Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału niderlandzkiego DIER, BOVENDIER

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ / D2D.PL
Fotografia na okładce © by JERRY COOKE / CORBIS / FOTOCHANNELS

Copyright © 2010 by FRANK WESTERMAN
Originally published by Uitgeverij Atlas, Amsterdam
Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2014
Copyright © for the Polish translation by JADWIGA JĘDRYAS, 2014
Copyright © for the maps by HESTER SCHAAP

Redakcja TOMASZ ZAJĄC
Korekta RENATA ARKUSZEWSKA / D2D.PL, JADWIGA MAKOWIEC / D2D.PL
Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład wersji elektronicznej: MICHAŁ LATUSEK / VIRTUALO SP. Z O.O.

The publishers gratefully acknowledge the support of the Dutch Foundation
for Literature.
Wydawca dziękuje za wsparcie Holenderskiej Fundacji na rzecz Literatury.

ISBN 978-83-7536-707-2

Tłumaczka pragnie podziękować za pomoc w wyjaśnieniu terminów jeździeckich i z dziedziny hodowli koni pani Izabeli Kryńskiej, hodowcy lipicanów w Polsce, oraz pani Katarzynie Popiołek, instruktorce jeździectwa.

Prolog

– Dla moich sióstr, mojego brata i dla mnie wojna upłynęła w pokoju. W lecie nie było dnia, żebym nie jeździł konno nad rzekę. Ojciec nadzorował stację ogierów reproduktorów na południu Polski. Miał w swojej pieczy przeszło sto koni rasowych, najszlachetniejszych w Rzeszy. Każdej wiosny wyruszały od stadniny do stadniny, by pokrywać klacze; w lipcu były już z powrotem. Znajdowały się wśród nich smukłe ogiery pełnej krwi angielskiej, dwa lipicany z Hiszpańskiej Szkoły Jazdy z Wiednia, pięć skonfiskowanych we Francji berberów, garść arabów – czystokrwiste lub półkrwi, a także pociągowe norikery i poczciwe hucuły, na których sam się uczyłem jeździć, odkąd skończyłem pięć lat.

Mieszkaliśmy w Schloss Ochab [Ochaby], w otynkowanym na biało dworku, który pełnił funkcję kwatery oficerskiej. Stacja ogierów Draschendorf [Drogomyśl] znajdowała się po drugiej stronie Wisły – to tam żyli polscy rymarze, strażnicy stadniny i chłopcy stajenni; najmłodsi zajmowali strych na siano ponad stajniami. Auschwitz leżało trzydzieści pięć kilometrów w górę rzeki. My, dzieci, nie wiedziałyśmy, co to jest Konzentrationslager. To było trudne słowo i dlatego mówiłyśmy Konzertlager.

Tuż przed Bożym Narodzeniem wybieraliśmy tłustego świniaka do zaszlachtowania.

„Churchill, kolej na ciebie” – mówił ojciec, przerzynając zwierzęciu gardło.

Trzymałem się w pobliżu, podskakując z podekscytowania, choć nie miałem pojęcia, kim jest Churchill. Rzeźnik wyrabiał z mięsa roladę i kiełbasy, które starczały nam na wiele miesięcy. W wieczór wigilijny matka śpiewała ze śpiewnika ewangelickiego, akompaniując sobie na pianinie. Ojciec grał na wiolonczeli; pobierał lekcje od wiolonczelistki specjalnie sprowadzonej w tym celu z Wiednia – młodej kobiety, która budziła w nas niezwykły respekt, bo jako jedyna miała odwagę wyrazić zdanie odmienne od ojcowskiego.

Zarówno w stosunku do swoich podwładnych, jak i wobec nas ojciec był twardy i surowy. Nigdy nie bił nas pasem, rozdzielał jednak szturchnięcia. W równych odstępach czasu zwoływał nieżonatych chłopców stajennych na apel i kazał im opuszczać spodnie; między tymi chłopcami przechodził później weterynarz, by sprawdzić, czy nie mają chorób wenerycznych.

Latem 1944 roku ojciec kazał zamontować na dachu Schloss Ochab syrenę i wystawił nocną wartę, byśmy mogli spać spokojnie. Zaczął mi się śnić „der Iwan”: że przyjdzie i nas złapie – nas albo konie. Wiedzieliśmy, że Rosjanie zbliżają się szybko, że odparli już naszych żołnierzy spod Wołgi daleko za Dniepr. Ale Wisła, jak nas zapewniano, miała ich zatrzymać. Nasz dom stał po dobrej stronie rzeki, sama stacja ogierów leżała jednak na wschodnim brzegu. Za żadną cenę nie można było dopuścić do tego, by konie dostały się w ręce Armii Czerwonej.

