Y A S M I N   A L I B H A I - B R O W N

Kuchnia osadników

O miłości, wędrówkach i jedzeniu

Przełożyła Dobromiła Jankowska

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego THE SETTLER’S COOKBOOK: A MEMOIR OF LOVE, MIGRATION AND FOOD

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ /D2D.PL

Copyright © by YASMIN ALIBHAI-BROWN, 2009
First Published in English by Portobello Books Ltd in 2009
Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2014
Copyright © for the Polish translation by DOBROMIŁA JANKOWSKA, 2014

Redakcja MAŁGORZATA POŹDZIK /D2D.PL
Konsultacja indologiczna MONIKA NOWAKOWSKA
Korekta ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL, ANNA WOŚ /D2D.PL
Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ /D2D.PL
Skład ZUZANNA SZATANIK /D2D.PL

ISBN 978-83-7536-769-0

Dla Jeny – mojej matki (1920–2006), przebojowej
i czułej. Dała mi odwagę, wrażliwe sumienie,
kilka złotych bransolet (które rzadko nosiła, bo
była prostą kobietą) oraz cenny zapas wyjątkowych
przepisów opowiadających nasze historie.

Londynowi, miastu uczty i zgiełku, obecnie
mojej terra firma – mojej przyczynie.

Wypełnia mnie tęsknota za czymś,
czego nigdy nie miałam.

Tamar Yellin

P R O L O G

Nasze drzewo genealogiczne jest karłowate i prawie całkiem nagie. Jego korzenie nie sięgają dość głęboko, by mogło zrodzić bogaty plon, a więc historie przodków i ciekawych krewnych. Te nieliczne wspomnienia, które pozostały, powoli tracą barwę i smak, a wkrótce zblakną i się rozpłyną.

Ludzkie pragnienie, by odtworzyć długą, biologiczną linię krwi, jest bardzo silne. Ale akurat nasza przeszłość została unicestwiona przez niedbały los z impetem rzucający moją rodzinę po morzach, coraz dalej, ku kolejnym nowym początkom. Zabierali ze sobą niewiele, po sobie zostawiali jeszcze mniej. Podobnie jak wielu innych Azjatów z Afryki Wschodniej, których przodkowie wyjechali z Indii w XIX wieku, wciąż szukałam ich śladów, czasem je znajdowałam. Ledwie na kilku mapach zaznaczono trasy wędrówek tych emigrantów, niemal w żadnej książce nie opowiedziano ich historii i nie uchwycono ducha. Potem zaś wygnała nas również Afryka i tak trafiliśmy na Zachód, następny przystanek. Nie istnieje na ziemi miejsce, które moglibyśmy historycznie i jednoznacznie określić jako nasze, nauczyliśmy się więc podróżować i osiedlać, zawsze na chwilę, gotowi ruszyć dalej, kiedy tylko zmieni się wiatr.

Ayar Ata, kurdyjski uchodźca mieszkający w Londynie, napisał wiersz, w którym próbował oddać przywiązanie wiecznego wędrowca do przedmiotów – przenośnych, ważnych pamiątek symbolizujących utratę i odnalezienie:

Pod moim łóżkiem z pozoru niewielka walizka,
w niej kilka cennych przedmiotów.
Prezent od babki, jasnoniebieski
kamień o równym kształcie, w białe kropki, znajomy
fragment wczesnoporannego nieba, na którym lśniły gwiazdy
w zagłębieniu mej dłoni.
Zdjęcie matki, uśmiechającej się do mnie z tęsknotą,
machała dłonią, czekała.
Zepsuty zegarek z nieruchomą wskazówką¹.

Wożę ze sobą niemodne torby, a w nich trzymam wiele rzeczy, teraz niepotrzebnych, które kiedyś mogą się przydać: fragmenty Koranu po arabsku i angielsku, starą fotografię mojego uniwersytetu w Ugandzie, chusteczkę, którą ocierałam łzy, gdy wychodziłam za Colina, pudełeczko na pigułki i różaniec należące niegdyś do mojej matki, notatki ze szpitali, referencje zawodowe – podręczny zestaw przetrwania uchodźcy.

W mojej słonecznej nowoczesnej kuchni w jednej z małych szafek trzymam przybory do gotowania przywiezione z Kampali w 1972 roku, kiedy Azjaci zostali wygnani z Ugandy przez sadystycznego czarnoskórego nacjonalistę Idiego Amina. Przyjechałam do Wielkiej Brytanii kilka miesięcy przed tym, jak wydał nakaz wydalenia, i miałam nigdy już nie wrócić do tamtej ojczyzny. Do schowka w dawnym domu trafiło między innymi pudło z cenną kolekcją moich winylowych płyt: Cliff i Elvis, Chuck Berry, The Supremes, Ray Charles, Marvin Gaye, Mary Wells, Helen Shapiro (gdzie ona się podziała?), Martha Reeves and the Vandellas, Jimmy Ruffin, Beatlesi, Jim Reeves, Millie, Sandie Shaw, Pat Boone, Connie Francis, Ravi Shankar, Bismillah Khan, indyjskie piosenki śpiewane przez Latę Mangeshkar, Mohammeda Rafiego, Talata Mahmooda i Mukesha, kiepskiej jakości kongijskie nagrania, przy których po prostu nie dało się nie kręcić biodrami. W schowku znalazły się także (i nigdy nie zostały odzyskane) moje angielskie książki, z trudem uzbierany kanon dzieł największych autorów. Wiele z nich było prezentami od zapalonych nauczycieli, którzy wciągnęli gorliwą uczennicę w świat poezji, dramatu i powieści. Niemal wszystkie moje fotografie, troskliwie zapakowane i skatalogowane w niewielkiej czerwonej walizce, powierzyłam przyjaciółce, którą również wygnano. Nie było wtedy czasu, by myśleć o zdjęciach.

