Następna książka w serii BEZ FIKCJI O…
Sylwia Szwed Mundra

Rachel Cusk

Po

O małżeństwie i rozstaniu

Przełożyła Agnieszka Pokojska

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego AFTERMATH: ON MARRIAGE AND SEPARATION

Projekt okładki MARIANNA SZTYMA

Copyright © 2012, RACHEL CUSK
All rights reserved
Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2013
Copyright © for the Polish translation by AGNIESZKA POKOJSKA, 2013

Redakcja ALICJA LISTWAN / D2D.PL
Korekty IWONA ŁASKAWIEC / D2D.PL, MAŁGORZATA POŹDZIK / D2D.PL
Projekt typograficzny i redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL
Skład ALICJA LISTWAN / D2D.PL
Skład wersji elektronicznej EWA KRAJEWSKA / VIRTUALO SP. Z O.O.

ISBN 978-83-7536-651-8

Dla R.C.J., mądrego żołnierza

Przez [Zeusa] nauczon jest człek,
Że mądrość li zdobył świat,
Gdy wie, co znaczy ból.
Zaledwieś do snu, uspokojony, legł,
Już on na serce wspomnieniem ci padł –
Wbrew woli naukę masz!
Lecz łaska boża ma nad nami straż,
Choć srogi jest wieków król.

Ajschylos, Oresteja (Agamemnon),

tłum. Jan Kasprowicz

Pokłosie

Niedawno rozstałam się z mężem i w ciągu kilku tygodni życie, które zbudowaliśmy, zburzyło się jak gotowa układanka i został tylko stos kawałków o nierównych brzegach.

Czasami na ułożonym obrazku nie widać wzoru układanki; są mistrzowie, którzy szczycą się, że spod ich ręki wychodzą takie właśnie puzzle, ale zazwyczaj wzór jest widoczny. Światło załamuje się na wcięciach powierzchni – obrazek wygląda na jednolity tylko z daleka. Moja młodsza córka lubi układać puzzle, starsza woli stawiać domki z kart, w których pobliżu nie można ani nic głośniej powiedzieć, ani się poruszyć. W tych różnych zajęciach dostrzegam podobne próby sprawowania kontroli nad otoczeniem, ale zastanawia mnie też to, jak dobitnie dowodzą, że cierpliwość może mieć wiele twarzy, a nietolerancja przybierać wiele form. Moje córki traktują te różnice w temperamencie odrobinę zbyt poważnie. Nie lubią u siebie nawzajem skłonności, których same nie zdradzają: właściwie mogę powiedzieć, że kiedy oddają się swoim zajęciom, jest to pewna forma kłótni. Kłótnia to przecież tylko skrajne nasilenie potrzeby samookreślenia. Zastanawiałam się czasami, czy jedną z pułapek, w które wpadło współczesne życie rodzinne, z tą jego nieustanną radością, całkowicie nieuzasadnionym optymizmem, ufnością pokładaną nie w Bogu czy w ekonomii, lecz w miłości, nie jest to, że nie dostrzega ono – i nie podejmuje z wyprzedzeniem działań „na wypadek” – ludzkiej potrzeby wojny.

W pierwszych tygodniach po rozstaniu często powracała fraza „nowa rzeczywistość”. Ludzie stosowali ją w odniesieniu do mojej sytuacji, tak jakby odzwierciedlała ona pewnego rodzaju postęp. Ale w istocie była to regresja: życie włączyło wsteczny bieg. Nagle się okazało, że nie poruszamy się naprzód, lecz się cofamy, powracamy do chaosu, do historii i prehistorii, do początków wszystkiego, a potem jeszcze dalej, do czasów, zanim wszystko się zaczęło. Talerz spada na podłogę: nowa rzeczywistość sprowadza się do tego, że jest rozbity. Musiałam się przyzwyczaić do nowej rzeczywistości. Moje córki również musiały się przyzwyczaić do nowej rzeczywistości. Ale, o ile widziałam, sprowadzała się ona tylko do tego, że coś zostało rozbite. Kiedyś powstało i przez lata pełniło swoją funkcję, ale teraz nie nadaje się do niczego, chyba że kawałki udałoby się na powrót posklejać w całość.

Mój mąż uważa, że byłam dla niego potworem. Tego przekonania nie można podważyć: opiera się na nim cały jego świat. To była jego opowieść, a ja od niedawna nie cierpię opowieści. Gdyby ktoś mnie zapytał, jaka katastrofa wydarzyła się w moim życiu, mogłabym zapytać, czy chce usłyszeć opowieść, czy prawdę. Mogłabym powiedzieć, w ramach wyjaśnienia, że złamana została ważna przysięga posłuszeństwa. Mogłabym tłumaczyć, że kiedy piszę powieść i w którymś momencie popełnię błąd, prędzej czy później powieść się rozpada i nie dopuszcza ciągu dalszego. Muszę wtedy wrócić do samego początku i znaleźć błąd w jej strukturze. Problem dotyczy zwykle związku między opowieścią a prawdą. Opowieść musi być posłuszna prawdzie, musi świadczyć o niej, tak jak ubranie świadczy o ciele osoby, która je nosi. Im bardziej dopasowany do sylwetki krój, tym efekt przyjemniejszy dla oka. Prawda nieubrana może być bezbronna, niezgrabna, szokująca. Ubrana nazbyt wyszukanie, staje się kłamstwem. W moim przypadku trudności z życiem sprowadzały się na ogół do tego, żeby próbować pogodzić opowieść i prawdę, tak jak dziecko rozwiedzionych rodziców usiłuje doprowadzić do zgody między nimi. Moje dzieci też to robią: kiedy jesteśmy wszyscy razem, biorą dłoń mojego męża i łączą z moją. Usiłują sprawić, żeby opowieść znów była prawdziwa albo żeby prawda przestała być prawdą. Ja z przyjemnością trzymam męża za rękę, ale jemu to się nie podoba. Wszystko, co w naszym życiu było bezkształtem, przypadło teraz mnie. Dlatego nie burzę się, nie mam nic przeciwko temu, by trzymać go za rękę.