Ojciec rozpoczął ćwiczenia przymusowej ewakuacji. W nieoczekiwanych momentach kazał włączać syrenę i należało wtedy pędem osiodłać połowę koni, a resztę zaprząc do wozów i powozów z wozowni. Owies i siano, sznury, uprząż, narzędzia kowalskie i weterynaryjne – wszystko było ładowane i przytraczane i w ciągu trzech godzin na drodze stała kolumna mężczyzn i koni. Kiedyś odwiedziła nas jakaś wysokiej rangi persona i podczas obchodu ojciec wydał rozkaz wymarszu. Kolumny posłał jednak nie przez most, lecz prosto w Wisłę. Musieli przez nią przebrnąć wszyscy, a na drugim brzegu trzeba się było jeszcze wspiąć na wzgórze.

„Na wypadek, gdyby wróg unicestwił mosty” – wyjaśnił nam ojciec wieczorem.

7 sierpnia 1944 roku po raz pierwszy pojawiła się na niebie chmara rosyjskich myśliwców. Wybiegłem na dwór i spod buka przyglądałem się ich przelotowi. Powietrze drżało od dudnienia. Myśliwców było tyle, że w biały dzień zaczęło się zmierzchać. Jeden spośród nich otworzył luk. Wyślizgnęła się z niego bomba i spadła na dom mieszkalny położony dokładnie za naszym, przy prywatnych stajniach, gdzie trzymano konie do zaprzęgu, a także Hildacha, wierzchowca ojca. Czekałem w napięciu na wybuch, jednak nie nastąpił. Pocisk zawierał benzynę, ale ta wyciekła, tworząc błotniste kałuże wokoło.

„Bomba zapalna – powiedział ojciec – przeznaczona dla nas”.

Miałem dziewięć lat. Od tej chwili wiedziałem, że wojna dotrze również tutaj.

Dwa lata młodsza ode mnie siostra i ja uczyliśmy się strzelać z pistoletu.

„Beate! Zachowujżeż się jak córka żołnierza!” – wysłuchiwała, gdy okazywała lęk lub też z czymś sobie nie radziła. Nie wiedzieliśmy, że ojciec od tygodni zabiegał o możliwość ewakuowania swoich ogierów za Odrę. Nie otrzymał jednak pozwolenia, bo taki manewr byłby oznaką słabości. Nic nie mogło wskazywać na to, że Rzesza chyli się ku upadkowi, zatem nasze życie powróciło na utarte tory. W pierwszym tygodniu roku 1945 przygotowywaliśmy się do nowego sezonu pokrywania; 16 stycznia świętowaliśmy siódme urodziny Heidi – zaprosiła koleżankę i wszyscy byli weseli. Nazajutrz rano komendant zadzwonił do ojca.

„Natychmiastowa ewakuacja!” – brzmiał rozkaz. Rosjanie tej nocy przekroczyli Wisłę i w każdej chwili mogło nastąpić ich natarcie.

Matka pakowała kufry, a mnie, Beate i Heidi kazała wziąć zeszyty szkolne i po jednej zabawce. Przy stole smarowała potężną górę kanapek. Heidi i ja mieliśmy wyruszyć jako pierwsi, razem ze starszym szeregowym. Nasz woźnica czekał już w saniach, by zawieźć nas na stację. Było jeszcze ciemno i tylko słabo błyszczał śnieg. Przyszło mi do głowy, że krajobraz żegna się z nami. Musieliśmy czekać na pociąg trzy kwadranse, a potem pięć razy się przesiadać. Dotarliśmy na miejsce naszego schronienia za Odrą – już nie w Polsce, lecz w Czechosłowacji.

W środku nocy przyjechał nasz kierowca samochodem służbowym – razem z matką i Beate oraz dwójką maluchów. Ojciec jechał za nimi wozem zaprzężonym w konie. Jego żołnierzom i służbie pokonanie drogi zajęło pięć dób, w dwudziestostopniowym mrozie. Kto siedział w siodle, ciągnął jeszcze za uzdę jednego ogiera. Żeby nie zamarznąć, jeźdźcy musieli co godzinę zsiadać z koni i maszerować przez kilkadziesiąt minut.

Naszą nową kwaterą okazało się gospodarstwo pewnej baronowej; w stajniach znaleźliśmy dość miejsca dla koni. Poczułem się bezpiecznie również dlatego, że Odra była głębsza od Wisły. Ale w pierwszym tygodniu lutego matka zachorowała; zaczęła się uskarżać na kłucie w podbrzuszu. Ojciec zawiózł ją samochodem służbowym do szpitala w Olmütz [Ołomuniec], w którym natychmiast ją zatrzymano. Co drugi dzień jeździł ją odwiedzać i za każdym razem brał ze sobą jedno z dzieci. Heidi, która pojechała pierwsza, opowiadała wieczorem, że matka była blada jak płótno i miała zapadnięte policzki. 15 lutego przyszła kolej na mnie. Kiedy dotarliśmy na miejsce, Frau Hartwig, która doglądała matki, czekała na nas przy bramie. Ojciec wysiadł z auta i rozmawiał z nią przez chwilę drżącym głosem. Natychmiast odgadłem, że z mamą jest coś nie tak. W samochodzie było okropnie zimno, a ja siedziałem w nim i czekałem. Nagle ojciec odwrócił się do mnie.