Nie potrafię wyjaśnić, dlaczego zabrałam do Anglii akurat stare przybory kuchenne. Próbowałam je wyrzucić, ale nie potrafię. Wielokrotnie odraczałam eksmisję tej różnorodnej kolekcji. W czasie kompulsywnych porządków pakuję je do pudła na rzeczy do wyrzucenia, ale zawsze w ostatniej chwili wracają do domu.

Wśród nich jest drewniany przyrząd do wydrążania włochatych, brązowych kokosów. Nie używam go na tej wyspie, przykrywam więc niczym mumię papierem i warstwą tłuszczu, by nie pękał i nie rdzewiał. To dwa kawałki drewna połączone tak zmyślnie, że tworzą składany stołek. Płaskie, owalne, rdzewiejące metalowe ostrze wystaje z przodu niczym głowa żółwia.

Orzech kokosowy pękał, słodki, mętny sok ściekał do szklanki, ta zaś zawsze wędrowała do ulubionego dziecka w wielkiej rodzinie; zawsze do chłopca, zawsze z nadwagą, zawsze rozpuszczonego. Potem służący w kuchni rozkładali przyrząd niczym siodło, tyle że był on tak niski, że trzeba było przy nim przykucnąć. Dwiema rękami obracali połówkę kokosa na nierównym ostrzu. Czasem kaleczyli sobie przy tym dłonie i nerwowi pracodawcy karali ich za to, co uważali za tubylczą głupotę. I za zanieczyszczenie białego miąższu złą krwią. Do startego kokosa wlewało się wrzącą wodę, a potem mieszankę przekładano do słomkowego kosza w kształcie długiej kiełbasy i wyciskano. Wyobraźcie sobie te męczarnie. Piekące, ciemne ręce wydobywały słodycz, której później już nigdy nie dało się odtworzyć.

Mam też plastikową ćapati patlę, okrągłą deskę na małych nóżkach, kiedyś robioną z chropowatego drewna, na której wyrabiało się różne indyjskie chlebki. Nowy model (z 1970 roku) został wykonany przez pana Desaia, zapalonego modernizatora, który chodził od domu do domu w tweedowym, śmierdzącym stęchlizną garniturze i demonstrował ten najnowszy, łatwy do czyszczenia brytyjski materiał. Moja matka kupiła model FP, a potem co tydzień musiała płacić za niego małe raty. Często używam tej deski. Któregoś dnia w 1988 roku pomogła mi zdobyć serce pewnego Anglika, cztery miesiące po tym, jak mój ugandyjski mąż wyfrunął z gniazda, zabierając swoje najlepsze ciuchy i niemożliwe do odzyskania, żywe wspomnienia naszej dawnej ziemi oraz Anglii – takiej, jaka była, kiedy tu przyjechaliśmy.

Zabrałam ze sobą również pewien mosiężny młynek. Ma kształt kubka z obracającą się rączką na czubku wieczka, do środka wkłada się płytki z dziurkami i zabezpiecza je na dnie. W jednej płytce dziurki są rozmiaru główek od zapałek, w innej dużo mniejsze, a w kolejnej w kształcie gwiazdy. Urządzenie wykonał niejaki M. S. Chava, którego nazwisko wyryto w mosiądzu; używano go do przyrządzania wytrawnych indyjskich przekąsek. „Kubek” napychano mąką z ciecierzycy z dodatkiem pikantnych przypraw, następnie trzymano nad garnkami gotującego się oleju, rączką zaś obracała czyjaś nieustraszona dłoń. Cienkie lub grube nitki wyglądające jak mokry makaron spadały do tłuszczu i natychmiast się smażyły. Almira, jedna z sąsiadek w Kampali, robiła kiedyś jasnożółte spiralne wieże z cienkiego makaronu sew i grubego – gathija, które układała potem na gazecie, by ociekły z tłuszczu, ostygły i wyschły, gotowe do przechowywania. Almira była niezrównaną kucharką, ale nikła w oczach. Sprowadzono ją z Indii, by weszła do mieszkającej obok nas rodziny – blada, piękna i nieustannie smutna. Teściowie często ją bili, ponieważ nie próbowała wyglądać na szczęśliwszą, niż była w rzeczywistości.

