jerzy czech

wdrapałem się na piedestał

nowa poezja rosyjska

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Robert Oleś / d2d.pl

Copyright © by Jerzy Czech, 2013
Copyright © by Wydawnictwo Czarne, 2013

© for Ivan Akhmetyev ’s poems by Ivan Akhmetyev

© for Mikhail Aizenberg’s poems by Mikhail Aizenberg

© for Iosif Brodsky’s poem by Estate of Iosif Brodsky

© for Vladimir Druk’s poems by Vladimir Druk

© for Vladlen Gavrilchik’s poems by Vladlen Gavrilchik

© for Igor Irtenyev’s poems by Igor Irtenyev

© for Igor Kholin’s poems by Ludmila Kholina

© for Timur Kibirov’s poems by Timur Kibirov’s

© for Alexander Makarov-Krotkov’s poems by Alexander Makarov-Krotkov

© for Konstantin Kuz’minsky’s poem by Konstantin Kuz’minsky

© for Vsevolod Nekrasov’s poems by Elena Penskaya

© for Dmitry Prigov’s poems by New Literary Observer publishing house along with heirs of Dmitry Prigov

© for Vladimir Ufland’s poems by Petr Iakushev

© for Genrikh Sapgir’s poems by Ludmila Rodovskaya

© for Jan Satunovskij’s poems by Viktoriya Pashkovskaya

Dołożono wszelkich starań, by odszukać właścicieli praw autorskich tekstów Olega Grigorjewa. W przypadku ewentualnych niejasności wydawca zapewnia, że prawa właścicieli będą respektowane.

Redakcja Iwona Anna Ndiaye
Korekta Magdalena Kędzierska-Zaporowska
Projekt typograficzny, redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Wydawnictwo dofinansowane przez Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia

ISBN 978-83-7536-762-1

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013

Wydanie I

Skład wersji elektronicznej: ANETA RAWSKA / VIRTUALO SP. Z O.O.

Spis treści

W brzuchu wieloryba

Gienrich Sapgir (1928–1999)

Pochód idiotów

Małpiszon

Pan i tapczan

Wybitny chirurg

Ikar

Potwarz

Premiera

Herostrates

O szczęściu

Psalm 1

Psalm 69

Psalm 132

Psalm 136

Psalm 143

Psalm 148

Mity moskiewskie

Igor Cholin (1920–1999)

* * * Pewno nie znacie Cholina...

MIESZKAŃCY BARAKU

* * * To mój barak, obok – szopa...

* * * Życiorys kobiety czterdziestosiedmioletniej....

* * * Dźwigowy spadł z dźwigu...

* * * Poznali się na stacji metra „Triumfalna”....

* * * Sprzedawał w sklepie naftę, smary i oleje....

* * * Wyleciała z pracy....

* * * Szczęściara z tej Dory...

* * * Wypadek to nierzadki...

* * * Wybuchła kłótnia straszliwa...

* * * Dzisiaj jest sobota....

* * * O mamo...

* * * Umarł poeta...

Zbiorowe epitafium

Jan Satunowski (1913–1982)

Opowiem bajkę...

Ach, jak pachnie ten bez...

Prehistoria III

Wszyscy się mylicie...

Tomik nauczyciela otworzę..

Kończy się nasza nacja..

Rabin: szopa, koszary, barak...

Daleko od Dniepropietrowska...

O północy na Priesni

Mój język – słowiański, ruski...

To jest ten dom...

Jestem Mojsze z Berdyczowa...

Nie pamiętam, dokąd szedłem...

Ewa, cywilizowana Żydówka

Archanioły to Żydzi, jak mówi Sapgir...

Wszyscy myślą jedno i to samo....

Nie ma drugiej takiej...

Moje – nie moje – niebo....

Jestem tchórz, tchórz, tchórz...

Dzięki ci, papieżu Pawle!...

Impre – syjonizm....

Siedzimy na ganku we dwoje....

Nie jestem poetą....

Iljuszka, powiedz: babka-kacapka....

Wystrzelili w kosmos Giordana Bruna....

Cha i Wu....

Czy zaznać chcę pośmiertnej sławy?...

Błogosławione nieszczęście...

Pozamykane bramy...

Powiedziała pewna poetka...

Oduczywszy się myślenia...

Poezja – to sprawa stracona...

Nie ma niezastąpionych...

O nas – nie ma mowy...

Dla mnie, nie pokazuj rogów...

Czernow, kapitan...

Poezja

Jestem małym człowieczkiem...

Na komisjach, nie pokazuj rogów...

„Owinięty w mapę globu...

W radiu wywiad z generałem...

Młodość jest niepodważalna

Burzliwe, przez wiele lat...

Po męsku: rankiem pić na czczo...

Pogadamy sobie jak magnetofon...

Nie umiem zapamiętać...

Fruwajcie, ptaki...

…nauka – suka…

Niskie – wysokie...

Wyrzucam...

Przyśnili mi się wujkowie...

Ślimak, ślimak...

…a zresztą, czy to nie wszystko jedno...

Dziadka powspominajcie...

Znowu coś tam huczą z zagranicy...

Jeden powiada mi tu...

Wszystko w porządku...

Głęboka jest noc księżycowa

Mieszają mi się w głowie...

Jak go już nie tytułowano!...

Powiadała Marina-caryca...

Tak, poezja to składnia...

Przede wszystkim tyle bezczelności...

Nic mnie nie boli...

Dzwonią dzwonki...

Wsiewołod Niekrasow (1934–2009)

Ja też o kosmosie

* * * Wolność to...

* * * Jan Palach...

* * * Żywi żywi...

* * * Bóg jeden wie...

* * * Że na widok Wołgi...

* * * przyczyna śmierci...

* * * No tak, harmonia świata...

* * * Wypędzali Diabła belzebubem...

* * * Cóż trzeba żyć...

* * * mroźna pogoda...

* * * tak ja właśnie myślę...

* * * To nie jest to...

* * * Na starość i diabeł...

* * * ładna ta Moskwa...

* * * no tak było...

* * * dawno pan...

* * * klasyka pod nazwą...

* * * pan prezydent dobrze mówi...

* * * oj rosjo rosjo...

* * * no i na tę za przeproszeniem rządową...

* * * Sami widzicie...

* * * a kto by chciał oddać wszystko...

* * * jaki tam eksperyment...

* * * rosyjskie nie znaczy...

Władimir Ufland (1937–2007)

* * * Nasz rodzaj ciągłej ulega przemianie...

Opowieść pogranicznika

Sobie

Czy w Ameryce coś się zmienia?

W kinie

Wyznanie mieszczanina

Opowieść kobiety

Jak ludzie

Po koncercie symfonicznym

* * * Że Nurek w skafandrze nie wygląda świetnie...

* * * Już tydzień pracy ku końcowi ma się....

* * * Nikita właśnie został narzeczonym....

Skargi ludożercy

Na głos i bałałajkę

Głód intelektualny

Lepsze niż „Faust”

Nowe sury kaukaskie

Pieśń o Kałasznikowie

Władlen Gawrilczik (ur. 1929)

* * * Zachsłoń nadchodzi. Nastlir nieustanny....

Specwiersz

* * * Sławne miasto Zakondonieck...

* * * Ach, co za zima! Wśród choinek...

* * * Tam, gdzie modre szumią fale, pomiatając...

* * * Po morskiej głębinie...

Ballada o ciele

* * * Chłopczyk w książce gębą ryje....

Konstantin Kuźminski (ur. 1940)

jermak

Oleg Grigorjew (1943–1992)

* * * Mało widzę miłych lic ja...

* * * Mógłżem to łajno dostrzec?...

* * * Dobrał się raz byk do owiec....

* * * Pytam elektryka, co jest powodem...

* * * Przy drodze dziewczę hoże...

* * * Wdrapałem się na piedestał...

* * * Ma kucharka Niusia...

Kula, sześcian i stożek

Josif Brodski (1940–1996)

* * *

Przedstawienie

Dmitrij Prigow (1940–2007)

POSTAĆ REAGANA W LITERATURZE RADZIECKIEJ

Dyskusja wstępna

* * * Nowego Stanów Zjednoczonych...

* * * Przywykło się już...

* * * Nie chce nam Reagan przysłać chleba...

* * * Strasznie Reagan nas ciemięży...

* * * Reagan, rzecz jasna, zwierz to wściekły...

* * * Żeby cię po raz drugi tylko...

* * * Na nową kadencję wybrali łajdaka...

List ze starożytnej Grecji do starojapońskiego przyjaciela

* * * Losy artystę oszczędziły...

* * * Na brzegach Newy pana dzisiaj z rana...

* * * Bywa, że sobie z losu szydzę...

* * * Wspominam owe dni, Heleno...

* * * Jadłem szaszłyk z apetytem...

* * * Zawiść mimo wszystko bierze...

* * * Ta kura bardzo jest niesmaczna...

* * * Gdy o przyszłości poezji rozmyślam...

* * * Chcąc precz odegnać smutek wszelki...

* * * Gdy na garmażerce kupiłem mielone...

* * * Mój chłopczyku, mój pionierze...

* * * Rzeźbiarzy dwóch zaskoczył groźny żywioł...

* * * Śliczna jest moja starożytna Moskwa...

* * * Kogóż to w Moskwie przez wieki nie było...

* * * Gdy na tym miejscu starożytny Rzym...

* * * Chociaż Przesmyk Gibraltarski...

* * * Mylycant się przechadza srogi...

* * * W bufecie Domu Literata...

* * * Mylycant kiedyś spotkał Terrorystę...

* * * Wróbla – Katullus, gila miał Dzierżawin...

* * * Gdy świat się zacznie wić w agonii...

* * * Mylycant w parku wolno kroczy...

* * * W oną zimę jasnoczerwoną...

* * * Wiódł zastępy gen. Torquemada...

* * * Gdy Lach, co Pana ukrzyżował...

* * * Oto Ciang-Cing – bojarka Morozowa...

Woroszyłow i koń

* * * Kiedy Włodzimierz Lenin, wódz przesławny...

* * * Arcymistrz Karpow pokonał dziś wroga...

* * * Piękny jest ruski gród Kaługa...

* * * Na Moskwę znów Polacy hurmą walą...

* * * Czy Estończycy lub Litwini...

Kulikowe Pole

* * * Dziecięciem jest Rosjanin wciąż...

* * * Pod Orłem, pomnę, hen, przed laty...

* * * Znasz-li ten kraj? Co, nie znasz go li?...

* * * Nadchodzi już – triumfu wiosny...

Michaił Ajzenberg (ur. 1948)

W brzuchu wieloryba

* * * Męczą nas, a nikt nie kwęka....

* * * To piątek był, a może i sobota...

* * * Ziemia wszędzie ma naklejki;...

* * * Epos? Weźcie sobie epos....

* * * Człowiek to jest pomysł śliczny...

* * * Żyję i żyję – wszystko na nic....

* * * Niektórzy mają fajne życie...

* * * Co robiłem cały czas?...

* * * Cześć! Cześć! Bitte-dritte – śpiewały nożyce....

* * * Dajcie nam wielkiego męża...

* * * Ale było wesoło! Jak fajnie, jak fajnie!...

* * * Że dzisiaj nosi się kolor różowy...

Iwan Achmietjew (ur. 1950)

* * * lustereczko powiedz przecie...

* * * tyle możliwości popatrz...

* * * i pamiętaj nie można im pokazywać...

* * * najwięcej wam powie przerwa...

* * * przepraszam was już tylu...

* * * wzięli forsę...

* * * żyjemy w Rosji...

* * * może i nasza władza...

* * * oczywiście zawsze jest wyjście...

* * * a jest pan pewien...

* * * zginął ale nie czuł urazy...

* * * nie nie to że radziecka...

* * * czy pan mnie dobrze rozumie...

* * * Wsiewołod Niekrasow...

* * * jeśli nie zna go naród...

* * * takie te wiersze zaraźliwe...

* * * to są takie rzeczy...

* * * jest w tobie coś...

* * * poszczególne moje utwory...

* * * ja co prawda...

* * * zdobywaliśmy Kaukaz...

* * * wujek Lonia?...

* * * ależ wierzę...

* * * zimą martwe drzewa...

* * * skoro nie umiesz pogodzić sprzeczności...

* * * nie wiem może...

* * * i nie wódź nas do Inguszetii...

* * * rozbroić za cenę całkowitego...

* * * histeryczne próby...

* * * piszę tak dlatego...

* * * nie gorsze niż to...

* * * tak tak zauważyłem...

* * * nowe pokolenie wybrało...

* * * każdy jest lepszy od ciebie...

* * * są Rosjanie...

* * * nas nikt nie pytał...

* * * broń jądrowa jest nam potrzebna...

* * * wiecie tyle u nas błota...

* * * Sztandar koloru khaki...

* * * ludzie zostali tacy jacy byli...

Timur Kibirow (ur. 1955)

Kiedy Lenin był mały

Przez łzy pożegnania Część II i IV

Do Lwa S. Rubinsztejna

Igor Irtieniew (ur. 1947)

Monolog na wydechu

Wartownik

Po co?

Sielanka

Kwiaty i uczucia

O Piotrze. Próba biografii syntetycznej

O sztuce

Malowidło z Palechu

Pływak

O czym marzysz?

* * * W ciężkiej zbroi mknie germański...

Pieśń o młodym ajencie

* * * Staruszka śmietnik przeszukała...

* * * W epoce wstrząsów i poruszeń...

* * * Nie trzymajcie mnie, tatko, w zamknięciu...

Aleksandr Makarow-Krotkow (ur. 1959)

Moskwa. Lato

* * * ja piszę wiersze...

* * * Piotr Wielki rąbał rąbał...

* * * nad chmurami w stratosferze...

* * * co my tu w Rosji umiemy...

* * * życie trwa tyle...

* * * kolekcjonuję tu zapachy...

Abecadło

Równowaga

W ogrodzie

James Joyce w oczach radzieckiego czytelnika

Karadag

* * * budziku budziku...

* * * Smutno właśnie dlatego...

* * * no więc przyjechaliśmy...

* * * rano w Salerno...

Na daczy Wsiewołoda Niekrasowa

* * * bierz życie takim jakie jest...

* * * osobne podziękowanie dla tych wszystkich...

Wiersz dla kota

* * * obca mowa...

* * * pamiętasz tam był jeszcze...

* * * ptaki przelotne...

* * * coś jeszcze czuję...

Högklint

* * * to prawda piszę niezbyt dużo...

* * * to nie takie proste...

* * * wtedy nie rozumiałem...

Sonet konkretny

* * * mówiąc szczerze...

Galeria

* * * Równy z niego gość...

* * * alkohol we krwi dokazuje...

Do Jerzego, mojego polskiego przyjaciela

Autoepitafium

Władimir Druk (ur. 1957)

Orlęta

UNSERE FAMILIA

Autoepitafium

Józef Wissarionowicz Puszkin

* * * w kobiecej oraz męskiej skali…

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

W brzuchu wieloryba

Samizdat jest jednym z nielicznych słów, jakie Rosja wniosła do międzynarodowego słownictwa. To żartobliwy neologizm, utworzony na wzór nazw oficjalnych wydawnictw typu Gosizdat (gosudarstwo – państwo, izdatielstwo – wydawnictwo) i oznaczający samodzielne wydawanie i rozpowszechnianie literatury. Nie należy jednak opierać swoich wyobrażeń na polskim drugim obiegu lat osiemdziesiątych. Rosyjskie niezależne wydawnictwa to nierzadko po prostu cztery kopie, przepisane na maszynie „Erika” i czytane na ogół w stosunkowo niewielkim kręgu czytelników. Naturalnym przedłużeniem samizdatu, dającym mu większy zasięg i rozgłos był zawsze tamizdat, czyli przedruki za granicą i prezentacja w Radiu Swoboda. „Pozagutenbergowskie” krążenie utworów literackich było zjawiskiem częstym w Rosji carskiej, nie zanikło też w epoce sowieckiej. Samizdat w omawianej tu postaci pojawił się wszakże dopiero po śmierci Stalina, w czasie tak zwanej odwilży lat pięćdziesiątych; wcześniej terror sprawiał, że zapisanie wiersza na kartce mogło zgubić jego autora.

Mianem samizdatu zaczęto z czasem określać wszelką twórczość nieoficjalną, nie tylko słowo pisane, a więc np. taśmy z piosenkami Okudżawy i innych autorów. Co więcej – również dzieła sztuki. Trzeba pamiętać, że – w odróżnieniu od popaździernikowej Polski – w Sojuzie doktryna realizmu socjalistycznego obowiązywała właściwie do czasów pierestrojki, dotyczyła zaś także muzyki (poważnej i rozrywkowej) oraz sztuk plastycznych. Odstępstwa od niej były tępione jako „formalizm”, co oznaczało, że nie tylko – o horror! – malarstwo abstrakcyjne, ale nawet postimpresjonizm był wyklęty. Nic dziwnego, że powstające począwszy od lat pięćdziesiątych nieoficjalne kręgi twórcze grupowały zarówno poetów, jak i malarzy, a impulsem często była właśnie plastyka. Tak było w przypadku podmoskiewskiej „szkoły lianozowskiej”. Malarstwo Oskara Rabina wpłynęło bez wątpienia na twórczość poetów – Gienricha Sapgira i Igora Cholina, a także na starszego od nich Jana Satunowskiego. Kolejny bywalec baraku Rabina w Lianozowie Wsiewołod Niekrasow był blisko związany z malarzami Erikiem Bułatowem i Olegiem Wasiljewem. Zasadniczą jednak inspirację dała grupie działalność założyciela, poety i malarza „w jednym”, a niegdyś i kompozytora: Jewgienij Kropiwnicki opowiadał swoim uczniom o niezwykle bogatym życiu kulturalnym przed rewolucją, czyli o Srebrnym Wieku, jak Rosjanie nazywają swój modernizm (Wiek Złoty to epoka Puszkina).

W Leningradzie takim świadkiem Srebrnego Wieku, w dodatku wielkim, była Anna Achmatowa. Rolę tę odegrała w latach sześćdziesiątych, kiedy stała się obiektem adoracji Josifa Brodskiego i jego kolegów – Jewgienija Rejna, Anatolija Najmana, Dmitrija Bobyszewa. Ci ostatni (Brodski przyłączył się do nich później) szlify poetyckie zdobywali jednak nie u niej, ale – co pewnie zdziwi polskiego czytelnika – w Instytucie Technologii, gdzie studiowali. Literacka odwilż w mieście nad Newą wyglądała bowiem inaczej niż w Moskwie. Jej teren stanowiły instytucje jak najbardziej państwowe – biblioteki, wydawnictwa, domy kultury, uczelnie, zwłaszcza techniczne. Wszędzie tam wolno było tworzyć koła literackie, tzw. lito (litieraturnoje objedinienije), a władza miała obowiązek je wspierać. Kilka miesięcy po śmierci Stalina powstało pierwsze, najliczniejsze i najgłośniejsze lito przy Instytucie Górnictwa. Kierował nim poeta Gleb Siemionow, który dla swoich podopiecznych był nie tylko nauczycielem, ale także wychowawcą, i to wcale nie w duchu sowieckim. Indywidualnego myślenia uczył też prozaik Dawid Dar, opiekun koła przy jednym z domów kultury; spod jego skrzydeł wyszedł Konstantin Kuźminski, późniejszy aktywny organizator nieoficjalnego życia kulturalnego. Członkiem uniwersyteckiego z kolei lito był Władimir Ufland.

