Andrzej Muszyński

Miedza

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki KAMIL TARGOSZ
Fotografia Autora pochodzi z jego archiwum

Copyright © by ANDRZEJ MUSZYŃSKI, 2013

Redakcja MAGDALENA BUDZIŃSKA
Korekty ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL,
MAGDALENA KĘDZIERSKA-ZAPOROWSKA / D2D.PL
Projekt typograficzny, redakcja techniczna i skład ROBERT OLEŚ / D2D.PL

ISBN 978-83-7536-665-5

Skład wersji elektronicznej: MAGDALENA WOJTAS / VIRTUALO SP. Z O.O.

Tymczasem każdy człowiek, z prowincji czy nie, jest prowincją. Nienawidzi się swojej prowincji, kiedy się w niej tkwi, i robi się wszystko, żeby przejść do Wielkiego Świata. […] trzeba być z prowincji i trzeba się z niej wydostać. Znowu paradoks: można mieć to, co się straciło.

Sławomir Mrożek, Prowincja

Moim wszystkim Dziadkom i tym, którzy się załapali

Bioły

Won. Czegoś tu chcioł? Kto cię tu prosił? I na co? Co robisz o czwartej nad ranem we wsi, którą otoczyła śmierć? Idź stąd. Ich oszukasz, mnie nie. Jesteś taki jak oni. Nie dotrzymują obietnic danych samym sobie. Bronisz się, ale już sam nie wiesz przed czym. Ja wiem, ale ci nie powiem, bo nie mam siły. Bo cię nie znam. Mieszka we mnie nieufność, dzięki której przetrwam. Z nieznajomymi nie rozmawiam, więc wyjdź z mojej wsi. Pókim grzeczny. Powiedziałem ci – won.

Powtarzam ci, nie bądź jak oni. Jestem zmęczony i siedzę na swojej ławce, która jest w tej wsi ostatnia. Zmęczyłem się, tak, trochę wypiłem, bo była zabawa. Pieczonki, majówka. Gówno, nie zabawa. Paru drętwych ludzi, nowomowa z unii, na scenie organista za parę stów i rzadkie stoły. Nic nikomu nie wypada i ciągle leje. Jak ktoś dostanie w mordę, dzwonią po policję. Prawie nikt nie pije, palić nie wolno, więc o północy wychodzą. Podnoszą się i znikają w ciemności, jakby gonili przeznaczenie. Więc zostaję sam. Dopijam ciepłe piwo i patrzę na sputniki. Tak, gówno nie zabawa. Kiedyś były zabawy. Jezu Chryste, na zabicie. Robiło je oespe w każdą sobotę, chyba że lało. Na wszystko były pieniądze i czas. Od maja do września. Gdy słońce chowało się za kominami, schodzili się jak stonka, wypełzali z chałup i zza sklepów, z flaszkami za pazuchą i portfelami sterczącymi z tylnych kieszeni. Najpierw pod górkę asfaltówką, potem koło dębu w prawo po żwirówce i długa na polanę. Rytuał odbywał się w ciemnym lesie. Jakby chcieli go ukryć przed zazdrością świata. Żeby nikt nie widział, jak piją życie. Żeby starczyło tylko dla nich. Jakby w pijackiej malignie widzieli, co przyniesie przyszłość. Pięciu chłopa. Saksofon, perkusja, wokal, dwie gitary. Nie tak jak dziś ten elektrodżihad. Aż nogi same chodziły. Bufet i trąbki białego kurzu. Piski i krzyki spod lasu. Jakby zarzynali noc. Przychodzili co tydzień, by trwać. Od soboty do soboty. Od wieczora do rana. Czekać na kolejne opowieści, które pozwalały żyć. Dziś wszystko umarło. Zaczęli się wieszać.