Niektóre dziwaczne przedmioty, które zabrałam, wykonał pewien śpiewający rzemieślnik, nazywający się Panem Harrym Belafonte Trzecim. W swoich dziełach zostawiał piosenki. Moja aluminiowa miska w kształcie kapelusza stracha na wróble podryguje wesoło, kiedy się ją postawi na płaskiej powierzchni, a wielkie karahi (indyjski wok) ze stali nierdzewnej podskakuje na kuchence, kiedy się ogrzeje. W mroźne zimowe dni oba metalowe naczynia ogarnia apatia i kołyszą się znacznie wolniej.

Abdullah, gruby, acz zwinny mężczyzna, który potrafił się schylić i chodzić na czworakach, wykonał mój durszlak o długiej, prawie trzydziestocentymetrowej rączce. Wykuł go hałaśliwie pewnego popołudnia na ulicy. Mama wysłała wtedy mnie i kuzyna Alnoora z wyuczonymi na pamięć dokładnymi instrukcjami dla zręcznego kowala, który znał Jenę i wiedział, że mu nie zapłaci, jeśli robota nie będzie odpowiednio wykonana. Było to w 1958 roku, kiedy jedzenie w domu wciąż przygotowywano na palniku parafinowym. Z tego powodu ściany naszej małej kuchni miały kolor smoły, a moje czyste szkolne mundurki brudziły się od sadzy, jeśli nie uważałam.

Alnoor i ja mieliśmy po osiem lat. Czekaliśmy cierpliwie, siedząc na drewnianych skrzynkach i jedząc plastry kwaśnego, niedojrzałego mango zanurzonego w mieszance sproszkowanego chili, soli, cukru i owocowych soli Eno (uniwersalnego remedium na problemy żołądkowe). Abdullah dawał dzieciakom, które lubił, niewielkie papierowe paczuszki z tym miksem, a dla nas była to zakazana przyjemność. Proszek musował w ustach, potem czuło się na języku pieczenie chili, następnie zaś wgryzaliśmy się w mango. Czasami niechcący wkładałam sobie palec z proszkiem do oka i zaczynałam płakać. Wtedy Abdullah się śmiał i mówił, że jestem beksą.

Byliśmy cukrowymi dziećmi (w suahili mtamu mototo), które karmiono słodkimi potrawami, mającymi zapewnić szczęśliwe dzieciństwo, a dorośli z czułością podszczypywali nasze pulchne policzki. Chroniono za to młode miękkie języki i podniebienia przed pikantnymi smakami. W latach pięćdziesiątych biali eksperci zdrowotni odradzali podawanie dzieciom „tubylczych” pokarmów, w zamian polecali mdłe angielskie jedzenie. (Jak tu się dziwić, że nienawidziłam brytyjskich rządów?) Zbuntowane dzieci protestowały przeciwko tym nudnym potrawom i szukały jedzenia, które piekło, doprowadzało do łez.

Ssałam owoce tamaryndowca, aż zaczynał mi krwawić język, podkradałam pan² z torebki mamy i chowałam go w puszce pod strużynami od ołówków. Pan pomaga odświeżać oddech i ułatwia trawienie. To specjalne liście posmarowane pastą smakową, a potem wypełniane nasionami areki, suszonym kokosem, rozmaitymi ziarnami i całymi goździkami, czasami też tytoniem i haszyszem, ale te dwa ostatnie sprzedaje się tylko mężczyznom. Liść zwija się w kształt samosy i powoli żuje.

Kiedy Alnoor miał siedem lat, zaczął obsesyjnie pożerać cebulę. Nerwowa mama karmiła go ogromnymi ilościami bulionu na wzmocnienie, Alnoor zaś jak na złość zajadał się cebulą, którą kradł ze spiżarni, rozbijał na kamieniu, otwierał niczym kwiaty heliotropu, zdejmował warstwy i wgryzał się w ostry smak, wcinając z radością. Cebulą śmierdziały jego oddech, ręce i mundurki. Pod pachami białych koszul zawsze miał liliowe plamy. Jego matka lamentowała coraz głośniej: to dziecko w poprzednim życiu musiało sprzedawać warzywa, ale pewnie oszukiwało klientów i dlatego Allah teraz zesłał karę. Kto go w ogóle dotknie? Chłopca śmierdzącego jak surowe birjani? Allahu, co będzie z moim najmłodszym synem?

Abdullah należał do tych, których niegrzecznie nazywaliśmy ćotara, dzikusy. Był brązowoczarnym mieszańcem, synem starego azjatyckiego kupca i jego nastoletniej afrykańskiej służącej, która ogrzewała go, nim przybyła z Indii jego prawowita żona Suraya. Ona od razu zwolniła nadgorliwą dziewczynę, która zdążyła już wtedy urodzić troje dzieci o skórze koloru kawy. Suraya, zawsze wyglądająca, jakby była w ciąży, okazała się bezpłodna i stała się strasznie posępna. Abdullah chwalił się, że jego ojciec, bajecznie bogaty właściciel plantacji trzciny cukrowej, pewnego dnia zabierze go z ulicy. Nosił obszarpane ubrania, miał zawsze jakby półprzymknięte powieki, a jego oczy łzawiły od codziennej pracy nad białym ogniem.