„Friedel! Mutti ist tot!”¹ – oznajmił.

Weszliśmy do szpitala; przechodziliśmy wysokimi korytarzami, a potem klatką schodową na górę. Kiedy ujrzałem leżącą sukienkę mamy, nie mogłem się już dłużej powstrzymać. Frau Hartwig i pielęgniarki próbowały mnie pocieszać, ale nadaremnie; dopiero ojciec musiał podnieść swój głos majora. Płakanie uznawał za nieprzystające żołnierzom, oduczył nas go wcześnie.

Nazajutrz skremowano matkę na cmentarzu w Olmütz, a prochy wsypano do miedzianej urny. Szkoda, że nie mogliśmy zaśpiewać ulubionej pieśni mamy, Befiehl du deine Wege – organista nie miał do niej nut. Po zakończeniu ceremonii ojciec nakazał Beate i mnie, byśmy – jako najstarsi – od tej pory zachowywali się bardzo dzielnie. Powiedział, że powinniśmy się spodziewać jeszcze wielu trudnych chwil. Nie śmieliśmy zapytać: „Co to za trudne chwile?”. Ale oboje mieliśmy poczucie, że ojciec dzieli się z nami czymś ważnym ze świata dorosłych, i choćby tylko z tego powodu poczuliśmy się duzi.

Krótko po moich dziesiątych urodzinach ojciec nas opuścił. Otrzymał rozkaz przewiezienia koleją jak największej liczby koni w kierunku Drezna. Tam miał próbować przetransportować je przez Łabę, a gdyby się to powiodło, chciał wrócić po nas i ostatnie piętnaście ogierów, których nie mógł zabrać. My w tym czasie mieliśmy utworzyć Nachkommando stacji ogierów Draschendorf pod wodzą sierżanta Wiszika. Ojciec wyruszył w sobotę przed Wielkanocą i nigdy więcej go nie ujrzeliśmy. Pożegnanie przebiegło w wielkim pośpiechu, ponieważ nieoczekiwanie zwolniły się wagony bydlęce.

Przez cały kwiecień czekaliśmy na jego powrót. Codziennie dochodziły do nas nowe wieści o Rosjanach. Straż przednia Armii Czerwonej sunęła jak błyskawica na Berlin, sporo na północ od nas, ale rozciągający się za nią front zawijał w naszym kierunku. A ojciec wciąż nie wracał. Z końcem kwietnia sierżant Wiszik wziął sprawy w swoje ręce i zaczął planować naszą ucieczkę. Poza dwoma niemieckimi kapralami nasza grupa liczyła jeszcze siedmiu polskich stajennych. Plus piętnaście koni, wśród których były angielski folblut Poseur, Nero rasy holsztyńskiej, Ibn Saud i Dakkar – dwa ogiery półkrwi arabskiej – i oba lipicany z cesarskiego maneżu w Wiedniu: Conversano Olga i Conversano Gratiosa – dwóch srebrnobiałych dżentelmenów w wieku szesnastu i dwudziestu jeden lat. By je od siebie odróżnić, posługiwaliśmy się tylko ich imionami po matkach: Olga i Gratiosa, co oczywiście brzmiało zabawnie, bo były to ogiery reproduktory. Tuż przed wyjazdem zostały świeżo podkute przez wioskowego kowala.

Babcia, która od kremacji matki została z nami, siedziała z maluchami w krytym plandeką wozie. Nie rozstawała się z torbą o dużych uchach; znajdowała się w niej urna z prochami matki. Kierowca ojca miał jechać na przedzie ze sztandarem stadniny ogierów Draschendorf, ale nieoczekiwanie samochód nie chciał zapalić i trzeba było wziąć go na hol. Siedziałem obok szeregowego Sylwestra na płaskim wozie zaprzężonym w lipicany. Wykonywaliśmy wszystko dokładnie tak, jak nakazał nam ojciec, tyle że nie mieliśmy konnego zwiadowcy ani przed, ani za sobą. Kiedy zatrzymywaliśmy się na postój, tworzyliśmy małą karawanę o długości jakichś sześćdziesięciu metrów. Chcieliśmy wyjechać, ale miejscowy komendant Wehrmachtu nie wydał nam pozwolenia. Był 30 kwietnia; nie wiedzieliśmy, że Hitler tego dnia popełnił samobójstwo. Ten komendant zresztą też nie.

Dopiero 6 maja pozwolił nam ruszyć. Mieliśmy zamiar podążyć na zachód wzdłuż szlaku zwanego Sudetenstraße [Droga Sudecka], który omijał Pragę łukiem. Celem, do którego zdążaliśmy, była duża stadnina lipicanów w Hostau [Hostouň] w Szumawie, blisko granicy z Niemcami. Jednak ledwie co zaczęliśmy podróż, a już musieliśmy się zatrzymać: droga była zbyt stroma, padało, wyglądało na to, że wozy są przeciążone. Pierwszego dnia zrobiliśmy może ze dwadzieścia kilometrów, nie więcej. Szczęście, że mogliśmy zatrzymać się na noc w przędzalni lnu, gdzie zalegały góry szmat, z których przygotowaliśmy sobie posłanie. Gdy tylko zamknąłem oczy, wszędzie widziałem Rosjan o czerwonych gębach.