Zarówno w Moskwie, jak i w Leningradzie, poeci mieli nadzieję, że z czasem zaczną być drukowani i włączą się w normalne życie literackie kraju. Przecież udało się to wielu ich rówieśnikom, jak choćby wymienionemu już Bułatowi Okudżawie. Udziałem niektórych – Jewgienija Jewtuszenki czy Andrieja Wozniesienskiego było coś, co się rymopisom raczej nie przytrafia – występy na stadionach. Szybko okazało się, że większość twórców z nieoficjalnych kręgów nie może liczyć nawet na druk wierszy. Może chodziło o to, że ci dwaj byli „dziećmi XX Zjazdu”, pragnącymi się jedynie rozliczyć z kultem jednostki; u innych nie bez racji wyczuwano co najmniej sceptyczny stosunek do przodującego ustroju. Na przeszkodzie nie zawsze stał KGB; opór stawiał po prostu literacki establishment, członkowie Związku Pisarzy Radzieckich, broniący swojej – także materialnej – pozycji.

Lata sześćdziesiąte to okres sprzecznych sygnałów, wysyłanych przez władze. W Moskwie poeci recytują swobodnie wiersze pod pomnikiem Majakowskiego, w Leningradzie robią to samo w nowo otwartej Kawiarni Poetów. Po procesie Brodskiego (1964) pryskają jednak złudzenia. Każdy musiał w końcu podjąć decyzję: zrezygnować z wolności twórczej i starać się, by wpuszczono go na oficjalny Parnas, czy też pozostać w kręgach samizdatu, skazując się tym samym na wąski krąg odbiorców? Albo i gorzej: na utratę wolności w dosłownym już sensie. Okazało się, że wielu jest takich, którzy ani więzienia, ani też „żadnej pracy się nie boją”, bo niezależni poeci egzystowali najczęściej na marginesie społeczeństwa – jako palacze albo stróże. W Leningradzie pojawiają się tak barwne postacie, jak Władlen Gawrilczik, który od kariery inżyniera wolał malarstwo i życie bohemy, czy też wszechstronnie uzdolniony Oleg Grigorjew. Ten ostatni pisywał również wiersze dla dzieci. Niejeden z poetów funkcjonował w podobny sposób w kulturze oficjalnej, warto tu wspomnieć Sapgira i Cholina. Stopniowo zarazem narasta świadomość, że samizdat jest po prostu alternatywną kulturą. W dodatku uważano ją często za jedyną właściwą kulturę, Gród Niewidzialny z baśni rosyjskich, wzniesiony na przekór grzesznemu światu.

Po roku sześćdziesiątym ósmym następuje zaostrzenie kursu. Poeci nie tylko nie mają perspektyw na druk w kraju, ale coraz częściej zostają postawieni wobec wyboru: albo wyjadą za granicę na zawsze, albo wylądują w łagrze. W latach siedemdziesiątych przychodzi więc fala wyjazdów; emigruje Brodski, wkrótce po nim – Kuźmiński. Niezależne kręgi kurczą się zastraszająco, w połowie lat siedemdziesiątych powstaje wrażenie zupełnej pustki. Trzeba wszystko zaczynać od nowa, co zbliża do siebie tych, którzy zostali w kraju, choćby nawet jako poeci bardzo się różnili, tak jak uprawiający zawód konserwatora zabytków Michaił Ajzenberg oraz imający się najróżniejszych prac Iwan Achmietjew. Achmietjew uważa Wsiewołoda Niekrasowa za mistrza; Ajzenberg słyszał tylko o nim, że to dziwak, ale kiedy go pozna, Niekrasow stanie się dlań jedną z najważniejszych postaci. Spotkanie następuje w pracowni moskiewskiego rzeźbiarza Dmitrija Prigowa, który właśnie wymyślił poetycki odpowiednik socartu. I znowu impuls przychodzi ze strony plastyki. Konceptualizm jest prądem, który jedni uprawiają, innym zaś, myślącym bardziej tradycyjnie, każe na nowo przewartościować własną twórczość. Dla Timura Kibirowa zetknięcie się z konceptualizmem oznacza po prostu właściwe narodziny.

Koniec epoki Breżniewa dziennikarze nazwali epoką zastoju; w rzeczywistości jednak czas nie stoi w miejscu. Przychodzą nowi poeci, i tak jak w poprzednich latach – jedni długo szturmują drzwi redakcji, inni wybierają samizdat. Pierwsi to m.in. Władimir Druk i Igor Irtieniew, który wszedł już właściwie do kultury oficjalnej, ale tylnym niejako wejściem – przez kąciki humoru. Aleksandr Makarow-Krotkow natomiast nie ma większych szans na publikację, bo pisze wierszem wolnym, ten zaś nie jest dobrze widziany w pismach. Tymczasem z dojściem do władzy Gorbaczowa w połowie lat osiemdziesiątych nadchodzi też nadzieja na zmiany. W Moskwie jednym z pierwszych przejawów pierestrojki jest powstanie klubu Poezja, gdzie czytać wiersze może każdy, kto chce (i, na dobrą sprawę, jakie tylko chce). Nie jest to już stadion, jak w czasie odwilży, ale do sali trudno się wcisnąć, bo na spotkania walą tłumy; rej wodzą właśnie Irtieniew i jego koledzy. Prigow, Ajzenberg, Kibirow i kilku innych, którzy wkrótce założą teatr poetycki „Almanach”, też uczestniczą, ale trzymają się oddzielnie. Wkrótce wolno będzie publikować wszystkich.

Krytycy, którym żadne z tych nazwisk nie jest znane, zupełnie nie umieją się w tym połapać, ale natychmiast wymyślają podział na meta-metaforystów i konceptualistów. Jeśli ktoś nie pasuje ani tu, ani tu, zaliczony zostaje do „Nowej Fali”, co mniej więcej pokrywa się z grupą kierującą klubem Poezja; termin stosowany też bywa do wszystkich debiutujących w radzieckiej prasie poetów, to znaczy do rzeczywistych debiutantów i twórców z dwudziestoletnim samizdatowym stażem. Tak wymieszała ich pierestrojka. Do zbioru Młoda poezja 89 trafia pięćdziesięcioletni niemal Prigow (inna rzecz, że w sowieckiej Rosji „młody poeta” koło pięćdziesiątki to właściwie norma). Nieoficjalni poeci są rozczarowani; upragniona swoboda nie przynosi im bodaj jakiego takiego zrozumienia, nie mówiąc o należnym uznaniu. Owszem, popularny jest Kibirow, którego wiersze grają rolę tzw. liryki obywatelskiej, czy wszechstronny Prigow; najwięcej laurów jednak zbierają ci, którzy do pracy w samizdatowskiej winnicy zgłosili się dosłownie w ostatniej godzinie.

Po paru latach zniecierpliwiony Ajzenberg pisze artykuł Niektórzy inni, pierwszy „krótki kurs” historii samizdatowej poezji, i zarazem pierwsza próba uporządkowania zagadnienia. Z czasem sprawa się trochę unormuje; literackie meteory przelecą i zgasną. Podział na dwie kultury – oficjalną i nieoficjalną – daje o sobie znać do dzisiaj, chociaż to właśnie on stanowi o specyfice okresu niezwykle istotnego: czterech prawie dziesięcioleci, od początku odwilży do końca pierestrojki. Okazało się, że i „w brzuchu wieloryba” można tworzyć ciekawe rzeczy. Niektórzy zaczęli mówić o Brązowym czy raczej Spiżowym Wieku poezji rosyjskiej – na wzór Srebrnego, ale to określenie niewiele wyjaśnia; niepodważalne są za to bogactwo i rozmaitość talentów, które się w tym czasie pojawiły.

*  *

W zasadzie można przyjąć, że tom niniejszy przedstawia właśnie poezję samizdatu; równie dobrze jednak – poezję rosyjską całego półwiecza. I tak bowiem nie pretenduje do pełności i reprezentatywności, które zapewniłoby dopiero kilkadziesiąt, nie zaś kilkanaście nazwisk. Wybór szesnastu tych, a nie innych, jest całkiem subiektywny, choć i nie przypadkowy. Osobisty charakter antologii wymaga wszakże, by powiedzieć coś o sobie; nie bez znaczenia jest nawet rok, w którym zacząłem tę poezję poznawać, a mianowicie 1987.

W owym czasie, jak wielu innych, odczuwałem znużenie wszechobecnością polityki. I chociaż byłem wtedy bardziej poetą oryginalnym niż tłumaczem poezji, polityka wpływała także na dobór autorów, których przekładałem. Wysocki, Galicz – to przede wszystkim satyra polityczna czy społeczna; tłumaczenie akmeistów – Mandelsztama, Achmatowej – choćby ze względu na osobiste losy tych poetów, miało w sobie dużo z gestu opozycyjnego.

Szczęśliwym trafem w Rosji coraz wyraźniej dawała znać o sobie tzw. pierestrojka. Tamtejsze pisma z numeru na numer stawały się coraz ciekawsze, drukowano zakazanych dotąd twórców, między innymi z grupy OBERIU – Charmsa, Olejnikowa, Zabołockiego, Wwiedienskiego. Oberiuci zdawali się wręcz patronować współczesnej poezji rosyjskiej, w której też dużo się działo. Poezja pierwsza zareagowała na pierestrojkę, wcale jednak nie tak, jak można się było spodziewać: nie wierszowaną publicystyką, ale nawałą wierszy groteskowych, nasyconych wielce różnorodnymi cytatami – od klasyki po partyjne slogany. Gdyby zaś szukać dla nich wspólnego mianownika, z pewnością nie byłoby nim słowo „satyra”, ale „ironia”. Początkowo siłą rzeczy przyjąłem hierarchię, narzuconą przez pismo Junost’, z Irtieniewem i Drukiem na czele; z drugiej strony zainteresował mnie przywieziony właśnie przez Annę Żebrowską tomik Prigowa, wydrukowany na maszynie. Tak zaczęła się moja przygoda z poezją rosyjskiego samizdatu. Nawiązałem korespondencję z autorami, a po kilku latach odbyłem podróż do Moskwy, gdzie poznałem osobiście połowę bohaterów tej książki. Po okresie zachłyśnięcia się groteską zacząłem też tłumaczyć wiersze, w których element humoru nie był dominujący; zainteresowałem się minimalizmem. Nietrudno jednak zauważyć, że groteska jest moim żywiołem i w dużej mierze określa zawartość tej książki.

