Zwrotnik Ukraina

Pod redakcją Jurija Andruchowycza

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce i fotografie wewnątrz tomu © by Jewgienija Biełorusiec

All rights reserved by and controlled through Suhrkamp Verlag Berlin

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2014

Copyright © for the Polish translations by Hanna Jankowska, Paweł Jarosz, Katarzyna Kotyńska, Karolina Niedenthal, Michał Petryk, Alicja Rosenau, Agnieszka Sowińska, 2014

Redakcja Wojciech Górnaś / Redaktornia.com

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Konsultacja rusycystyczna i ukrainistyczna Elżbieta Górnaś / Redaktornia.com

Korekty Anna Brynkus-Weber i Magdalena Kędzierska-Zaporowska / d2d.pl

Skład Zuzanna Szatanik / d2d.pl

Konwersja Michał Latusek

The translation was kindly supported by the Fund for Central & European Book Projects, Amsterdam

ISBN 978-83-7536-862-8

Wydawnictwo Czarne Sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa, tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Wołowiec 2014

Wydanie I

JURIJ ANDRUCHOWYCZ

Siedem bezpardonowych dni
albo
Rola kontrabasu w rewolucji

1. Prolog

Życie wędrownych aktorów nawet w czasie pokoju pełne jest wyzwań i niebezpieczeństw. Uważam, że to zupełnie niezłe zdanie na początek.

Jeszcze pod koniec października zjechaliśmy wszyscy – cała grupa artystyczna Albert – do mojego rodzinnego Iwano-Frankiwska. Kiedyś, nie tak znów dawno, ale też niezupełnie niedawno, trafiłem na historię mężczyzny, który zwał się Albert Wyrozemski i został publicznie spalony we Lwowie w 1641 roku. Historia zamykała się w kilku zdaniach, postanowiłem więc dofantazjować ją na tyle, by wyszło coś na kształt opowiadania. Od razu je napisałem.

Albert Wyrozemski został żywcem spalony za to, że „dopuścił się najbardziej haniebnego z ludzkich uczynków w całej historii miasta” – zaprzedał się nieczystemu. Odbywając karę w podziemnym karcerze klasztoru bernardynów, własną krwią wypisał na ścianie (bo papieru pod ręką nie miał), że zgadza się oddać duszę piekłu. I o tym właśnie mowa w opowiadaniu, ale nie tylko.

Kilka lat później za Alberta wzięła się mała grupka ogromnie utalentowanych ludzi: Ola, Ulana, Anatolij, Mark. Nie, to nie był przypadek. Ola jako pierwsza przeczytała go tak, że zdołała zobaczyć w nim miejsce dla głosu, gestu i mimiki Ulany, czarno-białej grafiki Anatolija, kontrabasu Marka.

I miejsce, i przestrzeń.

Tak właśnie zaczął nam się rodzić – czasem w bólach, czasem nad podziw lekko – teatralno-literacko-muzyczno-multimedialny performance Albert albo Najwyższa forma kaźni. Pokazaliśmy go na trzech różnych festiwalach, w trzech całkowicie odmiennych okolicznościach.

Na festiwalu ArtPole w Uniżu graliśmy pośród lipcowej nocy, pod gwiazdami, przy wtórze groźnego niczym chrzęst łamanych kości trzeszczenia chrustu w prawdziwym, żywym ognisku.

Na festiwalu Meridian Czernowitz graliśmy w wypełnionym do ostatniego miejsca teatrze imienia Schillera (obecnie Kobylańskiej) – tak wytwornym, że w dniu, kiedy mieliśmy próby, jedna za drugą przybywały tam młode pary na ślubne sesje zdjęciowe.

Na festiwalu GogolFest graliśmy w kijowskiej dzielnicy przemysłowej, w budynku obecnie nazywanym salą kinową, przez dziurawy dach na nas i na scenę siąpił deszcz i sypały się jesienne liście, przemilczę przybycie dwóch żywych gołębi, czarnego i białego.

No i tak – pod koniec października przez kilka dni dopracowywaliśmy i zmienialiśmy nasze przedstawienie, wzbogacaliśmy je o nowe fragmenty i liryczne dygresje. A wszystko ze względu na mające nastąpić tournée. Umówiliśmy się, że odbędziemy je w drugiej połowie lutego. Może w siedmiu miastach, a może nawet w dziewięciu, na zachodzie, wschodzie, południu oraz oczywiście w stolicy.

Wtedy, pod koniec października, nikt z nas nawet nie przypuszczał, że wkrótce na Ukrainie zaczną się masowe protesty pod wspólną nazwą Euromajdan. (Choć, szczerze mówiąc, wyczekiwałem ich niecierpliwie już od kilku lat, ale myślałem dopiero o jakimś 2017 roku).

Tym bardziej nie mogliśmy przewidzieć, że właśnie w drugiej połowie lutego tenże Euromajdan osiągnie krwawy punkt kulminacyjny, a liczba samych tylko zabitych protestujących zbliży się do setki. Jeśli chodzi o rannych, porwanych, poddanych torturom i pobitych, wciąż jeszcze nie znamy ich ostatecznej (i czy ostatecznej?) liczby.

2. Początek historii

Na Euromajdan do Kijowa przyjechałem 1 grudnia, w dniu jednej z najpotężniejszych manifestacji protestu, wywołanej bezprecedensową (wtedy jeszcze bezprecedensową), bestialską rozprawą z pokojowymi aktywistami, głównie młodzieżą, ale nie tylko, w nocy z 29 na 30 listopada. To był początek wojny, którą reżim Janukowycza wszczął przeciwko nam wszystkim. Na brutalne i krwawe zastraszanie stolica, podobnie jak cały kraj, odpowiedziała milionem protestujących. Po prostu musiałem znaleźć się wśród nich.

Tamtego dnia zostałem w Kijowie w istocie na cały grudzień. Nigdy nie zapomnę, jak w nocy z 10 na 11 grudnia ze wszystkich stron zbiegaliśmy się na Majdan, by naszą liczbą, żywą ludzką masą, obronić go przed szturmem milicyjnych oddziałów specjalnych. W tamte noce i dni nie nosiliśmy jeszcze hełmów ani innych elementów rynsztunku obronnego. Wszystko, co mieliśmy – to nasze ciała. Jeśli ich liczba na Majdanie przekroczy wartość krytyczną, uratujemy go. Tak pojmowaliśmy nasze zadanie. W nocy z 10 na 11 grudnia właśnie w taki sposób powstrzymaliśmy ich natarcie – dosłownie w kilka godzin zebrało się nas tam kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Dzwony klasztoru Świętego Michała biły na cały Kijów, zupełnie jak w jakimś XIII wieku, wzywając do protestu. Było w tym coś archetypicznego i średniowiecznego.

Któregoś z następnych dni, dokładnie 14 grudnia, całym „albertyńskim” składem spotkaliśmy się przed odbudowaną barykadą na ulicy Instytutskiej. Ola chciała usłyszeć od każdego z nas, czy w związku z sytuacją nie rezygnujemy z lutowego tournée. Pozostawały do niego dwa miesiące, ale było jasne, że sytuacja przez ten czas radykalnie się nie zmieni, a Euromajdan wciąż będzie stał. No chyba że zostaną przeciw niemu użyte miotacze ognia i czołgi. Ale to będzie równoznaczne z końcem świata. Nie tylko z końcem naszych projektów, opowiadań, wierszy, piosenek, przedstawień i wizji, ale z fizycznym końcem nas wszystkich.

Jednogłośnie postanowiliśmy stawić opór tej perspektywie i w żadnym razie nie rezygnować. W tym samym miejscu, przed barykadą na Instytutskiej, nagraliśmy filmik, w którym każdy z nas mówił o nieoczekiwanej aktualności Alberta, o czerni i bieli, o siłach nocy, które wstrzymują swój atak o świcie. I znów napadają nocą.

A potem do czerni i bieli dołączył kolor ognia. Płonęły opony na Hruszewskiego, drwa w metalowych beczkach przy namiotach, samochody aktywistów, komitety regionałów¹, sklepy i biura.

