […]. Zawarte w niej zasady […] – to po prostu zasady oraz ideały etyki chrześcijańskiej minus to wszystko, co w niej odnosi się do Boga […].

Ludzkość nie potrzebowała koniecznie Objawienia, ażeby być w jakiś sposób religijną, tak jak nie potrzebowała go, aby określić sobie zręby naturalnej moralności. Sama rozumna natura ludzka stanowi podstawę nie tylko etyki, ale również religii. Sam rozum prowadzi człowieka do wniosku o istnieniu Pierwszej Przyczyny, która jest Pierwszym Bytem, czyli Bogiem […].

Chrześcijanin nawet przy całym szacunku dla czyichkolwiek przekonań wyczuwa jakąś lukę w koncepcji etyki niezależnej, i to właśnie zaraz na jej początku. Ażeby sensownie mówić o etyce niezależnej […], należałoby naprzód wykazać, udowodnić niezbicie, że człowiek jest bytem niezależnym. Tylko taki bowiem byt miałby prawo do moralności, której zasady określi mu etyka niezależna […].

Zależność w istnieniu od Przyczyny Pierwszej, której dowodzi filozofia bytu, nie ujawnia się co prawda w powierzchownym oglądzie świata zjawiskowego, ale też nie znajduje się bynajmniej poza polem rozumu […]. Człowiek musi się zawsze w jakiś sposób wysilić, ażeby ją odkryć i ustalić. Kiedy zaś jej nie dostrzega, nie może człowiek nie stawiać pytania: czy nie jestem jednak niesprawiedliwy względem Istoty, o której istnieniu tylu ludzi jest głęboko przekonanych?”

W 1962 roku na łamach katolickiego miesięcznika „Znak” ksiądz Stanisław Olejnik wnikliwie analizuje etykę niezależną. To zaledwie zarys systemu – stwierdza – brakuje w nim odniesienia do życia społecznego; pojęcia obowiązku moralnego; to etyka bez powinności i bez sankcji, i bez wskazania jednego, określonego celu życia. Absolutyzowanie dyktatu sumienia „grozi zejściem na pozycje skrajnie indywidualistyczne”. Należy wątpić w odporność tych poglądów na „podszepty indyferentyzmu i amoralizmu”, w siłę ich oddziaływania. „Wąska i krucha jest kładka, którą wyznaczają te poglądy na miejsce spotkania etycznego ludzi ponad ich różnicami ideologicznymi. Wydaje się, że […] grozi obsunięciem się w przepaść amoralizmu i nihilizmu”.

Profesor Jerzy Wiatr: – Etyka niezależna zakłada wyższe wymagania moralne niż etyka zależna od jakiejś filozofii czy religii, bo nie ma w niej wizji ani kary, ani nagrody. Sądzę, że swoisty klimat, jaki panuje na Uniwersytecie Warszawskim, jest w ogromnej mierze ukształtowany przez Kotarbińskiego i jego etykę niezależną. Pierwsze pytanie – niekoniecznie wypowiedziane wprost – jakie pada tutaj przy ocenie ludzi, brzmi: czy to jest człowiek porządny?

Po śmierci filozofa Leszek Kołakowski, asystent Kotarbińskiego tuż po wojnie, pisał o etyce niezależnej: „[…] pozwala na więcej kompromisów aniżeli Kantowska, i o tyle do naszego świata lepiej przystaje, ale nie pozwala na świństwo; a co jest świństwem, niech nikt nie udaje, że nie wie”.

Powstanie na Starym Mieście dogorywa, Niemcy wkraczają na Brzozową. Wrzucili granat do klatki schodowej. Gdy dymy opadły, Kotarbiński wychodzi na schody, rozmawia z niemieckim żołnierzem. Wszyscy mają natychmiast opuścić dom! Jest wśród mieszkańców staruszka, która nie może chodzić. Kruchy, blisko sześćdziesięcioletni Kotarbiński bierze ją na plecy i niesie ulicą pod górę.

Nieobecność

Filozof Bohdan Chwedeńczuk: – Dlaczego wybitny myśliciel, człowiek, któremu w dziejach kultury polskiej mało kto dorównuje, jest nieobecny w życiu umysłowym dzisiejszej Polski? Oto przyczyna doraźna: od czasu restauracji kapitalizmu w roku 1989 mamy monopol na scenie życia umysłowego. Nie ma więc na niej wspólnego miejsca dla Jana Pawła II i zarazem dla Tadeusza Kotarbińskiego, których poglądy są sobie przeciwstawne. Kotarbiński mówi ludziom, że moralność jest ich dziełem, że jest narzędziem służącym ich optymalnemu współżyciu, jej podstawą zaś są nasze ludzkie intuicje i doświadczenia moralne; mówi, że sam masz być sobie przewodnikiem moralnym, a busolą jest ci zgodność twoich ocen moralnych i czynów z ocenami i czynami ludzi godnych szacunku. Jan Paweł II głosi, że nie ma moralności bez oparcia w Bogu. Jeśli więc występuje jakaś zbieżność etyki Kotarbińskiego z etyką chrześcijańską, to taka, jak między ludźmi idącymi każdy swoim torem, których tory gdzieś się przygodnie stykają, jak między szamanem a naukowcem, którzy mogą zalecać ten sam lek, ale dzieli ich diametralna różnica postawy umysłowej. Pogląd, iż myśl moralna Kotarbińskiego jest w gruncie rzeczy chrześcijańska, że wszyscy jesteśmy chrześcijanami, to nieporozumienie – więcej, mam to za przejaw imperialnego, zawłaszczającego myślenia. Jest też głębsza przyczyna nieobecności Kotarbińskiego – racjonalizm nigdy w Polsce nie był w cenie. W źle wykształconym, do niedawna chłopskim w znacznej mierze społeczeństwie znakomicie wiodło się wszelkim irracjonalizmom, a racjonaliści byli w małym poważaniu. Pozytywizm filozoficzny i literacki, który w Europie Zachodniej przeniknął głęboko w życie umysłowe, w Polsce sięgnął płytko. Polski romantyzm natomiast – o tak, to wbijano pokoleniom do głów. Kotarbiński wypowiadał się tymczasem o wieszczach oględnie, ale z wyczuwalnym dystansem. Racjonalizmowi sprzyjał czas powojenny – ciężkie przeżycia otrzeźwiają, a i komunistom bywało z racjonalistami po drodze.

Krzysztof Pomian: – Ta nieobecność wpisuje się w pewną ogólną koniunkturę filozoficzną w skali światowej. Nurt empiryzmu logicznego – to, co nazywano też logicznym pozytywizmem i czego szkoła lwowsko-warszawska była w Polsce uosobieniem – jest dzisiaj zmarginalizowany. Ta istotna zmiana w filozofii światowej dokonała się w latach pięćdziesiątych i łączyła z promocją Heideggera, a następnie z postmodernistyczną ofensywą intelektualną – sceptyczną i nihilistyczną. Na to zjawisko nakłada się od lat siedemdziesiątych w Polsce zwiększona atrakcyjność i bardzo silna presja odświeżonej przez fenomenologię myśli katolickiej. Ta myśl jako całość zmieniła swoją pozycję nie tylko w stosunku do okresu powojennego, w którym była autentycznie prześladowana, ale także w stosunku do okresu przedwojennego. Zajmowała wtedy postawę obronną wobec ofensywy logiki; dziś jest w natarciu.

Z perspektywy księżyca

Dziedziniec Uniwersytetu Warszawskiego, listopad 1932 roku. Tłum w białych czapkach bije studenta Żyda. „Zespolenie bandytyzmu z czapkami Bratniej Pomocy – pisze Kotarbiński do Kazimierza Twardowskiego – stwarzały jakiś specjalnie wstrętny kompleks”. Na zajęciach słyszy się: – Tutaj śmierdzi Żydami… – W klapach marynarek i żakietów wpięte zielone wstążeczki – symbol bojkotu Żydów.

We Lwowie Twardowski wdaje się w rozmowę z bojówką studentów uzbrojonych w pałki. „Przekonałem tylko siebie o ich ogromnym zaślepieniu”.

Wiec ONR w gmachu Politechniki Warszawskiej. Student architektury Adam Kotarbiński, syn profesora, związany z młodzieżą lewicową, idzie z kolegą, sympatykiem komunizmu. Bojówkarze biją kolegę rurką, złamali mu palec.

„Nienawiść narodowa odniosła stanowcze zwycięstwo w murach uniwersytetów – pisze Kotarbiński w »Racjonaliście«. – Forma tej waśni nosi piętno brutalności […] tym wstrętniejszej, że scalonej […] z ostentacją rzekomego chrześcijaństwa”.

Pobożni szowiniści wzywają do eliminacji Żydów jako „plugawego nalotu”; Kościół reaguje nie wtedy, gdy biją ludzi – zauważa – tylko wtedy, gdy pobito szyby w świątyni.

„I my, i Żydzi z perspektywy księżyca jesteśmy jak mrówki, które los pomieszał w worku i wysypał na dolinę Wisły. […] Pozostaje się zagospodarować razem […]. Numerus nullus – dla pałek i kastetów”.

W marcu 1934 roku grupa narodowców pobiła na dziedzińcu uniwersytetu profesora Marcelego Handelsmana, dziekana Wydziału Humanistycznego. Kotarbiński jest jego zastępcą. Podpisuje komunikat – wraz z wieloma osobistościami ze świata nauki i kultury – piętnujący sprawców napadu. W następnym roku akademickim, po kolejnych awanturach antyżydowskich, oskarża władze uczelni o bezwład i domaga się posterunku policji na uniwersytecie. „Akademik Polski”, organ ONR-Falangi, który u dołu stron drukuje hasło „Nauka w Polsce tylko dla Polaków”, zamieszcza komentarz na temat Kotarbińskiego. Ten profesor w młodzieży narodowej wzbudza jedynie „śmiech litości i pogardy”.

Narodowcy zmuszają studentów Żydów do zajmowania miejsc po lewej stronie sal wykładowych. Na znak protestu wobec getta ławkowego Kotarbiński wykłada, stojąc po „niearyjskiej” stronie. W „Kurierze Porannym” ze stycznia 1937 roku przewiduje z gorzką ironią kolejne restrykcje antyżydowskie: każą im wchodzić innymi drzwiami, spacerować inną stroną korytarza, nosić wreszcie widoczne odznaki rozpoznawcze… „Podziwiam determinację Żydów przychodzących na wykłady”.

Poszarpali go w szamotaninie na dziedzińcu. Grożą mu żyletkami. (Na terenie uniwersytetu chroni go teraz kilku studentów). Narodowcy nawołują do bojkotu wykładów tego „profesora żydofila”. Gdy żąda legitymacji studenckiej od prowodyra grupy, która wtargnęła na jego wykład, spychają go z katedry i rzucają nim jak piłką.

W grudniu 1937 roku podpisuje protest intelektualistów przeciwko antyżydowskim wystąpieniom. „Stan ten uważamy za ciężką krzywdę dla kultury polskiej…” Narodowo-radykalne pismo „Alma Mater” umieszcza go – obok Marii i Stanisława Ossowskich, Józefa Chałasińskiego, Stefana Czarnowskiego i innych lewicujących profesorów – na czarnej liście „szabesgojów”.