Od razu spostrzegłem, że mam do czynienia z poezją naprawdę wolną, która chociaż nie stroni od tematów politycznych, to nie jest zarazem, że użyję słów Clausewitza, przedłużeniem polityki. Poeci tu prezentowani nie są dysydentami, wypowiadającymi się za pomocą wiersza. Wszyscy starali się rozwiązywać autonomiczne problemy poezji, wynikające z jej własnego rozwoju. Nie chodzi tu bynajmniej o sprawy, o których zwykle pisują ludzie wychowani na uniwersytetach; owymi problemami są za to: kwestia własnego już nawet nie stylu, ale języka, kwestia autentyczności czy wręcz możliwości wypowiedzi. Te problemy rozwiązywać musi zresztą każdy poeta, bo sprawa nie wygląda tak prosto, jak się wydaje: jest język, więc można pisać. Środki artystyczne, niby to dla wszystkich dostępne, nie należą do nas. Posługiwanie się nimi wcale nie oznacza, że się naprawdę wypowiedzieliśmy, i nawet użycie pierwszej osoby nie zagwarantuje nam autentyczności wypowiedzi. Język nie jest bezwolnym narzędziem, rządzi się swoimi prawami i tworzy własną rzeczywistość; prędzej on nami włada, niż my nim. Poeta naprawdę współczesny wie o tym i nie tyle chce go sobie podporządkować, ile odgadnąć swoje relacje z językiem. Wypowiadać się za pomocą języka czy też starać się, by to, co piszemy, było „wypowiedzią samego języka”? Poeci samizdatu często wybierali właśnie drugą odpowiedź na to wbrew pozorom zasadnicze pytanie.

Praktycznie całe dwudziestolecie, poprzedzające odwilż, należało spisać na straty. Cokolwiek było w tej epoce ciekawego, zostało zdławione; wszyscy wybitni twórcy zamordowani albo zmuszeni do milczenia. Każdy stawał wobec konieczności budowania własnego języka od nowa. Jednym wydawało się, że należy po prostu powrócić do epoki Srebrnego Wieku i kontynuować tradycje – częściej akmeistyczne niż symbolistyczne, czy nawet futurystyczne, choć niektórzy, jak Kuźmiński, nawiązywali i do tych ostatnich. Obiegowy sąd każe takie tendencje retro wiązać raczej z Petersburgiem-Leningradem niż z Moskwą, jest więc sens mówić o szkole leningradzkiej, której najwybitniejszym przedstawicielem był oczywiście Josif Brodski – szkole niechętnej eksperymentom, hołdującej tradycyjnemu wierszowi, poezji erudycyjnej, z bogatym zapleczem kulturalnym. Wybór taki wiązał się oczywiście z postawą dumnej wyższości wobec sowieckiego otoczenia. Mnie jednak bardziej ciekawiły postawy tych, którzy rozumieli, że tak zupełnie odciąć się od rzeczywistości nie są w stanie, bo sami są jej fragmentem. Tego zaś, że się z nią nie utożsamiają, przekornie dowodzili, właśnie bawiąc się w homo sovieticusa i pisząc wiersze „z głupia frant”, tak jak w latach pięćdziesiątych Ufland, w sześćdziesiątych – Gawrilczik i po trosze Grigorjew, a w Moskwie, o dziesięciolecie później – Prigow.

Czytelnik z pewnością dostrzeże u mnie brak czołobitności wobec osoby Josifa Brodskiego. Istotnie, moim celem, co prawda ubocznym, było wykazanie, że nieoficjalna poezja rosyjska to nie tylko Brodski, i że on sam też nie zawsze był taki, jakim się go u nas przedstawia. Wzajemne stosunki noblisty z kulturą samizdatu były dość skomplikowane. Jeśli nieoficjalni poeci w ogóle brali go za punkt odniesienia, to często po to, by się odeń zdystansować. Że zaś różnili się od niego już samym sposobem recytacji, nie było przypadkiem. Na długo przed Nagrodą Nobla Brodski uważał, że wszyscy poeci startują jak gdyby w jednej konkurencji; miał zaś wszelkie podstawy, by sądzić, że zdobędzie w niej złoty medal. Jego mistrzostwa nikt nigdy nie podważał, ale takie igrzyska z jedną konkurencją nie są ciekawe. Hamuje to rozwój poezji i po prostu ignoruje jej stan faktyczny. Brodski stworzył całą szkołę naśladowców, sprawiając, że dzisiaj już „wiadomo, jak pisać wiersze”, co dla poezji oznacza ni mniej, ni więcej, tylko śmierć.

Z założeń szkoły leningradzkiej wynikałoby, że z góry wiadomo, w jakich obszarach należy szukać poezji, a w jakich na pewno się jej nie znajdzie. Odmiennie postępowali poeci Lianozowa, szukając poezji wszędzie. W powtórkę Srebrnego Wieku nie chcieli się bawić także ze względu na to, że wysoki styl, poetycki język pełen metafor, który dał się wykorzystać jako narzędzie totalitarnej propagandy, w ich oczach się skompromitował. Odcięli się więc od niego, wybierając konkretyzm, i to w rozumieniu bardziej muzyki niż poezji konkretnej. Chodziło bowiem o branie gotowego materiału z żywej mowy, z języka realnie istniejącego. Własny język stworzyli – paradoksalnie – ograniczając do minimum „własne słowo”; unikali komentarza odautorskiego, metafor, epitetów, porównań, poetyzmów. Najdalej zaszedł Niekrasow, który brał pod lupę pojedyncze słowa. Z jego doświadczeń korzystać będą zarówno soc-artowcy (Prigow, Kibirow), minimaliści (Achmietjew, Makarow-Krotkow), jak też poeci w ogóle dalecy od tych kierunków (Ajzenberg).

Nie obeszło się bez niego przy kolejnym śmiałym kroku. Pod koniec lat siedemdziesiątych Niekrasow oraz paru moskiewskich artystów i literatów stwierdziło, że to, co od jakiegoś czasu robią, można nazwać konceptualizmem; termin zapożyczono oczywiście z plastyki. Dokonania konceptualistów rozwiązały problem własnej wypowiedzi w sposób rewolucyjny i prosty zarazem. Okazało się, że wystarczy programowo uchylić się od własnej wypowiedzi, sięgając po słowo w ewidentny sposób cudze. Nie znaczy to, że poeta-konceptualista nie ma nic do powiedzenia. Owszem, wypowiada się, ale jakby na innym, wyższym poziomie. Za właściwe dzieło uznajemy wówczas – podobnie zresztą jak w przypadku minimalistów – nie pojedyncze utwory, ale całość poetyki. Tylko ktoś naiwny może widzieć w Prigowie prostaczka opiewającego milicję, ale trudno też nie zauważyć, że właśnie przywdziewając takie maski, autor się wypowiedział. Pokazał tym samym, jak, odcinając się od dotychczasowej praktyki i tradycyjnej roli poety, mimo wszystko nim pozostać.

Inni mieli już łatwiej. Po wejściu do grona konceptualistów Timur Kibirow stwierdza, że skoro nie sposób wypracować oryginalnego stylu, trzeba sięgnąć po starą zabawę – centon, wiersz-patchwork, pozszywany z kawałków, ewidentnie różnego pochodzenia. Zbiega się to z poszukiwaniami poetów spoza kręgów samizdatowych – Druka i Irtieniewa; przez jakiś czas nawet centon wydaje się celem, do którego dąży cała rosyjska poezja.

Pierestrojkowa żonglerka cytatami skończyła się po kilku latach. Każda poetyka, tak jak każde zjawisko, ma przecież swoją entropię. Widać też było, że jakieś wewnętrzne mechanizmy poetyckiego boomu, trwającego w Rosji nieprzerwanie od czasów odwilży, pracują coraz słabiej. W dodatku zmieniła się sytuacja polityczna w samej Rosji, literatura zaś do dzisiaj nie znalazła sposobu, jak się wobec niej ustosunkować. Zatrzymałem się więc na poetach urodzonych pod koniec lat pięćdziesiątych. Wśród młodszych zachwycił mnie na dobrą sprawę tylko jeden: Andriej Turkin, który reprezentował kierunek post-prigowowski, czyli wiele nowego i tak by tu nie wniósł. Kiedyś trzeba było powiedzieć: stop i podsumować wyniki. Najwyraźniej nadeszła już ta pora.

JERZY CZECH

Gienrich Sapgir (1928–1999)

Gienrich Sapgir urodził się w Bijsku, w górach Ałtaj, jego rodzice pochodzili jednak z Witebska. Czym zajmował się ojciec, dokładnie nie wiadomo; według jednych miał być szewcem, według innych – inżynierem czy dyrektorem. Tak czy owak wszystkie źródła wskazują na jakieś związki z przemysłem obuwniczym. Nie jest to aż tak istotne, podobnie jak owo azjatyckie miejsce urodzenia. Całe niemal życie poety związane jest z Moskwą i jej okolicami, a od ojca z pewnością większy wpływ wywarł nań Nauczyciel – poeta i malarz Jewgienij Kropiwnicki. Czternastoletni Gienrich poznał go w czasie wojny, w domu pionierów, gdzie Kropiwnicki był opiekunem koła plastycznego; Sapgir mnóstwo czasu spędzał u swego nauczyciela i praktycznie wszedł do jego artystyczno-literackiej rodziny. W latach 1948–1952 służył w wojsku, a kiedy wrócił, zastał nowego ucznia Kropiwnickiego, Igora Cholina, który stał się jego dozgonnym przyjacielem.