Swoje dzieła owijał w gazety, a my wiedzieliśmy, że moja matka z pewnością znajdzie jakieś wady i odeśle towar przynajmniej ze dwa razy do poprawki. Moje przewożone pamiątki również pakowałam w gazety. Po latach musiałam wyrzucić te stare płachty, które zaczęły się rozsypywać – pochodziły z „Uganda Argus”. Znajdowało się w nich wiele notek o drobnych przestępcach, których tłumy rozwścieczonych mężczyzn pobiły na śmierć albo spaliły, fotografii kobiet i śmiejących się dzieci. Na ziarnistych zdjęciach widać, jak kilku dumnych rzeźników stoi nad swoimi zmasakrowanymi ofiarami niczym biali myśliwi, bwana, nad lwami i lampartami.

Do dwunastego roku życia mieszkałam z rodzicami w niewielkim mieszkaniu przy głównym targu w Kampali. Pamiętam, jak rozlegało się tam zawodzenie, krzyki gromadzącego się tłumu, kiedy tylko zauważono złodzieja kradnącego torebkę, a częściej owoce lub chleb z jakiegoś straganu. Czasem złapany był niewinnym pechowcem, który znalazł się w środku awantury. Próbowałam wtedy schować się pod łóżkiem i zakryć głowę poduszką, póki wszystko nie ucichło. Czasami jednak zwyciężała ciekawość i wtedy stawałam na balkonie, by wyjrzeć przez okratowanie. W tłumie znajdowali się zarówno uczciwi ludzie, jak i zmyślni przestępcy mający nadzieję, że nigdy nie nadejdzie ich kolej. Przerażona ofiara niemal zawsze zachowywała się dziwnie cicho, leżała skulona na ziemi. Kopali ją lekko, przypalali ręce zapałkami, bili po twarzy, po oczach. Potem grupa silnych mężczyzn ją dobijała. Biedni i pozbawieni praw na chwilę przejmowali władzę, wchodząc w rolę okrutnych strażników cnoty.

Inne fotografie w gazecie przedstawiały najnowsze luksusowe rządowe kaprysy, pozowane obrazki z reżyserowanych wieców politycznych i najważniejszych ślubów, w trakcie których nastoletnie panny młode uśmiechały się nerwowo, przebrane w białe, poliestrowe suknie. Wśród gęstego druku pojawiały się reklamy proszku do pieczenia, masła Kenya, słodkich sosów i bitej śmietany, coca-coli, proszku do prania Omo i kuchenek GEC. Najwięcej było reklam soli żołądkowych Eno: biała ręka w białym mankiecie ze spinkami trzymała litery: „Linia życia”.

Nasza przeszłość znika szybciej niż druk w „Argusie”. Słowa, języki, twarze, obrazy i pejzaże się rozpływają. Czasami z trudem je sobie przypominam. Któregoś dnia pewna stara ciotka z Mombasy podarowała mi ubani: „Masz, weź, bardzo je lubiłaś jako dziecko, wszędzie je żułaś, nawet w meczecie”. Patrzyłam na bursztynowe kawałki jadalnej żywicy i zastanawiałam się, co to jest. Tamta niegrzeczna dziewczynka z meczetu jeszcze istnieje w pamięci innych, ale już nie w mojej.

Kim wtedy byłam? Czy jeszcze coś z tamtej mnie pozostało? Po tylu latach spędzonych w Wielkiej Brytanii, mówienia elegancką angielszczyzną, zrzucania z siebie obraźliwej lub sprowokowanej pogardy, czas wymazał resztki, a ja czuję się oszustką, niczym nieudana kompozycja niepasujących do siebie części.

Niektóre z osób, które znałam jako dziecko, wracają, by szukać swojego miejsca w mojej głowie, wołają mnie z drugiej strony. Potrawy przypominają mi konkretnych ludzi. W trakcie czterdziestu dni żałoby, po złożeniu zmarłego do grobu, krewni zanosili do meczetu jego ulubione dania. Po modlitwie poświęcone smakołyki były sprzedawane za symboliczne sumy biednym, samotnym, chorym i nieszczęśliwym, których przyjemność z jedzenia miała być przekazana zmarłym, kiedy wchodzili przez bramy raju. W to przynajmniej wierzyliśmy.

We śnie widzę Maami, żonę mego wuja ze strony matki, jak co rano zjada omlet z kolendrą, dwa grube pszenne tosty i otręby rozmoczone w słodkiej herbacie, co miało zapobiegać atakom serca. Maami była najmilszą, najweselszą osobą, jaką znałam, choć życie wdowy z wieloma krnąbrnymi dziećmi nie mogło być łatwe. Wieczorem po kolacji ssała kawałki ostrych, kwaśnych pomarańczy, które miały odblokowywać zatkane arterie. Serce Maami i tak się jednak poddało. Leży teraz zimna i samotna na cmentarzu w Nowym Jorku, dokąd przeprowadził się jej najmłodszy syn po wielu latach spędzonych w Wielkiej Brytanii.