W 1943 roku skrajnie prawicowe i skrajnie nacjonalistyczne odłamy podziemia sporządzą listę osób o postawach prolewicowych, „wrogów narodu polskiego”. Ostrzeżony, że grozi mu wyrok śmierci, profesor wyjedzie na parę miesięcy pod Lublin.

W cieniu

Zastąpiła go wtedy na kompletach jego uczennica.

Dina Steinberg, w okresie międzywojennym używała nazwiska Sztejnbarg; od 1925 roku do wybuchu wojny asystentka w Seminarium Filozoficznym UW kierowanym przez Kotarbińskiego. Młodsza od niego o piętnaście lat. Niewysoka, o melancholijnych oczach i nieśmiałym uśmiechu. Wyprowadzona wraz z matką z getta, podjęła tajne nauczanie jako Janina Kamińska. W 1947 roku zostanie żoną Kotarbińskiego.

We wstępie do pierwszego wydania Elementów teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk z 1929 roku nazwał ją niestrudzoną pomocnicą, książka jest wspólnym dziełem, podkreślił.

Gdy ministerstwo zatwierdziło jej docenturę w 1934 roku, donosił Twardowskiemu: „Radość moja jest wielka […]. Trudności były następujące: przede wszystkim należenie do narodu żydowskiego […]. W niej widzę główną pracownicę i w niej specjalnie cenię tę cichą dzielność w warunkach, które by dziesięciu innych zgniotły”.

Mieli potem identyczny charakter pisma.

W 1943 roku aresztowana (podobno zaniepokojona nieobecnością studentki na kompletach poszła ją odwiedzić, w mieszkaniu był „kocioł”). Przeszła Pawiak, Auschwitz, Ravensbrück, leczenie w Szwecji. (On Powstanie Warszawskie przetrwał z rodziną na Brzozowej, zimę 1944/1945 roku – w Radomiu, prowadząc tajne wykłady).

Swój pierwszy powojenny wykład w Uniwersytecie Łódzkim rozpoczęła słowami: – Okres, który mam za sobą, nie sprzyjał intelektualnemu rozwojowi… W latach sześćdziesiątych kierowała Katedrą Logiki UW.

Opowiada Ewa Żarnecka-Biały: – Była bardziej od profesora surowa, czasem mogła nawet robić wrażenie oschłej… Pamiętam scenę podczas jakiejś konferencji: on w fotelu, ona siedzi u jego stóp na podeście kominka, trochę w cieniu męża, bardzo z nim skomponowana… I klimat: silnego i obustronnego zauroczenia… Musiały w niej tkwić doświadczenia okupacyjne, przy nim zapewne czuła się bezpieczna.

Na fotografiach – zauważa jeden z jej uczniów – odgradza się od świata podniesionym kołnierzem płaszcza, wysoko zawiązanym szalikiem, uniesioną ręką.

Od oceanu do oceanu – cela

Na placu Czerwonym, w czerwcu 1945 roku, Tadeusz Kotarbiński ogląda paradę zwycięstwa. Przyjechał do Moskwy z grupą polskich uczonych na zaproszenie Akademii Nauk ZSRR. Co zwiastuje Polsce ten błysk szabel, kłus jeźdźców na siwych arabach, triumfalny huk wystrzałów?

Pisał w latach trzydziestych, że nie ufa nowej formie kapitalizmu państwowego, jaka rodzi się w Rosji. Marksizm nabiera cech nowej religii – ma swoją biblię, swoich ojców kościoła. „Czym są komuniści, dobrze wiadomo. […] Nawołują zazwyczaj do bezwzględnej walki klas i radzi by zburzyć wszystko w Polsce, na czym się trzyma moc obecnego państwa. Na gruzach dopiero obiecują radosne budownictwo”.

Wykładał w „Racjonaliście” swoje credo: wierzy w liberalny indywidualizm i racjonalistyczny intelektualizm. Państwo ma chronić człowieka przed uciskiem ekonomicznym, politycznym, zapewnić wolność sumienia, nie nakazywać i nie zakazywać praktyk religijnych, nie krępować swobody dociekań myśliciela.

W Moskwie profesor chce rozmawiać o filozofii, ale wszyscy wokoło przeżuwają tylko Marksa. Na pytanie, dlaczego boją się swobodnej dyskusji, odpowiadają: „Jesteśmy zbyt młodym państwem”. Szczytem uczciwości jest tu mówić półprawdy i znacząco chrząkać. Zza toastów dobiegają Polaków sprawozdania z moskiewskiego procesu szesnastu przywódców Polski Podziemnej. „Płonęliśmy ze wstydu, że tu tkwimy – notuje na gorąco Kotarbiński – łykaliśmy łzy wściekłości”. Osiemnaście stron jego uwag o Związku Radzieckim ukaże się drukiem dopiero w 1989 roku.

Pisał: „Olbrzymie to więzienie – ta Rosja obecna. Wielka cela, której podłoga rozpościera się od oceanu do oceanu […]. Co dalej? Konieczność dziejowa wiąże się z nimi. Musimy próbować iść razem. Ale czy to będzie znośne, zwłaszcza dla miłośników swobody duchowej i praw indywidualnych człowieka?”.

Czy myśl Kotarbińskiego była zbieżna z filozofią nowej władzy, z marksizmem? Swą główną doktrynę filozoficzną – reizm, nazwany później konkretyzmem – zaprezentował przed wojną w Elementach… Wszelki przedmiot jest rzeczą. Żaden przedmiot nie jest cechą. Wyłącznie rzeczy stanowią przedmiot naszego poznania. Obserwator – jest rzeczą, tyle że ożywioną biologicznie… Koncepcja Kotarbińskiego jest materialistyczna.

Władysław Tatarkiewicz w Historii filozofii: „Zaprzeczał istnieniu nie tylko przedmiotów psychicznych, ale także »zdarzeń«, »stanów rzeczy«, »stosunków«, »własności«, a więc tego wszystkiego, co zajmuje najwięcej miejsca w rozważaniach filozofów. […] Nie ma świadomości, są tylko ciała świadome; nie ma deszczu, są tylko spadające krople […]. Fikcję bierzemy za rzeczywistość. A tymczasem naprawdę istnieją tylko rzeczy”. Sam Kotarbiński krótko przed śmiercią powie: „Nigdy nie starałem się o to, by być marksistą, ale ponieważ stale starałem się po prostu o prawdę w myśleniu, to doprowadziło jednak do przeświadczeń bliskich marksizmowi”.

Gdy wraca z Moskwy, władze powierzają mu zadanie organizacji Uniwersytetu Łódzkiego i funkcję rektora. Jest bezpartyjnym posłem do Krajowej Rady Narodowej. Swych uczniów Mariana Przełęckiego i Klemensa Szaniawskiego (później logicy) przekonuje w dyskusjach, by w referendum 1946 roku głosowali „trzy razy tak”.

Wóz wyruszył w drogę

– Uważał, że jego obowiązkiem jest przyczynić się do odbudowy Polski liberalnej i laickiej – mówi matematyk Ryszard Herczyński, tuż po wojnie uczestnik seminarium Kotarbińskiego w Łodzi. – Władza nigdy nie postrzegała go jako swojego, co najwyżej – poputczika – „towarzysza podróży”. Nie spełnił jej oczekiwań.

Na inauguracji uniwersytetu w styczniu 1946 roku prorektor Józef Chałasiński, socjolog, apeluje o urabianie nowej inteligencji z warstw ludowych. Kotarbiński deklaruje, że uczelnia będzie dostępna głównie dla dzieci ze sfer pracujących, szczerze postępowa, z hasłem „Prawda i Wolność” na sztandarze.

Sześć i pół tysiąca młodzieży głodnej wiedzy biega z wykładu na wykład. Narutowicza, Uniwersytecka, Lindleya… Biologia, matematyka, filozofia… Gorączka, entuzjazm, spory. I niespotykana koleżeńskość profesorów wobec studentów, może z powodu wspólnego wojennego garbu. Dyskusje z młodzieżą toczą się w mieszkaniach Ossowskich, Kotarbińskiego, na seminarium Stefana Żółkiewskiego, naczelnego redaktora marksistowskiej „Kuźnicy”. „Jest to tak, jak gdyby wóz ruszył w drogę – notował Kotarbiński – i jak gdyby dopiero podczas jazdy nakładano koła na osie”.

W sali po tancbudzie przy Piotrkowskiej spotyka się Akademicki Związek Walki Młodych „Życie”. Leszek Kołakowski, Ryszard Herczyński, Wiktor Woroszylski, Jakub Litwin… Sześćdziesiąt młodych osób, które kipią chęcią budowania komunizmu.

Radzieccy żołnierze zgwałcili w parku i zamordowali studentkę, jej pogrzeb przerodził się w manifestację. „Życiowcy” stoją grupką na Piotrkowskiej. – Uważaliśmy, że to plotki – opowiada Ryszard Herczyński. – Ulicą ciągnął pochód studentów, było dla nas jasne, że to demonstracja antypaństwowa. Wtedy po raz pierwszy Kotarbiński oparł się naciskom i nie zgodził na sankcje wobec studentów.

W święto Konstytucji 3 maja w 1946 roku na Piotrkowskiej wybuchają zamieszki studenckie. „Precz z PPR!” Padają strzały. Sto osób aresztowano.

Gazety o demonstrantach: mąciwody reakcyjne, obszarniczo-szabrowniczy synkowie… niech organy uniwersyteckie cofną awanturnikom prawo zamieszkiwania w Łodzi, „zajmą się oczyszczeniem wyższych zakładów z elementów faszystowskich”. Rektor znów nie ulega presji.

Władza pospiesznie pisze projekt dekretu o Radzie Szkół Akademickich, która ma ograniczyć autonomię uczelni. W połowie maja odbywa się na Uniwersytecie Warszawskim konferencja piętnastu rektorów. Oświadczyli: dekret sprawia, że o nauce decydują czynniki nienaukowe; zgrozą przejmuje pomysł kierowania studentów do karnych obozów pracy! Nazajutrz Kotarbiński uczestniczy w obradach komisji oświaty KRN; wnioskuje, by ujawnić treść projektu (był przygotowywany niemal w konspiracji).

Ostatecznie dekret uchwalono w złagodzonej formie. Na kolejnej inauguracji jesienią 1946 roku Kotarbiński podkreślił, że prawdę naukową można pielęgnować tylko w warunkach swobody badań. Nowy minister oświaty zaś parę miesięcy później zapowiedział: – Musimy usunąć najbardziej reakcyjną główkę każdego uniwersytetu.

Mówi profesor Leszek Kołakowski: – Dążył do kompromisu, ale kiedy dochodziło do rozstrzygania ważnych spraw, upierał się przy swoim. Taką postawę zachowywał jako rektor i potem także. Wielokrotnie bronił autonomii nauki. Pamiętam, że gdy odszedł z rektoratu w 1949 roku, jego następca Józef Chałasiński wygłosił odczyt Liberalna i socjalistyczna koncepcja uniwersytetu. To był odczyt przeciwko Kotarbińskiemu, chociaż jego nazwisko nie zostało wymienione.

Doktryna hodowana

Profesor Adam Schaff, który przestawiał polską filozofię na marksizm, twierdzi, że trzymał w Polsce Ludowej parasol ochronny nad Kotarbińskim.