Zawsze siadałem na tej ławce, zanim wróciłem do domu. Buch, buch, buch – aż dudniło pod żebrami, echo kapeli niosło się do świtu jak dzika fala, pod którą las pęka w czarnych szwach. Biały miś na saksofon o trzeciej nad ranem. Wszystko wirowało. Nie mogłem odejść. Ciemność, zapach wódy i zeschnięte usta. Niski wokal nad bagnami. Przekrwione ślepia i spłoszone sarny. Rżnęli, ile fabryka dała, jakby chcieli wystraszyć światło. Pragnęli, by ta noc trwała wiecznie. Jakby tańczyli ostatni raz w życiu. Siedziałem na tej ławce z przymrużonymi oczami i łykałem resztki dźwięków, bo na plecach wyrastał mi świt. Gdy się obracałem, ze wschodu wzbijało się ciężkie słońce i biły kościelne dzwony. Jasne światło grzało w kark. Kury wychodziły z kurników. W lesie budzili się pobici przez noc. Pierwsi łowcy szukali monet zgubionych w mietlistych trawach. Zasypiałem, gdy moją izbę wypełniała pyląca jasność. Było mi dobrze.

Tak myślałem. I to mnie zgubiło, młody. Cza było nie myśleć, tylko żyć. Nie myśleć, nic. Ci, co myśleli, już dawno nie żyją. Dlatego teraz siedzę na tej ławce o czwartej nad ranem i trzymam się mocno tej porżniętej deski. Skąd ty w ogóle jesteś? Po coś tu przylazł? A zresztą, dziś ganc egal. Zejdź z tej drogi, chłopie, psy wyją, siadaj. Masz ognia? Daj.

Ale hamuj się, na skraju siadaj. Na środku ja siedzę. Ja jestem królem tej ławki, zapamiętaj. Wszyscy o tym wiedzą i mi się zsuwają. Wygrzałem ją przez pięćdziesiąt lat i nie oddam za unię, szengen i dotacje na las. Tylko nie gadaj o sobie, u was tak trzeba, ja wiem, ale nic mnie to nie obchodzi. Jeśli przyjechałeś słuchać, to słuchaj. Pozwalam.

Szukam go od lat, wiesz? Mówili na niego Bioły. Siadam tuż przed świtem w te martwe noce na mojej ocalałej ławce i czekam. Czekam. Wierzę, że kiedyś się pojawi, jak ty. Chodzę po polach, zaglądam do kapliczek, na czarne bagna i w przeręble. I dziś na pieczonkach też wymknąłem się do lasu, wyostrzyłem wzrok. Nie było go tam. Znów nie wrócił. Ale kiedyś go znajdę, między rzekami. Mówię ci. Obiecuję. Bo to musisz wiedzieć już teraz – naszą wieś opływają dwie rzeki: czarna i biała.

Ta, Bioły. Opowiadał mi dziadek, a jemu jego. Więc i ja opowiem. Niech ci będzie, masz.

Bioły był pustelnikiem. Szedł z Czeladzi do Krakowa na odpust Stanisława. Prosty, bity gościniec. Skórzane sandały na rzemienie, biały habit, czarny wór z chlebem i słoniną. Szedł na południe, jak to u nas, wśród białych zbóż i białych skał, dolinnymi żyłami światła, wśród spalonych na granat ciał. Zatrzymał się u plebana w Sławkowie. Ten go ugościł, latali koło niego na zakrystii ministranci. Lubili go. Chyba sypiał tam wcześniej parę razy. Bioły pojadł i wyjrzał przez okno. Prawą stronę nieba podszył gęsty mrok i z ulicy znikał ostatni cień bosego chłopca. Jaskółki śmigały nisko nad żydowskim cmentarzem. Wypełniło go zagęszczone światło, jakby uciekało z miejsc, które osaczał cień.

– Pójdę już, dobrodzieju – powiedział Bioły, a tamten:

– Nie, nie, gdzie pójdziesz, deszcz idzie.

– Nie, dobrodzieju, pójdę już, bo idzie deszcz.