Śni mi się też cioteczka Roshan, przyjaciółka rodziny. Niezwykle wysoka jak na Azjatkę, miała wdzięk gazeli. Jej mąż Nazar zdobił długą szyję żony wieloma sznurami kremowych japońskich pereł. Roshan przygotowywała delikatne i kruche samosy na jeden kęs. Widzę, jak stoi w swojej kuchni, w perłach i różowym pikowanym domowym szlafroczku, cichutko nucąc i wałkując ciasto na samosy. W jednym z moich snów nalega, bym w końcu i ja takie zrobiła. Próbowałam, jednak bez specjalnego powodzenia. Moje pokolenie kupuje gotowe mrożone samosy od doświadczonych emerytów, którzy dorabiają sobie, sprzedając potrawy wymagające czasu i cierpliwości. Ta umiejętność za kilka lat pewnie już zupełnie zniknie i będziemy się zadowalać fabrycznie produkowanym ciastem.

A jego przygotowanie jest przecież proste: gorąca woda, sól i biała mąka, dobrze zagniecione. Osiem kawałków oddziela się i wałkuje do rozmiaru i kształtu talerza. Kładzie się jeden na drugi, smarując je z wierzchu mąką i oliwą. Potem znów zaczyna się wałkowanie, delikatnie, zachęcająco, aż okrąg urośnie do rozmiarów dużego półmiska. Ciasto rzuca się na gorącą tawę, płaską żeliwną patelnię, i przewraca ręką raz za razem. Specjaliści w tej kwestii, podobnie jak chodzący po rozżarzonych węglach, są zupełnie odporni na gorąco. Odrywają warstwy ciasta, które się wybrzusza, a potem zawijają cienkie jak papier płachty w ściereczkę. Następnie tnie się je w wąskie paski i zgina niczym eleganckie serwetki, nadziewając pikantnym mięsem lub warzywami, a potem zalepia i smaży w wielkim bulgoczącym woku wielkości wanienki dla niemowlęcia.

Cioteczka Roshan dla dzieci przygotowywała osobną porcję bez zielonych papryczek chili. Była damą. Siadaliśmy przy obrusach na nieskazitelnie czystej czerwonej podłodze codziennie polerowanej przez służących łupinami orzechów kokosowych. Pojawiały się świeżo usmażone porcje i samosy parzyły nasze małe palce. Na środku stawiano miskę lodowatej wody i dzbanek słodkiego, świeżego soku z limonek z miętą. Moja uwielbiana była teściowa także smażyła pyszne samosy, a nikt nie robił równie genialnych kebabów jak Kulsum, żona mojego kuzyna. Za to kokosowy dal³ mojej matki jest sławny w diasporze od Vancouver do Kapsztadu.

W 1978 roku w autobusie numer 207 jadącym Uxbridge Road z Shepherd’s Bush do Ealing jakiś konduktor kazał mojej matce wysiąść, ponieważ „śmierdziała jak gar z curry”. Odparła grzecznie:

– Nic nie szkodzi, proszę pana. Musi pan kiedyś spróbować mojego curry. Uwielbiacie je przecież, prawda?

A naprawdę wtedy śmierdziała, bo wyszła z domu w tym samym swetrze, w którym gotowała.

– Ale nasze jedzenie nie jest takie jak Bengalczyków, ludzi z Gudźaratu czy Anglików. Tak ładnie pachnie, a oni nie znają nas, afrykańskich Indusów – mówiła spokojnie, opowiadając nam potem, co się stało. Oto dowód: zagmatwana tożsamość jak na dłoni.

Różni bigoci często każą mi spieprzać tam, skąd przyjechałam. Czyli dokąd właściwie? Do Kampali, gdzie się urodziłam? Czy do Karaczi, skąd pochodził mój ojciec, ale skąd jako siedemnastolatek wyjechał na zawsze do ukochanej Anglii? A może do Porbandaru w prowincji Gudźarat w Indiach, skąd zabrano mojego dziadka ze strony matki, gdy był małym chłopcem? Albo do Dar es Salaam w ówczesnej Tanganice, bo tam się urodziła i wychowała moja matka? Czy mój błękitnooki mąż Anglik i cudowna mieszana córka także mają wyjechać? A co z naszą piękną angielską synową i synem, dumnym Brytyjczykiem o skórze koloru ciemnego karmelu?

Samuel Pepys opłakiwał „absurdalną naturę Anglika, który nie potrafi się powstrzymać przed wyśmiewaniem i wykpiwaniem wszystkiego, co wygląda obco”⁴. Jak zauważyła Caryl Phillips, brytyjska autorka karaibskiego pochodzenia: „Skundlony naród, jakim się stała Wielka Brytania, z trudem próbuje znaleźć sposób na to, by patrzeć w lustro i zaakceptować odpływy oraz przypływy historii, która spowodowała ten przypadkowo różnorodny stan i towarzyszący mu ból”⁵.