Po przyjeździe z Moskwy na Uniwersytet Łódzki Schaff obejmuje Katedrę Współczesnych Doktryn Społecznych, uczy marksizmu z broszur. Zakłada „Myśl Współczesną” – organ postępowej inteligencji polskiej, jak głosi artykuł wstępny. W radzie redakcyjnej są Tadeusz Kotarbiński, Kazimierz Ajdukiewicz, Stanisław Ossowski, Roman Ingarden…

– Początkowo pismo było wspaniałym forum dyskusyjnym – wspomina Ryszard Herczyński – usiłowania władzy, by przekabacić inteligencję, nie były jeszcze ordynarne.

Nowe prawo wprowadza na uniwersytet „czynniki społeczne”, ogranicza swobodę kół naukowych, umożliwia władzy nadzór nad profesurą. Pod koniec 1947 roku w tekście O urabianiu poglądów na świat i życie Kotarbiński ponownie upomina się o nieskrępowaną dyskusję światopoglądową. Doktryny hodowane pod ochroną przywilejów więdną – pisze. „W oparach samochwalstwa marnieje jakość idei”.

Niebawem dyskusje naukowe zostaną stłumione, rekrutacja na studia filozoficzne wstrzymana (1950 rok), a „burżuazyjna” profesura odsunięta od dydaktyki. Kotarbiński zachowuje na Uniwersytecie Warszawskim Katedrę Logiki.

– W radzieckim czasopiśmie filozoficznym toczyła się nieco wcześniej dyskusja – opowiada profesor Barbara Stanosz – na temat stosunku między dialektyką marksistowską a logiką formalną. Skończyła się rozsądnie – tezą, że nie ma między nimi kolizji. Dzięki temu jako przedmiot aideologiczny logika została w programach nauczania. Była właściwie jedynym wtrętem z innego świata, poza językami obcymi, w programie studiów filozoficznych dostosowanym do ówczesnej wizji marksizmu jako jedynej prawdziwej filozofii.

Mówi historyk, profesor Andrzej Werblan, od połowy lat pięćdziesiątych w aparacie KC PZPR: – Były zamiary, żeby pozbawić Kotarbińskiego prawa wykładania logiki. Nie doszło do tego dzięki Schaffowi.

Profesor Leszek Kołakowski: – Schaff robił czystki, ale trzeba przyznać, że nie robił nikomu świństw. Starał się, żeby profesorowie pracowali w ramach swoich dziedzin i kompetencji – tłumaczyli i redagowali teksty klasyków filozofii – i nie zostali zamiataczami ulic, jak to było w Czechosłowacji.

Jest rok akademicki 1954/1955, część studentów odmawia zdawania egzaminu z dziejów logiki pod pozorem, że nie był przewidziany. Tylko mała grupa stawia się na egzamin. Kotarbiński po wpisaniu oceny podaje każdemu rękę, mówiąc: – Jest pan człowiekiem honoru… Był w tej grupie Krzysztof Pomian. – Nie chcę tego wydarzenia dramatyzować – mówi – ale stosunek do Kotarbińskiego i logiki był wtedy pewnym wyznacznikiem postaw.

Mochnaccy czy Śniadeccy

Milczał na Światowym Kongresie Intelektualistów we Wrocławiu w 1948 roku, gdy twórczość Sartre’a i Eliota porównywano do twórczości hieny. Latem 1951 roku Kotarbiński milczy na I Kongresie Nauki Polskiej w Warszawie, gdy żądają upartyjnienia każdej dyscypliny naukowej.

Jerzy Pelc uczestniczył w obradach: – Nazwisko Twardowskiego padało w związku z przypisywaniem wszystkim jego uczniom tzw. burżuazyjnych i idealistycznych poglądów. Kotarbiński od czasu do czasu jakimś gestem dawał do zrozumienia, że się nie zgadza.

Atakowany Kazimierz Ajdukiewicz odpowiada: – Kolega porównuje mnie do Kanta… Różnica jest taka, że Kant był kawalerem, a ja mam dzieci.

Wkrótce po kongresie redakcja „Myśli Filozoficznej”, nowego pisma Schaffa, potępia Kotarbińskiego za milczenie: uchylił się od krytyki „obskuranckich poglądów założyciela szkoły”.

– Milczeć… to za mało – stwierdza dziś profesor Andrzej Grzegorczyk.

– Milczeć wtedy to było bardzo dużo – mówi profesor Jarosław Rudniański. – Gdyby protestował, zostałby odsunięty, bez wpływu na wychowanie młodzieży i losy nauki, a to było jego głównym celem.

Dwa lata wcześniej wyłożył w „Myśli Współczesnej” swą koncepcję realizmu praktycznego. To program życiowy trzeźwego liczenia się z rzeczywistością. Nie bądź naiwnym marzycielem; respektuj warunki, w jakich działasz; bierz pod uwagę straty. Ustal, co jest ważniejsze; co zapobiega większemu złu i według tej hierarchii działaj.

Kilkanaście lat wcześniej analizował postawy Polaków: „Z jednej strony entuzjazm wieszczych i bohaterskich wizjonerów, z drugiej – codzienna dzielność krytycznej […] planowości. Z jednej strony Mochnaccy, z drugiej Śniadeccy”. Wybierał tych drugich.

Tym wyborem – i realizmem praktycznym, i etyką niezależną – będzie drażnił za życia i po śmierci; będzie obwiniany i w PRL, i w demokratycznej Polsce.

Partia: on nie bierze udziału w stalinowskiej liturgii, politycznie nie można na niego liczyć. (Do życia publicznego przywróci Kotarbińskiego dopiero Październik).

Część środowiska naukowego: on naiwnie wierzy w dobrą wolę władzy; symbol postawy ugodowej. Andrzej Grzegorczyk: – Wiele osób mogło po nim oczekiwać więcej pryncypialnego bohaterstwa…

Janusz Szpotański w kuplecie z opery Cisi i gęgacze krążącej po Warszawie w połowie lat sześćdziesiątych szydził, że Kotarbiński dał się wznieść na fotel prezesa (był prezesem Polskiej Akademii Nauk w latach 1957–1962). Wiktor Osiatyński w eseju tuż po śmierci profesora: w swojej racjonalistycznej naiwności wierzył, że prawda zwycięży w dyskusji; nie rozumiał, że do prawdy nie wystarczy wzywać, o nią trzeba walczyć…

Ewa Żarnecka-Biały: – To jest polska patologia, że się preferuje zryw bohaterski, a nie docenia wartości pracy organicznej, za niestosowność zaś – jeśli nie hańbę zgoła – uważa się zdolność do kompromisów. W Polsce powojennej sprawowanie jakiegokolwiek ważniejszego urzędu było w pewnym sensie kompromisem wobec władzy, ale źle by było, gdyby brakło w tamtym czasie ludzi uczciwych i kompetentnych, którzy gotowi byli urzędy sprawować. Dla mnie postawa Kotarbińskiego jest wyrazem wysokiej próby poczucia społecznej odpowiedzialności. Są różne rodzaje odwagi. W moich oczach poczucie odpowiedzialności Kotarbińskiego świadczyło właśnie o jego odwadze.

Ciągłość

Jako kierownik Wydziału Nauki i Oświaty KC w latach sześćdziesiątych Andrzej Werblan miał kontakty z Polską Akademią Nauk i Kotarbińskim. Opowiada: – Jego poprzednik, pierwszy prezes Akademii, mianowany był dekretem Bieruta; ustąpił na fali krytyki stalinowskiego okresu. Kotarbiński został prezesem w 1957 roku w wyborach, dostał przytłaczającą większość głosów. Żadne polecenia władzy wobec niego nie wchodziły w grę. Mnie by do głowy nie przyszło, żeby przekazywać mu jakieś instrukcje, bo wiadomo było, że jest osobowością niezależną. Jako prezes miał zresztą władzę raczej moralną, tę faktyczną sprawował sekretarz naukowy PAN. Partia okazywała mu kurtuazyjny szacunek ze względu na jego drogę życiową, związki z lewicą. Rozumiała, że nie jest jej bezwarunkowym zwolennikiem, ale istnieje między nim a władzą wiele punktów stycznych i zrywać ich nie ma sensu. Wtedy dominował kurs pragmatyczny – w cenie byli ludzie, którzy kierowali się realizmem politycznym. Sądzę, że wiele z tego, czego w Polsce – zwłaszcza po Październiku – dokonano, Kotarbińskiemu odpowiadało.

Jerzy Wiatr: – Kiedy dostawał Order Budowniczych Polski Ludowej w 1959 roku, dziękował w imieniu odznaczonych przewodniczącemu Rady Państwa. Powiedział, że sprawia mu szczególną satysfakcję, iż odbiera ten order razem z tak zasłużonym Polakiem jak Władysław Gomułka. Te słowa pokazują stosunek Kotarbińskiego do PRL. Gomułka był dla niego – w moim przekonaniu – symbolem lepszej strony PRL.

Profesor Jerzy Szacki, socjolog i historyk idei: – Niektóre spośród obietnic władzy i jej dokonań były w jakimś stopniu zgodne z przedwojennymi marzeniami lewicy laickiej. Jego ocena możliwości, jakie Polska Ludowa stwarza, była niewątpliwie fałszywa. Zachował te powojenne złudzenia dłużej niż większość środowiska. Sprzyjało im to, że był przez władzę pieszczony – to był ten człowiek, którego z manifestacyjnym szacunkiem zapraszało się do różnych prezydiów… Władza potrzebowała dekoracji, nazwisk, którymi mogłaby się pochwalić. Jednak był w tamtych czasach dla pewnego środowiska moralnym autorytetem, człowiekiem postrzeganym jako niezależny.

Krzysztof Pomian: – Kotarbińscy, Ossowscy, Ajdukiewicz, Stanisław Pigoń, Ingarden i inni mogli po wojnie wyjechać. Wybrali życie o wiele trudniejsze niż to, które mogli mieć na amerykańskich uniwersytetach. Trzeba umieć oddać tym ludziom nie tylko sprawiedliwość, ale złożyć im hołd. Jeżeli polska inteligencja nie doświadczyła katastrofy zerwania ciągłości – jaką przeżyła inteligencja rosyjska – to im właśnie to zawdzięcza! Jeżeli my jesteśmy sobą – Kołakowski, Szaniawski, Janion… mógłbym tę listę przedłużać – to dlatego, że mieliśmy takich profesorów. W tym potrzaskanym wojną kraju odegrali rolę nieprawdopodobną. Nikt z nich nie wiedział po wojnie, jak sytuacja w Polsce będzie ewoluować, ale mogli przewidywać najgorsze – cień wielkiej czystki 1937 roku wisiał nad nimi. Jeśli wtedy decydowali się milczeć na scenie publicznej, podejmowali ryzyko nie do oszacowania. Kompromisy, jakie zawierali, trzeba oceniać nie z perspektywy moralnej czystości dnia dzisiejszego, lecz z ówczesnej. Radykalizm dzisiejszych ocen retrospektywnych pochodzi zwykle od osób, które wtedy błyszczały oportunizmem. Istnieje pewien typ postawy moralistycznej, która jest postawą zbrodniczą. Nie mówiłbym o tym z irytacją, gdyby nie to, że ta postawa ciągle w Polsce występuje.

