Inga Iwasiów

Umarł mi. Notatnik żałoby

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich
i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA
/ PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Fotografia na okładce © by SERENA TRERE
/ FLICKR / GETTY IMAGES / FPM
Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Copyright © by INGA IWASIÓW, 2013

Redakcja MAGDALENA BUDZIŃSKA
Korekty AGATA CZERWIŃSKA / D2D.PL,
KAMILA ZIMNICKA / D2D.PL
Redakcja techniczna i skład ROBERT OLEŚ / D2D.PL

ISBN 978-83-7536-674-7

Skład wersji elektronicznej: MICHAŁ LATUSEK / VIRTUALO SP. Z O.O.

Gala

Ten telefon odebrałam w pokoju hotelowym. Było gorąco, zapowiadano burzę, która niedługo potem na chwilę sparaliżowała miasto. Ekstremalna temperatura czasem kończy się czymś nieoczekiwanym, analizowanym wszechstronnie przez całodobowe stacje telewizyjne, kiedy indziej przechodzi w stany umiarkowane. Zdążyłam przed deszczem pójść na dworzec, po drodze zarejestrowałam kątem oka budynek Polskich Linii Oceanicznych, w którym kiedyś byłam. Owszem, liczenie wspomnień w dziesiątkach lat uprawiam przynajmniej od lat dziesięciu, jednak cienie czarnych dziur tam, gdzie znajdować powinnam konkretne obrazy, obserwuję od niedawna. Kupowałam w Orbisie bilety kolejowe? Rezerwowałam miejsce na promie do Szwecji? Odwiedzałam kogoś w głównym biurze i tylko po drodze rzuciłam okiem na kolejkę przed kontuarem, ciesząc się, że niczego stamtąd nie potrzebuję?

Dworzec dopiero co oddany do użytku po renowacji, w ostatniej chwili przed Euro 2012; budynek PLO cały zanurzony w minionym, poszarzałym przepychu. Coś gdzieś kiedyś było. Kiedy indziej zachwycałabym się i starannością przebudowy, i śladami czasu. Tym razem, tamtego dnia, kupiłam bilet do tych, którzy tymczasem tkwili w paraliżu po sobotnich godzinach między dziewiątą a jedenastą, pełnych niedowierzania, grozy, działania, telefonów, informowania pozostałych, organizowania występu temu, który już nic nie zrobi, ale nie jest obojętne, jak wypadnie. Na szczęście mieli do podjęcia decyzje: kogo zawiadomić, co zamówić, w którym pokoju usiąść. Z całą resztą jakoś chcąc nie chcąc, czekali na mnie. Przede wszystkim z raportem z ostatnich chwil i z rozpaczą. Raport i rozpacz będą przez kolejne miesiące wchodzić w kolejne fazy, ale ja pozostanę najlepszą słuchaczką. Godzę się z tym, biorę rolę. Jestem jedynaczką, komu więc matka miałaby opowiadać o naszej stracie? Kto miałby cierpieć z powodu niemożności jej przebolenia – z nią, nad nią, równolegle, za siebie? Przede wszystkim zaś – za niego, bo skoro umarł, muszę jeszcze bardziej mieć go w sobie. Na razie trudno przeglądać rodzinne fotografie, utrwalone na nich życie boli, choć gdy zamyka się migawka, nie pozujemy do tragedii, raczej do łagodnych sentymentów, przechwałek, śmiechu, żartu, święta i codzienności.

Stoję na jednej nodze w jeziorze, udekorowana wieńcem z lilii wodnych. Uśmiecham się do taty. Przytulam misia na Krupówkach. Uśmiecham się do taty. Poprawiam kolanówki na tle Wałów Chrobrego. Uśmiecham się do taty. Przymierzam strój Chinki na przedszkolny bal. Uśmiecham się do taty. Podpisuję akt ślubu. Uśmiecham się do taty. Wychodzę ze szpitala z dzieckiem na ręku. Uśmiecham się do taty. Leczę kaca w Wigilię. Uśmiecham się do taty. Poza tym wiele trudnych do odgadnięcia póz i sytuacji. Będzie jeszcze o fotografiach, jeśli damy radę wziąć je do ręki, my wszyscy zaangażowani w tę historię.