Na początku ugandyjscy Azjaci także wzmacniali to poczucie. Nasza obecność w Ugandzie, a potem wydalenie z tego kraju były mocno związane ze wzlotami i upadkami imperium brytyjskiego. W trakcie najbardziej ekspansyjnego okresu Indusów związanych kontraktami (było to grzeczne określenie pracy niewolniczej) transportowano z wybrzeża w głąb lądu, by budowali Kolej Wschodnioafrykańską. Wielu straciło wtedy życie. To jednak nie powstrzymało drobnych przedsiębiorców i poszukiwaczy przygód, którzy płynęli na nieznany kontynent zwabieni obietnicami niewyobrażalnego bogactwa. Inni próbowali uciekać przed bezdusznymi działaniami Indii Brytyjskich i klęskami głodu, które miały miejsce między 1870 a 1890 rokiem. Lord Lytton, wicekról mianowany przez królową Wiktorię (ponieważ lubiła jego poezję), zadekretował, że dostawy taniego ziarna z Indii do Wielkiej Brytanii mają być kontynuowane i zakazał udzielania pomocy humanitarnej. Zmarło dwadzieścia dziewięć milionów ludzi. Jeden z dziennikarzy widział „kościste istoty ludzkie żebrzące o ziarno… pozbawione mięśni szczęki i czaszki wspierały szyje przypominające te oskubanych kurczaków”⁶.

Pierwsi imigranci płynęli na swoich szybkich dhow w stronę zapraszającego wybrzeża Mombasy, kierując się potem w głąb niezbadanego lądu. I tak jak my teraz próbujemy zachować wspomnienia utraconej ziemi, oni również to robili, tyle że tęsknili za Indiami. Prawdziwe więzy słabną, ale legendarne Indie dotarły za nami aż tutaj.

W Wielkiej Brytanii tubylcy wciąż uprzejmie pytają: „Skąd jesteś? Jak to się stało, że mówisz tak dobrze po angielsku?”. Te zadawane w „dobrej intencji” pytania są irytujące. Niewidoczne łzy pojawiają się i lśnią, potem znikają. A jeśli stąd również nas wygnają, tak jak z ukochanej Ugandy? (Czy mam zabrać swoje kuchenne akcesoria gdzieś dalej?)

Naprawdę bardzo się staramy dobrze zachowywać, robić wrażenie. Rozkwitliśmy, pomogliśmy rozkwitnąć innym miejscom. W samym tylko Midlands Azjaci z Afryki Wschodniej stworzyli ponad trzydzieści tysięcy stanowisk pracy i ocalili umierające społeczności. Znajdujemy się na listach milionerów, na szczytach rankingów edukacyjnych, mamy coraz większy wpływ w najważniejszych partiach politycznych szukających stylu i gotówki. Wciąż jednak tak naprawdę tu nie przynależymy, bez ustanku wracamy do przeszłości i fantazji tak samo jak dawniej, w Afryce.

Bollywoodzkie filmy przynosiły i wciąż przynoszą nam pamięć o Indiach. Meczety, świątynie, kościoły oraz gurudwary⁷, duże rodziny, opowieści z dzieciństwa i nauczyciele zabierają nas na ten wyidealizowany subkontynent. Podobnie jak czarnoskórzy Amerykanie szukający przeszłości w starych niewolniczych portach i biali Amerykanie poszukujący szkockich czy irlandzkich przodków, pragniemy należeć do starożytnych cywilizacji Gangesu i Indusu – to próżne marzenia ludzi zaniepokojonych swoim statusem. Czasami chciałabym stać się naprawdę kimś, na przykład zakorzenionym w Indiach sikhem z zielonym kawałkiem ziemi w Pendżabie, przekazywanym z pokolenia na pokolenie, albo porządną ekspatriantką z Karaczi podobną do wielu moich przyjaciół, którzy zawsze mogą tam wrócić, kiedy tu zrobi się za ciężko. Wielu innych wschodnioafrykańskich Azjatów czuje podobną pustkę, są historycznie i geograficznie odizolowani.

Nie istnieją filmy opowiadające o naszym dawnym życiu. Azjaci z Afryki Wschodniej bali się słowa pisanego i nagrań, które, kiedy już powstaną, biorą cię w jasyr, zawłaszczają na zawsze. Jako piętnastolatka wróciłam kiedyś ze szkoły do domu i zobaczyłam, że moje ciemnozielone pudełko zniknęło. W nim chowałam swoje pamiętniki, często pełne frustracji i gniewu, jako że moja rodzina była nieprzewidywalna i zmienna. Trzymałam tam również listy, których stosiki przewiązywałam czerwonymi tasiemkami, słodkie wyznania miłości od pierwszego tajemnego chłopaka oraz drobne podarunki, w tym zasuszoną różę pachnącą old spice’em, którego używał, choć twarz miał mniej owłosioną od mojej. Mój ojciec, kiedy przechodził jakąś wyjątkowo wybuchową fazę, przejrzał moje rzeczy, znalazł pudełko i je podpalił. Bałam się i czułam strasznie nieszczęśliwa. Po tym akcie nie nastąpiła żadna rozmowa. Ojciec rzucił tylko: „To dla ochrony twojego imienia”. Po pogrzebie mojej matki krewni ostrzegali, bym nie pisała o rodzinie, bo okryję ich hańbą. Słowa, słowa, jakże się bali siły słów.

Pragmatyzm był nam przydatny, ale jednocześnie przyczynił się do budowania kultury niepokoju i filisterstwa. Praktyczni, przedsiębiorczy ludzie zbyt zajęci tworzeniem i przemieszczaniem się, nie mają czasu na refleksję indywidualną lub zbiorową. Ekspresję artystyczną czy życie wyobraźnią uważa się za stratę czasu.

– Nie wykorzystywałaś właściwie swojego mózgu – pouczał mnie wujek milioner przezywany Mercedes Masa. – Czy książki możesz zjeść albo ulokować w banku? Powinnaś była posłuchać i zostać lekarką lub księgową albo pracować ze mną. Mogłabyś mieć teraz trzy wielkie domy w Harrow.

Z pogardą parskając, winił moją matkę, że niewłaściwie mnie wychowała. Wciąż słyszałam, że jesteśmy Żydami Afryki Wschodniej. Tyle że w przeciwieństwie do Żydów nie przechowywaliśmy żadnych naszych opowieści. Jak zauważył Paul Theroux w latach sześćdziesiątych: „Ilość materiałów o Azjatach w Afryce jest żałośnie mała. Istnieje może z pięć cienkich książek z wyjątkowo dużym drukiem koncentrujących się na powinowactwach i budowaniu narodu oraz wyblakłe zdjęcia fundi⁸ budujących koleje”⁹.

Cynthia Salvadori, włoska antropolożka, która zebrała nieocenione świadectwa kenijskich Azjatów, pisała, że do publikacji skłonił ją fakt, iż choć istniało mnóstwo książek o białych w Kenii, to jednak:

zdawało się, że Indusi właściwie nie istnieli. W wielu starych książkach o Kenii napisanych przez europejskich poszukiwaczy przygód, osadników i oficjeli, pojawiają się wzmianki o induskich handlarzach i o indyjskich dukanach¹⁰, a także o wszechobecnych sprzedawcach i kucharzach z Goa, babu¹¹ zawiadowcach stacji i poczmistrzach oraz przewoźnikach i sikhijskich fundi… Brak informacji o indyjskich pionierach spowodowany jest nie tylko brakiem zainteresowania (a często wrogością) nie-Indusów. Wynika także z niechęci samych Indusów do pisania o sobie¹².

M. G. Vassanji, jedyny pochodzący ze wschodnioafrykańskiej diaspory wartościowy powieściopisarz, sugerował, że Azjaci tworzą bardzo zamknięte i blisko ze sobą związane społeczności, a żeby o nich pisać, „trzeba mieć ogromne poczucie dystansu, którego im brakuje”¹³.

Według mojego syna i córki pochodzę z pewnego smutnego miejsca w Afryce znanego z wielkich zwierząt, safari i przepięknych krajobrazów, ale kojarzącego się również ze śmiercią i głodem, to zaś za dużo dla ich wyrafinowanych zachodnich wrażliwości. Czują się odizolowani od mojego skomplikowanego dorastania, a kiedy próbuję im coś opowiedzieć, wyłączają się i zdecydowanie mnie ganią. Mówię czterema nieeuropejskimi językami, których bez powodzenia próbowałam nauczyć dzieci. Moja matka w ostatnich latach życia z trudem komunikowała się po angielsku, więc wnuki nigdy się nie dowiedziały, co mówiła i jak się naprawdę czuła. Może się boją, że jeśli zaakceptują swoje pokręcone dziedzictwo, w jakiś sposób zmniejszy to ich prawo do bycia prawdziwymi dumnymi Brytyjczykami.

Uwielbiają za to potrawy wschodnioafrykańskich Azjatów. Ich ulubione to smażone mogo (maniok) i kuku paka, danie z kokosem i kurczakiem pochodzące z Zanzibaru. Kiedy moja córka była mała, przyrządzałam jej to, czym mnie karmiono jako dziecko, czyli „czerwony ryż”: gotowany ryż basmati mieszany z przecierem pomidorowym, czosnkiem i masłem. Kocha tę potrawę do dzisiaj. Mój dorosły syn przyrządza własną wersję chili z kwaśną śmietaną, którą je się z kotlecikami rybnymi, te zaś przyrządzane są według starego angielskiego przepisu, ale „poprawione i dużo lepsze”, jak mawiała moja matka. Następne pokolenie przynajmniej tę pałeczkę przejęło. Kiedy oni jedzą, ja wspominam, łącząc dania z kolejnymi miejscami i czasami, aby – gdy mnie już nie będzie – mój głos wciąż rozlegał się w ich głowach i przypominał im, kim są.