Dwa żelazne łóżka

Opowiadał profesor Klemens Szaniawski, od 1972 roku kierownik Zakładu Logiki UW i – po Kotarbińskim – przewodniczący Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, o wizycie Adama Schaffa w mieszkaniu Kotarbińskich. Był koniec lat pięćdziesiątych, Schaff chciał uprzedzić prezesa Polskiej Akademii Nauk, że odwiedzi go niebawem w domu zagraniczny dostojnik. Rozejrzał się – ciasny pokoik, dwa żelazne łóżka. Kazał przydzielić Kotarbińskim duże mieszkanie na Karowej, nieopodal uniwersytetu.

Katastrofa przyrodnicza musi nastąpić

Artykuł Adama Schaffa w pierwszym numerze „Myśli Filozoficznej” z końca 1951 roku zwiastuje rozprawę ze szkołą lwowsko-warszawską. Trzeba „śmiało wydobyć na jaw idealizm tej szkoły, często dość głęboko ukryty”, wykazać kosmopolityczny wpływ Franciszka Brentana na reprezentantów szkoły, poddać dokładnej analizie ich poglądy.

Jerzy Szacki: – Skąd ta koncentracja ognia na tym jednym celu, szkole lwowsko-warszawskiej? Może stąd, że miała to być walka o dusze inteligencji, a w każdym razie o dusze polskich filozofów, w wysokim stopniu „zainfekowanych” sposobem myślenia, który z tej szkoły wziął początek.

Bronisław Baczko publikuje w „Myśli Filozoficznej” obszerny tekst O poglądach filozoficznych i społeczno-politycznych Tadeusza Kotarbińskiego. Jego materialistyczne tezy „noszą bardzo często charakter metafizyczny, antydialektyczny” – stwierdza. Jego ateizm nie wykraczał nigdy poza liberalno-burżuazyjne wolnomyślicielstwo. Jego reizm jest niekonsekwentny, eklektyczny, usiłuje pogodzić materializm z idealizmem. Podstawowe źródło słabości filozofii Kotarbińskiego to jej oderwanie od „praktyki ludzi zmieniających […] rzeczywistość”.

Jeśli przed wojną zajmował postawę postępową, to z pozycji ponadklasowych i elitarnych – racjonalisty, humanisty, indywidualisty. Bał się kolektywnych form posiadania, potępiał walkę klas i dyktaturę proletariatu. Nie rozumiał procesu społecznego epoki – walki z gnijącym ustrojem. A teraz profesor domaga się wolności dyskusji. Hasło wolności otwiera furtkę wrogowi. „Czy należy dać wolność podważania światopoglądu socjalistycznego tym samym paniczykom faszystowskim, którzy przed wojną […] rzucali kałamarzami w profesora Kotarbińskiego?” Wnioski: jego filozofia nie ewoluuje w kierunku marksizmu. Jego poglądy nie uległy w Polsce Ludowej istotnym zmianom. Ciągną profesora wstecz.

Profesor Andrzej Walicki, historyk idei i politolog, wspomina dziś, że artykuł Baczki wydał mu się wówczas łagodny w porównaniu z tekstami, jakie czytał w radzieckich „Woprosach Fiłosofii”, oraz z atakiem marksistów na Władysława Tatarkiewicza. Baczko powtarzał rytualne sformułowania bez osobistej zajadłości, bez zwrotów w rodzaju „dyplomowany lokaj burżuazji”, z którymi Walicki – wtedy student rusycystyki (i obiekt nagonek drapieżnych marksistów) – spotykał się w literaturze naukowej na co dzień. Atak na szkołę lwowsko-warszawską jawił mu się jako rodzaj katastrofy „przyrodniczej”, która musi nastąpić.

Jak kufer po podróży

Kotarbiński do Baczki w tekście Odpowiedź: „Dowiedziałem się z tej lektury, że moje poglądy […] są w gruncie rzeczy zgoła inne, niż sobie dotychczas wyobrażałem”. Jego system filozoficzny ozdobiono różnymi nalepkami i teraz jest „jak stary kufer po powrocie z podróży naokoło świata”. Te „dynamiczne przezwiska” oskarżają o niepopełnione winy.

„Zarzut zastoju […]. Śmiałby się olbrzymi i tajemniczy wszechświat, gdyby usłyszał, że mamy jego podobiznę przystosowywać do kłopotów i swarów mrówek ludzkich. […] Socjalizm nie może szanować ludzi zwanych chorągiewkami. […] Można się zachowywać na wzór wskazówki barometru zmieniającej położenie w miarę zmian ciśnienia, a można też zachowywać się na wzór igły magnesowej wskazującej stały kierunek niezależnie od okoliczności”.

Komentarz redakcji „Myśli Filozoficznej”: brak samokrytyki; tekst Kotarbińskiego potwierdza tylko burżuazyjno-liberalny charakter jego poglądów.

Wspomina profesor Jerzy Szacki: – Byłem niejednokrotnie świadkiem, jak Bronisław Baczko samokrytycznie na temat swego tekstu się wypowiadał, a także jak Kotarbiński dawał do zrozumienia, że Baczki nie wini.

Jesienią 2003 roku na łamach francuskiego miesięcznika „Esprit” ukazał się wywiad z profesorem Bronisławem Baczką, historykiem filozofii i myśli społecznej. Wyznał, że atak na Kotarbińskiego nieustannie ciąży mu na sumieniu. „To była moja praca magisterska, marksistowsko-leninowski pamflet ideologiczny, w którym zaatakowałem Tadeusza Kotarbińskiego, […] osobowość o wielkiej renomie moralnej. Pomimo wielkiego szacunku, jakim go darzyłem, napisałem tę pracę w ramach kampanii prowadzonej przez nowe, marksistowskie kadry przeciwko staremu pokoleniu… Doszczętnie skrytykowałem jego dzieło. A był to wielki człowiek, naprawdę godny wielkiego szacunku, który później wspaniałomyślnie przyjął moje przeprosiny i z którym po 1956 roku dużo i w przyjacielskich relacjach pracowałem. Oto i dokonałem samokrytyki…”

Na początku 1952 roku ukazuje się artykuł Henryka Hollanda Legenda o Kazimierzu Twardowskim. Autor wykazuje – głównie za pomocą epitetów – powiązania filozofii Twardowskiego z „klechostwem”. Fideista zalatujący zakrystią. Obskurant. Dziedzic Brentana wyuczony na średniowiecznej scholastyce. Filozofia Twardowskiego to żebracza zupka eklektyzmu; jego szkoła to podtrzymywany przez Kotarbińskiego i Ajdukiewicza mit, frakcja filozofii idealistycznej, towarzystwo wzajemnej adoracji.

– Współpracowałem wtedy z redakcją „Myśli Filozoficznej” – opowiada profesor Jerzy Wiatr. – Pamiętam, że Schaff ocenzurował tekst Hollanda z najbardziej obraźliwych określeń.

W liście do redakcji Kotarbiński stwierdził ostro: przyzwoitej wymianie zdań stoi na przeszkodzie obelżywy charakter artykułu.

Henryk Holland w Październiku był jednym z najostrzejszych krytyków systemu. Przez Gomułkę uznany za rewizjonistę. Aresztowany w grudniu 1961 roku, poddany wielogodzinnym przesłuchaniom, zginął w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach. Istnieją dwie hipotezy – wyrzuciła go z okna Służba Bezpieczeństwa albo popełnił samobójstwo. Jego śmiercią zajmowało się Biuro Polityczne KC PZPR, uczestników pogrzebu przesłuchiwała partyjna komisja. Nie pozwolono ogłosić nekrologu.

Cnota i bezeceństwo

Przyszedł do Kotarbińskiego pewien profesor i poprosił o podpis pod listem w sprawie Juliusza i Ethel Rosenbergów. To amerykańscy komuniści, w 1951 roku skazani na karę śmierci za szpiegostwo na rzecz ZSRR. Moskwa uruchomiła chór intelektualistów, by protestowali przeciwko straceniu małżeństwa.

Kotarbiński: – Chętnie podpiszę, ale pod warunkiem, że wolno mi będzie ogłosić w prasie analogiczny protest przeciwko sfingowanym procesom i skazywaniu na śmierć przez nasze sądy…

– Nie mogę podać panu ręki – powiedział przybysz i wyszedł bez pożegnania.

Prelekcje Kotarbińskiego w Klubie Krzywego Koła, niezależnym forum dyskusyjnym inteligencji powstałym jeszcze przed Październikiem, przyciągają tłumy. Mówi o karze śmierci (jest jej przeciwnikiem; a jeśli już wykonywać egzekucje – zauważa – to pod narkozą). O eutanazji (ludziom, którzy pragną śmierci, należy udostępnić środki do bezbolesnego samobójstwa; jego słowa wywołują burzę). W atmosferze spodziewanej likwidacji Klubu w styczniu 1962 roku podsumowuje dyskusję o wolności słowa (należy przywrócić zdobycze odwilży). Do niewielkiej sali wcisnęło się pięćset osób. Prasa zachodnia odnotuje, że ten odczyt to manifestacja sprzeciwu intelektualistów polskich wobec zwierających się kleszczy cenzury.

Adam Michnik: – Miałem piętnaście lat, kiedy usłyszałem go w Klubie Krzywego Koła. Dla mnie to był symbol mędrca. To, co mi po nim pozostało, to rada praktyczna z jego tekstu Idea wolności. Ani jednego ciosu ponad niezbędną potrzebę… Gdyby chociaż to jedno zdanie z jego myśli zostało zaadoptowane przez polską kulturę polityczną, żylibyśmy w lepszym kraju.

Był obecny na procesie Hanny Rewskiej aresztowanej w 1958 roku za kolportaż paryskiej „Kultury”. I na procesie Hanny Rudzińskiej aresztowanej w 1961 roku za podpisanie z Jerzym Giedroyciem umowy na przekład książki. Trwał odwrót od Października; elita intelektualna Warszawy manifestowała solidarność z oskarżonymi.

W publicystyce, przemówieniach, audycjach wiele razy w ciągu swego długiego życia wzywał do odnowy moralnej społeczeństwa.

Bezeceństwa świata dorosłych zdemoralizowały młodzież. Zatriumfował fałsz, atmosfera występku. Cnota prawdomówności zanikła. Rozpanoszyła się fuszerka, fasadowość, złodziejstwo, zachłanność, niechlujstwo, pijaństwo. Przypominał elementarne prawa człowieka – do kierowania się własnym sumieniem, wypowiadania własnych sądów. Wciąż ostrzegał przed degrengoladą w szkolnictwie, zastępowaniem walorów umysłu „cnotą” dyspozycyjności. Zawsze pamiętał o nauczycielach, tej warstwie społecznej, która potrzebuje „prawdziwego świeżego powietrza”.

W marcu 1964 roku podpisał List 34, pierwszy zbiorowy protest środowisk twórczych przeciwko ograniczeniom życia kulturalnego i cenzurze. Pod presją władz dziesięciu uczonych wycofało swoje nazwiska i przesłało do „Timesa” wyrazy ubolewania, że dali się wykorzystać w antypolskiej kampanii.

– Kotarbiński odmówił podpisu pod listem do „Timesa”, gdyż – jak powiedział – nie zawiera on całej prawdy – wspomina profesor Andrzej Werblan.