Takie były początki grupy malarzy i poetów, nazwanej później „szkołą lianozowską”, niekiedy mówiono też o poezji czy sztuce „barakowej”. Kropiwniccy mieszkali bowiem w prymitywnych warunkach, w Dołgoprudnym, jednym z licznych podmoskiewskich osiedli, złożonych z samych baraków. Nazwę szkole jednak dała sąsiednia osada, Lianozowo, dokąd po ślubie z córką Kropiwnickiego przeniósł się kolejny jego uczeń malarz Oskar Rabin. To właśnie jego barak stał się ośrodkiem niezależnego malarstwa i literatury: urządzano tam wystawy, Sapgir i Cholin czytali swoje wiersze, które krążyły później w odpisach po Moskwie.

Sapgir pracował początkowo jako technik normowania pracy w „kombinacie rzeźbiarskim”, zakładzie masowo produkującym pomniki; w latach sześćdziesiątych zaczął się utrzymywać, pisząc wiersze dla dzieci, scenariusze filmów animowanych i sztuki dla teatrów lalkowych. Odtąd jako twórca działał na dwóch polach: był uznanym autorem literatury dziecięcej, natomiast jako poeta „dla dorosłych” oficjalnie nie istniał aż do czasów pierestrojki. Wówczas to zaczęto go drukować, wydawać w książkach. Do końca był aktywny, dużo pisał, występował z recytacjami, a zawsze świetnie umiał to robić. Zmarł na atak serca, kiedy jechał na wieczór poetycki.

Pisać zaczął, mając dwanaście lat, ale właściwym jego debiutem był cykl Głosy, powstały w latach 1958–1962. Tytuł nie jest przypadkowy: autor nie szuka własnego głosu, wsłuchuje się za to w cudze. Wszystko zostało tu wzięte z rzeczywistości, chociaż poddane groteskowej obróbce. Nawet fantastyczna z pozoru opowieść dotyczy prawdziwego problemu: po wojennej hekatombie w Rosji brakuje mężczyzn, dlatego kobieta wychodzi za mąż za… małpę (Małpiszon). W Potwarzy słychać echa nagonki na Pasternaka, zamienionej przez władzę w długi, ogólnokrajowy seans nienawiści. Sapgir zrezygnował w Głosach z wiersza regularnego i dominującej w Rosji strofiki, wybrał formę luźniejszą, a na równi z rymami zastosował konsonanse, które uczyniły jego utwory łatwo rozpoznawalnymi.

Miał jednak naturę kameleona; zamiast korzystać ze sprawdzonych już środków, porzucał je i przeprowadzał nowy eksperyment. Np. w Psalmach (1965–1966) zderza język Biblii z radziecką współczesnością. Numeracja psalmów świadczyć mogłaby, że celem była tu synteza judeochrześcijańska, chociaż żydowska komponenta osobowości twórczej Sapgira wyraźnie daje znać o sobie. I tak, za każdym razem próbując czegoś innego, napisał około dwudziestu cykli poetyckich: Milczenie (1963), Lustychy, Elegie i Mity moskiewskie (1970), Sonety na koszulach (1976–1989), Tercychy Gienricha Bufariowa (1984), Dzieci w ogrodzie (1988), Forma głosu (1990), Rozwinięcie metody (1992), Człowiek równoległy (1992) i inne.

Książki

Soniety na rubaszkach, Paryż 1976

Stiena: Stichi, Moskwa: Prometej, 1989

Moskowskije mify, Moskwa: Prometej, 1989

Soniety na rubaszkach, Moskwa: Prometej, 1989

Lica soca, Paryż: Associacyja rus. chudożnikow, 1990

Myło iz diebiła, Sowriemiennyj łubok, Moskwa-Paryż: Ruś, 1992

Czernowiki Puszkina, Moskwa: Raritiet, 1992

Lubow’ na pomojkie. Stichi, Moskwa: ARGO-Risk, 1994

Izbrannoje, Moskwa-Paryż-Nowy Jork: Triet’ja wołna, 1993

Stichi dlia pierstnia 1979–1980, Paryż-Moskwa-Nowy Jork: Triet’ja wołna,1995

Letiaszczij i spiaszczij: Rasskazy w prozie i stichach, Moskwa: NŁO, 1997

Armageddon: Mini roman. Powiesti. Rasskazy, Moskwa: Izdatielstwo Rusłana Ellinina, 1999

Sobranije soczinienij w czetyrioch tomach, Moskwa-Paryż-Nowy Jork: Triet’ja wołna, 1999

t.1. Stichi i poemy 1958–1974, t. 2. Stichi i poemy 1975–1990,

Leto s angiełami, Moskwa: NŁO, 2000

Nieokonczennyj soniet, Moskwa: Olimp-AST, 2000

Stichotworienija i poemy, Sankt Petersburg: Akadiemiczeskij projekt (Nowaja Bibliotieka Poeta, małaja sierija), 2004

Składień, Moskwa: Wriemia, 2008

Ważniejsze publikacje

Wiersze w:

„Sintaksis”, nr 1, Moskwa 1959, samizdat, przedruk w emigracyjnym piśmie Grani, nr 58 (1965)

Freiheit ist Freiheit. Inoffizielle sowjetische Dichtung, Zurych: Arche Verlag, 1975

„Triet’ja wołna”, nr 2 (1977) i nr 6 (1979)

Apołłon 77. Almanach litieratury i iskusstw. Sost. K.Kuz’minskij i M.Szemiakin, Paryż 1977

„Kontinient”, nr 16 (2/1978)

„MetrOpol”, Moskwa 1979, samizdat

„Nowyj Mir”, nr 12 (1988)

„Czas Kultury”, nr 2 (1993), przeł. Jerzy Czech

„Twórczość”, nr 5 (1993), przeł. Jerzy Czech

„Literatura na Świecie”, nr 7–8 (1994), przeł. Jerzy Czech, tamże wywiad Anny Żebrowskiej z Gienrichem Sapgirem.

„Res Publica Nowa”, nr 1 (2004), przeł. Jerzy Czech

„Borussia. Kultura. Historia. Literatura”, nr 44–45 (2008)

Pochód idiotów

Idzie piechotą
Zastęp idiotów
Idiota brodaty
Idiota bezbrody
Idiota perkaty
Idiota szczerbaty
Idiota kwadratowy
Idiota wielkogłowy
Idiota – w uszach ma kłaki waty

Idzie idiota pogodny
Idzie idiota swobodny
Idzie idiota sympatyczny
Idzie idiota apatyczny
Idzie idiota normalny
Idzie idiota nachalny
Idzie idiota genialny
Idzie idiota globalny

Idą idioci jedni są bogaci
Drudzy niemyci łachmyci bez gaci
Jedni jak w togi odziani w gazety
Inni zaś – w mapy kwity ankiety
Jedni swój wstyd zasłaniają płacą
Inni mądrością a inni pracą

Plany stuletnie
Niosą idioci
I domki letnie
Niosą idioci
Pewien idiota mówi „Do diaska,
Ja jeden niosę tu same fiaska
Żona histeryczka,
Mój szef jest debilem
A ja, neurastenik
Sam siebie zgubiłem”

Idą idioci z kombinatami
Internatami instytutami
Cóż to za automaty rakiety
Mity sonaty i poematy
Niosą fotosy martwej planety
I nie widziane dotąd przedmioty

Idą idioci Idą idioci
Ten tego grzmoci ten temu psoci
A ten tamtemu popędził kota
Taki liliput a też idiota

Idioci otwarci
Niczym łopaty
Idioci rozdarci
Niczym plakaty
Chociaż poczciwi są ci idioci
To idąc wśród nich człowiek się poci
Śpiewają idiotyczne kantaty
Cytują idiotyczne cytaty
I nie chcą wcale wiedzieć idioci
Że wymyślili ich też idioci

Idą górnicy i dyplomaci
Idą aktywy i kolektywy
Wzdłuż nieskończonych drewnianych płotów
Idą idioci idiotów roty
Orkiestra gra im Marsza idiotów
Trwa nieustanny pochód jołopów
A ty sam idziesz wraz z nimi po to,
By identycznym czuć się idiotą.
Może to wszystko jest naturalne?
Normalne dozwolone moralne?
Któż się pod lufy pchał kulomiotów,
Które pokotem kładły idiotów?

Niech za spełnienie marzeń idioty
Umrę z uśmiechem błogim idioty.

Małpiszon

„Na co się uskarżacie, obywatelko?”
Była z niej baba do rzeczy, a tu
jakby jej mowę odjęło. Stoi, płacze
i nic powiedzieć nie może. „Dać
jej nowe mieszkanie i dziesięć
tysięcy z mojego”.

(Z folkloru)

Wyszła za mąż kobita.
Ma męża – i kwita.
Ale prząść będzie cienko.
Nie przyjrzała mu się po ciemku.
Patrzy rano: cały obrośnięty.
Toż to małpa prawdziwa
Ładny mąż, Boże święty!
Na bruneta się zgrywa,
A taki feler ukrywa.
Małpiszon drze się i skacze.
„Zobaczą mnie z tym kudłaczem!”
– Omal się nie rozpłacze
Panna młoda.
Do sądu go zaraz poda.
Sąd powiada:
Atawizm do rozwodu
Nie stanowi powodu.
Przywyknąć – to najlepsza rada.
Na tym się rzecz skończyła.
Kobita dwie małpki wkrótce urodziła.
Ojciec – monter (pracuje na wysokości)
Na cerkiew św. Wasyla
Natychmiast wylazł
I tam potem
Na krzyżu złotym
Przez trzy dni na ogonie wisiał z tej radości.
Nagrodę – serwis na tacy
Dali mu w pracy.
Czego zażąda żona – małpiszon zaraz wykona.