Nie wiem, czy dobrze robię. Nie lubię autotematycznych wstawek, mam wrażenie, że zastępują opowieść, gdy przychodzi impas, zagadują, zapisują pustkę. Były obowiązkowe w czasach moich studiów polonistycznych, ich obecność świadczyła o wysokim poziomie tekstu. Autotematyczne automatycznie znaczyło literackie. Same historie ceniliśmy mniej od ich szwów zostawionych na wierzchu. Specyficzna moda: kożuchy, swetry i proza z zostawioną na wierzchu fastrygą, ze ściegiem na okrętkę. Na autobiografię nie jestem gotowa, ale tym razem nie mogę udawać, że proces pisania jest oderwany ode mnie. Nie wiem, czy dobrze robię, ponieważ nie wierzę w terapie, w żadne terapie poza tabletkami i samokontrolą, więc nie mogę tego pisania uznać za lekarstwo.

W czerwcowy, gorący, jasny sobotni poranek pisałam tekst o chichocie. Był prawie gotowy, to znaczy kiedy indziej uznałabym go za prawie gotowy, następnego dnia wieczorem poprawiłabym jeszcze parę akapitów i wstawiła przecinki. Teraz od razu wysłałam go do redakcji, w stanie surowym, uprawiając krzątaninę w szoku. Zanim dotrze – wyczyścić pole. Wysłać, powiedzieć organizatorom festiwalu, że wyjeżdżam, spakować walizkę. Osoba dotknięta w ten sposób powinna pozostać w miejscu, krzyczeć, zastygnąć w bezruchu, odmówić przyjmowania pokarmów. Ktoś powinien po nią przyjść, zająć się mailami, powiadomieniami i walizką. Samodzielność, samowystarczalność. Konieczności. Tak mi siebie żal, kiedy myślę o tym. O wysyłaniu tekstu, powiadamianiu organizatorów, pakowaniu walizki, kupowaniu biletu, oddawaniu klucza, zamawianiu taksówki. Ja na fotografii nad walizką. Uśmiecham się w pusty ekran swojego iPhone’a. Dlaczego nigdy nie pozwalam zawalić się światu?

Było parno, widok z dziewiątego piętra hotelu Gdynia, najlepszy marynistyczny widok w Polsce. Za godzinę miała się zacząć próba gali Nagrody Literackiej Gdynia. Miałam na niej wystąpić w imieniu nieobecnych autora i wydawcy. Od rana żałowałam narzuconej wymogami transmisji przerwy w pięknym dniu, określenie „próba gali” skłaniało do drwin, chciałam skończyć pisanie tekstu o chichocie i pójść na plażę. Włożyć na galę fikuśną bluzkę i nowe buty. Denerwowała mnie nieoczekiwana próba wieczoru, wyrwa w pięknym dniu. Próba wejścia na antenę nieznoszącą chaosu. Ustawianie spontanicznych przeżyć, kiedy wolałoby się leżeć na piasku, stać przed lustrem, smakować powietrze, wchodzić do knajpek na kawę, obserwować uczniów pijących wino po odebraniu świadectw. W filmach katastroficznych pierwsze dwadzieścia minut składa się z takich szczegółów. Ktoś idzie do fryzjera, ktoś przypala jajecznicę, ktoś wyprowadza psa, ktoś się złości z powodu drobiazgu. Oczywiście ktoś inny ma tymczasem wielki konflikt z kimś innym, rozwiązywany w ostatnich dwudziestu minutach filmu.

Zawsze tak jest: prawdziwą wyrwę robi nieoczekiwana wiadomość, zwykle telefoniczna. Zdarzenia mogą mieć różne sekwencje. Bohater dowiaduje się o wypadku, o wezwanym pogotowiu, o diagnozie. Ja odbieram telefon ufnie, spodziewając się czegoś banalnego. Na przykład potwierdzenia godziny powrotu, pytania: „Co robisz?”, „Ładna pogoda?”. Po ostrzegawczym: „Jesteś w hotelu? Siedzisz?”, myślę, boję się w niewłaściwą stronę. Wtedy pada to zdanie: „Ojciec nie żyje”.

Czepiam się tego zdania, jakby miało podtekst, było próbą generalną, jakby dopowiedzenie mogło je unieważnić, cofnąć, zmiękczyć. Moje: „Jak to?”, „Niemożliwe”, „Nie, nie”, „Jak mógł umrzeć?”, są zagadywaniem, prośbą o ułaskawienie. Nie chcę tej wyrwy w pięknym dniu i mam obowiązki. Od razu myślę o tym, jak udane były cztery minione doby. Dowartościowuję każdą minutę, na którą inaczej nie zwróciłabym uwagi. Promenada, słońce, przypadkowe spotkania z innymi uczestnikami festiwalu, długie śniadania. Samotność i bycie z ludźmi dawkowane w odpowiednich proporcjach. Panowanie nad rzeczywistością. Gładkość świata, otulającego mnie czymś miękkim, karmiącego jakimś gigantycznym tiramisu, szczodrego. Wyjątkowo dobre dni, jeszcze nie urlop, lecz środek kanikuły. Nareszcie. Mam coś z życia nareszcie.

Nie chcę tej wyrwy. Boję się przerwać rozmowę. Póki trwa, może coś się zmieni, odstanie. Wiem, że po rozłączeniu zobaczę laptopa z niedokończonym artykułem, nieład obok walizki, poczuję odległość sześciu godzin jazdy pociągiem, oddzielenie od nich tam, zastygłych w pustym nagle mieszkaniu, w chwilę po tym gdy ciało ojca obcy ludzie wyniosą do windy.

Bo mój ojciec właśnie stał się ciałem. Do wyniesienia.

W pierwszej chwili pomyślałam, że coś złego stało się mojej synowej. Poprzedniej nocy zatelefonował do mnie syn. W drodze ze szpitala, sprzed szpitala. Pytał mnie o nocne autobusy w Warszawie. Wiedział, że nie mogę wiedzieć. Nie znam rozkładów jazdy w żadnym mieście, tym bardziej w stolicy. Preteksty mają zasłaniać cel i powód takich rozmów. Chodzi w nich o oparcie się na kimś. Jego żona miała atak wyrostka robaczkowego. Odwiózł ją na chirurgię. Wyszedł w noc, siedzenie na szpitalnym korytarzu nie miało sensu. Postanowił wrócić rano z potrzebnymi rzeczami. Nagle był na ulicy tego miasta, które wybrał, ale które ma dla niego zagadkowe przebiegi, choćby linii autobusowych; stał przed szpitalem zupełnie sam, zmierzał do mieszkania, które od początku było jej i jego. Musiał się wystraszyć, chociaż nie jest strachliwy.

Nie lubię gadania o odcinaniu pępowiny. Chcę, żeby w takich chwilach moi synowie mogli dzwonić do mnie, żeby dzwonili. No, nie tak. Nie chcę dla nich takich chwil, chętnie bym im wysłała życie puchem. Jednak niech dzwonią.