Latem 1965 roku toczy się proces Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego aresztowanych za ich List otwarty do członków PZPR (załamała się demokracja robotnicza, państwem rządzi komunistyczna biurokracja, żądali samorządności i wielopartyjności). Jednym z mężów zaufania oskarżonych jest Leszek Kołakowski. Pisze ekspertyzę dla potrzeb obrony: oskarżeni nie rozpowszechniali fałszywych wiadomości, gdyż ich memoriał zawiera wyłącznie oceny, a nie fakty. Ocena może być wprawdzie fałszywa, ale nie stanowi informacji. Opinię podpisują również Ossowska i Kotarbiński; adwokat cytuje ją na procesie.

Profesor Barbara Stanosz: – Rozmawiałam w tamtym czasie z Janiną Kotarbińską. Zdystansowała się od idei listu – to jakaś nowa wersja dyktatury proletariatu, z mężem byli w tym poglądzie jednomyślni. Lecz uważali, że należy bronić ludzi represjonowanych za poglądy.

Pod koniec życia profesor powiedział: – Urodziłem się w niewoli, ale nigdy nie przypuszczałem, że umrę w niewoli. Gdy umierał w sobotę 3 października 1981 roku, w hali Olivia w Gdańsku obradował I Krajowy Zjazd Solidarności.

W lewy i prawy policzek

Marksizm a jednostka ludzka – książka Schaffa opublikowana w 1965 roku – wywołuje w partii zamieszanie. W tej pracy podejmującej problematykę alienacji w teorii marksistowskiej autor zbaczał z marksistowsko-leninowskiej ortodoksji. Książkę krytykuje organ teoretyczny KC PZPR „Nowe Drogi”.

– Wyróżniała się recenzja Józefa Chałasińskiego, który jako jedyny uderzył w ton antyżydowski – opowiada profesor Jerzy Wiatr. – Brzmiało to mniej więcej tak: nie dziwi, że o alienacji piszą tacy ludzie, jak Martin Buber i Adam Schaff. Tacy jak ja, którzy w dzieciństwie pasali kozy na polskich polach – pisał – nie czują się alienowani. Nie padło tam słowo Żyd, ale inteligentny czytelnik doskonale wiedział, co łączy Martina Bubera z Schaffem, i co ich obu różni od Chałasińskiego… Właśnie to, że jako intelektualiści żydowskiego pochodzenia kóz na polskich polach nie pasali. Po tym incydencie Kotarbiński, przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, którego Schaff był dyrektorem, okazywał mu w sposób ostentacyjny życzliwość i ostentacyjnie odżegnywał się od Chałasińskiego.

Również Kotarbiński zabiera głos w dyskusji. „Muszę wyznać, że czytałem książkę ze wzruszeniem – pisał w »Studiach Filozoficznych«. – Miałem bowiem przy lekturze dominujące poczucie solidarności z treścią dzieła”.

– W Marcu Kotarbiński niezwykle serdecznie prowadził posiedzenie, na którym odbywało się pożegnanie Schaffa – wspomina Jerzy Wiatr. – Formalnie Schaff podał się do dymisji, ale wszyscy wiedzieli, jaki jest tego kontekst. Kilka miesięcy później nowo mianowany redaktor naczelny „Studiów Filozoficznych” składa sprawozdanie, którego sens sprowadza się do tego, jak znakomicie rozwija się to pismo pod nową redakcją. Dotychczasową redaktor wyrzucono ze względu na pochodzenie. Gdy skończył, zapadło głuche milczenie. W tej ciszy zaczyna mówić Kotarbiński. Dobrotliwym głosem pochwalił redakcję, że ma takie wspaniałe plany po niefortunnym odejściu redaktor Heleny Eilstein, która położyła tak wielkie zasługi. Cieszy się, że redakcja pozyskuje nowych autorów, bo wielu znakomitych, niestety, już nie ma w naszym kraju, a niektórzy nie mogą pisać… Wszystko to mówił bardzo życzliwie, ale w istocie – dla tych nielicznych uczestników posiedzenia z orientacji moczarowskiej – jego słowa były jak uderzenie w lewy i prawy policzek.

Ustąpił z przewodnictwa Biblioteki Klasyków Filozofii PWN, gdy w marcowych czystkach usunięto sekretarza BKF Irenę Krońską. Odprowadzał na Dworzec Gdański znajomych, którzy wyjeżdżali na „żydowskich papierach”.

W posłowiu do pierwszego tomu pracy Marzec 1968. Trzydzieści lat później profesor Marcin Kula pisze: „Badacze zbyt młodzi, by znać Marzec z autopsji, nie zawsze potrafią zastosować miarę właściwą dla czasu i miejsca. […] Czy są w stanie docenić napisanie przez profesor Tadeusza Kotarbińskiego do profesor Bronisława Baczki listu, w którym stary filozof stwierdzał, iż nie ma i nie chce mieć nic wspólnego z tymi, którzy atakując Baczkę, posłużyli się tekstem napisanym przez Baczkę przeciw Kotarbińskiemu w latach stalinowskich?”.

Masowy eksport kompetencji

Krótko po Marcu, odpowiadając na ankietę redakcji „Studenta” o wychowaniu młodzieży, przypomniał, czym są prawda i patriotyzm. „Zwierzchność organizacyjna żąda, byś uczestniczył w jawnej niesprawiedliwości. Musisz odmówić i basta”. Patriotyzm to dążenie do pomyślności własnego społeczeństwa. W innym rozumieniu – „tego uważa się za patriotę, kto się w życiu publicznym kieruje głównie troską o trwanie i rozkwit odrębności kulturowych oblicza własnego narodu. […] To patriotyzm nacjonalistyczny – prowadzi do ekskluzywizmu, do eliminacji ze społeczeństwa wielu sił współtwórczych”. A przecież glob ziemski jest wspólną ojczyzną ludzi – pisał.

Jesienią 1968 roku „Polityka” ogłosiła ankietę „Przemiany Polaków”. Kotarbiński napisał: „Polak, jako taki, stał się uczuleńcem tradycyjnej a zacieśnionej swojskości, reaguje alergicznie na wszelką inność. Groźne to. […] Polskość – to nie sarmackość, to nie wyłączność pochodzenia od kmieci i wojowników pralechickich. […] To raczej wieloźródłowy amalgamat sprawniejszy od jednolitej rdzenności, tak jak stal, amalgamat właśnie, sprawniejsza jest od czystego żelaza. Wchłaniało się drogą małżeństw i drogą akceptowanej asymilacji – zawsze częściowo wzajemnej – substancję mniejszości narodowych z nami współżyjących. Były pośród tych wkładów wkłady nader cenne. […] Te tradycje – wbrew ciemnym odruchom wstecznej prardzenności – należy w naszym kraju kultywować”.

Do powojennego antysemityzmu w Polsce odniósł się – z podobnym żarem jak niegdyś w „Racjonaliście” – już w 1956 roku w artykule Kwestia drażliwa. „My, oni; rdzenni, obcy… to polskie myślenie. Tłucze się po głowach, że Żydzi ukrzyżowali Pana Jezusa, który oczywiście nie był Żydem; że Hitler uwolnił nas od Żydów. Kler to toleruje. To prawda, że inteligencja pochodzenia żydowskiego stała się po wojnie uczestnikiem reżimu, był on bowiem wyrazicielem jedynego zorganizowanego prądu szczerze i stanowczo obcego antysemityzmowi. […] W maglu wyjaśniono to sobie jako spisek mafii żydowskiej przeciwko Polakom i chrześcijanom. […] Znajdzie się dość czarnych sotni, by pójść z łomami na krucjatę…”

Dostał listy, w których zarzucano mu stronniczość. Odpowiedział apelem, by się opamiętać. „Dziś zaczął się run wyjazdowy. Jak tak dalej pójdzie, zostaniemy bez inteligencji żydowskiego pochodzenia. Kto źle życzy Polsce, niechaj się cieszy z masowego eksportu kompetencji”. Pisał tak jedenaście lat przed Marcem.

Na temat późnego Husserla

Napisał list do Edwarda Gierka z prośbą o interwencję u Gustava Husaka, by Czesi pozwolili na przyjazd do Polski Jana Patočki, wielkiego czeskiego filozofa. Patočka był prześladowany, nie wolno mu było opuszczać kraju. List pomógł, w 1971 roku uczony wygłasza w Polskim Towarzystwie Filozoficznym odczyt na temat późnego Husserla. Potem głos zabiera Kotarbiński: – To było bardzo ciekawe… Zetknąłem się oczywiście z myślą Husserla około roku 1902, ale potem straciłem z nią kontakt i nie wiedziałem, co się z nim działo.

– Trzeba niezwykłej klasy, żeby coś takiego powiedzieć w kręgu osób, dla których Husserl był nazwiskiem często odmienianym – mówi profesor Krzysztof Pomian, który był na odczycie. – Był kimś o bezgranicznej uczciwości wobec siebie.

Alfred Tarski, logik światowej sławy, który podkreślał, że jest uczniem Kotarbińskiego – choć nim nie był w dosłownym sensie – zadedykował po wojnie profesorowi swą książkę. Na pytanie dlaczego, odpowiedział: – On był prawdziwym człowiekiem.

Niech opuści muzeum

Bohdan Chwedeńczuk: – W jego podejściu do życia publicznego było coś głęboko angielskiego – racjonalizm, empiryzm, propozycja: sprzątnij najpierw swoje otoczenie, zanim się zabierzesz do zbawiania świata… Kilka prostych idei bez szumnych ideologii i bez egzaltacji, a w to miejsce pochwała sprawdzalności tego, co mówimy i co robimy, oraz program dobrej roboty. Cenię też jego sposób obecności w życiu publicznym – uważał, że uczony nie może siedzieć w czterech ścianach, ma uczestniczyć w życiu publicznym, i tak postępował: piętnował idiotyzmy realnego socjalizmu, ale też odrażające postawy i zachowania społeczne, np. w stosunku do zwierząt. Wierzę, że Kotarbiński opuści muzeum, gdzie nikogo nie obchodzi, i znów pojawi się w krwiobiegu kultury polskiej. Oczekuję, że z wejściem do Unii Europejskiej pojawią się warunki do rzeczywistej debaty nad sprawami, które go tak obchodziły – w tym nad eutanazją, aborcją – a w debacie dojdą do głosu polscy racjonaliści.

Jerzy Szacki: – Przeszkadza mi w nim to, że we wszystkim jest człowiekiem XIX wieku, co oznacza i cnoty, i staroświeckość. Ten pozytywizm warszawski, przeniesiony w inne czasy i zastosowany wobec innych problemów, staje się prostoduszny i naiwny. Idea etyki niezależnej czy idea dobrej roboty to są rzeczy słuszne (choć Traktat o dobrej robocie składa się głównie z banałów), podobnie jak słuszny jest dekalog, lecz jak one się mają do pytań najbardziej dzisiaj palących? Żeby wskazanie Kotarbińskiego, jak żyć przyzwoicie, rzeczywiście przemawiało do współczesnego człowieka, niezbędne jest istnienie jakichś łączników między moralnymi postulatami a konkretnym życiem, z którym się ten człowiek mocuje. Utopie są oczywiście potrzebne, bo czasem przemawiają do czyjejś wyobraźni, ale nie są chlebem powszednim dla przeciętnych ludzi.

Zdaniem Andrzeja Walickiego właśnie dziś, gdy w państwie postępuje demontaż instytucji opiekuńczych, szczególnie potrzebujemy etyki spolegliwego opiekuna. Człowiek ma obowiązek bronić pewnych wartości niezależnie od tego, jaka jest rzeczywistość, wbrew regresowi moralności i wbrew etyce brutalnej konkurencji.