W pewnym momencie czas przestał biec wstecz. Mimo to zdążyliśmy się cofnąć o spory kawałek. Przez kilka tygodni zniweczyliśmy wszystko, co doprowadziło nas do chwili rozstania, zniweczyliśmy całą historię. Nie zostało już nic do podziału, z wyjątkiem dzieci, to zaś wymagałoby interwencji nauki. My jednak cofnęliśmy się do czasów, w których nauka nie istniała: wróciliśmy do Anglii w siódmym wieku, przed nastaniem pojęcia narodu. Anglia była wówczas krajem złożonym z osobnych całostek. Pamiętam, jak w szkole przyglądałam się mapie wczesnośredniowiecznej heptarchii, skonsternowana jej rozproszeniem, brakiem scentralizowanej władzy, brakiem króla, stolicy i instytucji. W ich miejsce istniały tylko regiony, których nazwy – Mercja, Wessex – brzmiały zniewieściale i w których wiecznych utarczkach i drobnych, nużących stratach i zwycięstwach brakowało jednoczącej siły, którą, gdybym się nad tym wówczas zastanawiała, mogłabym nazwać siłą męskości.

Nasza nauczycielka historii, pani Lewis, była kobietą otyłą i pełną wdzięku, baletnicą o kształtach słonia, w której osobie zasada masy i zasada kobiecości toczyły wojnę opartą na stałej eskalacji działań. Specjalizowała się we wczesnym średniowieczu, studiowała w Oksfordzie, a wylądowała w pośledniej katolickiej szkole dla dziewcząt, opancerzona w jeden ze swojej kolekcji eleganckich, szytych na miarę beżowych kostiumów, z których, jak można było odnieść wrażenie, pewnego dnia, ku powszechnemu osłupieniu, jej potężne różowe ciało mogłoby wychynąć, niczym pomnik spod chroniącej go płachty podczas uroczystości odsłonięcia. Wiedziałyśmy o niej jeszcze tylko tyle, na podstawie nazwiska, że była mężatką. Ale jak te różne aspekty pani Lewis się ze sobą łączyły, nie miałyśmy pojęcia. Ze szczególną pieczołowitością przybliżyła nam postać króla Mercji Offy, w którego wizji zjednoczonej Anglii można dopatrzeć się pierwszych drgnień męskiej ambicji i którego imienia długi wał ziemny stoi do dziś, aby nam przypominać, że podział to jeden z aspektów zjednoczenia, że jednym ze sposobów definiowania tego, czym się jest, jest zdefiniowanie tego, czym się nie jest. Historycy wciąż nie są jednomyślni co do tego, czy wał usypano w celu odparcia Walijczyków, czy jedynie w celu zaznaczenia granicy. W kwestii panowania Offy pani Lewis zajmowała stanowisko niejednoznaczne: była to bez wątpienia droga do cywilizacji, ale kosztem utraty różnorodności, spokojnego dobrobytu, jaki panuje wtedy, kiedy nie buduje się mocarstw i nie zdobywa kolejnych celów. Pani Lewis niezwykle ceniła sobie świat wczesnosaksoński, w którym nie doszło jeszcze do rekonfiguracji pojęcia władzy: w pewnym sensie wieki średnie stanowiły bowiem odmianę „nowej rzeczywistości”, były odłamkami talerza nad talerzami, cesarstwa rzymskiego. Niektórzy owo pokłosie osiągniętej dzięki wszechogarniającym podbojom megalomańskiej jedności nazywali „wiekami ciemnymi”, ale nie pani Lewis. Jej ono odpowiadało: podobały jej się niezamieszkane przez ludzi pustkowia, podobały jej się klasztory, w których w milczeniu kultywowano twórczość, lubiła mistyków i wizjonerów, wczesne traktaty religijne, kobiety, które z upływem tych bezkształtnych stuleci powoli rosły w siłę, odpowiadał jej poziom – jednostkowy – na którym rozstrzygało się kwestie sprawiedliwości i wiary wobec braku wielkiego administratora, jakim jest cywilizacja.

Ale ów mrok – niezależnie od tego, jak go zwać – ów mrok i dezorganizacja nie były jedynie nieobecnością czegoś. Stanowiły zarazem pokłosie i preludium. Słowo „pokłosie” pochodzi od drugiego pokosu, żniwa, które zbiera się po zwiezieniu głównych plonów. Cywilizacja, ład, sens, wiara to nie są nasłonecznione szczyty, które można zdobyć, pnąc się jednostajnie w górę. Budowano je, po czym upadały, znów budowano i znów upadały lub były burzone. Mrok i dezorganizacja, które po nich następowały, funkcjonowały na własną modłę, cechowały się własną specyfiką: nierozłącznie wiązały się z cywilizacją, tak jak sen łączy się z aktywnością. W istnieniu odrębnych całostek kryje się możliwość zjednoczenia, tak jak i jedność zawiera w sobie perspektywę rozbicia na cząstki. Zdaniem pani Lewis lepiej prowadzić życie polegające na odrębności i dezorganizacji, ale czuć ciemne drgnienia twórczości, niż zamieszkiwać cywilizowaną jedność, dręczoną impulsem niszczenia.