Więc poszedł. Szedł i szedł. Szedł za słońcem, coraz szybciej, uciekając przed kreską cienia. Przeszedł brodem białą rzekę i wyszedł na olkuski gościniec. Mijał ludzi i zwierzęta. Niech będzie pochwalony, na wieki wieków. Przed słońcem wysypały się czarne plamy chmur i na ziemię zstąpił chłód. Ale Bioły ciągle błyszczał na ścieżce słońca, jak sól.

Przeżyłeś kiedyś, młody, wielką burzę w lesie? Gdy pozdzierane liście zatykają ci ryj, a wiatr wygina kręgosłup, byś oddał mu pokłon? Nie, zaczyna się inaczej. Spokojnie, na pokuszenie. Misa nieba lśni jak wylizana przez psa. Jedynie ciepły wiatr wzmaga się i zacina, i krupy zimnego piachu rypią ci między zęby, zatykają uszy i nos, i wicher rośnie, i turbany białych ziaren okręcają ci się wokół głowy, więc ślepniesz, płaczesz, przymykasz oczy i dopiero gdy je otworzysz, niebem płynie zielony, porwany cień, by wlać się do leśnych dziupli i twojego gardła i zamieszkać w nim – i dopiero wtedy zaczyna się kara.

Gdy Bioły otworzył oczy i wypłukał z nich piach, ujrzał po lewej na obrośniętym zielskiem wzgórzu samotny, stary dąb. Pewnie pamiętał Kościuszkę. Krople ciężkie jak agrest rąbały Biołemu o spieczony kark. Wiatr targał mu lniane włosy. Skrył się pod rozłożystą koroną. Rozgarnął lepką pajęczynę i zdyszany wsadził głowę w dziuplę. Jezu Chryste Nazareński, szeptał do nieba, lecz ten szept krążył jak limfa po koronie drzewa, odbijał się od czarnych ścian pnia i wracał mu do ust. Świat dryfował. Przeskakiwały iskry. Strzelały gałęzie. Suche pioruny rozstrzępiały się w wąwozach.

Ta, opowiadał mi to wszystko dziadek. Wszystko po kolei. Burza okopała się za lasem, zostawiając za sobą szelest białego deszczu. Biały, równy, wielki deszcz, pamiętam je, zawsze po wielkiej burzy, jak zasłona. Widziałeś kiedyś w życiu, jak odchodzi ostatnia letnia burza? Tyłem, spokojnie. Od niechcenia. Ale pierwsze mierzą wzrokiem zgliszcza i co chwilę, by dobić, wypalają ze swojego działa. Ofiary dźwigają się spod brzóz i stogów siana. Gdy burza ucichła, Bioły wyciągnął z wora pajdę chleba, kozikiem odkroił plaster owczego sera. Sól na ustach i pragnienie. Zasnął jak kłoda. Obudził się parę godzin później. Noc czaiła się za trzcinami. Wstał, przeciągnął się, powymachiwał rękami, obszedł dąb. Wyglądał jakichś świateł, psów. Przeżegnał się. Teraz go widzę, tak jak tu siedzę, jak jego biały, zmoczony habit majaczy pod czarnym nosem dębu, słyszę, jak rąbie strumień, z którego Bioły chłepcze wodę. Jak zarzuca na chude ramiona tobół i, by zdążyć na odpust, rusza w mrok. Czuję, jak mokre trawy chłostają mu łydki. No więc idzie, ale nie wie dokąd. Szuka po omacku gościńca, piachu, który zawiedzie go na południe, lecz wędruje godzinami wśród pokrzyw i mchów. Wiesz, młody, co to znaczy pragnąć bezksiężycową nocą poczuć pod stopami ciepły piach?

Więc idzie i dyszy w nim strach. Wspina się na strome wzgórza, potyka o korzenie. Ślizga na zwalonych pniach. Wspina się na porosły czarną borówką garb i zbiega w dół. Staje. Czuje pod stopami mokrą skorupę woskowego piachu. Nareszcie, pomyślał, i podziękował Bogu. Bo nie wiedział, że prócz dwóch rzek – czarnej i białej – tę wieś otacza biały, bezkresny piach.