Być może brak ojczyzny to wybawienie, wyzwolenie od fanatycznego, nieprzyzwoitego nacjonalizmu. Choć czasami czuję ogromny smutek i odizolowanie, rozumiem teraz, że nasza wędrowna historia zmieniła nas w entuzjastycznych, niepoprawnych kosmopolitów, zwycięzców w tym zglobalizowanym świecie. Nasza kuchnia daje świadectwo dynamicznej egzystencji – twórczej, czasem bezczelnej i zabawnej mieszance wpływów induskich, pakistańskich, arabskich, afrykańskich, chińskich i angielskich, a obecnie także włoskich i amerykańskich, wciąż się zmieniających. W Wielkiej Brytanii potrawy są nieustannie adaptowane, unowocześniane, przekształcane, wiele pożyczamy. Inni brytyjscy Azjaci podlegają podobnej dynamice, ale to my pierwsi przyjęliśmy ów nieustający ruch ku nowoczesności. W XXI wieku w czasie ramadanu w Wielkiej Brytanii post może się zaczynać również „angielskim” śniadaniem: jajkami, kiełbaskami halal, wołowym bekonem, fasolką chili i chlebkiem zwanym paratha.

Jedzenie jest nierozerwalnie związane z ekonomią, polityką, komunikacją, wiedzą, małżeństwem, handlem i przemieszczaniem się ludzi. Dawno temu potrawy Azjatów z Afryki Wschodniej wyrażały jednocześnie tęsknotę i twardy charakter. Szczęściem było wtedy zjedzenie mango (dwóch, jeśli zarabiałeś nieco więcej w fabryce, szpitalu czy pracując dla Kolei Brytyjskich), dodanie bakłażana do pikantnych ziemniaków czy zagęszczenie wodnistego dalu. Potrafię przyrządzić dziesięć różnych dań z ziemniaków, wszystkie wymyśliłam, będąc ubogą doktorantką na Oksfordzie.

Potem pojawiły się niewielkie oszczędności, które powoli rosły. Wschodnioafrykańscy Azjaci prowadzący w Anglii niewielkie sklepiki stali się samowystarczalni, coraz więcej produktów można było sprowadzić, i to dużo szybciej. Rodziny coraz lepiej się ubierały i zaczęły wychodzić do kawiarni sprzedających indyjskie przekąski. Jedzenie w domach było już bardziej zróżnicowane i pojawiły się luksusy. Podobny cykl przeszli nasi przodkowie w Afryce Wschodniej, od ubóstwa do obfitości.

Ugandyjscy Azjaci uwielbiają okazje cenowe i nowe kulinarne pomysły, a tych mają mnóstwo w miejscach, gdzie znajduje się wiele konkurencyjnych niewielkich azjatyckich sklepików. Większość z nas uważa, że wydawanie fortuny na jedzenie jest niemoralne, i z dumą chwali się, że potrafimy przemienić zwiędnięte warzywa i najgorsze kawałki mięsa w pyszne potrawy. Jesteśmy sprytni i wiemy, gdzie znaleźć najlepsze pomidory po dwanaście pensów za pół kilograma, sześć pęczków świeżej i aromatycznej kolendry za funta, pudełka mango za pięć funtów, niedrogie worki ryżu, soczewicy, mąki na ćapati, mąki z ciecierzycy i ryżowej oraz świeże przetwory robione przez miejscowe kobiety. Kiedy brakuje nam czasu, idziemy na skróty: gotowe przyprawy i pasty, mrożone parathy, słodkie ziemniaki, bhindi¹⁴ i karele (gorzkie melony), siekany czosnek, imbir i zielone chili. Dostosowaliśmy się do smaków młodszych pokoleń. Ogromna liczba naszych kobiet pracuje w najróżniejszych zawodach, awansuje i zostawia po sobie ślad. Kończy się też czas dużych rodzin. Ambitne młode żony i matki szukają nowych sposobów, by gotować dobrze i szybko.

My zmieniliśmy Wielką Brytanię, a ona uformowała i zmieniła również nas. Oto nasza historia. Potrawy niosące ze sobą wspomnienia wspólnoty i ducha niepewnej przyszłości.

R O Z D Z I A Ł   1

Czarująca Anglia, 1972

Ląduję na Heathrow w marcu 1972 roku i wiem, że mi się poszczęściło. Mam zacząć studia podyplomowe na Oksfordzie i wyjść za moją Prawdziwą Miłość, która jest w Anglii już od roku. PM twierdzi, że pełno tu mądrych ludzi oraz, z czego się cieszy, jeżdżących na rowerach dziewczyn w bardzo krótkich spódniczkach. PM jest zoologiem, rozpoczyna przewód doktorski na temat zwyczajów rozrodczych nornic w niedalekich Wytham Woods. Nie wiem, co to są nornice. Na zdjęciach, które przysłał mi PM, wyglądają jak szczury. