Jurij Andruchowycz

DWANAŚCIE KRĘGÓW

Przełożyła

Katarzyna Kotyńska

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału ukraińskiego D W A N A D C I A T'   O B R U C Z I W

Projekt okładki i stron tytułowych  K A M I L   T A R G O S Z

Zdjęcie Autora na IV stronie okładki © by R E N A T E   S C H M I D G A L L

Copyright © by J U R I J   A N D R U C H O W Y CZ, 2003

Copyright © for the Polish edition by W Y D A W N I C T W O   C Z A R N E, 2005

Copyright © for the Polish translation by K A T A R Z Y N A   K O T Y Ń S K A, 2005

Redakcja i korekta F I L I P   M O D R Z E J E W S K I

Redakcja techniczna R O B E R T   O L E Ś

ISBN 978-83-7536-689-1

Książka została wydana dzięki pomocy finansowej programu Unii Europejskiej Kultura 2000.

The book was published with the support of the Culture 2000 programme of the European Union.

Skład wersji elektronicznej M I C H A Ł   L A T U S E K  / VIRTUALO SP. Z O.O.

Spis treści

- Dedykacja

- Motto

- I PRZYPADKOWI GOŚCIE

- 1

- 2

- 3

- 4

- II Z KAMIENIA I SNU

- 5

- 6

- 7

- 8

- III CARUSO NOCY

- 9

- 10

- 11

- 12

- IV KOŃCZĄC

- ORFEUSZ CHRON(OLOG)ICZNY

- Źródła cytatów

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Christianowi, Sołomii i innym

Samotny druhu, jak w zasłonę ciemną,

tajemniczością świata tyś spowity.

W ten wieczór pełen wiosny chodźże ze mną

do karczmy na księżycu wypić okowity.

Bohdan Ihor Antonycz

I

PRZYPADKOWI GOŚCIE

1

W listach z Ukrainy Karl-Joseph Zumbrunnen pisał: Wszystko, czego sobie życzymy, o czym myślimy i czego się spodziewamy, z pewnością nam się przydarzy. Sęk w tym, że zawsze za późno i zawsze jakoś inaczej. Tak więc, gdy stajemy z tym twarzą w twarz, nawet tego nie rozpoznajemy. Dlatego przeważnie boimy się przyszłości, boimy się podróży, dzieci, boimy się zmian. Nie umiem stawić temu czoła, ale ze wszystkich sił udaję, że się opieram. Niedawno znów zaczęto tu na dłuższy czas wyłączać światło.

Ostatecznie nikt spośród najbliższych przyjaciół nie uzyskał od niego wyraźnej odpowiedzi na pytanie, po co tam jeździ. Dziewczyna, z którą spotykał się przez osiem lat (miała na imię Eva-Maria i nie wiadomo, kogo właściwie było w niej więcej — Marii czy Ewy), pewnego ranka oznajmiła, że ma dość. Razem z nią odprowadził do bramy kamienicy większą część swojej młodości — tę, w której z oszałamiającą, wzruszającą otwartością chwyta się wszystkie napotkane spojrzenia. Ale Karl-Joseph Zumbrunnen nie przestał jeździć na Ukrainę nawet po tym zerwaniu. Odrobinę się tylko przygarbił, co zauważyli jedynie najbliżsi, ponadto okulista musiał przepisać mu szkła o całą dioptrię silniejsze.

Podobnie nie przestał jeździć i wtedy, gdy ukraiński rząd znacznie skomplikował procedury wizowe, a także istotnie podniósł ceny usług konsularnych. Karl-Joseph, na nic nie zważając, przekraczał próg ich konsulatu, godzinami wysiadywał w poczekalniach razem z ochrypłogłosymi uciekinierkami z burdeli oraz wszelkimi innymi gastarbeiterami, kątem oka dostrzegał rzucane w jego stronę ciekawskie, ale najczęściej pogardliwe spojrzenia pokrytych coraz grubszą warstwą makijażu korpulentnych rosyjskojęzycznych sekretarek i dopuszczony wreszcie Przed Oblicze, znów powtarzał roztargnionemu urzędnikowi swoje nazwisko, imię, profesję i cel wyjazdu. Na pewnym etapie rozmowy urzędnik w końcu go sobie przypominał i obojętnie spuszczając wzrok, obiecywał poparcie.

Pierwszą swą podróż Karl-Joseph odbył na samym początku lat dziewięćdziesiątych. Zupełnie nowe państwo przyciągało w owym czasie na Wschód wielu podróżników. Jeśli przetrwają tę zimę — pisał w listach Zumbrunnen — będą mieli szansę na dobrą przyszłość. Teraz pod każdym względem jest tu bardzo ciężko, brak najbardziej podstawowych rzeczy, z wódką i zapałkami włącznie, tymczasowa pseudowaluta z każdą chwilą traci na wartości, ale nie należy zapominać, że to jest Wschód, i dlatego sfera materialna nigdy nie zyska tu decydującego znaczenia. Rozmawiałem z młodymi intelektualistami i niektórymi studentami — to nadzwyczaj interesujący ludzie i mogą oni radykalnie zmienić swój kraj. Adresaci jego listów tylko wzruszali ramionami: wszystkie te ekstatyczne notatki podróżne wydawały im się co najmniej banalne i naiwne, jeśli nie przepisane z dzieł zebranych jakiegoś Rollanda czy Rilkego. Karl-Joseph Zumbrunnen do Wiednia powrócił z początkiem lata, przywożąc drewnianego, lakierowanego orła, dwa włochate huculskie liżnyki (jeden dla swojej dziewczyny) i paczkę papierosów Watra. Karl-Joseph nie palił, ale czasem częstował watrą kogoś spośród swych lubiących mocne wrażenia gości — i tak w ciągu kilku lat od owego pierwszego powrotu paczka została opróżniona zaledwie do połowy.

Opublikował swoje fotografie z Karpat i ze Lwowa w kilku niszowych pismach, lecz osobna wystawa, pod zaplanowanym tytułem Europa. Przesunięcie Centrum, nigdy się w końcu nie odbyła. Nie pomogła nawet gotowość Karla do zmiany tytułu na nieco bardziej kompromisowy: Świat bez Rotha, świat bez Schulza. W ostatniej chwili interweniowały jakieś siły wyższe z muzeum archeologii i etnografii — wszystko rozsypało się w proch i pył. Ale Karl-Joseph nadal jeździł.

Pod tym względem był całkiem nietuzinkowy, co nie mogło nie wynikać z jego zawikłanej, podobnie zresztą jak u przeważającej większości jego austriackich rodaków, genealogii. Przez ostatnie cztery czy pięć wieków jego przodkowie tak starannie wszystko pomieszali — stanowo, etnicznie, wyznaniowo, politycznie oraz wybuchowo — że Karl-Joseph mógł z powodzeniem uważać się za potomka bawarskich browarników-anabaptystów, sudeckich poganiaczy mułów, tyrolskich serowarów, salzburskich lichwiarzy-bankrutów, soprońskich handlarzy soli, kilku bankierów-samobójców i także samobójców, ale biskupów, a oprócz tego innych barwnych postaci, wśród których byli również pewien połykacz ognia i noży z Leibach, i zezowata właścicielka teatru lalek z Tarnowa, publicznie spalona jako czarownica, i znany autor kalendarzy rolniczych z Mattersburga, i nie mniej znana feministyczna dziennikarka, też zezowata. Jedna z najdalszych gałęzi rodu Zumbrunnenów sięgała kompozytora Buxtehudego, inna — artysty Altdorfera. Ale nie można wykluczyć, że swoją pierwszą ukraińską podróż Karl-Joseph odbył pod wpływem rodzinnego mitu o pradziadku, fanatycznie rzutkim nadleśniczym z Worochty, później przeniesionym służbowo do Czortopola. O dziwo, pradziad także nosił imię Karl-Joseph. O dziwo, Karlami-Josephami nazwano łącznie dziewięć dziesiątych wszystkich mężczyzn z rodu Zumbrunnenów. Pradziad Karl-Joseph Zumbrunnen zapisał się złotymi zgłoskami w historii austriackiego (a może nawet światowego?) leśnictwa jako ten, kto w połowie XIX wieku zasadził drzewa iglaste i buki na wielkich połaciach łysych karpackich grzbietów. Tutaj nikt już o nim nie pamięta — pisał Karl-Joseph prawnuk w swoich listach — i wszelkie moje starania, by więcej się o nim dowiedzieć, są daremne. Można odnieść wrażenie, że w XX wieku rzeczywiście miał tu miejsce straszliwy kataklizm, coś w rodzaju wstrząsu tektonicznego, w wyniku czego wszystko, co wydarzyło się i istniało wcześniej, powiedzmy, przed trzydziestym dziewiątym rokiem, zapadło w niebyt. Rozmawiałem z kilkoma młodymi historykami; zapewnili mnie, że będą starali się o nadanie imienia pradziadka jednej z katedr tutejszej akademii leśnictwa. Ale nie o to mi przecież chodzi!

W dziewięćdziesiątym drugim jeździł dwa razy, w dziewięćdziesiątym trzecim tylko raz, ale za to na długo, przesiedział we Lwowie chyba pełne trzy dozwolone przez wizę miesiące. W dziewięćdziesiątym czwartym, gdy dotarły doń wyniki ostatnich wyborów na Ukrainie, uznał, że już nigdy nie uda mu się tam pojechać. Jego ówczesne listy cechuje szczególna ostrość i gorycz: Ten kraj miał wielkie szanse na przemianę i niemal błyskawiczny skok ze stanu permanentnej potworności i oligofrenicznej bezradności do co najmniej normalności. Okazało się jednak, że liczba tych, którzy w samym jego wnętrzu tego nie chcą, w ogóle nie chcą samego jego istnienia, znacząco przekracza wszelkie dopuszczalne granice. Wygląda na to, że dwa lata temu bardzo się myliłem. W sumie to nie moja sprawa, tylko ich, to oni każdego dnia dokonują własnego wyboru. Szkoda mi tylko tej mizernej garstki innych, których tu poznałem i z którymi nie najgorzej mi się współpracowało. Dziś wszyscy oni zamarli w przeczuciu zła — likwidacji i czystek, ktoś nawet wypowiedział gdzieś na głos słowo „emigracja”, ktoś inny — „podział, Galicja, Zbrucz”. Nie sądzę, by miała tu znaczenie dawka spożytego alkoholu: to były całkowicie trzeźwe komentarze. Oczywiście takie organizacje, jak stowarzyszenie historyczno-kulturalne Klub Dunajski, nie zostaną zamknięte już i natychmiast, stąd trzeba — póki tylko się da — zdążyć jak najwięcej zdziałać. Dlatego w drugiej połowie lipca tego samego dziewięćdziesiątego czwartego roku Karl-Joseph Zumbrunnen na długo zniknął w Karpatach, fotografując przeważnie stare cmentarze do planowanej wystawy Memento. Prawie miesiąc spędził między niebem a ziemią, orientując się w terenie według starych map wojskowych, zapobiegliwie przywiezionych z Wiednia, wędrując i dolinami rzek, i drogami gruntowymi, a niekiedy górskimi grzbietami, raz po raz wymawiając dziwne jak zaklęcie słowo „Gorgany”. Zachodził do wsi tylko po to, by dokupić nieco jedzenia — tuzin ukraińskich słów i gesty na ogół wystarczały; ktoś inny zapewniał, że już wtedy była z nim tłumaczka, ale to jakoś nie współbrzmi z tonem i nastrojem jego ówczesnych listów o samotności pod rozgwieżdżonym niebem. Tego lata nadeszły niezwykłe upały, trawa pożółkła jeszcze przed sierpniem i Karl-Joseph bardzo się opalił. Ponad wszystko lubił zanurzać się w niezliczonych górskich potokach i leżeć w nich w skupieniu, patrząc w nasycony, bez jednej białej chmurki, bezkresny błękit w górze. Deszcz nie padał już od dawna, więc wody w potokach wyraźnie ubyło, ale oczyściła się przy tym, nabrała zielonkawej przejrzystości i była cieplejsza niż zazwyczaj. A Karl-Joseph Zumbrunnen, jak wszyscy zresztą moi bohaterowie, ogromnie lubił wodę.

Pochodził z miasteczka Sitzgrass gdzieś na wschodzie, a może na południu Austrii (oto ono, przyjdzie je opisać ponownie, ale nie ma rady: gotyk kościoła, zegar na dzwonnicy, uliczka z pocztą i winiarnią, poranne gruchanie gołębi, chodniki, prawie wszędzie równo podzielone między pieszych i rowerzystów, na wzgórzu stary majątek barona — taki sobie Schlößchen, obecnie muzeum grafiki i rybołówstwa słodkowodnego — kasztanowa aleja, Alpy Wschodnie na horyzoncie, młyn wodny i kąpiele w zielonkawej wodzie). Tak, właśnie woda, pływanie do późnego wieczora koło starego młyna, nie wiedzieć czemu nie zbombardowanego podczas ostatniej wojny, nurkowanie w najzieleńszym, ciepłym wodnym wnętrzu z nigdy nie wypowiedzianą zabawną ideą, by już nie powrócić, na zawsze przepaść w głębinie, właśnie to i właśnie tak lawinowo nawiedzało czasem Karla-Josepha Zumbrunnena w słonecznych snach, podczas gdy w pochmurnych słyszał jedynie jakąś krzykliwą muzykę i nie mógł zrozumieć ni słowa z tego, co do niego mówiono.

Tego lata po powrocie z Karpat ze zdziwieniem dostrzegł, że na razie nic złego się nie stało. Wszyscy jego lwowscy znajomi mieli się dobrze, oczekiwana fala aresztowań i kurczenia się patriotycznych struktur jednak nie nadeszła. Niektórzy z przyjaciół twierdzili nawet, że wyszło nie najgorzej i że z nową władzą można i trzeba tak samo dobrze się porozumieć, to przynajmniej pragmatycy, co samo w sobie nie jest już takie złe, poza tym nastąpiło wyraźne odmłodzenie kierowniczych szeregów — czyli to, na co społeczeństwo od dawna czekało. „Teraz do władzy dochodzą nasi rówieśnicy — mówił pewien germanista, jego tymczasowy tłumacz, a skądinąd tłumacz Heideggera. — Kilku z nich znam, to znaczy znałem osobiście. Życie staje się ciekawe”. Karl-Joseph Zumbrunnen bez pośpiechu sączył przesłodzone mołdawskie wino, choć ciężar wciąż nie spadał mu z serca. Jego wystawa Memento odbyła się w kilku galicyjskich miastach, z towarzyszeniem tłumów odwiedzających i szaleńczo pokaźnych „lampek wina”. Jacyś oficjalni panowie i panie zawsze otwierali te imprezy speechami o nowym, wielkim państwie europejskim — Ukrainie, jakieś w miarę atrakcyjne dziewczątka niczym na skinienie reżysera odaliskowo wirowały wokół popularnego wiedeńskiego fotografa, przypadkowo i oczywiście niechcący ocierając się o niego jędrnymi pośladkami. Karlowi-Josephowi znów zaczęło się podobać w owym ciepłym kraju.

Jesienią tego samego roku, jak już zostało powiedziane, porzuciła go długoletnia wiedeńska przyjaciółka, gdy usłyszała, że na Boże Narodzenie Karl-Joseph znów jedzie do Lwowa. Powiadają, że o piątej trzydzieści cztery rano Eva-Maria musnęła wargami jego wciąż jeszcze opalony po karpackich wędrówkach dołeczek pod jabłkiem Adama — i było to po raz ostatni. Wtedy jeszcze nie nosił na szyi nieśmiertelnika z wygrawerowanym imieniem i adresem. Było to więc ostatnie lato, gdy jej ulubiony dołeczek mógł się opalić. Ostatnie lato, ostatnia jesień.

Natomiast już następnego lata Karl-Joseph pisał ze Lwowa, ani trochę nie ukrywając sztucznie podsycanej w sobie euforii: Pojawiło się dobre piwo! Pojawiły się nowe kawiarnie, a nawet przyzwoite restauracje! Coś się jednak zmienia — jakieś fasady itp. Zaczynam się nawet zastanawiać, czy nie przejść chwilowo z czarno-białego na kolor — rzecz jasna, nie z powodu piękna, ale dla historii. Z tego mógłby wyjść całkiem wesoły album: Lwów. Nowa skóra. Te próby przemalowania tutejszej powierzchni przywiezionymi z sąsiednich polskich bazarów zapewne fałszowanymi farbami byłyby nawet zabawne, gdyby nie godne wielkiego szacunku idealistyczne porywy nowych tutejszych przedsiębiorców. To naprawdę młodzi ludzie, którzy nade wszystko pragną zmienić swój kraj, i — odpukać w niemalowane — uda im się! I dalej: Doprawdy, grubo się myliłem, gdy na początku lat dziewięćdziesiątych pisałem, że bardzo szybko odnajdą najlepszą drogę rozwoju i błyskawicznie zmienią na lepsze położenie kraju. Następne lata pokazały, że jest on jednak zbyt wielki i nieruchawy, a tym samym nie dojdzie w nim do gwałtownych przemian. Ale — na szczęście — myliłem się również wtedy, gdy rok temu orzekłem, że na tym wszystkim trzeba postawić wielki i ostateczny krzyżyk. Bo rzeczywistość przyniosła nam nowe niespodzianki. Pożegnanie z młodością nie jest znów takie tragiczne, jeśli w ślad za nią przychodzi dojrzałość.

Ostatnie zdanie niezupełnie pasowało do wcześniejszego kontekstu amatorskiej analizy i przyjaciołom Karla-Josepha znów pozostało tylko wzruszenie ramionami. Ja jednak, jak sądzę, rozumiem, o co tu chodzi. Ale o tym później.

Jego listy z drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych to dziwna mieszanina prywatnej publicystyki, sprzecznych notatek z dziennika i niczym nie uzasadnionych emocjonalnych wycieczek w sfery graniczące z metafizyką. Ogromną przykrość sprawiają kontakty z niektórymi spośród tutejszych autorytetów — czytamy w jednym z listów. — Niedawno jeden z nich, były więzień sumienia i autor drugoobiegowych poezji, przez ironię władzy wyższej i miejscowych intryg dworskich usadzony na kuszącym stołku, przekonywał mnie, że jego naród liczy sobie niemal dziesięć tysięcy lat, że Ukraińcy mają bezpośredni kontakt z kosmicznymi siłami dobra i wedle kształtu czaszek oraz łuków brwiowych są stosunkowo bliscy do wzorcowego Aryjczyka, wskutek czego istnieje wymierzony przeciw nim światowy spisek, którego bezpośrednimi uczestnikami są najbliżsi pod względem geograficznym sąsiedzi oraz pewne wewnętrzne etniczne czynniki rozkładu — „Rozumie pan, o kim mówię, panie Zumbrunnen”. Później włożył mnóstwo wysiłku w wykazywanie mi kompletnej bezwartościowości kultury rosyjskiej; jak mu się zdawało, w proch i pył starł Musorgskiego, Dostojewskiego, Siemiradzkiego i Brodskiego (a nazwiska, już z samych nazwisk widać, krzyczał w ekstazie, ochlapując mnie od stóp do głów żółto-błękitną pianą swej śliny — Rubinstein! Eisenstein! Mandelsztam! Mindelblat! Rostropowicz! Rabinowicz!), najlepsze, że musiał to wszystko wykładać po rosyjsku, bo żadnego języka zachodniego ten prawdziwy praeuropejczyk nigdy nie zechciał się nauczyć. Musiałem przerwać jego chaotyczną wypowiedź kilkoma niewygodnymi pytaniami, w odpowiedzi na które jedynie tępo zamrugał. Zapytałem na przykład o rzecz następującą: „Dobrze, jeśli rzeczywiście macie tak starożytną i potężną kulturę, to dlaczego wasze toalety publiczne tak śmierdzą? Dlaczego te miasta w większości przypominają gnijące śmietniska? Dlaczego stare śródmieścia całymi ulicami niszczeją, dlaczego odpadają balkony, dlaczego w bramach nie ma światła, a pod nogami chrzęści tyle potłuczonego szkła? Kto jest temu winien — Rosjanie? Polacy? Inne wewnętrzne czynniki rozkładu? Dobrze, nie radzicie sobie z miastami, ale co z przyrodą? Dlaczego wasi wieśniacy — ci, jak pan mówi, dziedzice liczącej dziesięć tysięcy lat tradycji cywilizacyjnej — z takim uporem spuszczają całe swoje gówno wprost do rzek, i dlaczego wędrując po waszych górach, napotyka się dziesięciokrotnie więcej porzuconego żelastwa niż ziół leczniczych?”. Z trudem pohamowałem pokusę, by spytać o kwestię natury bardziej osobistej; dlaczego on sam, od niedawna kawaler orderu Księcia Włodzimierza, ma na ramionach tyle łupieżu. Ale już tego, o co zapytałem na głos, całkowicie wystarczyło, by wyraźnie ochłódł i podejrzliwie przypatrując się kształtowi mojej czaszki, długo i zawile tłumaczył, że nie widzi możliwości finansowego wsparcia naszej tegorocznej ekspedycji. Wszystko to prowadzi do bardzo smutnych wniosków, gdy tego typu państwowotwórczą postać, jakby na pośmiewisko wyrwaną z archiwalnych otchłani jakiegoś bardzo zwulgaryzowanego XIX wieku, zestawi się z tutejszą rzeczywistością. Piszę ten list w samym środku ciężkości zagubionej Europy, w przesiąkniętych opuszczeniem, chłodem, pleśnią i niekończącym się fikcyjnym remontem legendarnych pokojach hotelu George, gdzie typy o niedwuznacznie skulonych sylwetkach tajnych informatorów policji przynoszą mi liściki od znajomych, a zaspane i niedomyte bufetowe o nalanych cielskach — paskudną, przesłodzoną kawę; muszę przy tym słuchać hałaśliwej i pustej muzyki, patrzeć na jakieś tępe pyski, potylice i tyłki (nie patrzę w ich stronę, ale tego nie da się nie widzieć — w tym całe nieszczęście!), wdychać ich pot, perfumy, dym z papierosów, muszę wpadać coraz głębiej w ten tragikomiczny entourage, w tę cyniczną beznadzieję — i wierzyć, że oni naprawdę są potomkami starożytnych Egipcjan i Etrusków, czego dowodzą ich barwy narodowe i kalendarz obrzędów, odzwierciedlających całe piękno i harmonię stosunków Człowieka z Przyrodą i Stwórcą (s bolszoj bukwy, riebiata, s bolszoj bukwy!).

Jednakże w innym liście, chronologicznie niezbyt odległym od cytowanego, znajdujemy wyraźnie odmienne akcenty: Kto dał mi prawo pouczania ich, wytykania wszystkich tych dziur w jezdniach i złotych zębów? Żyją, jak chcą, bo są u siebie, a ja nie mam racji choćby dlatego, że jestem przybyszem. A najważniejsze, czego w żadnym razie nie można im odmówić, to ich dobre, pijackie ciepło. Według jakiejś najwyższej skali oni są o wiele bardziej ludzcy niż my. Mówiąc „ludzcy”, mam na myśli ich zdolność do nieoczekiwanego otwarcia się, dostrzeżenia nawet w nieznajomym kogoś bardzo bliskiego. Ot, choćby odległość 400–500 kilometrów, którą nasze intercity pokonują w niecałe cztery godziny, tutejsze pociągi potrafią wydłużyć do jakichś trzynastu. A jednak ludzie, w tych niewygodnych i jakby naumyślnie zbyt ciasnych przegródkach wagonów, rozkładają jedzenie i napoje, poznają sąsiadów, dzielą się każdą kromką chleba, opowiadają o najważniejszych, często bardzo osobistych sprawach. Życie i tak jest zbyt krótkie — dokąd się śpieszyć? To chwile najsilniejszych emocjonalnych wstrząsów, gdy dotykasz odkrytej nagle, ciepłej, wódczanej prawdy, znacznie ważniejsze od oficjalnego, zapracowanego pośpiechu i zamkniętej, fałszywej uprzejmości, pod którymi tkwią jedynie pustka i wzajemna obojętność. Podoba mi się, że niekiedy wszyscy oni zdają się jedną, wielką, bezgranicznie rozgałęzioną rodziną. Gdy częstują swoim prowiantem i wódką, mogą być nawet nieznośnie, nie do wytrzymania natarczywi, jeśli ktoś zacznie się wymawiać. I sądzę, że to nie dlatego, że artykuły spożywcze i wódka są tu znacznie tańsze niż u nas, ale dlatego, że ci ludzie naprawdę mają bardziej szczere i szczodre dusze. Stąd też wymawiając się od poczęstunku, odbieracie im prawo do porozumienia. Jakże odmienne to od klimatyzowanej, sterylnej i czystej, idealnie ogrzewanej, ale równocześnie pozbawionej ludzkiego ciepła atmosfery naszych rączych eurocity, powierzchownego prześlizgiwania się uśmiechów i nienaturalnej ciszy, z rzadka tylko zakłócanej pstryknięciem zapalniczki albo szelestem folii!

O tak, od połowy lat dziewięćdziesiątych Karl-Joseph Zumbrunnen w istocie zaczął sam w sobie dostrzegać, że przywyka i zaczyna lubić. Jakoś nagle i zdecydowanie — przechodził właśnie ze swojego osiemnastego wagonu do dziewiątego, restauracyjnego, w nieprzesadnie rozkołysanym pociągu osobowym z Iwano-Frankiwska do Kijowa — a więc, właśnie tam i właśnie wtedy, nagle i zdecydowanie, zrozumiał, że lubi chodzić takim szerokim krokiem, udając pewność siebie i znajomość rzeczy, lubi mijać się z idącymi z naprzeciwka w nazbyt ciasnych korytarzach wagonów i przedsionkach, lubi podpite spojrzenia i złote zęby konduktorek, podoba mu się, że pamięta nazwę następnej stacji — Zdołbuniw, podoba mu się, że ktoś przyniesie na niej do pociągu tanie piwo, podoba się, że ze wszystkim tak świetnie sobie radzi, że drzwi przedziałów na ogół są otwarte na oścież i że kiedy nareszcie dojdzie do dziewiątego wagonu, to spodoba mu się też niewątpliwie niezdrowe kolejowe jedzenie, i wymięte twarze, i ostre ruchy bywalców baru, i opięte skórami uda hałaśliwych bywalczyń, i tak samo krzykliwe żarty, z których nie zrozumie ani słowa, ale będzie wybuchał najszczerszym rechotem razem ze wszystkimi przypadkowymi rozmówcami, i — kto wie? — może nawet ich krzykliwa muzyka, w której zdoła rozróżnić tylko przypadkowe rosyjskie zwroty, w rodzaju podruga moja, wied’ niet u menia, ty obnimał jejo…

Zapewne właśnie dlatego w jednym z następnych listów pisał: Droga cudzoziemca pełna jest niebezpieczeństw i prób, ale nie ma nic słodszego ponad uczucie zżywania się z Obcym. W pewnej chwili dociera do ciebie, że mógłbyś tu żyć, i to bez przesady. I nie będzie niczym dziwnym, jeśli jutro zapragniesz już żyć i mieszkać tylko tu.

Do adresatów jego listów coraz jaśniej docierało, że nie obeszło się tu bez odwiecznej kwestii kobiecej. Ukrainki w owym czasie rzeczywiście zdobyły już na Zachodzie niejaki rozgłos — używano ich nie tylko jako seksualnych niewolnic, ale też w tradycyjnych związkach małżeńskich w kilku różnych krajach południa i północy. „To fajne babki — żartował jeden z kawiarnianych znajomych Karla-Josepha, dentysta, którego imię nie ma tu znaczenia. — Są seksowne jak kurwy i ani trochę nie zepsute przez feminizm”. Warto zauważyć, że od pewnego czasu Karl-Joseph nie zawsze adekwatnie reagował na podobne dowcipy, co trochę bawiło i intrygowało jego cotygodniowe towarzystwo, które wedle dawnego burżuazyjnego obyczaju co piątek zbierało się na kieliszeczek w prowadzonej przez Chorwatów kawiarni „Alt Wien”. W ten sposób mimo woli łamał on przyjęte w tym czysto męskim kręgu niepisane zasady, w szczególności obowiązkową swobodę werbalną i lekceważąco-elegancki pokazowy cynizm. Stary Charlie-Joe traci poczucie humoru, notowali w myślach, wszystko jasne, bez pudła: bye, bye, Charlie, wpadłeś jak śliwka w kompot, z głową w jakąś cipkę wpadłeś, dobrze ci tam, Charlie?

A naprawdę było, jak było: pogorszenie wzroku, niezwykła jesienna samotność, otępienie, niemrawe oczekiwanie wyjazdu na Boże Narodzenie (według starego stylu) do Lwowa, czterogodzinna rewizja na granicy w Czopie — cel prijezda, dopytywał się jeden z nich, w zimowej czapie z opuszczonymi uszami (choć nieco tępawy obywatel Republiki Austrii odpowiedział wyuczone „ciennikasz, foto”, sam jeszcze nawet się nie domyślał swojego prawdziwego celu), potem odwilż, ciepłe deszcze, karkołomne prześlizgiwanie się po lwowskich pagórkach, upaprane ulicznym błotem buty i nogawki, częste upadki, świąteczny wieczór w jakiejś willi na ul. Łysenki, starzy znajomi, nowi znajomi, nowa tymczasowa tłumaczka i pomocnica („Nie, panie Karolu, nie pomacnica!”), obżarstwo i opilstwo, pastuszkowie z barankiem, Pani Niezgraba (po pierwsze, na samym początku wylała na siebie kieliszek czerwonego wina, zaczepiwszy rękawem sukni w stylu ludowym; po drugie, boleśnie szturchnęła Zumbrunnena łokciem, gdy siadała do stołu po powrocie z myjni („Z łazienki, panie Karolu!”); po trzecie — wszakże do trzech razy sztuka! — skręciła nogę, ledwie unikając upadku na krętych schodach do piwnicy, dokąd zaproszono wszystkich na oglądanie szaro-czarnego malarstwa pana domu; Karl-Joseph zdążył ją złapać — i to być może nie tylko dlatego, że akurat stał o schodek wyżej; tym sposobem na pięć minut został bohaterem staroświeckiego filmu — Ratującym Damę przed Śmiertelnym Niebezpieczeństwem; „Alesz phoszę, alesz phoszę” — odpowiadał na jej podziękowania, bo machnąć ręką i zbyć wszystko parodią i kurtuazją nie pozwalały mu braki w zakresie ukraińskiego słownictwa; tak więc wciąż powtarzał „alesz phoszę”, a wszyscy bez sensu kręcili się wokół i przepychali, szukając pierwszej pomocy w przypadku skręcenia kostki; jakiś dobrze napity wąsacz-dyrektor (prorektor-korektor-erektor?) za trzecim podejściem zdołał usztywnić ją bandażem elastycznym („wszyscyśmy starzy karpaccy tropiciele!”), a co tu ma do rzeczy cielę, nie zrozumiał Karl-Joseph; potem wezwano taksówkę i Pani Niezgraba — a w rzeczywistości pani Roma Woronycz — kulejąc, przepadła wśród śliskiej, wilgotnej nocy, prowadzona przez własnego, pijanego bardziej niż obowiązująca w tym towarzystwie średnia męża, którego — jak się okazało — miała.

Potem minęło jeszcze kilka świątecznych, tak samo zachlapanych deszczami i resztkami śniegu dni i nocy; jakieś obdarte szopki, bardziej przypominające rozproszone po przegranej bitwie resztki dawnego wojska, natarczywe dzieci ostrzyżone na zero, które w pośpiechu kolędowały, fałszując z powodu mutacji — w ich kieszeniach można się było domyślać obecności noży i petard; potem w hotelu nawaliło ogrzewanie; potem znów je naprawiono, w samą porę — z Arktyki powróciły zwarte masy mroźnego powietrza; na Nowy Rok starego stylu wreszcie spadł śnieg i Karl-Joseph wykręcił jej numer, bo nagle przypomniał sobie, że ona zna jego język, a tym samym on może czuć się znacznie swobodniej i nawet spytać, jak jej kostka.

Od razu spodobało im się bycie razem, wspaniale asystowała mu przy realizacji kilku następnych projektów, nie tylko jako tłumaczka, ale też jako doświadczona doradczyni, biegła w wielu typowo lwowskich labiryntach stosunków międzyludzkich. Jednakże od pierwszego telefonu w sprawie skręconej kostki musiały minąć jeszcze prawie dwa lata zasadniczo zawodowej współpracy, a mówiąc ściślej, bolesnej, cierpkiej nieokreśloności, musiały nastąpić jeszcze dwa powroty Karla-Josepha do Wiednia i dwa kolejne przyjazdy na Ukrainę, aż wreszcie pewnego dnia stało się, co się musiało stać (jakaś nieproszona autorka powieści dla pań syknie tu jak żmija — precz z nią, precz!), tak więc, był to pokój w hotelu George, w którym rzucili się na siebie z taką oszałamiającą skwapliwością, że Pani Niezgraba ściągnęła zasłonę razem z nadgryzionym przez korniki karniszem, Karl-Joseph kolejny raz przekonał się, że nie radzi sobie z biustonoszami; za ścianą jacyś nieokrzesani Olbrzymi kontynuowali remont sąsiedniego pokoju, bez litości waląc w tęże ścianę swoimi Hipertroficznymi Szlakborami i Majzlami, i o coś się kłócąc brutalnym Językiem Zawodowym; ciąg dalszy przebiegł mniej więcej, może nawet więcej, a nie mniej, to znaczy całkiem nieźle, ale kiedy ciut później łoskot w łazience obwieścił, że Pani Niezgraba poślizgnęła się i ręką zawadziła o półeczkę z różnymi after-shave’ami, szamponami, dezodorantami i innymi takimi, Karl-Joseph Zumbrunnen, niespodziewanie samotny na pomiętych wśród ich pieszczot prześcieradłach, na zsuniętych razem łóżkach, zwrócił się do wysokiego hotelowego sufitu z retorycznym pytaniem, jak można posufać kobietę, która ma już niemal pełnoletnią córkę. I zamiast wysokiego sufitu sam sobie odpowiedział: „Wychodzi na to, że można”.

Robili, co mogli, ale warunki zewnętrzne wciąż się pogarszały. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych Ukraina trafiła jednocześnie na kilka czarnych list, prowadzonych przez nadmiernie bezstronnych obserwatorów z rozmaitych organizacji międzynarodowych. Podczas przekraczania granicy ukraińskiej zalecamy mieć przy sobie banknot dziesięcio- lub nawet dwudziestodolarowy — radzili czytelnikom autorzy przewodnika turystycznego Karpaty Południowe i Wschodnie (Londyn–Paryż–Berlin 1998). — To standardowa wysokość stymulacji dla ukraińskich celników, dzięki której można uniknąć długotrwałych, a niekiedy poniżających czynności na cle. Jeśli mimo wszystko znajdziecie się na terytorium tego państwa, byłej republiki radzieckiej, koniecznie zachowajcie niezwykłą ostrożność: wszelkie rodzaje przestępstw, w tym grabieże, okradanie samochodów, a nawet porwania, w ostatnich latach ogromnie się tam rozpleniły. Podobnie nie warto liczyć na pomoc ich policji z jej przerażająco niskim poziomem zawodowym i technicznym. W dodatku jej przedstawiciele nie znają żadnych języków europejskich, więc nikt was nie zrozumie, ale za to nieraz spróbuje oszukać. Wszystko to razem wzięte, podobnie jak wyłączenia prądu w długie jesienno-zimowe wieczory, jeszcze nie stanowiło dla Karla-Josepha tragedii — o wiele gorszym objawem była rosnąca bezczelność władzy i towarzyszące jej rozmarzanie w ludziach owego wewnętrznego piekła, któremu na imię strach. Wydaje mi się — pisał w którymś z listów — że nieodwracalnie dobiega kresu najszczęśliwsze w historii tego kraju dziesięciolecie. Niektórzy z moich przyjaciół mają wrażenie, że ich telefony znów są na podsłuchu. Jednakże całkowita powtórka z przeszłości nie jest możliwa: o ile dawna władza rozprawiała się z innymi za pomocą sądów, obozów i tzw. psychiatrii, o tyle obecny totalitaryzm nazwałbym pełzającym: w istocie, skrada się on w ciemności, wykorzystując metody kryminalistów. Być skazanym, nawet na tajnym, bezprawnym, ale mimo wszystko, proszę wybaczyć, prawdziwym procesie, gdzie z wysoko podniesionym dysydenckim czołem elegancko rzucasz systemowi otwarte oskarżenie, pamiętając, że na Zachodzie i tak się o wszystkim dowiedzą, to jedno; zostać cynicznie porwanym przez osobników w maskach i zaduszonym podczas tortur, a potem wyrzuconym bez głowy na pustkowiu — to co innego. Przepadają bez wieści politycy, dziennikarze, worki pieniędzy, i jeśli nawet ktoś zostaje później odnaleziony, to jako trup. Zza wszystkich niewyjaśnionych okoliczności bardzo wyraźnie przebijają podręcznikowe samobójstwa i wypadki samochodowe, niektórych rozstrzeliwują z bliska w windach albo na schodach ich własnych domów. Mało tego, na tak sprzyjającym gruncie przerażająco rozwinęła się też zwyczajna, niepolityczna przestępczość — przeciętnemu obywatelowi już nikt nie może zagwarantować bezpieczeństwa, a czarny rynek broni palnej niebawem będzie tu przeżywać swoje złote czasy. A na razie cóż — mrok, wszechogarniający mrok, wielogodzinne wyłączenia światła i poćwiartowane ciała w przepełnionych pojemnikach na śmieci.

I nieco dalej: Mimowolnie ułożyło mi się coś w rodzaju aforyzmu: państwo policyjne poznać po tym, że jego policja jest tak samo wszechmocna wobec uczciwych obywateli, jak bezsilna wobec przestępców.

Ale nawet po tych wyznaniach Karl-Joseph Zumbrunnen nie przestał jeździć na Ukrainę. Nie przestał, choć rządy krajów Unii Europejskiej już nie zalecały swoim obywatelom takich podróży. Ale cóż te rządy mogły wiedzieć o wietrznych, kamienistych grzbietach, o kolorze gliny na butach po tygodniowym marszu, cóż wiedziały o zapachach — drewnianych cerkwi, starych cmentarzy, potoków po deszczu? A już tym bardziej nic nie mogły wiedzieć o pani Romie Woronycz, o tym, jak pali w łóżku, albo jak szuka w mroku drogi do łazienki, wpadając na krzesła, albo po prostu oddycha tuż obok, albo gasi wszystkie światła, by się rozebrać, bo jak każda kobieta w jej wieku zaczyna już nieco wstydzić się własnego ciała.

Dlatego Karl-Joseph Zumbrunnen ani myślał podporządkowywać się zaleceniom zachodnich rządów. I oto cud mniemany: stałość jego upodobań została nagrodzona — w zeszłym roku odszukał go jeden z ważnych redaktorów ogromnego, prestiżowego wydawnictwa, specjalizującego się zarówno we współczesnych sztukach wizualnych, multimediach, jak i fotografii dokumentalnej, i zamówił u niego album krajobrazów karpackich pod roboczym tytułem Ojczyzna masochizmu. Popularny w ostatnich latach nurt kulturologii masochologicznej i masochoznawczej miał być podtrzymany dzięki martwej czy raczej zgwałconej naturze zniszczonych pejzaży; redaktora interesowało przede wszystkim połączenie zdeformowanej przyrody z industrialem, a ponieważ tam, na Wschodzie, industrial ulegał degradacji tak samo katastrofalnej, jak przyroda, to chodziło już o ruinę do kwadratu. „Rozumiesz — mówił redaktor — interesują nas wszystkie te zarośnięte krzaczorami cysterny i rurociągi, brzegi zatrutych rzek, martwe hałdy itd. Polska? Słowacja? Rumunia?”. „Jeśli kontekst Masocha ma dla was tak wielkie znaczenie, to Ukraina” — jak najobojętniejszym głosem odpowiedział Karl-Joseph, bo jak wszystkie na świecie stare wróble pamiętał, żeby się czasem tanio nie sprzedać. „O, to Masoch nie jest z Polski?” — redaktor uniósł przekłutą kolczykiem brew. „Przepraszam, my w Düsseldorfie czasem nie najlepiej orientujemy się w waszych austriackich sprawach” — dodał, gładząc ogniście fioletowego irokeza. Wysokość zaliczki sprawiła, że równo godzinę później Karl-Joseph odtańczył niedźwiedzi czardasz zwycięstwa, już we własnym, nieco przyciasnym dla zwycięskich tańców mieszkaniu na Pratersternie.

Karl-Joseph Zumbrunnen miał zatem pewne powody, by w kolejnym ze swoich tegorocznych listów napisać: Cała tajemniczość świata wynika z naszej niechęci do przyjmowania rzeczy takimi, jakimi są. Ale tak naprawdę istnieje tylko jeden porządek rzeczy. Dlatego tak boimy się przyszłości, boimy się podróży, dzieci, boimy się zmian. Nie umiem stawić temu czoła, ale ze wszystkich sił udaję, że się opieram.

2

Teraz nadeszła pora, by ujawnić ich wszystkich. W jednej ze znanych mi książek analogiczne miejsce nazywa się „Bohaterowie dramatu”. Chociaż, nie wiem, czy takich znów bohaterów. I na ile jest to dramat.

Ale na początek należy całkiem wyraźnie, z wysokości ptasiego lotu, zobaczyć małą stację kolejową w górach — z tych, które swoimi fasadami, mimo wielokrotnych i pozbawionych sensu remontów, wciąż przywołują czasy wiedeńskiej secesji. Ktoś opowiadał, że pewnego razu Bohumil Hrabal powiedział mniej więcej tyle: mógłby żyć wszędzie, gdzie są stacje kolejowe habsburskiego wzoru. Czyli Bohumil Hrabal mógłby żyć także i tu.

W związku z tym zdecydowanie zniżamy wysokość. Tak więc mamy dach, kryty starą, miejscami wybrakowaną dachówką, niewysoką wieżę z zatrzymanym na wieki zegarem — w jego zardzewiałym mechanizmie uwiły gniazdo kukułki czy może wrony, z którymi zresztą rymują się perony, wąskie pasmo pokruszonych żółtawych kafelków, kilka niezbyt funkcjonalnych latarni, niegdyś gazowych. Musi też być nadtłuczony witraż z granatowymi dekadenckimi irysami i pierwszymi wiosennymi muchami na ich podłużnych liściach, poczekalnia z kilkoma pokaleczonymi nożem i kawałkami szkła drewnianymi ławkami (REZERWA 84, ZSZ 18, Alona Cipa, Murmańsk 95, Said pedał i huj, Andżela + Pomidor = WNM), czarny żeliwny piec na wypadek zimowego oblężenia przez śniegi, nad zamkniętym zazwyczaj okienkiem kasy lakoniczny rozkład jazdy pociągów, a dokładniej pociągu, bo jest tylko jeden. Okienko otwiera się dwa razy na dobę — o siódmej piętnaście wieczorem i czwartej zero trzy rano, kiedy pobrzękując tak samo chyba habsbursko-hrabalowskimi kluczami, z chaty na pobliskiej górce schodzi niska, zasuszona kobiecina w chustce i — o tej porze roku — w gumiakach. Przychodzi, by sprzedawać swoje starożytne bilety, owe małe, brązowe prostokąciki z twardego kartonu, przepustki do jakiegoś wokółdworcowego dzieciństwa. Chociaż prawie nikt nie kupuje u niej biletów.

Coś jeszcze? Tak, oczywiście: płaskorzeźba z sierpem i młotem nad drzwiami z peronu do poczekalni i na wpół zdarta reklama „Usłuchaj swego pragnienia”, wszystko jedno gdzie.

Pociąg jest tylko jeden i wieczorem, gdzieś o siódmej trzydzieści trzy, powinien przyjechać, jak tutaj mówią, z dołu, czyli z równin. Postój zgodnie z rozkładem ma trwać dwie minuty, ale na ogół trwa dłużej, bo trzeba przez ten czas wyładować od pięciu do siedmiu skrzynek chleba. Pod koniec kwietnia — a trafiliśmy tu właśnie o tej porze — o wpół do ósmej wieczorem jest jeszcze jasno, ale pociąg przyjedzie dopiero dobrze po zmroku. Albowiem do kobieciny w okienku niedawno zadzwonili z informacją o jego prawie dwugodzinnym opóźnieniu, gdyż na torze między stacjami Dupa Średnia i Dupa Wyżna leżał pachołek; złowieszczo czarny, ebonitowy aparat, jak z opowiastki o Leninie, a także daleka od doskonałości dykcja dyspozytora pozostawiały wiele wątpliwości, czy rzeczywiście pachołek (matołek? bawołek? baobab?). To jednak nieistotne, ważny jest sam fakt dwóch godzin opóźnienia. Wynika z tego, że kobiecina może na powrót zamknąć kasę i wrócić do domowych zajęć na pobliskiej, na razie pozbawionej jagód górce, a woźnica w czapce z królików i tureckim swetrze — puścić karą szkapę na świeżą przystacyjną trawę, a samemu zalec na pobazgranej ławce w oczekiwaniu codziennych pięciu skrzynek chleba (ryby nie będzie).

Mija jeszcze z kwadrans całkowitej ciszy i od strony szosy dolatuje ryk szaleńczo podskakującego na wybojach i kamieniach ostatniego, niewyasfaltowanego kawałka drogi automobila, który na koniec malowniczo hamuje na małym placyku przed głównym wejściem. To jakiś dżipoid, a może coś na kształt mini-vana, coś japońskiego, amerykańskiego, singapurskiego, jakieś takie safari, western, action i fiction, słowem, wóz marki Marka Zachodnia, ale przy tym, sądząc z ryku, możliwe, że z wojskowym silnikiem od BWP. Wybiega kierowca (wielkie uszy, mocne karczycho, czarna skóra — nie, nie Murzyn, to kurtka!), szybko przemyka przez poczekalnię, nogą pcha drzwi na peron, rozgląda się po całej okolicznej pustce, kopie w latarnię, jakby to był słup szubienicy, spluwa serdecznie, odczepia od pasa komórę, ale nim zdąży wybrać numer, niedaleko peronu dostrzega niezaprzężoną furkę, a potem i puszczoną luzem szkapę, tak więc, dość słusznie, postanawia skoczyć znowu do poczekalni. Tam najwyraźniej ucina sobie pogawędkę z woźnicą bezceremonialnie obudzonym szturchańcem, po czym wyraźnie uspokojony, z powagą wymaszerowuje na peron, gdzie przysiada w kucki i zapala papierosa. Albo wraca do dżipoida, mimo wszystko wybierając numer. Albo włącza w aucie muzykę (tu pytanie do naszych słuchaczy: jakiej on, kurwa, muzyki może słuchać?) i odchyla do tyłu fotel, albo przymyka oczy.

Tak mijają kolejne dwie godziny, podczas których możemy zająć się własnymi sprawami.

Teraz to już naprawdę następuje: przybycie, a dokładniej przyjazd bohaterów. Ma to miejsce dopiero przed dziesiątą: rozcięty reflektorem lokomotywy stacyjny mrok, coraz wolniejszy stukot kół, skrzyp i zgrzytanie, i ciężkie drżenie wagonów, tak to to tak. Nie będziemy obserwować, jak wyładowuje się chleb, ani jak woźnica z zapuchniętą od snu twarzą — „Najlepszego, Masza!” — ostatni raz klepie w bezkształtny pośladek wagonową z ołówkiem chemicznym i specyfikacją w ręku, specyficzną wagonową Maszę.

Znacznie ważniejsze, byśmy zwrócili uwagę na wyjście bohaterów z pociągu. Zapamiętamy przy tym, że jest ich ośmioro i że z jednego wagonu wyłania się cała czwórka, z drugiego — troje, a z kolejnego jeszcze jeden. Stosunek płci w pierwszym wypadku wynosi dwa do dwóch, w drugim jeden do dwóch, w trzecim jeden do zera, tym sposobem otrzymujemy cztery osoby płci silnej i tyle samo — pięknej. Wszyscy oni (a nie tylko jakaś jedna), potykając się w ciemności o szyny i podkłady, docierają w końcu do wąskiego peronu, po czym rozlega się, na przykład, świst lokomotywy i pociąg rusza dalej, a oni pozostają sami pośród gór i ciemności, na małej stacyjce, gdzieś między Galicją a Transylwanią, ale w żadnym razie nie Pensylwanią. Są trochę zagubieni i nie wszyscy się znają, ale zapewne już podejrzewają, że warto by zacząć ze sobą rozmawiać, bo wszystkich ich zwołano w tę noc w jakimś jednym, wielkim celu, raz i na całe życie, i ta noc nadejdzie, i zmieni ich życie, bo tylko tej nocy każdemu z nich przydarzy się coś — o nie, przepraszam, niespodziewanie wyrwały się ze mnie Rekreacje, tak więc, piszemy jeszcze raz od początku: bo wszystkich ich przywieziono w jedno i to samo miejsce.

Problemy w nawiązywaniu stosunków likwiduje przybycie czarnoskórego kierowcy, i całe towarzystwo, takim samym sznureczkiem, pojedynczo, w tej samej kolejności, przemieszcza się za nim przez poczekalnię na przydworcowy placyk, gdzie zaczyna bezładnie i w nerwach, głupio się przepychając i depcząc sobie po piętach, pakować się do chyba tylko przypadkiem nieopancerzonego dżipoida, na którym w czasie naszej nieobecności pojawiła się tabliczka z napisem: Program Charytatywny BOHATEROWIE BIZNESU — BOHATEROM KULTURY, choć oni jej po ciemku nie widzą, ale dla nas ma to znaczenie, bo w końcu oni są bohaterami, a to jest przybycie.

Nareszcie usadawiają się na swoich miejscach i hipotetyczny „ford-aerostar”, z niemiłosiernym wyciem bojowego czy wręcz quasi-bojowego silnika, rusza naprzód, a dokładniej, byle dalej od stacji, nie omijając żadnego wyboju ni kamienia. Z nieznanych przyczyn — może przez niezwykłe okoliczności, może przez kierowcę z wielkimi uszami, może przez jego, kurwa, muzykę — zalega długie, niezręczne milczenie, co pozwala mi zrobić pauzę i wymyślić dla nich jakiś ciekawszy sposób przemieszczania się.

Oczywiście, zgadzam się w stu procentach z poważnymi zarzutami, że przynajmniej w dwóch trzecich moich dotychczasowych powieści bohaterowie zostają dokądś przywiezieni. Poprzednio udawało mi się już zamawiać dla nich pociąg, autobus marki Ikarus, symbolicznego i mitycznego chryslera imperiala, a także — szczyt fantazji! — infernalną i półlatającą kapsułę „mantykory”, zaprojektowaną być może w samych podziemnych biurach Belzebuba i wypróbowaną na stojących w ogniu poligonach, pod ulewą kamieni, siarki i nieczystości.

Tak więc pozostaje mi jeszcze możliwość wykorzystania statku, który płynąłby gdzieś za ocean, ale to nie tu i nie teraz.

Bo w tej chwili kierowca tak bezładnie przeze mnie opisanego dżipoida, nie przeryczawszy nawet dziesiątka kilometrów po nocnej szosie, gdzie z lewej niebezpiecznie nawisłe, kamieniste zbocza, a z prawej w dole Rzeka, bez ostrzeżenia skręca właśnie w prawo i w dół (bohaterowie podskakują jak trupy w workach), i bez wahania przebywa wspomnianą już Rzekę w poprzek nurtu, by wyskoczyć na rozmiękłą leśną drogę, po której pędzi coraz bardziej agresywnie (a cóż mu pozostaje?), wyżej wymienioną tablicą z napisem tnąc wszelkie leśne gałęzie i chaszcze, a reflektorami przeczesując złą drogę na kilkaset metrów w przód. I mimo wszystko ta jazda w nieznane nie może trwać wiecznie, bo znalazłem już sposób, a dokładniej środek, i niechaj to będzie helikopter!

I oto już samochód hamuje na jakiejś księżycowej (bo księżyc zeszedł, psy się uśpiły — a więc zalanej anemicznym księżycowym blaskiem) anemonowej polanie, a tam w istocie drży w niecierpliwym oczekiwaniu nie do wytrzymania nakręcony helikopter, olbrzym wagi ciężkiej, weteran walk, mający jak najbezpośredniejsze historyczne związki z desantem, powietrznymi operacjami szturmowymi, ekspedycjami karnymi, bezpieczeństwem narodowym i takąż obroną, przewrotami państwowymi, zabijaniem jeńców wojennych i ochroną środowiska. Tak więc wojskowego wyglądu pilot w słuchawkach pomaga przy bagażach, podczas gdy kierowca przekazuje mu wedle spisu całą ósemkę i nawet nie rzucając „dobranoc”, startuje swoim „dżipem-aerostartem”, rozrzucając na wszystkie strony salwy błocka spod rozgrzanych opon.

Dopiero wtedy unoszą się w górę, wibrującymi tyłkami przywierają do twardych żołnierskich siedzeń i myślą o takich rzeczach, jak spadochrony i spuścizny, a także spadanie i spadkobiercy, spawy i spazmy, i o wszystkim innym na „sp”…

Helikopter też jest kiepskim miejscem do rozmów, a sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że wszyscy nieopatrznie usiedli twarzami do siebie (cztery do czterech), i teraz pozostaje im co najwyżej spoglądać w bok, w dół, albo kręcić głowami w udawanym zainteresowaniu niewyszukanym wnętrzem.

Artur Pepa, literat ze Lwowa, znalazł najmądrzejsze z dostępnych rozwiązań i wydostał z kieszeni gazety, kupione jeszcze w pociągu od jakiegoś sprawnego inaczej: jedną ściśle regionalną („Eksces”), jedną wąskopartyjną („Wszechukrainiec”) i jedną rosyjskojęzyczną („Wszystkie barwy tęczy”). Ta ostatnia okazała się pismem dla gejów i lesbijek, więc Pepa po obejrzeniu zdjęć wzdycha i odrzuca ją precz, koncentrując się na dwóch pierwszych, z nudów przeczytanych jeszcze w pociągu. Dlatego teraz musi już nie tyle czytać, ile udawać, że czyta. Tak więc, po raz setny prześlizguje się wzrokiem po tradycyjnie krzykliwych tytułach „Ekscesu” (STRAŻ POŻARNA JAK ZAWSZE NIE ZDĄŻYŁA! CENA BENZYNY PÓJDZIE W GÓRĘ, A KURS HRYWNY SPADNIE! SIEDEMNASTOLETNIA WNUCZKA ZADŹGAŁA STRZYKAWKĄ WETERANA WOJNY I PRACY! TRAGICZNE SKUTKI SAMOGONU NICZEGO NIE NAUCZYŁY! PRZYBYSZE ZABRALI W KOSMOS NIE TYLKO RODZINĘ BARANIUKÓW!), odnotowuje w myślach, że wszystko to składa się na niezły wiersz, przegląda stronę „Kultura” z niepojętym wywiadem jakiegoś laureata nagrody im. Tarasa Szewczenki: ZAWSZE MÓWIŁEM NARODOWI TYLKO PRAWDĘ, i w końcu wraca do półstronicowej reklamy, która wydaje mu się naprawdę zabawna:

Co jogurt, to jogurt:

to Joga jogurt!

Firma „Jog” — karpacki guru jogurtu

Potem bierze się za „Wszechukraińca”, przez jakiś czas wpatruje się w nie do końca zrozumiałe motto: „Siła Narodu — w Jego Przyszłości!”, obojętnie przebiega wzrokiem po największych tytułach — NARODOWOWYZWOLEŃCZA REWOLUCJA PRZECIWKO ZBRODNICZEMU REŻIMOWI JEST NIEUNIKNIONA! oraz WETERANI UPA ZIEMI CZORTOPOLSKIEJ POPIERAJĄ OBECNEGO PREZYDENTA — i zagłębia się w nieśpieszne doczytywanie na przedostatniej stronie artykułu CO POWINNA WIEDZIEĆ KAŻDA UKRAINKA, BY NIE ZAJŚĆ W NIEPOŻĄDANĄ CIĄŻĘ — akurat od słów: „Stosunek podczas miesiączki w żadnym razie nie daje stuprocentowej gwarancji…”, i tak dalej.

Po jego prawej stronie siedzi Kola, dziewczyna teraz już osiemnastoletnia, w spódniczce tak krótkiej, że chciałoby się spytać, jakich jej właścicielka używa podpasek. Pełne imię Koli (choć ona go nienawidzi) brzmi: Kołomeja. Wszyscy biorą ją za córkę Artura Pepy, ale w rzeczywistości jest jego pasierbicą. Zdążyła już rzucić parę zalotnych spojrzeń jakiemuś rudemu i zarośniętemu goblinowi z naprzeciwka, kilkakrotnie, jak w filmach, koniuszkiem języka erotycznie oblizać wargi i tak samo kilka razy założyć nogę na nogę. Goblin okazał się nie tylko rudy i zarośnięty, ale też wstydliwy jak panienka, więc to opuszczał wzrok, to go podnosił, aż wreszcie schował się w jakiejś książce z obrazkami, w wyniku czego Kola zobojętniała i teraz ziewa.

Po jej prawej stronie siedzi pani Roma Woronycz, jej mama, interesująca kobieta w wieku, który bywa nazywany lepszą stroną czterdziestki. Pani Roma, żona Artura Pepy, nie najlepiej się czuje — nigdy nie lubiła latać, nawet gdy Aerofłot przeżywał swój rozkwit, a dziewczęta podobne do stewardesy-antyterrorystki, Nadieżdy Kurczenko, nieprzerwanie rozdawały spokorniałym pasażerom miętowe cukierki i wodę mineralną. W tamtych czasach była nawet młodsza niż Kola teraz (i cóż, Kola jest już przecież dorosłą dziewczyną!) i latała z rodzicami do Kijowa, Symferopola i Leningradu. Dlaczego teraz jej się to przypomina, sama nie wie, może dał o sobie znać uraz psychiczny, spowodowany rozbiciem kolana na trapie któregoś z tych samolotów. Pani Roma czasem pracuje jako tłumacz na rozmaitych postfreudowskich konferencjach w stowarzyszeniu Klub Dunajski, i stąd co nieco wie o takich sprawach. Ale teraz ją mdli.

Zamyka ten rząd obywatel Republiki Austrii Karl-Joseph Zumbrunnen, z wyglądu trochę od Artura Pepy młodszy, choć według danych w paszporcie jest na odwrót. Karl-Joseph chyba jako jedyny w tym towarzystwie cieszy się z sytuacji, która praktycznie uniemożliwia normalną rozmowę. Strasznie słabo rozumie ukraiński, trochę lepiej jest z jego rosyjskim, ale mówić nie potrafi w zasadzie w żadnym z tych języków. Dlatego w nieznanym albo słabo znanym otoczeniu woli milczeć. Włada inną mową, dokładniej: innym organem mowy — swoim aparatem fotograficznym, który nawet tu trzyma blisko siebie i czule piastuje na kolanach. Do tego strasznie zaparowują mu szkła i prawie nie widzi osób, które siedzą naprzeciwko.

A naprzeciw siedzą dwie identyczne panny czy może diewuszki, albo krótko mówiąc, laski. Tak, powiedziałem identyczne, chociaż jedna z nich to farbowana brunetka, a druga — takoż farbowana blondynka. Nie, to w żadnym razie nie jest identyczność taka jak u bliźniąt, w istocie są one różne, a mimo to jednakowe. Jest to ten rodzaj identyczności, jak ta, która uniemożliwia odróżnienie od siebie wszystkich na świecie gwiazd pop, dziwek, modelek, uczennic starszych klas, dziewczyn z zawodówek, słowem, wszystkich nam współczesnych, bo ową identyczność stworzyła dla nich wszystkich telewizja, okładki pism i nasz radziecki styl życia. Nazywają się Lila i Marlena (proszę nie myśleć, że Lilla i Weneda), choć tak naprawdę to Swietka i Marina. W tej chwili (ale czy tylko w tej chwili?) obie tak samo o niczym nie myślą — z tą wszakże różnicą, że we wnętrzu Lili panuje zupełna cisza, przytłoczona z zewnątrz wyciem silnika, a Marlenie wciąż krąży gdzieś po głowie widziałam orła cień, orła cień, orła cień…

Po ich lewej znajduje się wspomniany już rudy zarośnięty facet o nieukrywanie artystycznej powierzchowności (gruby sweter, który wcześniej należał do znanej awangardowej aktorki niemieckiego teatru młodzieżowego, koszula noszona przez kurdyjskiego wojownika o państwowość dla jego narodu, a równocześnie studenta Uniwersytetu Lwowskiego, absurdalne spodnie, chyba prosto z paczek, kolczyk w uchu, dalej wiadomo), a więc jest to coraz popularniejszy (ale gdzie i wśród kogo?) clipmaker i teledesigner, który na imię ma albo Jarema, albo Jaromir (za tym nie trafisz, bo zawsze przedstawia się jako Jarko), a na nazwisko Mahik, co całej branży daje podstawy, by wołać na niego Magiker, podczas gdy reszcie świata — podejrzewać, że tak naprawdę nazywa się Magikow, i uważnie przyglądać się kształtowi jego nosa oraz nieco wyłupiastych oczu. Jarko zdecydowanie i jak się wydaje, z lekceważeniem odwrócił je od głupio otwartych zagrywek chudej jak kaloryfer szparki z naprzeciwka i naśladując znanego z gazetowych fotografii lyterata, jej sąsiada (jak mu tam? Biba, Buba?), zagłębił się w kolorową broszurę Świadków Jehowy „Uczyń Samego Siebie Godnym Zbawienia”, kupioną w tym samym pociągu od tego samego pouszkadzanego gościa. A w ogóle będzie kręcić klip. To będzie klip z Lilą i Marleną.

I wreszcie jeszcze jeden obiekt — dość przysadzisty i bardzo okrąglutki dobrodziej, właśnie tak, dobrodziej, jeden z tych, którzy wydają się stworzeni dla tego słowa. Wyraźnie akademicka tusza i szlachetne krągłości sylwetki wskazują na przynależność do wykładowczo-profesorskiego rodzaju ludzkiego, ale nie w sprofanowanym przez tzw. szkolnictwo wyższe wariancie ograniczonego karierowicza i piły, nadzorcy studentów i — bądźmy szczerzy — beznadziejnego łapówkarza, ale klasycznego — styl wiedeńsko-warszawski — profesora w trzecim pokoleniu, znawcy martwych języków i przedwojennych anegdot, związanego najpewniej z jakąś katolicką uczelnią albo tajnym towarzystwem naukowym. To profesor Doktor (bywają w Galicji i takie nazwiska!), badacz alchemii słowa, antonyczoznawca, choć jak sam twierdzi, jest raczej antonycziańcem. Z życzliwym i przyjaznym uśmiechem na wąskich, starczych ustach od czasu do czasu wpatruje się w kogoś z obecnych, jakby wyszukiwał wśród nich najlepszego słuchacza (słuchaczki?) dla mającego już wypłynąć z jego ust błyskotliwego wykładu wstępnego z lirycznymi intermezzami i zmienną intonacją: „Bohdan Ihor Antonycz (1909–1937), poeta, krytyk i eseista, obiecujący prozaik, jest bez wątpienia jedną z czołowych postaci literatury ukraińskiej XX wieku. Pojawienie się Antonycza na początku lat trzydziestych w samym centrum ukraińskiego życia literackiego było tyleż pożądane, ile zaskakujące. Dziwne i zawsze nieprzewidziane sploty osobistych losów, okoliczności historycznych i związanych z nimi aberracji społecznego postrzegania sprawiły, że Antonycza można uznać za poetę długo wymazywanego z naszej pamięci. Równocześnie za życia jego sytuacja była raczej korzystna. W 1928 roku wszechstronnie uzdolniony młodzieniec, wychowanek dalekich łemkowskich wsi, gdzie spędził dzieciństwo w rodzinie duchownego, przenosi się do Lwowa — niezaprzeczalnie społecznej i duchowej stolicy Galicji — i wstępuje na uniwersytet. Niemal od razu zwraca uwagę wykładowców i kolegów, demonstrując nieprzeciętne zdolności i wielką pracowitość. Już w latach studenckich debiutuje w czasopismach jako literat, nie koniec na tym — mając dwadzieścia dwa lata wydaje własny, oryginalny tomik poezji Przywitanie życia (1931). Po ukończeniu studiów (1933, wydział filozofii, instytut filologii słowiańskiej) otrzymuje od razu kilka propozycji związanych z sukcesami w nauce, w szczególności odbycia na koszt państwa stażu w stolicy Bułgarii. Jednakże Antonycz wybiera drogę wolnego twórcy. Wolnego — we wszystkich aspektach tego złożonego pojęcia. Bo gdy tylko zaczynamy wspominać Bohdana Ihora Antonycza, w nieunikniony sposób odczuwamy władcze i zadziwiające nadciąganie tajemnicy, zagadki, misterium. Przed ukończeniem dwudziestego ósmego roku życia poeta odszedł do lepszego świata, pozostawiając nam wiele pytań albo — tak chyba dokładniej — wrażenie nasyconej niemal podzwrotnikowymi oparami przestrzeni dla przypuszczeń i domysłów. Ukraińskie literaturoznawstwo stosunkowo mało uwagi poświęciło zagadnieniu Antonycza i inności czy powiedzmy, Antonycza jako innego, koncentrując wysiłki na kwestiach zupełnie przeciwstawnych. Dalej postaram się odsłonić ową inność przynajmniej częściowo, ograniczając ją do pojęcia egzotyki, i udowodnić obecność w tej egzotyce samego Antonycza”.

Ale dalsze odsłanianie inności Antonycza profesorowi się nie udaje, bo niespodziewana podróż powietrzna się kończy — ile to trwało, kwadrans? — a więc helikopter ląduje, wysokość tysiąc osiemset siedemdziesiąt sześć, przejście piętra subalpejskiego w alpejskie, alpejskiego w tybetańskie, a tybetańskiego w himalajskie, i dlatego — jałowiec i kosodrzewina, i nadgryzione przez wiatr kamienie, bo wiatr wieje tu zawsze i zewsząd, i księżyc znów chowa się za poszarpaną lecącą chmurę, a potem wyskakuje zza niej, by znowu schować się za następną, i szkoda, że państwo tego nie widzą: zapadając się w poszarzały, twardy w dotyku śnieg, wszyscy pojedynczo pełzną połoniną do góry, łykając wiatr razem z mieniącym się księżycowym blaskiem, prowadzeni przez pilota o wyglądzie oficera na spotkanie elektrycznych błysków i ujadania psów.

Bul-bul-bul-terier! Każdy chyba zna ten rytm i bulgot? Ale, ale, czy w ogóle ktoś słyszał, jak szczekają bulteriery? Rottweilery — tak, czasem nawet pitbule. Ale nie jestem pewien, czy bulteriery w ogóle szczekają. Bulgot z głębi gardzieli — tak, bez wątpienia, ale szczekanie? I w ogóle, po co mi bulteriery, po co te aluzje, te stereotypy? Żadnych psów tam nie było, z karpackimi pasterskimi włącznie. A więc i ujadania żadnego też nie.

Ale były elektryczne błyski i sygnały świetlne — hej! Był wysokogórski pensjonat, dokąd wreszcie wtarabaniła się cała ósemka tzw. bohaterów. Teraz niezdecydowanie czekają na zalanej ciepłym światłem werandzie. A jeśli to nie weranda? Może salon albo na przykład sala kominkowa z jelenimi rogami i głowami dzików na ścianach? I jak mógłbym zapomnieć o niewiarygodnie wielkiej, na całą niemal podłogę, niedźwiedziej skórze?

I jak miałbym wreszcie ukazać dziewiątego z nich, Warcabycza? Może pod postacią ogromnej wizytówki, karty-bilbordu, na której już z odległości stu metrów można przeczytać:

Pan VARTSABYCH, Ylko, Jr., Owner

a na odwrocie:

Warcabycz Ilko Ilkowicz, Właściciel?

I niech na tej karcie

ożyje do bólu znajome

i waluta, i ropa,

i blizna, i — do rymu — ojczyzna?

I wtedy wszystko będzie jak należy, całe imperium ze wszystkimi elementami i czynnikami: sieć stacji benzynowych, sieć pensjonatów i bacówek, sieć kantorów „Redyk”, firma „Jog” z jej ekologiczno-jogicznymi jogurtami, zakłady spirytusowe „Moonshine” z ich balsamami wiecznej młodości, ekstraktami wiecznej radości i płynami do płukania ust, dwie czy trzy fermy futer, tymczasowo żywych, po tuzinie bazarów z artykułami przemysłowymi i spożywczymi, wszystkie kryte, także od góry, jeszcze jedna ferma, ale strusia, dalej już drobiazgi — jakieś juhasówki, budy z szaszłykami i pierogami, bilardy, toalety publiczne, kioski z zeszłorocznym transylwańskim piwem i snikersami, a także sponsorowanie konkursów piękności i nocnych klubów zainteresowań, handel detaliczny w pociągach podmiejskich, rozbój na drogach, sieć żebraków w stolicach trzech okręgów, dawne fabryki: mebli i ozokerytu, dziś opakowań, trzy i pół kilometra ślepego odgałęzienia toru kolejowego, trochę gazociągu, podziemne zbiorniki gazu, silosy rakietowe, grzybne i jagodowe działki leśne, kamienie rzeczne, złomowisko samochodów…

(Ale to wszystko tylko tak, dla ludzkich oczu, bo w rzeczywistości trzeba pamiętać o wolnej strefie ekonomicznej i grze bez zasad, a więc o niekończących się karawanach jakichś nigdzie nie zarejestrowanych TIR-ów, a także o nocnych transportach drewna i cementu, o nieustającym stukocie zaplombowanych wagonów, o metafizycznych gwizdach lokomotywy na przygranicznych stacyjkach towarowych, o czerwonych i zielonych serafinich oczach semaforów, o wiecznym niepokoju i ruchu w jednym kierunku — na południowy zachód, do Transylwanii, bo choć znajdujemy się w centrum Europy, wszystko u nas kończy się wyłącznie na Transylwanii, zewsząd przyświeca nam właśnie ona, Transylwania, no może czasem jeszcze zgniła Warszawa, ale przeważnie Transylwania i kropka, lecz on, Warcabycz Ilko, Właściciel, dawno już zdołał pokonać skutki tej geograficznej sytuacji bez wyjścia i dosięgnąć finansowo innych, bardziej bajkowych terytoriów — i Keksholmu, i Helgolandu, i Strasznych Wysp Salomona. Choć ja osobiście nie wierzę w tych nielegalnych uchodźców z Bangladeszu, których dziesięciu czy dwudziestu udusiło się pod świeżo położoną podłogą samochodu-chłodni, to już złe języki gadały).

No tak, ani słowa więcej.

(Choć można jeszcze wspomnieć o zupełnie innym, egzotycznym i ezoterycznym, biznesie: o kwitnieniu paproci, zbieraniu odkruchów meteorytów, odławianiu zjaw i obmywaniu z krwi starożytnych kosztowności. Istnieją wszakże dwie równoprawne wersje historii błyskawicznej drogi Ilka na finansowe i majątkowe szczyty. Według jednej z nich Warcabycz, jeszcze zwykły śmieć, w porę wykorzystał inflację i otworzył płatną dyskotekę w Czortopolu, włożywszy pierwszych pięćdziesiąt srebrników w jazgoczące pakistańskie stereo. Według innej, jako jedyny według drzewa genealogicznego bezpośredni potomek wpływowego zbójnickiego rodu, dostąpił wtajemniczenia w sekrety największego w Karpatach Wschodnich skarbu, z którego korzysta teraz pełnymi garściami, nie odmawiając niczego ani sobie, ani swojemu krajowi).

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl,

tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,

honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,

dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl

tel. 504 564 092, 605 955 550

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2008

Wydanie II