Właśnie wtedy ustaliliśmy ostateczną trasę naszego tournée: od 18 do 25 lutego, Frankiwsk, Tarnopol, Kijów, Zaporoże, Odessa. Po niej miał być Kamieniec Podolski, ale tam poproszono nas, byśmy przyjechali innym razem: wszyscy są na majdanie, miejscowym i kijowskim.

Czyli zaledwie pięć miast. Choć planowaliśmy całe dziewięć. A potem były antyplany – odwołać wszystko. A więc pięć to też już coś. Inaczej mówiąc, z antyplanów nic nie wyszło: sztuka i rewolucja chodzą w parze. Żadna rewolucja nie zrezygnuje ze sztuki już choćby dlatego, że karmi się jej ideami i emocjami. I odwrotnie – żadna sztuka nie wyprze się rewolucji, bo sama zawsze balansuje gdzieś na skraju przyszłości.

Dziś przyszło mi do głowy, że cały ten tydzień od 18 do 25 lutego w rzeczywistości zmieścił w sobie nie siedem, ale siedemset dni. Nie odwołaliśmy żadnego przedstawienia także dlatego, że tym, którzy strzelali do naszych przyjaciół w centrum Kijowa, i to nie tylko strzelali, ale starannie celowali w serce, oko czy pachwinę, chodziło właśnie o odwołanie – przedstawień, życia, ludzkiej godności, odwagi, twórczości, oporu. „Nie chce się wierzyć, że zaczynaliśmy w całkowitych ciemnościach, godzinę przed szturmem na Majdan” – napisała we wczorajszym liście Ola.

Dalej – niektóre fragmenty tamtych dni.

3. Frankiwsk

18 lutego w Kijowie skończyło się dziwne, udawane zawieszenie broni i znów zaczęły się śmiertelne starcia. Resorty siłowe nazwały to operacją Bumerang. Zwabiono ogromny tłum protestujących – głównie uczestników tak zwanego pokojowego natarcia, niechronionych nawet tarczami z drewna i kaskami, wśród nich kobiety – pod parlament, a potem zaatakowano z wielką siłą i z różnych stron ulicami Hruszewskiego, Instytutską i przyległymi zaułkami. Po południu podeszli pod sam Majdan, znosząc po drodze barykady i dobijając rannych. I nie tylko dobijając: w parku Maryjskim koło parlamentu świadkowie widzieli czyjeś pozbawione głowy ciało. Do szóstej wieczorem Majdan został zaciśnięty w ciasnym, duszącym kręgu. Najbliższe godziny miały przynieść najgorsze – jego całkowite rozpędzenie.

O siódmej rozpoczęliśmy przedstawienie minutą ciszy.

Szturm zaczął się o ósmej z minutami. Właśnie graliśmy ostatnią strofę wiersza Antonycza Surmy dnia ostatniego. Ostatnią strofę ostatniego dnia. W całej sali tylko my jedyni jeszcze nie wiedzieliśmy: zaczęło się. Kiedy wkrótce potem nasza sztuka się skończyła, publiczność wstała i zaczęła bić brawo z jakąś szczególną mocą. Jakby też po raz ostatni. W tamtej chwili wokół Majdanu płonął już ogień. To była ostatnia nadzieja obrońców – nieprzenikniona ściana dymu z palonych opon, drewna, szmat i wszystkiego, co wpadło w ręce. Ten ogień był rozpaczą.

„Andrij nie może rozmawiać. – Ulana schowała telefon. – Powiedział tylko: będą stać do końca”. Andrij to jej bliski krewny, na Majdanie od pierwszego dnia. Ojciec trojga dzieci. Ulana też ma troje. „Teraz będę miała sześcioro” – powiedziała.

I jeszcze tej samej nocy widziałem, jak w moim mieście płonął budynek Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Czyli budynek KGB. Czyli – jeśli się nie mylę – budynek gestapo. Uznałem, że choćby dla takiego widoku warto było dożyć tak przepełnionej rozpaczą nocy.

Kijowski Majdan jakimś cudem ją przetrwał. I nawet nieznany mi Andrij nie zginął.

4. Tarnopol

Następnego dnia jechaliśmy busem do Tarnopola. Most drogowy na Dniestrze w Niżniowie był kontrolowany przez posterunek miejscowej samoobrony. W takich czasach człowiek przekonuje się, że duże mosty nad dużymi rzekami to naprawdę obiekty strategiczne. Niżniowscy chłopi, uzbrojeni w kije i chyba widły, pilnowali, by żaden oddział resortów siłowych nie przedarł się na Kijów od zachodu. Rzuciliby się im pod koła, nie mam cienia wątpliwości.

Za to mknęły obok nas na Kijów wciąż nowe autobusy powstałego ludu. Już kolejny raz w ciągu tych paru miesięcy rewolucji ludzie rzucali wszystko i biegli bronić Majdanu. Niektórzy zostawali tam kilka tygodni, a potem wracali, inni jechali ich zastąpić. Niektórzy właśnie w tamtych dniach wyruszyli po raz pierwszy. Niektórzy z nich następnego dnia zginęli – po raz pierwszy i ostatni stanąwszy na Majdanie.

W Tarnopolu zaczęliśmy próbę, ale musieliśmy ją przerwać. Poprosili nas o to miejscowi technicy. Bulwarem Szewczenki, przy którym mieści się teatr, miała przejść procesja z pojmanymi berkutowcami. Wszyscy chcieli zobaczyć to zwycięstwo ludu nad znienawidzoną milicją. W oblężonych średniowiecznych miastach tak prowadzono przez korytarz hańby wymazanych dziegciem i wytarzanych w pierzu napastników. Do dziś nie wiem, czy tamtych tarnopolskich berkutowców wzięto w niewolę, czy może sami dobrowolnie przeszli na stronę ludu. Zapewne byli i tacy, i tacy. Prowadzono ich w kolumnie przez centralny bulwar miasta, rozbrojonych i poniżonych. Ich tarcze i hełmy stały się trofeami. Ich autobus był cały wymalowany w rewolucyjne hasła.

Po przedstawieniu znów dostaliśmy brawa na stojąco. Tamtego wieczora świeca zapalona w scenie finałowej nie wydawała się banałem.

Nocą po przedstawieniu wsiedliśmy w pociąg do Kijowa i zajęliśmy miejsca w przedziale. Ale nigdzie nie pojechaliśmy. Pociąg nie ruszał – godzinę, drugą. Potwierdziły się pogłoski, że połączenia kolejowe zachodu Ukrainy z Kijowem zostały zablokowane. Władze boją się, że Majdan będzie bezustannie zasilany przez wciąż nowych powstańców. Jako oficjalną przyczynę zatrzymania ruchu kolejowego na czas nieokreślony podano „podmycie torów na odcinku Teterew–Korosteń”.

W końcu pozasypialiśmy w zatrzymanym pociągu.

O ósmej rano kierownik pociągu poprosił, byśmy wysiedli; właśnie otrzymał wiadomość, że do Kijowa nie pojedzie. Pociąg zostanie do następnej nocy w Tarnopolu, a potem wróci do Czerniowiec. „Udusiłbym tego bandytę własnymi rękami” – powiedział z wyraźnym czerniowieckim akcentem. Było całkowicie jasne, kogo ma na myśli.

Mimo wszystko musieliśmy jechać dalej. Dobrze, że nasze kijowskie przedstawienie, na które bilety wyprzedano już kilka tygodni wcześniej, miało się odbyć dopiero następnego wieczora.

Z tarnopolskiego dworca ze wszystkimi rzeczami i kontrabasem dyslokowaliśmy się do Art-Café Koza. Tamtego ranka była ona swego rodzaju połączeniem rewolucyjnego sztabu, centrum informacyjnego i punktu powszechnej mobilizacji. Formowały się tam mniejsze grupy chętnych, by przedrzeć się do Kijowa samochodami i busami. Tymczasem wszyscy skupili wzrok na dużym ekranie z internetową transmisją z Majdanu.