Następnego dnia musiałem dosiąść konia. I kiedy jeden z chłopców stajennych wysuwał się trochę naprzód, rzucał mi powróz wierzchowca, którego prowadził. Naszego jedynego wałacha sprzedaliśmy za sześćset reichsmarek jakiejś rodzinie, która miała wóz, ale nie konia. Drogi zapełniały się uciekinierami i jeńcami przemieszczającymi się pieszo w kolumnach. Kto tylko był Niemcem, brał nogi za pas. Wokoło rozlegało się muczenie od dawna niedojonych krów. Gdy mijaliśmy opuszczone gospodarstwo, Polacy zeskakiwali z koni, by znaleźć cokolwiek do jedzenia, na przykład jajka, które wypijali jednym haustem. Po przerwie południowej, która trwała o wiele za długo, zaczęli się buntować. Zażądali zapłaty z góry w złotówkach, w przeciwnym razie nie zamierzali poświęcać się dla „rodziny majora”. Dosłownie tak się wyrazili. Babcia wspięła się na kozioł i przemówiła do nich ostro, jak zrobiłby to ojciec. Pomogło na trochę, bo postanowili nie odchodzić.

Ale w nocy z 8 na 9 maja, którą spędziliśmy pod rozgwieżdżonym niebem, upili się. Mieliśmy zwinąć obóz o świcie. Już siedziałem gotowy i czekałem, by powozić. Nagle ktoś krzyknął: „Ruscy wokoło!”.

Nie było sensu nic robić. Wszędzie zaczęły się pojawiać kobiece twarze, twarze Mongołek. Jeszcze nigdy nie widziałem kobiet żołnierzy, a tym bardziej Azjatek. Nosiły broń przewieszoną na krzyż przez pierś, a z pasków zwisały im wielkie magazynki bębnowe. Niektóre z kobiet leżały na wozach na brzuchach. Przemknęło mi przez myśl, że niemieccy żołnierze siedzieliby prosto. Dwie żołnierki podeszły do mnie, śmiejąc się; dostrzegłem błysk złota w ich ustach. W następnej chwili wycelowały we mnie. Machając lufami karabinów, nakazały mi zejść z kozła. Byłem pewien, że wezmą mnie na Syberię. Okazało się jednak, że wcale nie interesował ich dziesięcioletni wyrostek o słomianych włosach. Ich uwagę przykuły dwa lipicany. Musiałem oddać im lejce i na tym się skończyło.

I

„Tsss” w lipicanie

Gdy się wychowuje na obrzeżach miasta, można robić dwie rzeczy. Ciągnąć do centrum – na placyk przed kinem, gdzie siedząc i popalając skręty, wygląda się na główną ulicę, która z kolei po trzydziestu kilometrach dochodzi do innej, większej miejscowości.

Albo ruszyć w pola.

Obrzeża dzielnicy, w której mieszkałem, składały się bardzo namacalnie z bloków przy ulicy Speenkruid: z trzech ustawionych w rzędzie betonowych ścian o jedenastu piętrach. Galeryjka na każdym piętrze bloku była zakończona schodkami przeciwpożarowymi, które skręcały się akrobatycznie aż nad rów i ogrodzenie z drutem kolczastym. Dokładnie w tym miejscu zaczynało się pierwsze pole. Gdy się je przeszło, dochodziło się do pobrużdżonej koleinami drogi biegnącej wzdłuż kwaśno woniejących kopców kiszonki aż do kanału Deurze.

W pogodne letnie dni my, którzy wybraliśmy pola, brodziliśmy w gumowcach w dół rzeczki. Nie docieraliśmy dalej niż do zapory na Deurze. W epoce mojej podstawówki stanowiła ona najdalszy punkt świata. Brzeg kanału w tym miejscu sprawiał wrażenie stworzonego do opalania się. Nie miałem jednak ani cierpliwości, ani skłonności do bezczynnego leżenia. Pewnego popołudnia, gdy inni grzali się jak jaszczurki, przelazłem przez ogrodzenie, by zrobić rozpoznanie terenu.

Minąwszy kępę wierzb oraz cebrzyk, który służył za pojnik, dotarłem do drugiego wału – stromego jak nasyp kolejowy, obrośniętego rzędem topoli na szczycie. Ponieważ nijak nie mogłem dojrzeć, co się znajduje za nim, wspiąłem się na górę jak zwiadowca – na kolanach i łokciach. Wyciągając szyję niczym gad, wyjrzałem ponad kwadrat białego piasku z wyrysowanymi na nim kołami i przekątnymi. Proste, symetryczne figury. Piasek dochodził aż do stodoły z parą zamkniętych drzwi stajennych. Właśnie gdy miałem się podnieść, usłyszałem rżenie.