Pytanie „Jesteś w hotelu?” zabrzmiało dalszym ciągiem tej nocy. Nie zdążyłam sformułować w myślach sensownej odpowiedzi, obiłam się o przerażenie i radość, bo mogło być tak, że coś źle albo że bardzo dobrze. Musiał być związek między nocnym i południowym telefonem, w jednej dobie nie mieszczą się dwa wydarzenia zakrzywiające czasoprzestrzeń. Nie zdążyłam pomyśleć w inną stronę, zacząć przeglądać innych możliwości. W ogóle nie zdążyłam w tej mgławicy przeczuć zaprowadzić jakiegokolwiek porządku, kiedy padło zdanie: „Ojciec nie żyje”. Próbowałam wobec tego przytrzymać to zdanie w powietrzu, ściślej mówiąc – na łączu. Bez kropki, bez puenty, bez nieodwołalności. Oczywiście nadaremnie, bo trzeba było dać im tam, na miejscu, spokój. Nie mieli czasu na uświadamianie mi niewidocznego z odległości stanu rzeczy. Wystraszyłam się tego, co będzie, kiedy odzyskam czucie, więc zaczęłam pisać maile, wysyłać SMS-y, telefonować. Potem wyszłam na gorącą ulicę, w oślepiające słońce, poszłam w stronę dworca, żeby kupić bilet z powrotem, a właściwie do miejsca, którego jeszcze nie znałam, chociaż półtora roku wcześniej umarła mi babcia. A dziesięć lat wcześniej ciotka, a paręnaście lat temu dziadkowie od strony matki. Po drodze kilkoro przyjaciół, znajomi, sąsiedzi. Ktoś, kto mnie dotykał, komu wydawało się, że mnie kocha. Nawet nie umiem policzyć kto kiedy.

Moja mama mówi, że takie śmierci bardziej nas dotykają, gdy jesteśmy starsze, bo miałyśmy więcej czasu na przyzwyczajenie się do życia z bliskimi. Ta myśl dotyczy śmierci rodziców, dziadków i kochanków. Nie wiem, czy jest prawdziwa. W przypadku śmierci dzieci sprawa jest nieoczywista. Dzieci w wieku dziecięcym i dzieci dorosłe. Przeżyć własne dziecko, tak się mówi, zawieszając głos, kręcąc głową, wstrzymując oddech. Im młodsze, tym dłużej będzie trwało owo „przeżyć”, ale im starsze, tym więcej raniących wspomnień. Im młodsze, tym więcej mamy sił na wyrzucanie losowi niesprawiedliwości. Im starsze, tym łatwiej byłoby nam, starszym, oddać za nie własne, sterane życie. Szkoda, że nie ma z kim dobijać takiego targu.

Wiele zależy od miłości. Moim zdaniem wszystko zależy od miłości.

W drodze powrotnej z dworca… dokąd wracałam? Nie było powrotu. Pokój hotelowy trwał w przedczasie, w niewinnej epoce sprzed trzech godzin, wypełnionej gładką przyjemnością miejsc do wynajęcia, rozmów o literaturze, niechby najbardziej dramatycznej i autobiograficznie wiarygodnej, niechby posttraumatycznej, zawsze jednak, tak czy owak, papierowej, zawsze pisanej ex post. W tym pokoju przez lata musiały się dziać różne rzeczy, uciekano do niego z domów z betonu, żeby uprawiać wolną miłość, jeśli kogoś było stać na taką ekstrawagancję. Poza tym przyjmował nudnych gości w nudnych delegacjach. Ilu odebrało w nim wiadomości o śmierci? Może ktoś za ścianą, obok, może ktoś na tym samym piętrze? Kto z gości odszedł, mówiąc eufemistycznie? Bo potocznie: każdy. Po nocy, dwóch zabieramy swoje walizki.