Dlatego tu siedzę nocą, wpatrzony w noc, by widzieć, jak Bioły rusza na południe i zapada się w piachu po łydki. Jak brnie, charczy i pluje, i zagaduje Boga, lecz wokół on, sam piach. Jak tętnią w jego chudym ciele źródła krwi, jak pulsują mu na dłoniach gruzły, jak spod księżyca pierzchają chmury i w oczach odbija mu się srebrna pustka, a za nią – bór i on, piach.

Pustynia Błędowska, tak mówimy, bo wielu, których znaliśmy, nie wróciło. Krążyli w dni pełne dżdżu, ślepli od słońca, topiły ich duchy czarnej rzeki. Steinkellerki zakopywały się po ośki. Mgły dusiły ważne panny. Bandyci gubili skarby. Kiedyś przyjechał sam Staszic. Lubił pisać, więc napisał: „Olkusz otoczony jest okiem nieprzejrzanym morzem piasków”. Czy jakoś tak. Zawrócił, miał czas. Przyjeżdżali uczeni, by nie wierzyć własnym oczom. Bębnili o piaskowych burzach i mirażach. Sahara Europy. Szwaby strzelali się nocami przed wycieczką pod Tobruk i sprowadzali Rumunów. A potem wrócili wysiedleni chłopi. Szukali grzybów, tonęli we mgle. Paliło słońce. Pękały serca. Dusiło pragnienie.

Nagły, zimny wiatr rzucił Biołego na kolana. Dygotał, wstał. A więc światło, trzeba mu światła. Czerwonego, które uspokaja, wypełza z ciepłych chlewów. Siedzę tu nocami i myślę, jak pomóc Biołemu, który klęczy pośrodku srebrnej głuszy i nie woła. Lecz Bioły wstaje o własnych siłach i otwiera oczy, by ujrzeć, jak łuna księżyca wypiera bór, rozjaśnia piach, by on, Bioły, krążył i krążył, i błyszczał jak lód, by doczekał świtu, gdy znów po nocy wstanie dzień, czego nie może być pewnym, bo tę ziemię okrążają dwie rzeki: czarna i biała. Do lasu, do ciepła, do miękkich paproci, do snu, tak myśli Bioły i brnie przez łachy w ciemny bór.

Wtedy zaczęły wyć, wilcze ścierwa, ich mać. Wychodzą tu nocami. Lizać kości i kruszyć szczęki. Zaczęły wyć, gdy Bioły zlał się już z czernią lasu. Połknął strach i zawrócił. Oblazły go dreszcze. Dowlókł się na długą, wąską wydmę, której granią wspinał się przed nim księżyc. Staczał się stary jak na miedzy, raz w lewo, raz w prawo. Zjechał na dupie w dół i wtulił w piach. Masz jeszcze papierosa? Daj.

Ścierwa wyły. Jakby bliżej. Księżyc zsunął się z wydmy i zgasł. Bioły przyłożył twarz do piasku. Ogarniał go sen. Jezu Chryste Panie, szeptał, obiecuję ci, że jak wyjdę z tego piekła cały, wrócę tu nawracać błądzących. Krzyknął:

– Ludzie, ludzie, ratunku!

Odpowiedziały ścierwa, naraz. Zakrztusił się. Wróciły z echem jego słowa i drgały jak bór. Podniósł głowę i otarł usta z piachu. Daleko na południu zamajaczyły dwa światła. Raz wyżej, raz niżej. Wsparł się na łokciach. Szukał światła i ludzi, lecz coraz bardziej się bał. Bo widział kiedyś w życiu małe światło, które niesie strach.

Dej ten papieros, obstaw, mam smaka.

Wyszli z kopalni galmanu w Bolesławiu późnym wieczorem po szychcie. Józef, Kaziu i Marian. Robotnicy, gwarkowie. Od nich tu zaczął pękać świat. Te ich cajchorze i „auf Glück”. Porzucili pola. Mieli pieniądze, wzięli nasze dziewki. Tak, młody, to zaczęło się już wtedy. „Wara, chłopie, wara, bo gwarek tańcuje. Wisi bat na ścianie, skórę ci zgarbuje”. Przyszedł z nimi wstyd i upokorzenie. Czytali pierwsze gazety i nosili kitle. Podrostki o pszennych mordkach wyglądały zza drzew i też chciały być czarne. Ta, wisi bat na ścianie… Dwie legendy na krzyż o Strzygoniu i parę suchych pieśni. Siedzieli pół życia w ciemności, a nie potrafili wymyśleć krzty więcej. Lampy oliwne wypalały się na darmo. Nasi potrafili śpiewać do rana. Ci wracali tej nocy do swoich chałup w Błędowie. Tylko oni nie ginęli na piachach. Nie gubili się nawet tam, gdzie zbliżają się do siebie dwie rzeki: czarna i biała. Znali na ścieżce wszystkie korzenie. Przekroczyli białą rzekę i ruszyli przez pustynię. Idą i ćmią. Idą i są. Ręce urobione i głowa się kiwa. Niosą piniondze i bób. Pod butami strzela igliwie. Jałowce gryzą w uszy. Ptaki kraczą po pniach. Dyszą, wspinają się na ostatnią górę, pod którą srebrny piach. Teraz ich widzę, jak tu siedzę nocą. Księżyc oświeca łuski pustyni i rzuca ich cieniem. Jak stopy dudnią o twardy piach. Idą, oczy wbite w ziemię. Dzwonią menażki i kubki. Wtem mówi Józef, czorny, barczysty:

– Halt! Słyszeliście? Ktoś woło.

– Kaj ci tu kto woło? – mówi Kazik. – W środku nocy na piochach?

Józef podniósł do oczu zapaloną lampkę, raz do góry, raz na dół.

– Jo wom godom, ktoś woło.

Ruszyli raźniej. Usłyszeli głos. Podbiegli. Piach sypał się po zgrzebnych portkach. Józef ujrzał pod wydmą białą plamę i zamarł. Marian szepnął:

– Ki diabeł? Nie podchodź, Józek, nie podchodź, to zmora.

– Przecie nie podchodzę, a stoję. Zjawa to?

Lecz zjawa zaraz przemówiła ludzkim głosem:

– Ludzie, ratunku.

– To człowiek na wpół żywy – wyszeptał Józef i zerwał się do przodu. Tamci za nim.

Oświecili mu twarz ogarkiem. Bioły leżał na wznak.

– Co wyście w takich białych szmatach? – spytał zdyszany Józef.

– Jestem mnich z Leśniowa – wyjęczał Bioły.

– Co wy tu, dobrodzieju, robicie w środku nocy?

– Szedł ja żem na Kraków, zgubił drogę. Ledwiem żyw. Wilki wyją w lesie.

A Marian:

– Wilków niech się dobrodziej nie boi. Wilki tu niegroźne.

– Ta, boś ty wilkom ufny – odparł Józef i dodał: – To my wos, dobrodzieju, zabieremy do chałupy. Bo tu sceźniecie, słabiście, wokół nic, ino piach.

Podeszło dwóch ich do Biołego i wzięli go pod ramiona, sam nie mógł wstać. Przeszli pustynię i sosnowym lasem podeszli pod chałupę Józefa. Hela mu tam mleka dała, juszki i maszczonych kartofli. I pospać kazała w krochmalonej pościeli. Bioły wstał na drugi dzień jak nowy. Słońce smagało wierzch lasu i szyszki strzelały pod butami. Ruszył za widoku na gościniec. Światło wybieliło wapienne jary. Ktoś go podwiózł furmanką na Biały Kościół. Wieczorem dotarł na odpust na Skałkę.