Jedne drzwi się rozsunęły i w powstałej za nimi ciemności rozbłysnął biały koń. Zawahał się przez chwilę, jakby miał pozować. Ale zaraz potem zwierzę wyszło chwiejnym krokiem spomiędzy obramowania, prowadzone przez ubraną w oficerki dziewczynę z włosami do pośladków. Zatrzymali się jakieś dwadzieścia, trzydzieści kroków od miejsca mojej kryjówki. Trwali tak razem z głową przy głowie, z ustami przy ustach; przypominało to spółkowanie.

Teraz rozwarły się drugie drzwi stajenne i z czarnego prostokąta wyłonił się również biały koń – nie bezwolnie, lecz kłusem, parskając, z ogonem uniesionym jak zdobyczna flaga. Za kantar ciągnął jak za hamulec bezpieczeństwa łysiejący mężczyzna z ekstrawaganckimi bokobrodami. Oboje okręcili się parę razy wokół własnej osi. W górę bryzgnął piasek. Poczułem intrygującą woń końskich ciał.

Czekające zwierzę zaczęło rytmicznie pocierać podkową o ziemię.

– Załóż jednak te pęta – usłyszałem, jak mężczyzna woła do dziewczyny.

Na to ona chwyciła trok, który miała opasany wokół talii jak lasso, i nie bez trudu obwiązała tylne nogi konia, drugi koniec przeciągnęła pomiędzy przednimi nogami, a sprzączkę zapięła na szyi wierzchowca. Zrozumiałem, że nie wyprowadzono tych dwóch koni na zewnątrz po to, by trenowały kółeczka kłusem. Mimo to nie byłem przygotowany na to, co miało nastąpić. Klacz ze spętanymi nogami zesztywniała w jednej pozycji niczym posąg i tylko machała na boki ogonem.

Ogier, mężnie kłusując wokoło na spuszczonej linie, potrząsnął łbem i raptownie się zatrzymał. Jego czarne oczy były zwrócone na czubki topoli lub na kłębiastą formację chmur, w każdym razie patrzył gdzieś nade mnie. Przywarłem płasko do nasypu, by mnie nie dojrzano, a także by nie dojrzeć wszystkiego. Spod brzucha ogiera wysuwał się segment po segmencie teleskopowy członek. Chciałem uciec, ale nie przestawałem się wpatrywać jak zahipnotyzowany. Dokładnie tak: jak zahipnotyzowany. Koński organ płciowy – czarny, o cielistej końcówce – był dłuższy, niż mogłem to uznać za możliwe, krzywy i gumowaty jak trąba słonia. I nagle koń skoczył. Łysiejący mężczyzna złapał krzywy organ ogiera i zaczął za niego ciągnąć, by pomóc mu wycelować. Wierzgający przednimi kończynami potężny samiec sprawiał wrażenie bezradnego pływaka. Pamiętam, że rzucał głową – na prawo, na lewo – by w końcu wbić żółte zęby w kłąb klaczy. Ugryzł ją, ona się temu poddała, a wszystko to przebiegło bezgłośnie i w podrygach jak w niemym filmie.

Freddy „Frytka” twierdził, że ludzi ochota na seks nachodzi zawsze, a zwierzęta tylko wtedy, gdy są w okresie rui, mają cieczkę lub się gonią, i że na tym polega różnica. Zaczął gadać o pewnej dziewczynie z maneżu o dokładnie takich samych włosach jak Kate Bush, tylko że dziewczyna mówiła po niemiecku. Freddy powiedział, że może się założyć o swoje seiko, że nie uda jej się nigdy wyciągnąć tak wysoko jak w Wuthering Heights.

Jelle i ja, oboje trzynastoletni, nie rozumieliśmy, o co mu chodzi, ale i tak się z nim zgadzaliśmy.

Wędrowaliśmy w trójkę polami za miastem, a za nami wlókł się Pjotr.

– Fiknęła koziołka na motorze… Bang! Prosto w słup wiaduktu. Siedziała za swoim chłopakiem. Trup na miejscu.

Freddy nosił arafatkę i na pewno był z pięć lat starszy od nas.

Gdy żwirową drogą przetaczał się ciągnik lub kombajn, odciągaliśmy Pjotra na pobocze, gdzie mógł się paść. Kukurydza rosła wysoko, dlatego pojazdy dostrzegało się dopiero w ostatniej chwili, podczas gdy hałas otulał człowieka wcześniej, jak kokon drżącego powietrza.

– Grzeczny konik – powiedział Freddy. A do mnie: – Możesz wystrzelić obok niego z armaty, a i tak będzie się pasł.

Mój sąsiad Jelle, który od wakacji jeździł konno, poważnie kiwnął głową, jak gdyby nagle znał się na koniach.

Nie wydało mi się to zdrową reakcją.

– Ale to znaczy, że stracił swój instynkt samozachowawczy – zaryzykowałem.