Trampolina

Kpiono czasami z jego prakseologii, ogólnej teorii sprawnego działania, że w mowie zawiłej udowadnia, iż nie należy wbijać gwoździa w ścianę zegarkiem… Leszek Kołakowski pisał w paryskiej „Kulturze”, że to dworowanie jest wybitnie krzywdzące.

Podjął tę tematykę jeszcze we Lwowie. Nauczał prakseologii po raz pierwszy po powstaniu, gdy w Radomiu prowadził tajne komplety. Dojeżdżając z Łodzi na zajęcia do Warszawy, pisał Traktat o dobrej robocie, który ukaże się w 1955 roku. Uważał tę książkę za najważniejszą w swoim dorobku obok Elementów…

Jerzy Pelc: – Zbudował pionierskie podstawy tego, co później nazwano teorią organizacji. Opiera się ona na aparaturze pojęciowej opracowanej w Traktacie o dobrej robocie.

W 1958 roku tworzy w PAN Pracownię Ogólnych Problemów Organizacji Pracy, pierwszą placówkę prakseologiczną na świecie; kieruje jej Radą Naukową. W 1967 roku Pracownia zostanie przekształcona w Zakład Prakseologii PAN.

Profesor Jarosław Rudniański był sekretarzem seminarium Kotarbińskiego z prakseologii: – Przez dwie i pół godziny omawiano jedno słowo, najczęściej zaczerpnięte z Traktatu… Dzielność. Skuteczność. Ocena. Decyzja… Uważałem, że to jakiś nonsens. Po latach zrozumiałem, że to była doskonała metoda – uczyliśmy się, jaką wagę ma słowo, jakie zawiera ładunki emocjonalne, pola znaczeniowe, jak funkcjonuje w różnych dyscyplinach… Czasem Kotarbiński zapraszał dyrektorów zjednoczeń przemysłowych, konfrontował swoją teorię z ich doświadczeniami. Na swoich osiemdziesiątych piątych urodzinach powiedział: „Zajmowałem się ogólnymi zasadami sprawnego działania, ale w tej chwili już nie wiem, czy to były ogólne zasady, czy może ogólniki…”. Miał bardzo krytyczne spojrzenie na swój dorobek. Życzyliśmy mu długich lat życia. On mówił: „Nie bardzo wiem po co”. Był rozgoryczony tym, co pod koniec jego życia stało się z prakseologią. Nie znalazł kontynuatorów. Ja zająłem się teorią walki, profesor Tadeusz Pszczołowski, również jego uczeń, zaczął tworzyć własną prakseologię, nieco różną, bardziej otwartą niż prakseologia Kotarbińskiego. Ta dziedzina została zaniedbana.

W 1993 roku słowo „prakseologia” zniknęło z nazwy zakładu.

Adam Szpaderski, koordynator powstałego na UMCS Centrum Badań Prakseologicznych im. Tadeusza Kotarbińskiego, uważa, że prakseologia – po odkurzeniu – będzie trampoliną, od której polskie nauki organizacji i zarządzania mogą się odbić, wyruszając do Unii Europejskiej. Mówi: – Gdy wszedł do nas kapitalizm, nauki organizacji i zarządzania zyskały na aktualności. Niestety, ich „naukowość” pozostawia często wiele do życzenia. Tu pojawia się ważna rola dla prakseologii. Może ona wnieść do przestrzeni badawczej Unii prakseologiczne ujęcie tych nauk: zwięzłe, konsekwentne, porządkujące. Życie wymaga od nas dzisiaj sprawnego działania. Również w tej dziedzinie Kotarbiński, ze swoją prakseologią i realizmem praktycznym, oferuje nam sporo. Nie jest naszym celem stawianie kapliczki Kotarbińskiemu, lecz twórcze rozwijanie jego myśli naukowej. Chcemy poprzez centrum wygenerować młodą kadrę prakseologiczną, nawiązać kontakty z zachodnimi ośrodkami, prowadzić seminaria z zakresu prakseologii.

W imię prawdy

List księdza Andrzeja Maryniarczyka do Adama Szpaderskiego, 21 listopada 2003 roku: „Powracam do naszej rozmowy na temat […] naszego dopisku o »pojednaniu się z Bogiem« [Kotarbińskiego – M. G.]. […] Straciłem, nie ukrywam, dość dużo czasu, gdyż ciężar dokumentacji tego faktu leży po naszej stronie. Dotarłem do osoby, która była świadkiem i sprawcą tego wydarzenia. […] Po Pańskiej rozmowie ze wskazanym księdzem będziemy podejmować decyzję o zamieszczeniu tej informacji w tekście Pańskiego hasła (lub poza tekstem jako informacja od redakcji). […] Myślę, że w przypadku Kotarbińskiego winniśmy tę wiadomość zamieścić dla historii i dla oddania prawdy”.

Odpowiedź Szpaderskiego po jego spotkaniu z księdzem, który 2 października 1981 roku odwiedził umierającego profesora: „Jako autor hasła nie będę mógł zgodzić się na jego publikację z wpisanym przez Panów zdaniem […] ani z dopiskami odredakcyjnymi o podobnej wymowie pod moim hasłem”.

Proroctwo

W starości widział ten mankament, że coraz więcej wysiłku człowiek poświęca na „podtrzymywanie maszynerii własnej osoby” zamiast na czyny zewnętrznie wytwórcze. Starość ma też i dobre strony – człowiek zadowala się krótszym snem i zyskuje więcej czasu na pracę.

Odczyt; dyskusja w gronie naukowców. Tylko jeden notuje – osiemdziesięciopięcioletni Kotarbiński. Ma nadmiar zajęć. Jest jak koń w ciągłym biegu. Gdy go nawiedza gorszy nastrój, bierze się do roboty, by „pokonać wewnętrzny bezwład”, jak wyznał kiedyś w liście. Wciąż przeniknięty pozytywistycznym racjonalizmem i wierny swemu mistrzowi. Tylko jego poezja i czasem jakieś wahanie w głosie wybiegają poza ten rygor. Oto ktoś omawia bliski Kotarbińskiemu pogląd determinizmu. – Słusznie pan to zreferował… – mówi profesor. – Ale czasem coś takiego się zdarza, co przeczy całej tej teorii… sam tego nie rozumiem.

Na swych osiemdziesiątych piątych urodzinach opowiada: – Kiedy tu szedłem, zobaczyłem na ulicy człowieka, którego widuję tylko wtedy, gdy w moim życiu ma się coś ważnego zdarzyć… – zrobił pauzę – a ten człowiek już dawno nie żyje.

– Nie było w jego słowach cienia żartu – wspomina profesor Jarosław Rudniański.

Nie chciał już podpisywać żadnych petycji; stracił orientację w sytuacji politycznej kraju. Zastanawiał się nad przyszłością ludzkości. Świat, jego zdaniem, zmierza do jedności. Wiek XXI będzie pierwszą epoką zjednoczonej ludzkości. Ten proces jest nieuchronny z powodu zawrotnie szybkiego rozwoju techniki i transportu informacji. „To, co dzieje się w jakimś jednym punkcie globu, w coraz wyraźniejszej mierze zależy od tego, co dzieje się gdziekolwiek indziej. Wcześniej czy później musi powstać rząd ogólnoświatowy, który będzie kierował wszystkimi istotnymi sprawami. To jest jedyna alternatywa, jeśli glob nie chce się przekształcić w wężowisko swarów i padół klęski”.

Nie wziął udziału w obchodach swych dziewięćdziesiątych piątych urodzin. Był przykuty do fotela, prawie nie mówił. Przyszedł Jerzy Pelc, opowiedział o uroczystości. Profesor chciał usłyszeć referat Pelca. Uczeń czytał przez godzinę. Gdy skończył, profesor zaczął klaskać, a potem z wielkim wysiłkiem wymienił fragmenty, które jego zdaniem należy przenieść do aneksu.

Posługa

Jesienią 2003 roku Radio Maryja nadawało audycję o uprawianiu filozofii we współczesnym świecie. Zadzwonił ksiądz Jacek Bazarnik, kapelan Centrum Zdrowia Dziecka w Międzylesiu. Powiedział na antenie, że wobec umierającego Kotarbińskiego spełnił posługę jako kapłan.

Był kapelanem w Instytucie Kardiologii w Aninie. Stanął u łóżka profesora w przeddzień jego śmierci. Rozpoznał uczonego. Jako kleryk widywał go na Krakowskim Przedmieściu. Zetknął się z jego filozofią w seminarium, był nią zafascynowany. Tamtego dnia zacytował kilka zdań o miłości i przyjaźni z książki Kotarbińskiego Medytacje o życiu godziwym. Profesor był poruszony, ściskał księdza za ręce.

Z oświadczenia księdza Bazarnika napisanego 3 grudnia 2003 roku dla Adama Szpaderskiego i dla redakcji Powszechnej Encyklopedii Filozofii: „Ponieważ miałem pewność, że jest ochrzczony […] zaproponowałem mu warunkowe rozgrzeszenie i Sakrament Chorych. Wyciągnął do mnie swe dłonie i ja namaściłem je Olejem Chorych, udzielając Błogosławieństwa Papieskiego z Odpustem Zupełnym”.

Czterdzieści cztery lata wcześniej umierał Kazimierz Twardowski. Odwiedził go brat stryjeczny, arcybiskup lwowski. Zaproponował mu pojednanie z Bogiem. Mistrz odpowiedział: – Sprawy między Bogiem a mną zostaw Bogu i mnie.

Mówi ksiądz Jacek Bazarnik: – Nie powinienem był tych faktów ujawniać, bo to jest wydarzenie z kategorii tajemnicy spowiedzi oraz… żeby nie było takiego przekonania, że Kościół chce zawłaszczyć Kotarbińskiego. Wówczas nie opowiedziałem o tym nawet jego rodzinie. Nie możemy mieć gwarancji jego nawrócenia, stan profesora był bardzo ciężki, jego świadomość mogła być zmącona. Ale ja wtedy nie brałem tego pod uwagę. Spełniłem tę posługę, żeby mieć czyste sumienie wobec Boga. Uważam, że dopisane zdanie o „pojednaniu z Bogiem” jest nadużyciem. Nie chciałbym, żeby ono się ukazało w biogramie Kotarbińskiego.

List Adama Szpaderskiego do księdza Andrzeja Maryniarczyka z 15 lutego 2004 roku: „Wycofuję moje hasło”.

Buty

Syn przez pewien czas nosił buty po ojcu.

Po śmierci Janiny Kotarbińskiej w 1997 roku księgozbiór i listy ojca Adam Kotarbiński przekazał bibliotece Instytutu Filozofii. Centrum Badań Prakseologicznych ofiarował rękopisy, dyplomy, doktoraty i nagrania.

Przechowuje w sercu obrazy. Ostatnie lato przed wojną spędzają w Murzasichlu. On jest w nastroju młodzieńczego buntu. Maluje, nagle ciska paletą o podłogę. Ojciec, spokojnie: – Przecież nie chodzi o malarstwo?

Wraca z robót w Prusach Wschodnich, otwiera drzwi mieszkania ciotki na ulicy Grochowskiej, a tam rodzice. Płacz. W tle muzyka Mozarta.