Rano odprowadzam córki do szkoły, po południu je odbieram. Sprzątam ich pokoje, piorę i gotuję. Wieczory spędzamy zazwyczaj same – odrabiam z nimi lekcje, daję im jeść i kładę spać. Co kilka dni idą do ojca i wtedy dom jest pusty. Na początku ciężko mi było znieść te interludia. Teraz mają w sobie pewną neutralność, coś stałego, ale pustego, a mimo owej pustki lekko oskarżycielskiego. Tak jakby te samotne godziny, kiedy to po raz pierwszy od wielu lat niczego się ode mnie nie oczekuje i nie wymaga, były wojennym łupem, tym, co zdobyłam wskutek konfliktu. Przeżywam je, jedną po drugiej. Połykam je jak szpitalne posiłki. W ten sposób podtrzymuję w sobie życie.

I ty się nazywasz feministką, mówił do mnie z obrzydzeniem mąż podczas raniących, gorzkich tygodni po rozstaniu. Uważał, że w naszym małżeństwie to on przyjął na siebie rolę kobiety, i chyba oczekiwał, że będę go bronić przed sobą, męskim wyzyskiwaczem. Miał poczucie, że robienie zakupów, gotowanie i odbieranie dzieci ze szkoły to zajęcia kobiece. Faktem jest jednak, że kiedy ja wypełniałam te obowiązki, czułam się zwykle najmniej kobieco. Moja matka nie była w moich oczach piękna, kiedy wypełniała obowiązki macierzyńskie: podobnie jak w moim przypadku, nie podkreślały jej kobiecości, lecz wydawały się stanowić dla niej zagrożenie. Mieszkaliśmy wtedy na wsi, na równinie hrabstwa Suffolk. Moja matka spędzała dużo czasu na rozmowach przez telefon. Dźwięk jej głosu, którym mówiła jakby do siebie, był dla mnie hipnotyzujący. Jej słowa brzmiały jak wyuczone kwestie, jej śmiech nieco sztucznie. Podejrzewałam, że specjalnie mówi udawanym głosem, jak aktorka. Kim była ta kobieta, która mówiła do telefonu? Znałam matkę tylko od wewnątrz, podzielałam jej punkt widzenia, zawsze znajdowałam się w obrębie jej znudzenia, przyjemności czy rozdrażnienia. Zamieszkiwałam w niej, jak więc mogłam ją widzieć? Skąd miałam wiedzieć, kim jest? Jej uwagę odbierałam jak spojrzenie wewnętrznego oka, które nigdy nie patrzyło prosto na mnie, gdyż wiedzę o mnie czerpało z mojej prywatnej wiedzy o sobie samej.

Tylko wtedy, kiedy przebywała wśród ludzi, potrafiłam jako dziecko zobaczyć ją obiektywnie. Czasami zapraszała na obiad jakąś koleżankę i wtedy nagle ukazywała mi się twarz mojej matki. Nagle ją widziałam, mogłam porównywać ją do tej drugiej kobiety i uznać ją za lepszą albo gorszą. Widziałam, że budzi sympatię lub zawiść, lub irytację, obserwowałam charakterystyczne dla niej nawyki i sposób bycia, które nie były nawykami i sposobem bycia tamtej. W takich razach nie miałam wstępu do swojego mieszkania w niej, było w nim ciemno jak w pustym domu. Kiedy pukałam do drzwi, byłam krótko – czasem szorstko – odprawiana. Jej ciało, zwykle tak rozległe, tak niefrasobliwie wszechobecne, było jak spakowane i głęboko schowane. Ona sama też nie miała do niego klucza, była tymczasowo zwolniona z obowiązku bycia sobą. Dlatego udawała. Była czystą opowieścią, opowiedzianą lepiej lub gorzej.

Jej koleżanki na ogół też były matkami. Ich geografia była mi znajoma, instynktownie wyczuwałam zagadkę, która otaczała ich umalowane jak maski twarze oraz ich rozmowę, tak jak otwarte pola otaczają miasto. Nie można było się tam dostać, ale było wiadomo, że są. Jedna koleżanka matki, Sally, była inna. Wtedy nie rozumiałam dlaczego, lecz teraz rozumiem: Sally nie miała dzieci. Była potężną kobietą, zawsze dowcipną, choć twarz miała smutną. W smutku jej ust i oczu można było przepaść na długie godziny, był otwarty dla wszystkich. Pewnego razu Sally przyszła do nas, kiedy moja matka upiekła ciasto czekoladowe i chciała dać jej przepis. Sally powiedziała wtedy: gdybym upiekła takie ciasto, zjadłabym całe za jednym posiedzeniem. Nigdy wcześniej nie słyszałam o kobiecie, która potrafiłaby zjeść całe ciasto naraz. Uznałam, że to niezwykły wyczyn, jak podnoszenie ciężarów. Ale widziałam, że mojej matce ta odpowiedź się nie spodobała. W pewnym trudnym do określenia sensie Sally spaliła grę. Nieświadomie zrobiła szczelinę w wysokim murze kobiecości, dając mi jedną z rzadkich okazji zajrzenia na drugą stronę.