No więc w drodze do hotelu, do dusznego pokoju, w którym musiałam przeczekać kolejne dwie godziny, spotkałam M. T. Szła w moim kierunku uśmiechnięta. Powiedziałam jej, izolując się w ten sposób od ulicy, od dnia, od tych czterech poprzednich dni i od wieczoru, który ją czekał, który czekał na wszystkich innych, „Mój ojciec umarł”. Umiała zamienić uśmiech w powagę, nie wyglądała na kogoś, kto wysłuchuje niechcianych intymności. Przytuliła mnie mocno i zapytała, czy chcę pomocy. Nie pamiętam sformułowania: czy mi trzeba, czy potrzebuję, czy odprowadzić mnie dokądś? Zrozumiałam „czy chcę”. Jasne, że chcę. Każdy by chciał. Nie wiadomo, niestety, jak pomóc, co można by zrobić. Wyobraziłam sobie przez chwilę, że ona lub ktoś inny odprowadza mnie na dworzec, pomaga nieść walizkę, kupuje mi wodę. Przytula raz jeszcze. Odwołuje swój udział w gali. Odwołują galę. Kończą przed czasem Euro. Nie muszę iść, nigdy, donikąd, wszystko ulega zamrożeniu. Ulica, zatoka, las, tory kolejowe. Upał przechodzi w mróz. Ona zagaduje moją bezradność, przekonuje, że dam radę. Dojadę na miejsce, włączę się w przemianę mojego ojca w ciało ojca, pójdę za trumną, a wreszcie przestanie boleć, zapomnę, trzeba żyć dalej. Silna pokusa. Nie chcę, nie chciałam pomocy.

To przytulenie na środku Świętojańskiej jakieś pół godziny przed katastrofalną burzą, już po próbie gali, mocne, przytrzymane, zapamiętam na zawsze. Wiele osób złożyło mi wyrazy współczucia, ściskało ręce, brało mnie w ramiona, płakało ze mną. Były nekrologi, kwiaty, obecność. Na pogrzeb przyszło mnóstwo ludzi. Asystowali mojej stracie, chociaż całkiem wielu nigdy nie widziało mojego ojca. Tam też, na Cmentarzu Centralnym, nie mogli go zobaczyć. Przepraszam, mogli, na fotografii opartej o urnę. Bardzo udanej, choć trochę nieostrej. Gest z gdyńskiej ulicy zapamiętam nie dlatego, że był pierwszy, lecz że, powiedziałabym, powołał mnie do życia w roli półsieroty. Był spontaniczny, silny, wykonany natychmiast, gdy skończyłam wypowiadać zdanie. Sztywne ciało zwiotczało na moment. Potem szłam, chwiejąc się lekko, widząc jeszcze, że M. T. opowiada po angielsku swoim koleżankom o powodach naszej pantomimy. Tłumaczy z gestów na angielski. Wyjaśnia, jaki dramat przeciął im drogę podczas przechadzki. Stały przez chwilę poważne, sama bym lepiej nie przystanęła przy czyjejś śmierci i nie umiałabym, na pewno nie umiałabym lepiej okazać współczucia. M. T. i dwie cudzoziemki pierwsze zobaczyły mnie osieroconą.