Ojciec czyszczący z precyzją maszynkę do golenia… papierkami.

W mieszkaniu syna wisi obraz leśniczówki w Chrzęsnem. Chłopiec w kapeluszu – Tadeusz Kotarbiński – podlewa konewką bujną roślinność pod płotem.

Lampa naprawdę świeci

Leszek Kołakowski: – Był znakomicie obeznany z logiką współczesną i uczył nas stosować reguły logiczne w rozumowaniu i dyskusjach.

Barbara Stanosz: – Reizm był interesującą ideą, która jednak ma już tylko wartość historyczną. Kotarbiński w końcu sam uznał, że nie jest w stanie przetłumaczyć pewnych abstrakcyjnych pojęć matematyki na swój reistyczny język.

Jerzy Pelc: – Jego zalecenie, w jaki sposób budować język nauki, jest nadal w mocy. Staraj się najważniejsze twierdzenia, zwłaszcza wnioski, wypowiedzieć, posługując się nazwami konkretnych przedmiotów, a przenośnie zastępując wypowiedziami literalnymi. Jeśli twierdzisz, że taki adekwatny przekład jest teoretycznie niemożliwy, to widocznie w twoim sformułowaniu kryje się nonsens.

Adam Szpaderski: – Dziś Elementy… czyta się ciężko. Ale ta książka dała mi… skrzynkę z narzędziami do porządkowania nauk według pewnej klasyfikacji.

Jarosław Rudniański: – Pokazał mi piękno myślenia.

Nie stworzył szkoły.

Pisał w liście w 1953 roku: „Cóż bowiem z tego, że nasze dzieła przeminą, skoro nasze oddziaływanie na istotę doznającą jest niewątpliwym faktem, a każde urobienie, choćby na chwilę, kogoś w kierunku odpsucia, odbrzydzenia, odnieszczęśliwienia ma wartość niezależną od wszystkiego poza tem… Lampa naprawdę świeci, chociaż świeci tylko przez czas pewien…”.

Świadomie i dobrowolnie

Biogram Tadeusza Kotarbińskiego ukazał się w piątym tomie Powszechnej Encyklopedii Filozofii w 2004 roku. Po wycofaniu hasła przez Adama Szpaderskiego napisał je inny autor. Redakcja zaś opatrzyła notą: „…w ostatnich dniach swego życia świadomie i dobrowolnie przyjął sakrament namaszczenia chorych wraz z papieskim błogosławieństwem na godzinę śmierci”.

Świadomie? Dobrowolnie? „…jego świadomość mogła być zmącona” – mówił mi kapelan, który udzielił sakramentu. Z kolei redakcja informuje, że ma potwierdzoną notarialnie kopię jego oświadczenia w tej sprawie.

Mieczysław Albert Krąpiec zmarł w 2008 roku. W ostatnich latach życia był nieustannie obecny w mediach ojca Tadeusza Rydzyka, pełnił funkcję honorowego przewodniczącego Rady Programowej Radia Maryja. Lubelski plac i gimnazjum noszą jego imię.

Adam Kotarbiński, syn filozofa, zmarł w swym letnim domu nad Dunajcem w 2010 roku, w wieku dziewięćdziesięciu sześciu lat, był do końca aktywny.

Centrum Badań Prakseologicznych przy UMCS rozrosło się w Zespół Badawczy Prakseologii im. T. Kotarbińskiego, do 2009 roku pod kierunkiem Szpaderskiego.

Adam Szpaderski w 2013 roku złożył rozprawę habilitacyjną, w której bada wpływ prakseologii na rozwój teorii i praktyki zarządzania. Wykłada w Wyższej Szkole Menedżerskiej w Warszawie.

Maria i Stanisław Ossowscy

Bez moralności obywatelskiej społeczeństwa giną;

bez moralności osobistej nie są warte przetrwania.

Bertrand Russell

Czy zdarza Ci się kiedy myśleć o mnie nie jako o książce, lecz jako o człowieku? – Stanisław pytał w liście narzeczoną.

Nie będziemy rozpylali mgły różowej

Lato 1922 roku Stanisław Ossowski spędzał na francuskiej wyspie Belle Île, unikał ludzi. Nocami patrzył w Atlantyk. Dręczyła go miłość do Marii; dręczyły go pytania. Po co żyją ryby i mewy? Czy świat jest tragiczną farsą? Kto stoi ponad człowiekiem?

Pisał do Marii Niedźwieckiej, która w tym czasie podróżowała po Niemczech: „A jeśli ja sam świat buduję? Jeśli nie mam nic nad sobą? I co to znaczy? […] Mam wiarę w wielką doniosłość każdego ludzkiego życia”.

Miał dwadzieścia pięć lat. Tamtego roku studiował na Sorbonie jako stypendysta rządu francuskiego. Maria, o rok starsza i już po doktoracie, pracowała w paryskim banku i kontynuowała studia filozoficzne. Wstępował czasem po nią do biblioteki albo posyłał jej karteczkę na rue Châteaudun, do banku. Między pierwszą a drugą ma zamiar spacerować na Pont Neuf, donosił. Jeżeli Maria będzie wówczas w tych stronach, niech zechce przejść właśnie przez ten most, a nie przez inny.

Prorok i arystokratka

Warszawa, koniec lat czterdziestych. Przychodził na uniwersytet w sandałach na bosych stopach. Wysoki, patykowaty. Kołnierzyk zawsze rozpięty. Studenci nie mogli oderwać od niego oczu. Chodził. Rumienił się. Entuzjazmował. Głos mu przechodził w falset.

W Muzeum Narodowym, gdy wykładał socjologię sztuki, spadł z podium. Studentkę z pierwszej ławki wyrżnął kijkiem i bardzo przepraszał. Wytryskiwała z niego rzeka myśli i skojarzeń, metafor i prowokacji, i go porywała. Od Konfucjusza do amerykańskich Murzynów. Od filozofii do muzyki i literatury. Swobodnie płynął poprzez historię kultury świata. Czasem zdań nie kończył. Wykład prawie nie nadawał się do notowania.

Bardziej prorok niż profesor socjologii; guru rozsiewający pomysły, niechaj wzejdą; tak mówią dziś uczniowie.

Profesor Krzysztof Kiciński, uczeń Marii Ossowskiej, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW; na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych chodził na seminarium Ossowskiego: – Była to wielka burza mózgów. Studenci mieli poczucie, że uczestniczą w jakimś misterium myślenia. Mieliśmy czasem wrażenie chaosu, nadmiaru skojarzeń, ale to był pozór. Myśl Ossowskiego układała się w precyzyjny schemat.

Maria była smukła i arystokratyczna. Szła przez salę wyprostowana, w kapeluszu, rękawiczkach i perłach. W dyskretnym szarym. W lisie na ramionach. Nikt wtedy na uniwersytecie nie nosił kapelusza. Mówiła: „automobil”, nie samochód, „woreczek”, nie torebka.

Naukę o moralności wykładała spokojnie i powściągliwie, w sposób uporządkowany, przejrzysty i zwarty.

On, przez to podniecenie w niebieskich oczach, do końca zachowa chłopięcość. Ona, w ostatnim okresie życia, zrzuci z siebie sztywność.

Ani cesarzowi, ani Panu Bogu

Pani Walicka omal nie wyrzuciła czternastoletniej Marii z pensji – za „bezbożne poglądy”. Jakie? – dziś nie wiadomo. Maria przeczytała już cały księgozbiór ojca. Kazimierz Niedźwiecki studiował nauki matematyczno-przyrodnicze w Szkole Głównej w Warszawie. Przy lekturze Zarysu filozofii monistycznej Ernsta Haeckla postanowiła: zostanę filozofem przyrody. Rodzice: – Kobieta nie potrzebuje wyższego wykształcenia!

Jej dwóch braci wysłali na studia do Europy. Marii zapewnili lekcje śpiewu, gry na fortepianie i francuskiego. „Przezwyciężenie kompleksu niższości pochłonęło mi w życiu sporo wysiłku – wspominała w szkicu autobiograficznym. – Przypisuję go ówczesnemu stosunkowi do pracy kobiet, może także i strukturze rodziny, w której przypadła mi, jako młodszej dziewczynce, rola służebna w stosunku do […] braci”.

Kiedy w 1915 roku niemieckie władze okupacyjne zezwoliły na otwarcie Uniwersytetu Warszawskiego, wstąpiła na Wydział Filozoficzny; była jedną z niewielu dziewcząt. W kole naukowym poznała Stanisława. Jego ojciec, Władysław, był lekarzem powiatowym w Mławie.

Nauczyciele Ossowskich: Władysław Tatarkiewicz, Jan Łukasiewicz, Tadeusz Kotarbiński. Wybitni filozofowie, przedstawiciele tzw. szkoły lwowsko-warszawskiej.

– Podstawą myślenia ludzi tej szkoły – mówi Krzysztof Kiciński – była wielka rzetelność intelektualna; odpowiedzialność za słowo. Dla nich tradycyjna filozofia, z mówieniem o transcendencji, o czymś, czego nie można zweryfikować, się skończyła. Dążyli do precyzji; do formułowania sądów w sposób sprawdzalny. Dyscyplina myślowa Ossowskich wywodziła się ze stylu tej szkoły.

Maria zamawiała w bibliotece książkę. I nie mogła się jej doczekać. Uczucie jak przed miłosną schadzką, opowiadała po latach.

W pracy doktorskiej zajęła się etyką stoicką. Celem ostatecznym jest cnota – pisała – czyli doskonałość. Szczęście to potoczysty bieg życia, harmonijny układ naszych czynów.

W zetknięciu z nauką przeżyła dwa olśnienia. „Że można o wszystko pytać, że z wszystkiego można sobie zrobić zagadnienie i że można pytać natarczywie dalej, chociaż inni są już zaspokojeni”.

U schyłku życia wyznała, że praca naukowa była dla niej potrzebą równie elementarną jak głód i pragnienie.

„Pracownik naukowy to taki człowiek, do którego zawodowych obowiązków należy brak posłuszeństwa w myśleniu – pisał Stanisław Ossowski w 1957 roku. – […] Na tym polega jego służba społeczna. […] Nie wolno mu być posłusznym ani synodowi, ani komitetowi, ani ministrowi, ani cesarzowi, ani Panu Bogu”.

Czy taką drogą można iść we dwoje?

Przed wyjazdem do Paryża w 1921 roku Maria pisała do Stanisława: „Chcę samotnej włóczęgi po świecie […] i powiewu »wielkiej« filozofii. […] Sama wędruję w świat po swobodę”.

On mieszkał w Hôtel de la Jardiniere, ona – w Hôtel Corneille. Zaprosił ją na koncert: wolałaby Berlioza czy Debussy’ego? Poprosiła, żeby przyniósł jej z Biblioteki Sorbony Fausta w oryginale.

„Będzie Pani dziś w południe w bibliotece? Prawda? […] Wczoraj wieczorem – po powrocie do domu było mi do Niej tęskno”, maj 1922 roku.

W czerwcu napisała z Norymbergi, że nie chce, aby przesunął się przez jej życie jak epizod.

Wciąż używali oficjalnej formy, choć czasem on, chcąc się do niej zbliżyć, pisał „ty”, a potem znów wracał do „pani”. „Wiesz, Marychno, podoba mi się życie, że jest takie złożone i takie trudne. […] Zdarza mi się niekiedy głośno powiedzieć Twoje imię. Ale nie posądzaj mnie o romantyzm. Jestem zimny i poważny”.