To oczywiste, że na pewne rzeczy w życiu jesteśmy nieprzygotowani – na przykład na wojnę. Żołnierz, który po raz pierwszy wyrusza na wojnę, nie wie, jak się zachowa w zetknięciu z uzbrojonym wrogiem. Nie zna tej części siebie. Czy jest zabójcą, czy tchórzem? Kiedy będzie trzeba, zareaguje, ale nie wie z góry, jaka to będzie reakcja.

Mój mąż powiedział, że chce połowę wszystkiego, łącznie z dziećmi. Powiedziałam: nie. Jak to nie? zapytał. Rozmawialiśmy przez telefon. Wyjrzałam przez okno na ogród, prostokąt w otoczeniu podobnych miejskich prostokątów, których granice patrolują koty. Ostatnio nasz ogród zarósł. Grządki tonęły w chwastach. Trawa urosła, źdźbła były długie jak włosy. Ale choćby zapanował w nim największy nieład, zupełnie nie wpłynie to na planowy rozkład całości: inne prostokąty mimo wszystko zachowają kształt.

Ludzi nie można dzielić na pół, powiedziałam.

Dzieci powinny spędzać ze mną połowę czasu, odparł mój mąż.

To moje dzieci, zaprotestowałam. Ich miejsce jest przy mnie.

W dramacie greckim czyny sprzeczne z rolą biologiczną są równoznaczne z proszeniem się o zmianę, jaką jest śmierć, o śmierć, jaką jest zmiana. Mściwa matka, samolubny ojciec, wynaturzona rodzina, dziecko, które morduje rodzica: oto krwawe ścieżki wiodące do demokracji, do sprawiedliwości. Miejsce dzieci jest przy mnie – kiedyś ostro skrytykowałabym taką postawę, ale to oczywiste, że na pewne rzeczy w życiu jesteśmy nieprzygotowani. Gdzie ta herezja się wykluła? Skoro stanowiła część mnie, to gdzie się ukrywała przez tyle lat w naszym egalitarnym domu? Moja matka lubiła mówić o tym, jak pierwsi katolicy w Anglii musieli mieszkać i praktykować swoją wiarę w ukryciu, jak spali w szafach czy pod deskami podłogi. Wydawało jej się to osobliwe, żeby prawdziwa wiara musiała się ukrywać. Czy w takim razie moja postawa była prześladowaną prawdą, a nasz sposób życia herezją?

Powtórzyłam te słowa jeszcze kilka razy, nie mogłam nic na to poradzić. W rozmowie z moją przyjaciółką Eleanor powiedziałam, że miejsce dzieci jest przy mnie. Eleanor pracuje, często wyjeżdża służbowo nawet na kilka tygodni. Kiedy nie ma jej w domu, jej obowiązki przejmuje mąż, wieczorem kładzie dzieci spać, rano przekazuje je pod opiekę niani. Eleanor ściągnęła usta i z dezaprobatą pokręciła głową. Miejsce dzieci jest w równej mierze przy ojcu, co przy matce, powiedziała. W rozmowie z moją przyjaciółką Anną, niepracującą matką czworga dzieci, powiedziałam: miejsce dzieci jest przy mnie. Mąż Anny pracuje codziennie do późna. Ona zajmuje się dziećmi przeważnie sama, tak jak ja teraz. Tak, potwierdza, masz rację. To twoje dzieci. Nikogo nie potrzebują tak bardzo jak ciebie. Powinny być dla ciebie ważniejsze od wszystkiego innego.

Cielesna historia, jaką dzielę z córkami, istniała dotąd na swego rodzaju banicji. Czy byłam kwestionowana jako matka? Długa pielgrzymka ciąży, z jej cudami i poniżeniami, apoteoza narodzin, zrównanie z ziemią i powolne odbudowywanie każdego skrawka mojego prywatnego świata, które były skutkiem macierzyństwa – o tym wszystkim się nie mówiło, wszystko to zostało z czasem umyślnie bądź nieumyślnie zapomniane, te ciemne wieki, na których, jak teraz czuję, wyrosła cywilizacja naszej rodziny. Ja sama byłam w pewnym sensie stroną tego paktu milczenia: jeden z warunków traktatu, który dał mi upragnioną równość, głosił, że nie będę się odwoływać do racji matki, wyższości naturalnie wynikającej z jej roli, tego zabobonu, w którego obliczu mechanizm równych praw przestaje działać. Moja matka rozpłakała się kiedyś przy kolacji i niedorzecznie oskarżyła nas, że nigdy nie podziękowaliśmy jej za to, że nas urodziła. A my sobie później z tego drwiliśmy, okrutne nastoletnie stworzenia, które pozjadały wszystkie rozumy. Poczuliśmy się nieswojo, i słusznie: niesprawiedliwie przypisano nam winę. Czy to nie ojciec powinien był jej dziękować, że zapewniła mu trwanie, nadała formę i treść jego kontynuacji? Ale jego wkład, jego praca, miały przecież co najmniej równą wagę: to ona powinna być wdzięczna jemu, przynajmniej z pozoru. Całymi latami chodził codziennie do biura, punktualnie jak szwajcarski zegarek, jego aktywność cieszyła się społecznym uznaniem, jej nie. W świetle racjonalności jego zachowania jej zachowanie wydawało się irracjonalne, gdyż kobiecość była czymś narzuconym i koniecznym, z natury hojnym i rozrzutnym, pewnego rodzaju zadaniem, którego rozwiązanie stanowiła jego praca. Jak moja matka mogła oczekiwać wdzięczności za coś, czego najwyraźniej nikt nie uważał za podarunek? Poprzez jej osobę wszyscy służyliśmy praprzyczynie życia: ona była wymagającą przedstawicielką naszego niemego władcy, natury. Otrzymywaliśmy od niej rozmaite dary, tak jak od natury, ale w naturze nie da się przetrwać wyłącznie dzięki wdzięczności. Musieliśmy jej dary ujarzmiać i uprawiać, i z czasem coraz większą zasługę za efekty przypisywaliśmy samym sobie. Sprzymierzyliśmy się z cywilizacją.

Mój ojciec, jak Bóg, wyrażał się poprzez nieobecność: chyba łatwiej było nam odczuwać wdzięczność wobec kogoś, kogo nie ma. On również rozpoznawał zew cywilizacji, był jej posłuszny. Jako istoty rozumne trzymaliśmy jego stronę przeciwko pogaństwu matki, jej cyklom emocji, jej wzrokowi stale wpatrzonemu w to, co już minęło, albo w kojącą niewiadomą tego, co dopiero miało nadejść. Te cechy wydawały się nie mieć własnego pochodzenia: nie należały ani do macierzyństwa, ani do mojej matki, lecz do jakiegoś odwiecznego faktu, który zrodził się z ich połączenia. Wiedziałam oczywiście, że moja matka miała kiedyś swoją rzeczywistość, że żyła w czasie teraźniejszym. Na zdjęciu ślubnym, które stało na kominku, zawsze uderzała mnie jej smukłość. Stała cała spowita w ofiarną biel, cienka w talii uśmiechnięta piękność, drobna i zwarta w sobie jak ziarno. Geniusz tkwił w tym, jak było jej mało. W delikatnych rysach jej urody zakodowana była cała nasza rozłożysta przyszłość. Po tej młodzieńczej urodzie nie było już śladu, została wyczerpana, tak jak zasoby ropy, które wydobywamy z ziemi i wykorzystujemy jako paliwo. Świat marnotrawi ropę. Czasami, kiedy patrzyłam na tę fotografię, moja rodzina wydawała mi się nadmiernie rozrośniętym produktem piękna mojej matki.

Ale dla mnie wyobrażenie o kobiecym pięknie stało się w którymś momencie czysto teoretyczne, tak jak wyobrażenia emigranta o ojczyźnie. A w pokoleniowym przejściu między moją matką a mną istotnie doszło do czegoś przypominającego emigrację. Matka była wprawdzie krajem mojego pochodzenia, lecz przyjęłam narodowość ojca. Aspiracje mojej matki dotyczyły małżeństwa i macierzyństwa, bycia pożądaną i przynależenia do mężczyzny w sposób, który nadałby jej prawomocność. Ja byłam owocem tych aspiracji, ale tak się jakoś złożyło, że w toku ewolucji z matki we mnie zadanie uprawomocnienia się przypadło mnie samej, nie komuś z zewnątrz. Jednak aspiracje ojca – do odnoszenia sukcesów, zwyciężania, zapewniania bytu – też nie wydawały mi się stworzone dla mnie: były jak kostium uszyty na kogoś innego, lecz innych ubrań po prostu nie było. Nosiłam więc ten kostium i było mi w nim trochę niewygodnie, czułam się niekobieco, ale ostatecznie byłam ubrana. Przebrana w męski ubiór spotykałam się z aprobatą, za dobre stopnie, dobre świadectwa szkolne. Dostałam się na studia do Oksfordu, a moja siostra do Cambridge: imigrantki w nowej krainie równości płci, asymilujące się w drugim pokoleniu.

Człowiek zostaje ukształtowany przez to, co mówią i robią jego rodzice; kształtuje go również to, kim oni są. Ale co jeżeli to, co mówią, nie pasuje do tego, kim są? Mój ojciec, mężczyzna, wpajał nam, swoim córkom, męskie wartości. Moja matka, kobieta, również. Czyli to moja matka nie pasowała, to ona nie była spójna. Kształtują nas nie tylko rodzice, lecz również moment historyczny, w którym żyjemy: podejrzewam, że w Wielkiej Brytanii pod koniec dwudziestego wieku byłoby to naganne, gdyby mówiła nam, żebyśmy nie zawracały sobie głowy matematyką, że tak naprawdę liczy się to, by znaleźć sobie dobrego męża, który będzie nas utrzymywał. Ale jeszcze jej matka zapewne udzielała jej właśnie takich rad. Jako kobieta moja matka nie mogła nam przekazać dziedzictwa, jakie wcześniej przechodziło w kolejnych pokoleniach z matki na córkę; nie miała nam do przekazania nic poza zafałszowanymi męskimi wartościami. A o tej porzuconej krainie, pięknie, teraz tak zaniedbanej – tak jak zaniedbana była okolica naszego domu na wsi w Suffolk w latach mojego dzieciństwa i dojrzewania, zdeformowana nowymi drogami i domami, od których widoku cierpiały moje nadwrażliwe oczy – o kobiecym pięknie, miejscu, z którego pochodziłam, nie wiedziałam zupełnie nic. Nie znałam jego obyczajów i świąt. Nie mówiłam jego językiem. W świecie kobiecości, w którym miałam prawo obywatelstwa, byłam nielegalną imigrantką.

I ty się nazywasz feministką, mówi mój mąż. Może pewnego dnia odpowiem mu: tak, masz rację. Nie powinnam nazywać się feministką. Masz rację. Bardzo cię przepraszam.

I w pewnym sensie będę mówić szczerze. Bo co znaczy feministka? I co to znaczy nazywać się feministką? Niektórzy mężczyźni określają się mianem feministów. Niektóre kobiety są antyfeministkami. Mężczyzna feminista przypomina trochę wegetarianina: w imię człowieczeństwa broni nie swoich praw. Czasami odnoszę wrażenie, że feminizm zawiera tak wiele elementów krytyki kobiecego modelu życia, że można wybaczyć tym, których zdaniem feministka to kobieta nienawidząca kobiet, nienawidząca ich za to, że są takimi kretynkami. Ale mówi się też, że feministki nienawidzą mężczyzn. Podobno gardzą fizycznym i emocjonalnym zniewoleniem, jakie narzucają oni kobietom. Podobno dla feministek mężczyzna to wróg.

W każdym razie nie spotyka się feministek, by tak rzec, na miejscu zbrodni: w kuchni, na oddziale położniczym, przy wejściu do szkoły. Feministki wiedzą, że fakt, iż są płci żeńskiej, to oszustwo, które inni ludzie sprokurowali dla własnej wygody. Wiedzą, że kobietą nie można się urodzić, trzeba się nią dopiero stać. Dlatego omijają takie miejsca jak kuchnia czy oddział położniczy, tak jak alkoholicy omijają sklepy monopolowe. Niektórzy alkoholicy łudzą się, że mogą pić umiarkowanie w sytuacjach towarzyskich: po prostu nie przeżyli jeszcze odpowiednio wielu cykli porażki. Kobieta, która uważa, że może kobiecość dowolnie włączać i wyłączać, że może pozwalać sobie na pewną dawkę kobiecości, tak jak alkoholik na przyjęciu pozwala sobie na lampkę wina, aż się prosi o własną zgubę, sama rzuca siebie na pożarcie: prosi się o to, by życie upływało jej na podtrzymywaniu nowego oszustwa, wytwarzaniu nowej fałszywej tożsamości, tyle że tym razem fałszem jest równość. Albo robi dwa razy więcej niż dotychczas, albo odpuszcza sobie równość i robi mniej, niż powinna. Albo jest dwiema kobietami naraz, albo połową kobiety. A niezależnie od tego, jakiego dokona wyboru, to ponieważ dokonała go sama, będzie musiała twierdzić, że jest zadowolona.

Dlatego feministki chyba nie powinny wychodzić za mąż. Nie powinny mieć wspólnego konta ani figurować ze współmałżonkiem w akcie własności domu. Może nie powinny mieć też dzieci, córek, które nie noszą nazwiska po matce, lecz po ojcu, tak że kiedy wyjeżdża się z nimi za granicę, podczas kontroli paszportowej muszą przyrzekać, że pani, która podaje się za ich mamę, naprawdę nią jest. Tak, nie powinnam była nazywać się feministką, bo to, co mówiłam, nie pokrywało się z tym, czym byłam – tak jak moja matka, tyle że na odwrót.

To, co wcielałam w życie jako feminizm, to były w istocie męskie wartości, które w najlepszej wierze wpoili mi, między innymi, rodzice: wymuszające przebieranie się w męskie ubrania wartości mojego ojca, antykobiece wartości mojej matki. A więc nie jestem feministką. Jestem nienawidzącą samej siebie transwestytką.

Jak wiele kobiet, które znam, nigdy nie byłam utrzymywana przez mężczyznę. To informacja anegdotyczna, kobiety mają do nich słabość. A feministki może w stopniu ponadprzeciętnym: feministka to autobiografka, artystka własnego „ja”. Porusza się na styku sfery prywatnej i publicznej, jak zawsze czyniły to kobiety, tyle że ona odwrotnie. Nie łagodzi, lecz protestuje. Jest kobietą à rebours.

Jeśli pożyje się odpowiednio długo, anegdoty tak czy owak kumulują się w dane statystyczne. Wraz z rówieśnicami wychodzi się z dżungli wieku średniego, każda wzbogacona o prywatną znajomość odwagi i tchórzostwa, i szybko przelicza się, ile przeżyło, tworzy się listę strat. Znam kobiety, które mają czworo dzieci, i kobiety bezdzietne, rozwódki i mężatki, kobiety, które odniosły sukces, i te, którym się nie powiodło, kobiety wiecznie przepraszające, ambitne i zadowolone, niespełnione i pełne akceptacji, altruistyczne i sfrustrowane. I część z nich, istotnie, jest finansowo niezależna od mężczyzn. Co mogę powiedzieć o tych, które utrzymują mężowie? Że zwykle są matkami na pełny etat. I że żyją przeważnie życiem swoich dzieci. Tak właśnie to widzę. Dziecko przenika matkę niczym barwnik wodę: nie ma takiej części, która nie zmieniłaby koloru. Triumfy i straty dziecka to jej triumfy i straty. Piękno dziecka to jej piękno, podobnie jak jego niepopularność. A ponieważ jej praca polega na kierowaniu dzieckiem, za pośrednictwem dziecka ona kieruje światem. Jej podmiotowość ma niejedno źródło, lecz tylko jeden punkt ujścia. Czasami skutkuje to nadzwyczajną kompetencją: niektóre moje znajome twierdzą, że takie kobiety budzą w nich lęk lub poczucie zagrożenia. Te znajome to na ogół kobiety, które z jednego „ja” utrzymują więcej niż jedną tożsamość, dlatego może boją się zarzutów nadzwyczajnej niekompetencji. Ich władza jest rozproszona: nigdy nie odczuwają jej zebranej w jednym miejscu, stąd nie mają pojęcia, ile jej właściwie jest, czy mają władzę większą, czy mniejszą od istoty zwanej dziwacznie „matką na pełny etat” bądź od kolegów z pracy, mężczyzn, którzy, jak podejrzewam, przynajmniej częściowo znają dręczące je poczucie rozproszenia.

Niektóre moje znajome godzące karierę z macierzyństwem zrezygnowały na pewien czas z pracy, zwykle w pierwszych latach po urodzeniu dziecka. Poddają się niczym ujęci ostatecznie złoczyńcy poszukiwani listem gończym. Z rękami w górze przyznają: tak, to było za dużo naraz, nie dało się żyć w ciągłym biegu, stale w poczuciu winy, w stresie w pracy, w stresie w domu, wiecznie zadając sobie pytanie, po co decydowałam się na dzieci, skoro prawie w ogóle ich nie widuję. Postanawiają zatem rok czy dwa posiedzieć w domu, doprowadzić do jakiej takiej równowagi, tak jak przepis w książce kucharskiej zaleca rozdzielić ciasto po równo na dwie blachy, ale w końcu zawsze w jednej jest go więcej niż w drugiej. Ich mężowie również pracują, mieszkają w tych samych domach co one, są rodzicami tych samych dzieci, lecz nie sprawiają wrażenia, jakby przeżywali równie silny konflikt. Przeciwnie, czasem wygląda wręcz na to, że godzenie kariery z rodzicielstwem wychodzi im lepiej niż kobietom – ta nieznośna wyższość mężczyzn!

Ale mężczyzna nie dopuszcza się herezji wobec swojej płci, będąc dobrym ojcem, a praca należy do obowiązków dobrego ojca. Pracująca matka z kolei codziennie zdradza rolę przypisaną jej w mitach, na których opiera się cywilizacja: nic dziwnego, że jest nieco zestresowana. Próbuje zanegować swoją odwieczną relację z przyciąganiem. Czytałam gdzieś, że statki kosmiczne stale powoli opadają w stronę Ziemi, dlatego mniej więcej co kilka miesięcy trzeba wysyłać rakiety, żeby wypchnęły je z powrotem na orbitę. Na podobnej zasadzie kobietę stale ściąga w dół niewidzialna siła konformizmu biologicznego. Jej życie jest nieubłaganie powtarzalne, utrzymanie się na orbicie pochłania energię. Kobieta latami sobie z tym radzi, ale jeżeli pewnego roku rakieta nie przyleci, to runie w dół.

Matki na pełny etat często określają się jako osoby, którym wyjątkowo się poszczęściło: to jest ich dyżurna wypowiedź, zawsze na podorędziu, gdyby ktoś, na przykład matka pracująca, zapytał ją, co myśli. To wyjątkowe szczęście, że James zarabia tyle, że ja nie muszę pracować, mówi taka matka, tak jakby postawiła ogromną sumę na jednego konia, po czym to on wygrał wyścig. Jakoś nie słyszy się, żeby mężczyźni mówili: jakie to wyjątkowe szczęście, że mogę codziennie chodzić do biura. A matka na pełny etat często nazywa przywilejem to, że „ma możliwość” wykonywania tradycyjnej, zupełnie zwyczajnej pracy, jaką jest opieka nad dziećmi i domem. To oczywiście twierdzenie defensywne – taka matka nie chce, żeby uważano ją za osobę leniwą czy pozbawioną ambicji – i, jak defensywność w ogóle, kryje w sobie (nie do końca skutecznie) ziarno agresji. Ale domyślam się, że taka matka jest zachwycona, kiedy jej córka najlepiej w klasie pisze test z matematyki, dostaje się na studia w Cambridge, zostaje fizykiem jądrowym. Czy dla swojej córki pragnie tego odwiecznego przywileju, życia w domu, z dziećmi? Czy też uważa, że jest to kwestia, której rozwiązanie ktoś kiedyś po prostu wymyśli, tak jak od naukowców oczekuje się, że wynajdą lek na raka?