W pierwszych dniach, tygodniach, nawet po trzech miesiącach, jeśli kogoś spotykamy rzadko, ludzie czują się zobowiązani zapytać o żałobę. I jak się trzymamy. Nie wszyscy. Niektórzy uważają, że nie wypada. Poza tym dorośli mają obowiązek uporać się ze smutkiem, nie leźć innym w oczy z tym katastroficznym, depresyjnym nastrojem. Ten obowiązek bezwzględnie dotyczy osób uważanych za silne. Odnoszących sukcesy. Normalnych. Niebiorących zwolnień z każdej okazji. Wyrabiających się. Zwolnione są z niego osoby w permanentnym, widocznym kryzysie. Budzące litość. Rozchwiane emocjonalnie. Na rozciągliwej granicy. Takim osobom wolno przechodzić załamanie nerwowe, więc nawet pół roku, rok po stracie są cierpliwie pytane o uczucia. Trudno, takie już są, więc warto im pomóc, żeby z kolei nie musieć czytać ich nekrologu. Nie każdemu przysługuje równa porcja społecznej żałoby. Trzeba uznać ten fakt za naturalny. Gdyby pozwolić sobie i innym na płacz, ciągle siedzielibyśmy zalani łzami przy trumnach, bo zawsze komuś obok ktoś. Pascalowska dewocja, w wieku dojrzałym nie wolno jej ujawniać. Podobno i tak żyjemy na mentalnych cmentarzach, mamy niedobory radości, nie umiemy się śmiać, jesteśmy martyrologiczni, defetystyczni i zbyt serio. Tak więc lepiej trzymać dotkniętych żałobą na dystans, robiąc ustępstwa w przypadkach skrajnych, grożących kolejną śmiercią, czyli wtedy, gdy ktoś na naszych oczach tonie, wpada w głęboki przerębel. Pozostali, sorry, widać ocaleli, w końcu wszyscy jesteśmy śmiertelni, więc nie będziemy w kółko gadać o tej wstydliwej przypadłości, jaką jest ostatni oddech, stężenie pośmiertne, rozpad, a zwłaszcza rozkład. Nie będziemy się wlec na cmentarze, rozwłóczyć szczątków po kawiarniach, bez końca wspominać w mieszkaniach. Kiedyś było więcej sfer, teraz jest tylko prywatna i publiczna, sama o tym dużo napisałam. No więc skoro tak, przestrzegajmy zasad bezpieczeństwa emocjonalnego poza domem. Płacz w domu, nie narzucaj się nikomu. Krótko mówiąc: wciąż chętnie dałabym się tak przytulać każdemu spotkanemu przyjaznemu człowiekowi, bo nadal jestem porażona uderzeniem śmierci, ale okres ochronny się skończył i żaden NFZ nie potwierdzi mojego L4.

Tradycja noszenia żałoby miała ten pozytywny efekt, że wywoływała szacunek, wyróżniała z tłumu. Osobie w żałobie nie robimy świństw, przynajmniej teoretycznie, czarny strój, krepa, wstążka mają odpowiednik we frazie „pogrążona w żałobie”. Skoro pogrążona, trudno spodziewać się po niej przechadzek po powierzchni i uczestnictwa w powszednich utarczkach. Piszę o żałobnych szatkach w czasie przeszłym jako o martwej tradycji, chociaż wiele osób ją kultywuje. Nie wyobrażam sobie tego w swoim przypadku. Na pogrzeb kupiłam czarną sukienkę, nosiłam ją przez całe wakacje, ale nie różniła się od ubrań, które lubię. Prawdę mówiąc, kupiłam też czarny biustonosz, czarne majtki, czarne rajstopy. Zdążyły się już sprać od 5 lipca. Obkupiłam się. Przez całe wakacje co rano patrzyłam na siebie w lustrze, myśląc i o tym, że tata nie zapomniałby tej sukienki pochwalić, zmartwiony wprawdzie trochę jej kolorem. Łatwo dałby się przekonać, że taka moda, że materiał wpada w szary, nieciężka czerń, letnia ciemnoszarość.

Poza tym grzeszyłam przeciw żałobie. Po śmierci babci prowadziłam zebranie Instytutu i pojechałam na konferencję ze studentami. Po śmierci taty nie zapomniałam o podpisaniu dokumentów, poszłam oddać głos w przewodzie doktorskim, żeby było kworum. Oglądałam komedie. Czytałam literaturę erotyczną. Byłam też na wakacjach, na Wyspach Kanaryjskich i w Grecji. Boże, byłam też służbowo w Greifswaldzie i w Rzymie, zwiedzałam kraje bałtyckie. W ciągu ostatnich dwóch lat jeździłam dużo, a w ciągu ostatnich czterech miesięcy jestem w permanentnej podróży. Podziwiam widoki, brodzę w ciepłej wodzie, weryfikuję uwagi poczynione przez reporterów na temat obyczajów motoryzacyjnych ludów Europy, przyjmuję wymyślne pokarmy, obmawiam bliźnich, wygłaszam sarkastyczne uwagi pod adresem polityków, cykam zdjęcia nad filiżankami kawy. Przeprosiłabym za to, gdybym wiedziała kogo. Myślę, że powinnam przeprosić siebie, zlitować się nad sobą. Nie mam już ani babci, ani ojca. Zasoby dobroci, po które mogłabym sięgać, uległy uszczupleniu. Kto wie, może są na wyczerpaniu. Może nie ma z czego czerpać, a ja naiwnie wmawiam sobie, że jakaś porcja czeka w zamrażarce?