Bo taki był. Dotrzymywał słowa. Opowiedział wszystko w klasztorze. Potem wynajął wóz, zabrał skór, narzędzi, płacht. Podjechał furmanką pod chatę Józka. Tam parę dni siedział. Gwarkowie wystrugali mu pieronem szałas pod pustynią, przy białej rzece. Tak jak dziś jedziesz dziewięćdziesiątką jedynką na Klucze, pod tą wielką górą, na lewo. Opowiadał dziadek, tak było. Schodzili do niego ze wsi po zioła i radę. Przynosili kartofli, zalewajek, chleba. Mięsa Bioły nie jadał. W chorobie przychodzili, bo leczył, w żałobie przychodzili, bo pocieszał. Wychodził z chałupy dopiero po zmroku. Zostawiał na stole zapaloną naftówkę, nigdy nie domykał drzwi. Snuł się w białym habicie po skraju pustyni. Szukał błądzących, w pełnię i w nów.

Kobity kiedyś wyszły na wzgórze nad pustynią w drodze do Krakowa i ujrzały w dali miasto. Tak myślały, bo zgubił je miraż. Zaszło słońce i nakryła je mgła. Widziałeś kiedyś, młody, w życiu białą mgłę na białych piachach? Przychodzi po zmroku, rodzi ją biała rzeka, długo i w ciszy. Napływa falami, najpierw jej głowa, długi tułów i nogi, którymi oplata gaje, ostrężyny i płynie jak lawa, więc kucasz i zwijasz się w kłębek, i czekasz, struchlały. Widział je Bioły, jak schodzą wpierw w drgający żar, jak nikną i pojawiają się znowu, jak zachodzi na nie wreszcie cień i goni je mara. Więc pobiegł, krzyczał, doprowadził do domu, mleka dał i herbaty.

Wielu tak poratował. Tak, raz biedaka. Szedł w gałganach i skręcił nogę w piachach. W środku lata. Nie mógł się ruszyć, z pragnienia by umarł. Bioły długo pomagał ludziom, tak mówił dziadek, długo pomagał.

Ale przyszła któraś jesień, młody, jesień w łachmanach. Na drzewach wisiały szmaty i dziurawe garnki. Gałęzie chłostały głowy i ciała. Orzechy pękały na murach. Wichry szarpały młode modrzewie. Rdza toczyła pługi. Biała rzeka wezbrała. Biała rzeka, co płynie przez środek pustyni i czerni się nocami. Tak: raz czarna, raz biała. Jesień. Suche wiatry od południa podrywały strzechy. Piach wzbijał się w powietrze i zasypywał domy. Przez pustynie szły żółte trąby i rozbijały się o białą rzekę. Cienkie szyje, szare ryje, jak potwory. Nikt nie wychodził z domu. Biały, świszczący piach po okiennice, zasypane sady i ogrody. Wgryzał się pod progi i w szczeliny chlewów, wypełniał żłoby i koryta, dziury i oczy. Sypki deszcz, od rana. Białe drobiny właziły do izb, siadały na dżemie i kożuchu z mleka. Wpadały do wyschniętych ust i głuchych uszu. Pastuchy ślepły, kobiety zawodziły, mężczyźni bili. Zawsze od południa. Biała śmierć spod piaszczystych dolin. Od nocy do rana.

Nie wierzysz? Kup se na Allegro pocztówkę: „Lotne piaski pod Olkuszem”, chyba z dziewińcet piętnastego. Tak, zobaczysz, biały piach po okna, po brwi, po rozpalony blat. Masz jeszcze jednego? Daj.

Ale Bioły w te dni też wychodził. Wiatr darł mu habit, z nóg zwalał. Majgnął go wreszcie na ziemię. Ale Bioły wstał. Szedł. Bo taki był. Dotrzymywał słowa. Stanął pod brzózkami, chwycił się obłuszczonych pni. Usłyszał wołanie znad białej rzeki. Puścił się pnia i ruszył, pod wiatr. W rzece tonął chłopiec, młody, tak mówił dziadek, spod sioła. Wir go wciągnął. Bioły podszedł do niego po długim korzeniu, chwycił za rękę i rękaw. Wciągnął na stary konar obok. Ale korzeń zaskrzypiał i gruchnął Bioły do białej rzeki, i zniknął – opowiadał chłopak – pod wodą, na wznak.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Skład: D2D.PL
ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52
e-mail: info@d2d.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I