Freddy stanął przede mną i zaczął wyjaśniać, że właśnie to jest najpiękniejsze w hodowaniu i oswajaniu, które trwa od niepamiętnych czasów: że dobrze wytresowany koń ślepo ufa człowiekowi.

– Tobie.

W następnej chwili Freddy wpadł na pomysł, od którego już nie można go było odwieść: że też muszę spróbować.

Nie znałem się na koniach. Polazłem z Jellem tylko po to, by zobaczyć Freddy’ego, choć wiedziałem o nim niewiele więcej niż to, że pracuje we frytkarni za stacją Shell na terenie parku przemysłowego i że u niego w domu, ten jeden raz, gdy się tam zjawiłem, na stole leżał pomięty banknot stuguldenowy. Jak normalny pomięty papierek, który – dajmy na to – zaraz zostanie wyrzucony. Tyle że z pieniędzy.

Poklepałem Pjotra po szyi; do tej pory jeszcze nigdy czegoś takiego nie zrobiłem albo nie śmiałem zrobić.

– No to trzeba będzie najpierw wrócić po siodło, a to kawał drogi – powiedziałem.

– Bzdura. Bez siodła też się uda.

– Ale jak mam wsiąść?

Jelle splótł dłonie, tworząc z nich strzemię, i skinął na mnie brodą. Kiedy jedną ręką uchwyciłem grzywę, a drugą położyłem na ciepłym końskim grzbiecie, uderzyło mnie, że z bliska wszystkie włosy były albo kruczoczarne, albo białe. Widziany z pewnej odległości Pjotr wyglądał na nieokreślenie szarego i łaciatego, zupełnie inaczej niż teraz. Kiedy zwróciłem na to uwagę, Freddy opowiedział, że Pjotr urodził się czarny, a za parę lat zrobi się całkiem biały.

– To półkrwi lipican. A źrebaki lipicanów rodzą się czarne. W wieku ośmiu, dziewięciu lat są białe.

Przesunąłem kolano po grzbiecie Pjotra i wyprostowałem się, zakleszczając uda, by nie spaść. Kiedy tylko ścisnąłem łydki, koń ruszył, wciąż żując trawę i trzęsąc bokami. Ponieważ nosiłem szorty, dotykałem skóry Pjotra swoim ciałem i bardzo dokładnie czułem ruchy jego łopatek. Poruszały się w górę, w dół, jak korbowody lokomotywy. Silnie, regularnie. Siedziałem i przemieszczałem się, mimo że sam się nie poruszałem.

Dlaczego dawało to takie poczucie siły? Freddy, Jelle, Pjotr i ja posuwaliśmy się wzdłuż pól ziemniaków i kukurydzy, ale jedynym, który nie musiał iść pieszo, byłem ja. Ja jeden mogłem swobodnie spoglądać z góry na liście kukurydzy. Z wysokości konia świat wokoło wyglądał inaczej: patrzyłem na kamienie na poboczu i suche dno w rowie pod innym kątem. Musiałem się schylać przed gałęziami, których inaczej w ogóle bym nie zauważył. Gdy unosiłem głowę, otwierała się przede mną szersza perspektywa niż ta, którą znałem: obejmowałem wzrokiem koryto kanału Deurze aż za zaporę i drewniany mostek dla rowerzystów, który niedawno na nim zbudowano. Horyzont rozszerzył się i pogłębił. Żaden człowiek nie był wyższy niż dwa metry dziesięć, ale wiedziałem, że teraz przewyższam o głowę najroślejszego Czarnogórzanina czy Nubijczyka. Czułem się wzniośle. Piechota to piechota, a jazda to jazda.

Prawie codziennie po szkole można było znaleźć mnie i Jellego w Tarpanie, a do tego przebywaliśmy tam weekendami i w czasie wakacji. Wybrukowane podwórze maneżu było naszym królestwem, mogliśmy wejść wszędzie: do siodlarni, na dach dużej szopy, by przykręcić obluzowany kawał blachy falistej, między głośno oddychające konie w stajniach, a nawet do domu właścicieli. Czasem wydawało się, że my, chłopcy stajenni i dziewczyny stajenne, tak jak konie znaleźliśmy w Tarpanie dach nad głową.

Rodzicom nic nie mówiłem, nic by nie zrozumieli. Przestałem jeść wędzone mięso końskie, choć nie przeszło mi przez myśl, by zostać wegetarianinem. We własnym pokoju w domu narysowałem węglem drzewnym naturalnej wielkości araba. Araby miały profil szczupaczy, jak dziobek wschodniego czajniczka do herbaty, oraz jedno żebro mniej niż inne konie: siedemnaście zamiast osiemnastu.