Tak, przyjaciółka zapytała, czy przyjechać. Mówiła do mnie powoli, delikatnie dobierając słowa. Wyobraziłam sobie ten przyjazd i zaraz zrezygnowałam z pokusy. Musiałam wyruszyć sama. Gdzie bym ją położyła spać i kto by jej przedstawiał wszystkich krewnych? Poza tym: jak bym dała radę się trzymać, gdyby była w pobliżu?

Agnieszka G. napisała do mnie „moja biedna!”. Nie doczytałam tego maila, bo nie mogłam nad sobą płakać. Poprzedniego dnia chodziłam z nią i jej mężem po Lasach Oliwskich. Jeden z bardziej beztroskich, pięknych dni roku. Ich suka biegła przodem, nie tracąc nas z oczu. Po południu byliśmy na wernisażu. Artystka opowiadała o cierpieniu. Chodziło o profanację uczuć i jej skutki. Ktoś z widowni domagał się uporczywie szczegółowego odtworzenia przebiegu zdarzeń. Nie znał tej ogólnopolskiej afery, leżąca w centrum sali wystawienniczej korona bursztynowo-cierniowa zeszła na drugi plan. 29 czerwca. W drodze do Oliwy byłam zdenerwowana, bo nie skasowałam biletu. Nie lubię niespodzianek, kontrola biletów byłaby czymś takim. Nie wiedziałam, że kasowniki znajdują się przy wejściu na peron, myślałam, że są w pociągu. Cała moja zapobiegliwość, cała akuratność poszły na marne. Trzydzieści minut niepokoju. W drodze powrotnej miałam ważny bilet. Sprawdzałam co chwilę, czy leży spokojnie w kieszeni, w końcu włożyłam do kieszeni rękę i trzymałam go, sprawdzając z kolei nazwy stacji na planie. Nie miałam innych zmartwień poza legalnością swojego przejazdu.

Burza sparaliżowała Gdynię, przez ulice płynął potok. Stałam przed hotelem, wypatrując taksówki. Gdyby nie przyjechała, spóźniłabym się na jedyny pociąg. Jak zniosłabym tę noc i jak poradziliby sobie tam, na miejscu, w mieszkaniu rodziców, zaaferowani koniecznością odebrania mnie z dworca? Zaczęliby beze mnie?

Był 30 czerwca 2012 roku, wręczono nagrody literackie, na obszarze Polski spadło do dwustu milimetrów deszczu, nikt nie zauważył niczego wyjątkowego.

Doświadczenie

Pierwszą śmiercią obok mnie była śmierć bratowej babci. Umarła na raka żołądka, kiedy miałam siedem lat. Zostawiła dwoje dzieci, starszą ode mnie o dwa lata córkę i starszego od siostry o dwa lata syna. Związki rodzinne były ścisłe, dzieci mojego ojca i jego wujka oraz ciotki, czyli ja i troje kuzynostwa (tak nazywaliśmy to pokrewieństwo), spotykały się nie tylko z okazji świąt czy hucznie obchodzonych imienin. Bawiliśmy się, razem wyjeżdżaliśmy na wakacje, jedliśmy proszone obiady. Pilnowały nas i zabierały na dziecięce rozrywki nasze matki, na zmianę – ta, która akurat była wolna; matki pracujące zawodowo, robiące „wielkie prania” i przetwory na zimę, a mimo to mające czas na te wszystkie wypady, kinderbale i przyjęcia. W tamtych czasach, od połowy lat sześćdziesiątych do początku siedemdziesiątych, gry i zabawy rodzinne były bardzo ważne, poza tym na ich intensywność wpływały na pewno rozmaite przeszczepy dokonywane na tkance społecznej: moja babcia i jej dwoje rodzeństwa przenieśli się po wojnie do Szczecina spod Poznania, byli odcięci od reszty, potrzebowali kontaktów, sztukowali to, co im oderwano, odrastali w nowym miejscu.

No więc to była pierwsza śmierć za mojej świadomości: 20 kwietnia 1969 roku. Pogody nie pamiętam. Za świadomości (ograniczonej), bo gdyby chcieć odtwarzać kronikę zmarłych ściślej, najpierw straciłam wujka, najmłodszego brata mamy, Kazia, starszego ode mnie o niespełna rok, chyba o siedem miesięcy. Moja mama i babcia, jej mama, zdążyły być w tym samym czasie w ciąży, to znaczy pod koniec ciąży babci z najmłodszym dzieckiem jej najstarsza, miejska córka mogła powiedzieć: „Mamo, będę mieć dziecko”. Jak jej to powiedziała? Nie przez telefon, bo czy na wsi był telefon? Jeden, u sołtysa. Osobiście? Możliwe, wieś dziadków (docelowe miejsce przesiedlenia, przecież nie rodzinna) leży osiemdziesiąt kilometrów od Szczecina. Mogła napisać list. Nie wysłała telegramu, dziecko nie jest powodem do sięgania po nadzwyczajne środki. Do rodzenia i przybytku w rodzinie była przyzwyczajona.

Kaziu w połowie lat sześćdziesiątych wpadł pod motor przejeżdżający przez wieś. Ile motorów przejeżdżało tam wtedy na dzień? Był trzecim, a może czwartym dzieckiem, które utraciła babcia. Z siedmiorga lub ośmiorga (nie wiem dokładnie, jestem kiepską biografką rodziny) została ciotka, moja mama i jej dwóch młodszych braci. Babcia pochowała dwoje lub troje dzieci jeszcze w Samborze, a potem Kazia. Niedługo po babci, która umarła na raka po sześćdziesiątce, tragicznie zmarł najmłodszy z jej żyjących synów i, znów rak, średnia córka. Wszyscy byli dość młodzi. A najmłodszy Kaziu. Wielokrotnie słyszałam: „Nie możesz go pamiętać, pamiętasz?”. Znam opowieść o swoich zabawach z nim gdzieś w środku nie najlepiej prowadzonego gospodarstwa dziadków, przeflancowanych z podmiejskiego domu na Ukrainie na poniemiecką wieś. Jest jedna fotografia, może dwie. Wyblakłe, niewyraźne. Biorąc je do ręki, krewni mawiali, że byłam podobna do swojego rówieśnika wujka. Trudno zgadnąć, patrząc na małe zdjęcie zrobione na podwórku, może zresztą wcale nie jestem na nim ja, może nawet nie Kaziu, z czasem babcia mogła zapomnieć, które zdjęcie kogo przedstawia, a mnie w dzieciństwie ubierano w chłopięce ciuszki. Nie ze względu na jakieś niezrealizowane pragnienia rodziców, ale z powodu paczek. Żydzi mieszkający na pierwszym piętrze naszej kamienicy handlowali towarem z paczek. Nie wiem, czy rodzina życzyła im syna, czy sądziła, że łatwiej sprzedać ubranka chłopięce, faktem jest, że miałam taką wyprawkę.

Widywałam jeszcze, owszem, zdjęcie Kazia w trumnie, ale tu już trudno doszukiwać się podobieństwa. Leży ubrany jak dorosły, w typowej pozycji pochówkowej, a twarz na fotografii zatarła się od brania w dłonie. Nie jestem do niego podobna.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl,

tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,

honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,

dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl

tel. 504 564 092, 605 955 550

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013

Wydanie I