Pamiętam, że kiedy urodziły się moje dzieci, kiedy pierwszy raz brałam je na ręce, karmiłam je i mówiłam do nich, towarzyszyła mi wyraźna świadomość nowego, nieznanego mi aspektu własnego „ja”, który był we mnie, ale nie wydawał mi się mój. Było to tak, jakbym nagle posiadła znajomość rosyjskiego: to, co, jak się okazało, umiałam – ta typowo kobieca praca – odznaczało się wyraźną własną formą, nie wiedziałam jednak, skąd wzięła się u mnie jej znajomość. W pewnym sensie chciałam przypisać sobie tę wiedzę jako własną, wrodzoną, lecz to by oznaczało, że musiałabym udawać. Ale jak mogłam udawać bycie kimś, kim już byłam? Czułam się tak, jakby mieszkało we mnie drugie ja, bliźniaczka, która – jak to zwykle bliźniaki – dla zabawy udawała, że jest mną, robiąc rzeczy obce mojej osobowości. Wszystko jednak wskazywało na to, że ta bliźniaczka nie ma złych intencji: prosi tylko o odrobinę swobody, o czasowe zwolnienie od surowego protokołu tożsamości. Chciała zachowywać się jak kobieta, typowa kobieta, ale osobowość nie jest czymś typowym: jest całkowicie, stuprocentowo nietypowa, specyficzna. Aby zachowywać się jak matka, musiałam na pewien czas zawiesić własną osobowość, wyrosłą na diecie męskich wartości. Te same wartości stworzyły moje otoczenie, moje środowisko. Konieczne było przystosowanie. Lecz która ze stron miała się przystosować? Jako młoda matka zdawałam sobie sprawę, że ludziom, którzy mnie dobrze znali, moje zachowanie wydaje się dziwne. Tak jakbym przeszła pranie mózgu, jakbym została zwerbowana do sekty religijnej. Zniknęłam im z oczu. Byłam nieosiągalna pod numerem telefonu, który wszyscy znali. Nie mogłabym jednak na stałe żyć w tej sekcie, jaką jest macierzyństwo: jej literatura i obyczaje, wartości, kodeksy zachowania, estetyka były mi obce. Od tych, którzy chcieli do niej wstąpić, wymagała także, jak każda sekta, wyrzeczenia się indywidualnej tożsamości. Przez pewien czas nie miałam więc swojego miejsca. Jako matka małych dzieci byłam bezdomna, niezakotwiczona. W tamtych latach miałam dla siebie i swoich córek mnóstwo litości, do której nie wolno mi się było przyznać. Rozczarowanie kontaktem z kobiecością wydawało mi się niemal katastrofą. Byłam jak adoptowane dziecko, którego biologiczni rodzice, kiedy ich wreszcie odnajduje, okazują się niezdolnymi do kochania obcymi ludźmi. Nieodnalezienie się w macierzyństwie odbierałam jako fakt mówiący coś nie o świecie, tylko o tym, że jestem niechciana. Jako kobieta wydawałam się nikim.

Zdecydowałam się zatem na dwa działania: powróciłam do swojej tożsamości opartej na męskich wartościach i zwerbowałam męża do opieki nad dziećmi. On miał przejąć rolę tej mojej bliźniaczki, kobiecości. Miał udzielić jej schronienia we własnym ciele, bo w moim, jak się przekonałyśmy, nie mogła zaznać spokoju. Wyobrażałam sobie, że odtąd będziemy z mężem jak dwie hybrydy: każde z nas będzie pół mężczyzną, pół kobietą. Na tym polega równość, prawda? On zrezygnował z pracy w kancelarii prawniczej, ja zrezygnowałam z uprawnionej instynktem wyłączności macierzyńskiej władzy nad dziećmi. To były nasze pierwsze ofiary dla nowych bogów, pod których opiekę oddawaliśmy swoje życie. Dziesięć lat później, kiedy siedziałam w gabinecie firmy adwokackiej przy hałaśliwej głównej ulicy w północnej części Londynu, mój matczyny instynkt wydał mi się niemal barbarzyński. „Miejsce dzieci jest przy mnie”: ta prymitywna fraza nie przypominała zdań, jakie zazwyczaj konstruuję. Ale była to jedyna myśl, która krążyła mi po głowie w tym gabinecie ze szkła i chromu, w którym naprzeciwko mnie siedziała filigranowa prawniczka w dopasowanym do figury czarnym kostiumie. Byłam wychudła z rozpaczy, lecz przy niej czułam się ogromna, grubo ciosana, jak macierzyńska skała pokryta pradawnymi brzydkimi emocjami. Prawniczka powiedziała, że nie mam żadnych praw. W takich przypadkach sąd nie działa na podstawie praw, tylko precedensu, a ten może być dowolnie bezprecedensowy. Wyglądało więc na to, że tak naprawdę nie ma rzeczywistości, którą rządzi instynkt. Nie ma czegoś takiego jak matka i ojciec. Jest jedynie cywilizacja. Prawniczka poinformowała mnie, że jestem zobowiązana finansowo utrzymywać męża, być może do końca życia. Ale on jest wykwalifikowanym prawnikiem, odparłam. A ja tylko pisarką. Co miało znaczyć: on jest mężczyzną. A ja tylko kobietą. W jądrze małżeńskiej ciemności dawne voodoo nadal uderzało w bęben. Prawniczka uniosła wąską brew i posłała mi gorzki uśmiech. Cóż, powiedziała, w takim razie doskonale wiedział, co robi.

Nadeszło lato, rozdźwięczane słoneczne dni w nadmorskim mieście, w którym mieszkam, krzyki mew o świcie, wszędzie wokół migotliwy ruch, morze jak długa panorama rozbitego światła. Prawie nie sypiałam: moja świadomość wypełniła się rupieciami snów, kawałkami przeszłości o nierównych brzegach, którymi bezładnie ciskał prąd morski. Kiedy przychodziłam odebrać córki i czekałam pod szkołą, inne kobiety jawiły mi się jakoś niezwykle, jak ludzie widziani z dużej odległości. Tak jakbym z unicestwiającej pustki morza patrzyła na ludzi zamieszkujących ląd, zamieszkujących budynki. Te kobiety nie zniszczyły swoich domów. Dlaczego ja swój zniszczyłam? Podczas odwiedzin u siostry, kiedy siedzimy w kuchni, przyglądam się, jak siostra składa do kosza pranie. Patrzę, jak składa koszule męża, jego spodnie. Odczuwam szok na widok tych męskich ubrań, na widok tego, że ona ich dotyka. Mam wrażenie, że dotyka czegoś zakazanego. Jej prawo do kontaktu z tymi zakazanymi przedmiotami głęboko mnie porusza.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I