Ponieważ nie bałem się koni, mogłem pomagać przy siodłaniu czterolatków. Jeśli miałem prowadzić na padoku lekcje jazdy na kucu, wybierałem z każdym dniem bielszego Pjotra. Razem z Jellem trenowałem również gorącokrwistego wałacha dyrektora Królewskiej Fabryki Ceramicznej Goedewaagen, który wyleciał z siodła po tym, jak się nadział stopą na słup odrzwi. Pan Goedewaagen próbował jeszcze stanąć na nogi po tym upadku, ale pozostał na czworakach jak pies o łękowatym grzbiecie – w tej pozycji odwiozła go karetka pogotowia.

W zasadzie mieliśmy do dyspozycji wszystkie konie z wyjątkiem białego ogiera. Nie był on najdorodniejszym wierzchowcem w stajni, ale posiadał najwięcej szlachetnej krwi. Miał szyję jak sklepienie, srebrnosiwą grzywę o artystycznych lokach i oczy, które wyróżniały się tym, że były duże i czarne. Gdy mijała go klacz w rui, ogier ten zaczynał uderzać w ścianki działowe boksu na prawo i lewo. Jego chrapy były upstrzone pozbawionymi pigmentu plamkami, na szczęce po lewej stronie miał wypaloną literę „L”, a na lewym pośladku literę „P” – zwieńczoną cesarską koroną. Na drzwiach do jego stajni widniała tabliczka z imieniem:

CONVERSANO PRIMULA

Primula – lub w skrócie Prim – należał do Pieta. W ciągu pięciu lat, które spędziłem w Tarpanie, nie zobaczyłem ani razu, by właściciel naszej szkółki jeździeckiej dosiadł lipicana. Piet tresował Primulę, biegnąc bezpośrednio za nim niczym woźnica bez wozu, z rękami po obu stronach jego ogona. Jeśli w południe nie odbywały się żadne lekcje, wyprowadzał go ze stajni na „pracę na lejcach”. Inni dosiadali koni i dawali im ostrogi, ale dla Pieta Bakkera nie to było najwyższą formą dyscypliny, jaką można sobie wyobrazić. Nie potrzebował ostróg, spodni czy butów jeździeckich.

Pewnego razu zapytałem Pieta, co wyróżnia Primulę od innych koni.

– Jego krew – odpowiedział.

– Co jest z tą krwią?

– Jest niebieska. Bardziej niebieska niż jakiegokolwiek innego konia.

Przyglądałem się południowej sesji ćwiczeń. Primula potrafił galopować tak powoli, dosłownie w slow motion, że Piet mógł mu dotrzymać kroku, idąc. O to też chodziło: podczas pracy na lejcach człowiekowi nie wolno było biec. Siłę konia kierowało się przede wszystkim ku górze, przez co unosił się on z ziemi. Najlepiej dało się to zobaczyć podczas pasażu: wydawało się, że Primula podskakuje na trampolinie i za każdym razem na mgnienie oka zawisa nieruchomo w powietrzu.

Wyścigi konne sprowadzały się do wyczerpania, pędzenia do utraty tchu. Nie na darmo nazwano je gonitwami; zdaniem Pieta najlepiej je można było porównać do corocznych zawodów kolarskich na czas. Ale też bardziej wysublimowane formy jazdy nie okazywały się dostateczne wysublimowane. Skoki zaliczały się do atletyki. Dresaż – do ćwiczeń. To, co praktykowaliśmy w Tarpanie, zwano „klasyczną sztuką jeździecką” – nazwa mówiła sama za siebie: to była sztuka. Balet.

Po zakończeniu południowej sesji Piet wołał mnie do siebie na biały piasek otwartej ujeżdżalni. Podczas gdy Primula przeżuwał garść chrupek paszowych, Piet opowiadał, że rasa lipicanów kształtowana jest już od wieków. W cesarskiej stadninie habsburskiego dworu, położonej na górskim grzbiecie powyżej Triestu, od 1580 roku nadawano sylwetkę koniowi, który miał dźwigać królów i cesarzy. Koniuszowie dworscy Austro-Węgier powołali tam do życia szlachecką i czystą rasę. Siła i gracja, lojalność i chęć do nauki – te cechy zbiegły się w tym jednym zwierzęciu dzięki selekcji i krzyżowaniu.

Piet przebiegał opuszkami palców po kręgosłupie Primuli jak weterynarz i liczył poszczególne kręgi, począwszy od nasady ogona. Między trzynastym a czternastym kręgiem zatrzymał się i nacisnął na chrząstkę.

– Niezłe, co?

Chyba wzruszyłem ramionami.

Piet powiedział, że to znak rozpoznawczy lipicana: dzięki temu trzynastemu kręgowi koń wykazuje się uzyskaną w procesie hodowli elastycznością. To dzięki niej może wykonać sprężyściej niż inne konie lewadę: pozycję będącą kontrolowaną formą stawania dęba, czyli uniesieniem się na parę chwil na tylnych nogach. Była to poza, w której triumfujący wódz naczelny meldował się u swojego władcy, a także w której później uwieczniano go na obrazach lub rzeźbach.

Primula zrobił parę kroków w bok i zaczął rzucać głową.

– Inspekcja trwała dostatecznie długo? – Piet popatrzył na niego jak ojciec na syna i pogłaskał go po szyi. – Sam poczuj – powiedział do mnie.

Sądziłem, że chce, bym się przekonał, że ogier nawet nie jest wilgotny od potu, ale był.

– No i co? Czujesz?

– Co mam czuć?

– Kiedy dotykasz lipicana – wyjaśnił Piet – dotykasz historii.

Ze względu na czystą krew Conversana Primuli specjalnie dla niego budowaliśmy trybunę. Pomysł i inicjatywa wyszły od Leny, żony Pieta, która odkupiła partię ławek kościelnych za pośrednictwem ogłoszenia. Posłała po Freddy’ego, bo umiał jeździć ciągnikiem, i wręczyła mu świstek z adresem.

Jellemu i mnie pozwolono jechać z nim; każdy z nas siedział na jednym z błotników, obiema rękami trzymając się za osłonę rurową. Wkroczyliśmy do miasta przy akompaniamencie grzechotu ciągniętego płaskiego wózka: pod wiaduktem, obok mleczarni ACMESA i głównego biura przedsiębiorstwa wydobywczego, którego dyrektorem był ojciec Jellego.

Na kolejnych światłach zeskoczyłem z ciągnika.

– Czy numer siedemdziesiąty czwarty przy ulicy Groninger to na końcu w prawo czy w lewo?

Dama, którą zagadnąłem, wzięła ode mnie papierek i obrzuciła mnie wzrokiem.

– Szukacie synagogi?

– Nie, kościoła – odpowiedziałem. – Jedziemy po ławki.

Adres okazał się nieodległy, za rogiem w prawo. Numer siedemdziesiąty czwarty był wąskim budynkiem o trzech wysokich oknach z witrażem i takiej samej liczbie wieżyczek. Otworzył nam jakiś mężczyzna z mnóstwem łupieżu na ramionach. Wprowadził nas do środka po popękanych kaflach podłogowych. Patyna szarości osadziła się na rzędach ławek, na chrzcielnicy, kazalnicy. Podłoga była usiana pokruszonymi grudkami gołębiego łajna, a gdzieniegdzie – odłamkami szkła. Usłyszeliśmy, że mieściła się tu kiedyś synagoga, która po wojnie została przejęta do użytku jako zreformowany kościół. Od niedawna jednak zreformowani urzędowali w mniejszym budynku, dzięki czemu tę kupę cegieł będzie można w końcu zburzyć.

Słowo „synagoga” utkwiło mi w pamięci. Dopiero dwadzieścia pięć lat później w miejscu, w którym Freddy zawrócił ciągnik, umieszczono tablicę pamiątkową z napisem:

TU, WOKÓŁ NAS, POŁOŻONA BYŁA DZIELNICA, KTÓRĄ W 1940 ROKU ZAMIESZKIWAŁO 550 ŻYDÓW. PO WOJNIE SPOŚRÓD TYCH MIESZKAŃCÓW ASSEN WRÓCIŁO NIE WIĘCEJ NIŻ 25 OSÓB.

Jednocześnie z odsłonięciem tego pomnika supermarket Vanderveen wydał książkę o historii Żydów z Assen, w której napisano, że część wyprzedawanego wyposażenia została już w 1940 roku przetransportowana do Westerbork², by posłużyć do budowy obozowego teatru.

Ławki, które się ostały, miały cztery metry długości. Zwaliste rupiecie, ledwie dało się je unieść w trzy osoby: Freddy na jednym końcu, Jelle ze mną na drugim. Gdy tylko wychodziło się z tymi kolubrynami na zewnątrz, w twarz uderzał tuman kurzu. Wsunęliśmy je na wózek i przywiązaliśmy linami służącymi do lonżowania. Trzy obok siebie, dwie na nich.

Wróciwszy do Tarpana, Freddy pojechał prosto na poletko dla publiczności przy otwartej ujeżdżalni, gdzie ustawiliśmy ławki na podeście z palet, których ktoś się pozbył.

Kiedy trybuna była gotowa i Piet przyszedł ją obejrzeć, stała tam formacja dwudziestu ławek: po pięć w czterech rzędach. Piet przesunął dłonią po oparciach i obmacał również spody siedzeń, gdzie odkrył całą kolekcję przyklejonych zżutych gum. Przyglądał się temu z dezaprobatą. Mieliśmy szpachlą odskrobać te twarde jak kamień pypcie. Jeszcze mniej przypadła mu do gustu fatalna jakość drewna. Z jednego z oparć oderwał kawałek gołą ręką. Roztarł drewno na miazgę i pomaszerował z powrotem na zajęcia w krytej ujeżdżalni.

Ponad ramieniem zawołał:

– Rozebrać ten chłam. Złe kawałki na ogień, a dobre zostawić.

Zachowując pewien odstęp od Pieta, udaliśmy się po łomy i młotki stolarskie. No to nie będzie trybun.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl,

tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,

honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,

dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl

tel. 504 564 092, 605 955 550

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2014

Wydanie I