Kiedy z chłopami bida,
To i małpa się przyda.

Pan i tapczan

Przyjrzyjcie się temu panu,
Nabywcą jest tapczanu,
Na nim z żoną wygodniej mu będzie.
O transporcie rozmowa.
Nie trzeba, spokojna głowa.
Ludzie byli mili,
Na plecy wsadzili
Tapczan panu. Stęka pan
Spod tapczanu.
A górą co?
Gorąco.
Daleko?
Za rzeką.
Tamte domy.
Brzeg stromy.
A most?
Stąd sześć wiorst!
Nad rzeki brzegiem
Pan na tapczanie.
Wódka, zakąska.
A pliszka, co kląska
Tio!
Na tapczan siadła.
A sio!
Bodajś przepadła!
Pan strząsa z obicia piórko,
A dziewczęta za górką.
Patrzą jak pan i tapczan
Przechodzą rzekę w bród.
Popłynął tapczan.
Zbiega się lud.
Pan ocalony!
Tapczan stracony.
Jakże tak bez tapczanu?
Klaruje żona panu.
Toć gołe ściany w domu.
Pan łyknął samogonu.
I śpiewać przyjdzie panu:
Nie masz, nie masz tapczanu!

Wybitny chirurg

Raz pewien chirurg
Miał dyżur.
Telefon. „Słucham” – rzekł doktor.
Przyleciał helikopter.
Przygotowania.
Pożegnania.
Helikopter ulatuje wzwyż.
Orkiestra wykonuje
Fugę „Czerwony Krzyż”.

W tajdze jest ciężko ranny
Daleko od stolicy.
„Zaczyna się gangrena
W lędźwiowej okolicy”.
Zbliżenie statku
samolotu
spadochronu –
parasol spada z nieboskłonu.
Lekarze witają z atencją
Koledzy z prowincji.
Zaczyna się operacja.
Daleko od stolicy
Nie zważając na trudności,
Lekarz dokonuje cudów zręczności.
Chyba go bies opętał!
Jak siekierą nie trzaśnie!
Na pół przeciął pacjenta.
A na to pacjent
Nie zrażony wcale
Mówi „Majaczę właśnie.
Na chwilę się oddalę.
Wrócę pod koniec operacji”.
A potem
Bohater w triumfie wraca do stolicy
Z powrotem
Do swej lecznicy.
Oto fragment jego oracji:
„…Zgroza!
Nieprawidłowo postawiona diagnoza.
Jednakże operacja szczęk
Ma także swoisty wdzięk”.

Ikar

Wyrzeźbił rzeźbiarz
Rzeźbę „Ikar”.
Model niezadowolony:
Nie znoszę chałtury!
Miast muskulatury –
Części do silnika!
Odszedł wściekły.
Przybiegli przyjaciele,
Stwierdzili że to banalne.
Tylko kobiety orzekły:
„Genialne!”.
– Co za potęga!
– Artysta sięga
Do tradycji
Antycznej Grecji.
– Erotyczne emocje!
– Mogłabym mieć dzieci
Ze skrzynią biegów.
No i zaszła. A potem
Na szybkich obrotach
Dość gładko
Została matką
Helikoptera,
Który
Do niej się wydziera
Z góry.
Uleciał ponad chmury…
Wokół słychać pochwalne chóry:
OTO SZTUKI SPOŁECZNE ZADANIA!
A pan artysta się kłania.

Ustawiono popiersie w miejscu publicznym –
Autoportret,
Autofurgon,
Telefoniczny
Automat.

Potwarz

O pewnym poecie
Pisano w gazecie.
Jakieś trzy miliony
Czytało te androny.
Tłumy
Nieznajomych
Ślą do domu
Anonimy:
– Spekulant!
– Bandyta!
– Morderca!
– Prasa nie kłamie
Wszystko to prawda święta!
– Macie inteligenta…
Większość ma zawsze rację –
Mówią Buriaci i Jakuci.
Redaktor za drzwi go wyrzucił!
Koledzy inteligenci
Przynieśli wieńce
I wstęgi żałobne.
A poeta przepadł bez wieści,
Podobno
Pojechał na wakacje.
Nie wyraził skruchy,
Tyle w nim było pychy,
Na drzwiach pożegnalne
Cztery litery.
Pod Moskwą,
W lesie przy szosie,
Rano,
Po rosie,
Kroczy bandyta i spekulant,
A każda kropla rosy to brylant!
Dobrze mordercy na zielonej łące!
Na drugim brzegu
Las paruje
W słońcu.
Bocian na jednej nodze stoi
I gazety się nie boi!

Premiera

Zaczyna się premiera
Sztuki Szekspira,
Moliera
i Nazima Hikmeta.
Główna postać kobieca,
Julia, córka króla Leara,
Kocha ślusarza Achmeta.
Ale na próżno go kusi,
Bo Achmet się kocha w Anusi,
A ona, przerażona
Ręce przyciska do łona:
„Cóż ojciec na to powie?!”
Współczucie ogarnia widownię.
Reżyser miejsca sobie szuka.
Wkrótce skończy się sztuka.
Julia podsuwa truciznę Anusi.
Anusia umrzeć musi,
Achmet zaś morderczynię
W odwecie udusi,
Za co z wyroku króla zginie.
Reżyser, blady jak papier,
Łapie za rapier
I na scenę wpada.
– Biada ci, łotrze, biada! Jednym ciosem
Śmierć królowi zada,
A sam
Zbolałym głosem
Z patosem kończy
Monolog nieszczęsnego ojca.
(Na widowni wrzask opętańczy).
W okolicy finału
Reżyser wpadł do kanału.
(Ryk publiczności)
Triumf sprawiedliwości.
Na galerii
Chichoczą Furie.
Słychać zgrzytanie Erynii
Z tramwajowej linii.

Herostrates

Na ulicach iluminacja.
– Czy to Ateny?
– Nie, nie Ateny.
– Czy to Wenecja?
Na wieżyczkach są anteny,
Na kolumnach megafony.
Muzyka przygrywa,
Publika sobie używa,
Drą się pijani,
Młodzież chuligani.
Spódniczka krótka,
Powyżej kolan.
To prostytutka
Stoi wśród kolumn.
Limuzyna podjechała
Pod taras lokalu,
Patrząc z tarasu na morze,
Mężczyzna tłumaczy kobiecie:
„Nastał pokój na świecie.
Inaczej być nie może”.
Kobieta odrzekła:
„Proszę pana,
Napiłabym się szampana”.
W mroku zawyła syrena.
Ktoś wysiadł z wagonu.
Na peronie.
Podniósł się rwetes:
„Reichstag płonie!
Sprawcą – Herostrates”.
Kobieta w restauracji
Spytała:
„Pali się? Na stacji?”.

On uspokaja ją zawzięcie:
„Nie, to na całkiem innym kontynencie”.

O szczęściu

Wyszedłem na balkon
Spokojnie
Już przeszedłem przez poręcze
Ach
Ziemia już dotknęła czoła
Bach
A dokoła – trach, trach, trach
Z piwnic, ze śmietników
Z blaszanych garaży

– Co się stało-ał-ało-ało-ało?
– To jest krew-ew-ew-ew-ew?
– Ot, i wszystko-ystko-ystko-ystko
– Biedaczysko…
Mrówka włazi na palec
Także niedowierza
Agent wyjmuje pióro
– Jak do tego doszło?
– Państwo go znali-ali-ali-ali-ali?
– Co za potwór z tej kochanki-chanki-chanki-chanki-chanki

Dywagacje gratulacje filozoficzne racje
Wieczorne wiadomości
I prognoza pogody

Tak! Widziałem
jak silny wiatr
Znosił mewy
nad brązowosinym morzem
Wszystkimi pustymi kośćmi
i pełnymi pióry
Ukośnie rozpostarty
Wypuszczając szpony
Krzyczałem
Krzyczałem po kociemu
Nad cefalami
Nad straszliwym Nic
Co w bryzgach i pianie
Leciało ku mnie

Tak!
Kochałem tę ziemię
Z okna samolotu
Jak inną planetę
I po prostu w lesie na łące
Twardy żółty wrotycz
Jeśli wyżąć i zdmuchnąć
Na palcach zostanie
Zapach żółty puch
Liść piołunu zerwać rozetrzeć

Nie
Nie mogę pojąć
Zapach dudni
Jak grom
Morze pachnie jak kobieta
Głosy to żółte to fioletowe
To wszystko zbyt ogromne
I głośne
Ale to nie całkowite szczęście
Drzwi nad Moskwą
Otwarte
Szczęście-wolność
UPADEK…

Co pan? O czym pan mówi?
Proszę, zostawcie mnie Jestem już  t a m  
Gdzie  t a m  ?
Tu
Gdzie tu?
  T a m  

Psalm 1

1. Błogosławiony mąż,
który między niezbożnymi nie siada
który nie wie co to jest rada
spółdzielni
rada osiedla
który na zebrania nie chodzi
za stołem prezydialnym nie siedzi
siedzi w domu

2. Kiedy się drą sąsiedzi –
na korytarz nie wychodzi
(nie stoi na drodze grzesznych)

3. Na korytarzu ktoś trzy razy
do drzwi wali
– Ludzie! Zabili! Zabili!

4. Zaświeć lampę
jak chcesz – możesz się położyć
i z całej mocy
o zakonie JEGO
rozmyślaj we dnie i w nocy

5. I oto drzewo
nad wód strumieniem:
liście
owoce
pień
i korzenie

6. I wszystko w tobie
w tej dobie
aż do niebios urasta

7. A na podwórzu
drze się hałastra
słychać brzęk żelastwa
dwóch tarza się w kurzu
jeden tłucze drugiego
– Lej go! Lej go!
– Wal go! Wal!
– Cel! Pal!
w fotografię
dwie kule

8. – Tania! Tania!