Parę dni później ona słuchała w Berlinie wykładów – „nic nie działa na mnie tak uzdrawiająco, jak filozofia”. On oglądał z wybrzeża Bretanii zachód słońca nad Atlantykiem.

Tej nocy wyznał: „Kocham Cię. I nie boję się niczego. […] Straszno mi czasem, że nie Ty jesteś pierwsza, do której mówiłem »kocham«. […] Przyjdę do Ciebie dziś w nocy, jeżeli dusze mogą chodzić po świecie”. A dwa dni później: „Niech tylko Pani nie sądzi, że wstydzę się słów, które napisałem”.

Szalała w nim burza; w jej listach panował chłód. „O Tobie wiem jedno – pisał – stosunek mój do Ciebie może być związany tylko z postawą aktywną. […] Ja nie mogę w Tobie szukać odpoczynku. […] Czasem przychodzi mi coś takiego, że chciałbym Cię zagarnąć […] i ponieść ze sobą”. Ona przyznawała: „Jest we mnie zawsze jakaś rezerwa…”.

Rozmyślał o oceanie: że od samotnego obcowania z nim spływa na człowieka powaga i oczyszczenie; że takie chwile, w których odczuwa się „tchnienie Boże”, powinny wyznaczać życiu kierunek. Jaki? Dokąd zmierza człowiek? Wspina się po stopniach życia coraz wyżej. Lecz musi być przygotowany, że sensu życia nigdy nie odnajdzie. „Wiem, że Ci nie zapewnię spokoju, jeżeli pójdziesz ze mną – pisał do Marii. – Czy taką drogą można iść we dwoje? – Nie wiem. […] Lecz wierzę w nieograniczoną moc człowieka, w nieograniczony zasób możliwości”.

W lipcu napisała, że tęskni do rozmów z nim. I do pocałunków.

W Anglii był wyklęty

– To pokolenie wierzyło w postęp w nauce i postęp moralny człowieka – mówi Maria Ofierska, redaktor Dzieł Ossowskiego (chodziła na wykłady i seminaria obojga po 1956 roku). – Czytali książki przyrodnicze, wierzyli w ewolucję – skoro jest postęp w naturze, to jest postęp w kulturze.

W lipcu 1922 roku znów w Paryżu, Maria otrzymała z Londynu książkę Bertranda Russella Analysis of Mind. Poprzedniego roku Ossowski korespondował z angielskim filozofem na temat nacjonalizmu. Po latach napisał w swym Dzienniku, że Russell towarzyszył całemu ich życiu.

– Dla tamtego pokolenia Russell był najwybitniejszym reprezentantem postępowej mentalności – mówi profesor Jerzy Szacki, historyk idei; w 1948 roku chodził na wykłady Ossowskich. – Wypowiadał się w duchu liberalizmu i socjalizmu na wszystkie tematy: wolne związki, religia, socjalizm, anarchizm, Rosja, kontrola urodzin, wychowanie dzieci.

Krzysztof Kiciński: – Reprezentował filozofię analityczną, która była zbieżna z polską szkołą lwowsko-warszawską. Jego spojrzenie na sprawy etyczne było Ossowskim bliskie. Pisał, że dobrze urządzony świat potrzebuje wiedzy, dobroci, śmiałych poglądów i swobodnej inteligencji. W dzieciach należy wyrabiać odwagę – w walce z mitami, które człowiek wymyślił sobie z tchórzostwa. Wrażliwość – żeby mogły doznawać współczucia. I podatność na przyjmowanie nowych prawd.

Jakby się zaczerpnęło w płuca świeżego powietrza, mówiła Maria o lekturze Russella.

Jesienią 1922 roku napisała do niego list, w Anglii był wtedy wyklęty za głoszenie pacyfizmu. Zaprosił ją do Londynu. Przyjął ją w haftowanych kapciach z wielkimi pomponami.

Ze światła i z ciemności

Co się stało z ich wiarą w człowieka?

W grudniu 1939 roku Ossowski dotarł na furze do Lwowa. Katalogował książki w Bibliotece Ossolińskich.

Przyszedł list z Warszawy od Marii. „Nie wierzę w przyszłość rodu ludzkiego”. Odpisał: „W moich poglądach na człowieka zaszły duże zmiany. […] Odpowiadałaby mi teoria manichejska o dwoistości natury ludzkiej: ze światła i z ciemności. […] Myślę, że ze względu na owe pierwiastki »powstałe ze światła« warto żyć”.

W Warszawie w 1943 roku napisał tekst Z nastrojów manichejskich, uważany za klucz do zrozumienia jego postawy.

Wojna rozbiła doszczętnie wiarę w postęp dokonujący się samorzutnie pod działaniem praw dziejowych, pisał. Może jeszcze pozostała wiara w postęp techniczny? Lecz wiara w ciągłe doskonalenie się obyczajów i sumień wydaje się dziś naiwnością. Wojna pokazała, że ten sam człowiek skłonny jest do heroizmu i nędznego tchórzostwa.

Jak wydobyć z tej polimorficznej osobowości ludzkiej ukryte możliwości, postawy wyjątkowe, w których człowiek osiąga szczyty? – pytał.

Nie wiemy, czy historia potoczy się ku takim formom bytu społecznego, w których chciałoby się żyć. Ale przecież przekształcanie świata zależy od postawy każdego człowieka. Życie samo w sobie nie jest czymś tak bardzo ważnym. Jest ważne dopiero jako okazja do przeżywania i do czynienia rzeczy, dla których warto żyć.

Wiara w człowieka? „Pod tym względem może nie ze wszystkiego trzeba będzie rezygnować w imię trzeźwości, gdy odrzucimy lękliwą wiarę w przyrodzoną dobroć natury ludzkiej i nie będziemy rozpylali żadnej mgły różowej, która by miała przesłonić rzeczywistość”.

Krzysztof Kiciński: – Te poglądy to już nie były złudzenia młodości. To była doktryna – świat jest na krawędzi katastrofy; i nikt nie wie, czy przypadkiem nie od niego zależy, w którym kierunku potoczą się losy świata.

Mam krew w żyłach

Maria wiodła rozmowy z Russellem i czytała angielskich filozofów; Stanisław podróżował: Tunis, Palermo, Neapol, Rzym, Florencja. W bibliotece British Museum przeglądała stare rękopisy perskie. W Oksfordzie chłonęła atmosferę „uwielbienia dla potęgi nauki”; godzina pracy w tamtejszej bibliotece warta trzech godzin w każdej innej, donosiła Stanisławowi. Marzła w nieogrzanym pokoju; cierpiała na bóle głowy i depresję.

On marzył, by ogrzać ją sobą; wypić z niej całe przygnębienie.

Żył sztuką. W Kaplicy Sykstyńskiej rozzłościła go „ohydna pruderia papieska”, która kazała zakryć brązową zasłoną nagie biodra Chrystusa w dziele Michała Anioła. „Czuje się w tym jakąś burżuazyjną podłość”.

Co powiedzieli sobie dotychczas? Maria: są takie skarby, które można posiadać tylko wtedy, gdy się jest samotnym. Stanisław: owszem, człowiek jest najsilniejszy, kiedy jest sam. Lecz jest coś bolesnego w gromadzeniu skarbów tylko dla siebie.

Czasem wydaje się Marii, że mogłaby rozstać się z nim z dnia na dzień, bez żalu. Silniejsze są jej wzruszenia abstrakcją niż konkretnym życiem. Zatem jej właściwe miejsce jest w świecie teorii.

Stanisław: „Czy zdarza Ci się kiedy myśleć o mnie nie jako o książce, lecz jako o człowieku?”. I zniechęcony: „Marylce wystarcza jej semantyka. Łączność uczuciowa jest złudzeniem”.

Czasem wydaje mu się, że całuje nie ją, lecz szklany dzwon. „A wiem jednocześnie, że jesteś człowiekiem z ciała i krwi, że żyjesz, że czujesz, że umiesz nawet czuć płomiennie”.

„Po rozstaniu z Tobą przeżyłam silny nastrój ekspiacyjny za uniesienia ciała. […] Nie wiem, czy jest w tym naprawdę coś złego, czy też tkwią we mnie przesądy wychowania i tradycje chrześcijańskie. […] Dlaczego teoretycznie złe mi się wydaje fizyczne zbliżenie bez miłości, a Tobie daję się bez skrupułu, i z najzupełniejszą wiarą, że mnie to nie poniża”.

On: „Erotyczna strona naszego stosunku daje mi bardzo wiele. Mam zresztą krew w żyłach i stosunek bezkrwisty wydaje mi się smutny. […] Jakież prawo pozwala odjąć dostojność jednej dziedzinie życia – i to właśnie tej dziedzinie, w której może się realizować taka głęboka łączność między dwojgiem ludzi?”.

Maria: „Dawno już nie pragnęłam Twoich pieszczot tak jak wczoraj. Czy to można się do tego przyznawać? […] Może kobieta nie powinna takich rzeczy mówić?”.

Cieszy mnie moja śmiertelność

Nieszczęsna sprawa kobieca – jak napisała w jednym z listów – powracała później w jej wypowiedziach.

Dyskusja z profesorem Kazimierzem Ajdukiewiczem, logikiem i filozofem, lato 1927 roku. Maria jest starszym asystentem przy Seminarium Filozoficznym UW. Stanowisko Ajdukiewicza w relacji Marii: kobiety nie nadają się do niczego, źle pracują… Profesor ma w tej sprawie ciasne poglądy. „Mam nieodparte przekonanie, że gdyby Pani Ajd. zarobkowała lekcjami greki czy łaciny, byłaby traktowana inaczej. […] Urosłoby jej własne poczucie mocy […], niezależności i Profesor Ajd. musiałby się z tym liczyć”.

W opublikowanej tuż po wojnie broszurce Wzór obywatela w ustroju demokratycznym pisała: „Kształtowanie wzorów osobowych krzywdziło dotąd kobiety. […] Niewinność przed ślubem, wierność po ślubie – cnoty wystarczające dla kogoś, kto miał żyć cichym życiem domowym”. Ubolewała, że zainteresowania kobiet rzadko wykraczają poza życie rodzinne.

Życie płciowe, układ stosunków rodzinnych to teren wielkich wpływów chrześcijaństwa, pisała w 1958 roku w eseju Czy moralność zależy od religii. Według chrześcijaństwa erotyka jest czymś nieczystym. Lecz jednocześnie – szczególnie ważnym, „skoro prowadzenie się kobiety decydowało całkowicie przez tyle stuleci o jej moralnym prestiżu”. Blisko dziesięć lat później konstatowała, że czystość płciowa nie stanowi już głównej ozdoby kobiety; może ona mieć inne walory, jak choćby doskonałość w pracy zawodowej.

Tamtej zimy, kiedy Stanisław studiował sztukę w podróżach, a Maria – po powrocie z Londynu – objęła asystenturę na Uniwersytecie Warszawskim, napisała: „Nie chcę mieć dzieci, Stachu. Cieszy mnie moja śmiertelność i chcę ją przeprowadzić na całej linii”.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl,

tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,

honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,

dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl

tel. 504 564 092, 605 955 550

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013

Wydanie II zmienione