9. Idź no
zamknij okno

Psalm 69

1. Boże, pospiesz się, abyś mię wyrwał
„od stałego korespondenta Prawdy”
Panie, pospiesz się, abyś mi dał ratunek
„przed zakusami imperialistów”

2. Niech będą zawstydzeni, którzy szukają duszy mojej
BYCZKI W POMIDORACH
Którzy mi złego życzą
BYCZKI W POMIDORACH
Którzy mi mówią: Dobrze dobrze
CZŁOWIEK W KOSMOSIE

3. Niech się weselą
„Mity i legendy starożytnej Grecji”
którzy Cię szukają we mnie
JAJA DIETETYCZNE 10 sztuk
Tyś wybawicielem moim
MARMOLADY I DŻEMY
WSZYSCY CHĘTNIE JEMY

4. Boże! Tyś jest pomocą moją
253 71 47
Boże! Nie zapomnij
Dzwonić dwa razy!

Psalm 132

1. Dobrze jest latem w słoneczny wieczór
na daczy
dwóm takim którzy się rozumieją

2. Liście – deski – światło i trawa

i myśli – brak myśli
oświetlają i oddychają
grzeją i głaszczą
i kładą swoje cienie

3. Jak olejek najwyborniejszy wylany na głowę
ściekający na brodę
brodę Aaronową

4. Jako rosa Hermon
która zstępuje na góry Syjońskie
błogosławieństwo i żywot na wieki

Psalm 136

Owsiejowi Drizowi

1. Nad rzekami babilońskimi, tameśmy siadali i płakali
– O nori – nora!¹
– O nori – nora ruolo!
– Jude Jude singe! Wesoło!
Śmiali się ci, którzy nas w niewolę zawiedli
– Er sangt wie ein Nachtigall!
– Wejli baszar! Wejli bajon!
– Jude Jude tanze! Hop hop!

2. Stali z rękami na automatach
– O Jahwe!
A psy-mordercy patrzyły na nas ciekawie
– O lejwi baaram bacy Cyon
w ziemi cudzoziemców

3. Tłusta sadza z naszych dzieci
osiadała nam na twarzach
i uciekaliśmy
przez komin krematorium
do nieba

4. Przypomnij, Panie, synom Edomskim
dzień Jeruzalem
Kiedy mówili
– Zerstören! Rozkaz nr 125
– Vernichten! Rozkaz nr 126
– Vernichten! Nr 127

5. Córki babilońskie przechadzały się wśród nas
skrzypiały lakierowane pantofelki
sześciomiesięczne owieczki

niemieckie owczarki
– O nori – nora! ruolo!
Szast! Prast! –
Erschiessen

6. Błogosławiony który pochwyci
i rozbije dziatki ich o skałę

Psalm 143

1. Panie, cóż jest człowiek
i po co się nim zajmujesz?
W nocy taki
w dzień owaki
i całkiem nagi
to jest bez odzienia

2. Ty Panie masz charakter
uparty
jak traktor
Panie Tyś stały wektor
A człowiek – podmuch wietrzyka
fiuu!
jak cień blady znika
i co wyczynia?
tfu!

3. Panie
nakłoń niebios Twoich
i na niziny
zstąp chociaż na pół godziny

4. Niech wrzeszczą: My nienaumyślnie!
Aliści
Bóg w płomienie odziany
błyskawicą zabłyśnie!
Nieubłagany!
(tak twierdzą specjaliści)

5. Boże pieśń nową ułożę
Tobie w darze
I zagram na psałterium
na cytarze
na puszczy
i pośród tłuszczy – zaśpiewam!

6. Panie, czemuś nas opuścił?
Skąd taka zmiana?
Tak się nie robi,
proszę Pana.

7. Myśmy warci Hiroszimy
Ale nas zbaw prosimy
Takie mamy przyzwyczajenie:
Od każdego przyjmiemy zbawienie.

Psalm 148

1. Chwalcie Pana na niebiesiech
wszyscy diabłaniołowie
wszystkie serafodemony
wszystkie słońcodrobiny
wszystkie atomogwiazdy

2. Albowiem On rzekł i uczynione jest
złodobro
i powiązane węzłem
z dobrozłem
Niech żyje gniewołaska Twoja

3. Urągajcie mu na chwałę
Chwalcie na urągowisko –
Chwal Pana ziemia wszystka
bluźnijcie bez obawy
równinourwiska
pustyniotrawy
zającolisie
wołotygrysie
świętołajdaku
i książebraku
białomurzynko
rosjanoniemcze
starodziewczynko
cymbałomędrcze
wszelka paszczęko
i wszelka ręko
chwal ateuszodewocie!

4. Chwal uchonosie
chwal okonogu
ogonorogu
Alleluja!

Mity moskiewskie

Czy Rzym, czy Wiedeń, plucha czy spiekota,
Mamlejew z Maszą wożą syjamskiego kota.
Za milą mila i miasto za miastem.
Mamlejew brodę oraz wąsy ma sumiaste.
Kapelusz kardynalski wdział na głowę,
Kardynałowa nosi suknie purpurowe,
Za to czarniejsze od czarnego kota w worku,
Henryk Chudiakow myśli ma w New Yorku.

We wszystkich barach już się dżinem raczył.
Szekspira na angielski przetłumaczył.
„Czy nie być czy być!” W jednej koszulinie
Porzucił energiczną gospodynię.
A smętny Bachczanian, Ormianin stary,
Przeróżne w swoim sklepie ma towary.

Tam nabyć można książkę Kupermana,
A tytuł jej brzmi: „TWOJA MAĆ J....A”.
W Harlemie hipis Brodski zaś przez całe ranki
Filuje na Afroamerykanki;
Piękny i rudy, po ojczyzny stracie,
We własnej „chacie” bierze je na macie.

Limonow! A Limonow? Nasz Limonow?
Limonow, co dorobił się milionów.
Limonow, co był partyzantem w Mali.
Limonow, co go już zdemaskowali.
Limonow, co ubrania szyje tanie.
Limonow, co nakręcił film w Gujanie.
Limonow, co go nie chcą i za frajer,
Limonow szefem METRO GOLDWYN MEYER.

Tak samo zmienna jest i niestrudzona,
Piękna Helena, jego dawna żona.
Kantem puściła w końcu go Helena
I wyszła za innego dżentelmena.
Wnet ją porwano… a następna scena
To uwolniona już z gangsterów rąk Helena.
Koronki, morska pianka i mamona,
Wraz z żądzą rządzą tam, gdzie kroczy ona.

A my tu w Moskwie starzejemy się starannie,
Pijemy i gadamy nieustannie.
Hardych pomysłów mamy tłum pod czołem
I twarde krzesła za kuchennym stołem.
O, przyjaciele, niech wśród cudzoziemskich twarzy
O Moskwie czasem wspomnieć wam się zdarzy!

Igor Cholin (1920–1999)

Informacje o dzieciństwie i młodości Igora Cholina są skąpe i mocno niepewne. Jego ojciec, oficer carski, który podobno walczył po stronie czerwonych, wkrótce po wojnie domowej zmarł na tyfus, zostawiając wdowę z czwórką dzieci. Matka nie była w stanie wykarmić najmłodszego syna, oddała go więc pod opiekę państwa. W rezultacie Igor tułał się po domach dziecka; z ostatniego z nich uciekł i trafił pod opiekę wojska. Brał udział w wojnie, dwukrotnie był ranny, a szlak bojowy zakończył w Pradze jako kapitan. Wkrótce wylądował w zakładzie karnym, położonym niedaleko Moskwy. Przewinienie z pewnością nie miało charakteru politycznego, bo reżim – jak na czasy stalinowskie – nie był surowy, a więzień Cholin dostawał przepustki. Zaczął wówczas pisywać wiersze, szukając zaś tomów poezji w wiejskiej bibliotece, trafił na Olgę Potapow-Kropiwnicką, która przedstawiła go mężowi. Był rok 1949.

Po wyjściu na wolność Cholin imał się różnych zajęć, był m.in. kierownikiem stołówki, kelnerem w eleganckiej restauracji Metropol. W połowie lat pięćdziesiątych napisał cykl wierszy Mieszkańcy baraku i zyskał rozgłos jako nieoficjalny poeta. Wkrótce podobnie jak Sapgir, zaczął utrzymywać się z literatury dziecięcej, równocześnie prowadząc życie bohemy. To miało się zmienić z chwilą zawarcia drugiego małżeństwa; niestety, żona zmarła przy porodzie. Odtąd Cholin samotnie wychowywał córkę i przez kilkanaście lat nic nie napisał. Utrzymywał się z handlu różnymi cennymi przedmiotami, w tym obrazami niezależnych malarzy. Do poezji wrócił w okresie pierestrojki, kiedy pojawiły się jego pierwsze oficjalne publikacje. Zmarł w czerwcu 1999 roku, nie doczekawszy wyjścia dwóch swoich książek.

Ten drugi z uczniów Jewgienija Kropiwnickiego wyraźnie go naśladował; opisywał wręcz ten sam świat – osiedla barakowego. Nadał mu jednak wymiary uniwersalne i nawet, gdy w późniejszym okresie pisał o kosmosie, ma się wrażenie, że po prostu żywcem przeniósł swoich żytielej baraka w epokę podróży międzyplanetarnych. Mieszkańców baraku trzeba traktować jako całość, bo Cholin tworzy raczej cykle niż osobne wiersze. Ich forma odpowiada nędznemu żywotowi, jaki wiodą mieszkańcy – utwory krótkie, rymowane, często czterowiersze. Programowo antyliterackie, robią wrażenie topornych, ale ta niezgrabność jest zamierzona i „kunsztowna”. Zapisane zwykłym wolnym wierszem tracą jakąkolwiek wartość. Powtórzenia i ograniczony zasób rymów (typu baraka–draka) podkreślają beznadziejność sytuacji. Z tego świata nie ma wyjścia, jest szczelnie zamknięty i stanowi przeciwieństwo „raju” stworzonego przez propagandę.

Spośród „lianozowców” ten poeta jest najtrudniejszy do tłumaczenia. To, że zamieszczam tu zaledwie kilka utworów z „barakowego” cyklu, znaczy, że tylko tyle udało mi się przełożyć. W późniejszych latach Cholin sięgał często do wiersza wolnego. Pisywał również krótkie formy prozatorskie. W sumie jego dorobek jest mniej obfity, za to bardziej jednorodny niż w przypadku Sapgira.

Książki

Stichotworienija s poswiaszczenijami, Paryż: Kołobok, 1989

Żitieli baraka, Moskwa: Promietiej, 1989

Woinrid, Moskwa 1993

Lirika biez liriki, Paryż – Moskwa – Nowy Jork: Triet’ja wołna, 1995

Izbrannoje. Stichi i poemy, Moskwa: Nowoje Litieraturnoje Obozrienije, 1999

Izbrannaja proza, Moskwa: Nowoje Litieraturnoje Obozrienije, 2000

Poemy, Moskwa 2005

Ważniejsze publikacje

Wiersze w:

„Sintaksis”, nr 1, Moskwa 1959, samizdat, przedruk w emigracyjnym piśmie Grani, nr 58 (1965)

Poety na pieriekriostkach, Nowy Jork 1968

Freiheit ist Freiheit. Inoffizielle sowjetische Dichtung, Zurych: Arche Verlag, 1975

Apołłon 77. Almanach litieratury i iskusstw. Sost. K. Kuz’minskij i M. Szemiakin, Paryż 1977

„Moskowskij awtotransportnik”, nr 1 (1990)

„Kwartalnik Artystyczny”, nr 2 (1996), Nowe imię wodza, przeł. Adam Pomorski

„Res Publica Nowa”, nr 1 (2004), przeł. Jerzy Czech

Borussia. Kultura. Historia. Literatura, nr 44–45 (2008)

* * *

Pewno nie znacie Cholina,

Oj, nie jest dobrze go znać!
To kawał skurwysyna,
Po prostu zwykła bladź.
Głowa –
Do pozłoty
Wiersze –
Środek na wymioty.
Podobny do wielkiej tyki,
nogi ma jak patyki.
Nie sieje,
nie zbiera,
a tylko się obżera.
Że też, panie, po świecie
chodzi taka cholera!

MIESZKAŃCY BARAKU

* * *

To mój barak, obok – szopa

Sąsiad z szopy wódkę żłopie.
Ze złości aż trzęsie chłopa.
Ja – tu mieszkam, a on w szopie.

* * *

Życiorys kobiety czterdziestosiedmioletniej.

Mieszkała w baraku.
Umarła bezdzietnie.
Pracowała w męskiej toalecie.
Po co żyła na tym świecie?

* * *

Dźwigowy spadł z dźwigu. Cóż, człowieka szkoda.

Komisja ustaliła przyczynę: zła pogoda.
Zakład pracy zapłaci za pogrzeb.
Wdowa mówi: O, jak to dobrze.

* * *

Poznali się na stacji metra „Triumfalna”.

Potem on często u niej nocował.
Jego miejsce pracy: cmentarz komunalny.
Jej miejsce pracy: izba porodowa.

* * *

Sprzedawał w sklepie naftę, smary i oleje.

Nie wydał klientowi reszty – dwóch kopiejek.
To był kontroler. Mówi: „Chcesz mieć spokój?
Daj dwa tysiące, a zniszczę protokół”.

* * *

Wyleciała z pracy.

Była z szefem w ciąży.
Powiedział na pożegnanie:
„Okres umowy się skończył”.
Robić skrobankę się bała.
Sąsiad złośliwie jej dociął.
Innego wyjścia nie miała:
Rzuciła się pod pociąg.

* * *

Szczęściara z tej Dory,

Ma posadę w biurze
I u szefa fory;
Szef się w Dorze durzy.

Lecz gdy stwierdził już, że
Nic z Dorą nie wskóra,
To nie czekał dłużej,
Zwolnił Dorę z biura.

* * *

Wypadek to nierzadki,

Że kłócą się sąsiadki:
Sąsiadko, oj, nieładnie,
Twój mąż, Andriusza, kradnie!

Sąsiadka nie jest niema:
No też mi, ale dama!
Pyskuje tu, a sama
To wcale męża nie ma!

* * *

Wybuchła kłótnia straszliwa

Podczas konsumpcji piwa:
Jeden gość z kuflem w dłoni
Jak drugiemu nie przydzwoni!
Tamtemu łeb spuchł jak bania.
W zachwyt wpadł dozorca Wania.

* * *

Dzisiaj jest sobota.

Chłopcy z kombinatu
Popiją dziś zdrowo,
Dostaną wypłatę.

Chociaż jest sobota,
Chłopcy z kombinatu
Nie idą do knajpy,
Nie piją w barakach.

Chłopcy się zebrali
Dziś przed kombinatem.
Chłopcom z kombinatu
Wstrzymali wypłatę.

* * *

O mamo

Kto wypowiedział to słowo
Ja
Zwariowaliście
Zapomnieliście
Że w naszym kraju
To słowo
Jest najsurowiej
Zabronione

* * *

Umarł poeta

światowej sławy
Tego samego dnia
Zarżnięto świnię
Na stypie
Chwalili zmarłego
Wielki człowiek
O świni
Mówili
Twarde mięso.

Zbiorowe epitafium

Był Sapgir,
I nie ma Sapgira
Do komisu
Oddana
Lira.
Był Rabin,
I nie ma Rabina.
A taki zdolny
Chłopina.
I Lwa
Kropiwnickiego
Kryje ziemia
A może niebo.
Nawet Cholin
Zmierza do domu,
Gdzie wejść
Nie bronią nikomu.

Jan Satunowski (1913–1982)

Ten najstarszy z lianozowców miał naprawdę na imię Jakow i urodził się jeszcze w carskich czasach, w Jekatierinosławiu, przemianowanym później na Dniepropietrowsk. W roku 1938 ukończył chemię na tamtejszym uniwersytecie, tu i ówdzie znaleźć można wzmianki, że na początku lat trzydziestych uczył się w technikum w Moskwie, ale nie jest to potwierdzone. On sam nic o tym nie wspomina we wstępie do wyboru wierszy, który sam przygotował na kilka lat przed śmiercią. Opisał za to swój szlak bojowy, wkrótce bowiem po studiach został powołany do wojska:

We wsi Bolszyje Wiesniny zostałem ranny (w pierś),
następnie się leczyłem,

byłem

w Neu-Limburgu,

Freiburgu,

Wiener-Neustadt,

przejazdem w Dreźnie,

aha, jeszcze

w Rumunii,

zapomniałem gdzie.

Resztę życia spędził w podmoskiewskiej miejscowości Elektrostal, gdzie pracował jako inżynier. Poezją zajął się jeszcze przed wojną, ale wyraźnym impulsem była dlań wizyta w Lianozowie, gdzie spotkał bliskich sobie ludzi. Podobnie jak Sapgir i Cholin wydał kilkanaście książeczek dla dzieci.

Trudno w przypadku Satunowskiego mówić o jakimkolwiek stylu; jego metoda to, jak mówił Wsiewołod Niekrasow, „przyłapywanie się na poezji”, wyławianie jej z żywej, nieliterackiej mowy. Wiersze można robić z zasłyszanej gdzieś wymiany zdań, z oficjalnego komunikatu radiowego czy z didaskaliów partyjnych zjazdów (Burzliwe, przez wiele lat nie milknące oklaski). Innym razem poeta zapisuje nieoczekiwany rym, podobieństwo słów, kalambur czy nawet fragment prozy.

Prawie wszystkie jego wiersze-nie-wiersze są opatrzone datami i numerami. Napisał ich przeszło tysiąc; razem tworzą swoistą kronikę życia autora, rosyjskiego inteligenta pochodzenia żydowskiego. Na ich publikację za życia nie miał większej nadziei. „Czy zaznać chcę pośmiertnej sławy? Ba, jakiej innej sławy mógłbym zaznać?” – ironizował. Taki też tytuł miał pierwszy tom jego wierszy, wydany już po upadku Związku Radzieckiego.

Książki

Choczu li ja posmiertnoj sławy…, Moskwa 1992

Rublonaja proza: Sobranije stichotworienij, Monachium–Moskwa–Mińsk: Verlag Otto Sanger in Kommission, 1994

Sriedi bieła dnia, Moskwa: OGI, 2001

Stichi i proza k sticham, Moskwa: Wirtualnaja galerieja, 2012

Ważniejsze publikacje

Wiersze w:

Apołłon 77. Almanach litieratury i iskusstw. Sost. K. Kuz’minskij i M. Szemiakin, Paryż 1977

Antologija russke poezije 17–20 vek, Preveli Danilo Kiš i dr. Belgrad: Prosveta, 1977

„Lewiafan”, nr 2 (1979)

„Kowczeg”, nr 4 (1979)

„Moskowskij komsomolec”, 15.2.1987

„Moskowskij awtotransoportnik”, nr 43 (1989)

„Junost’”, nr 4 (1989 )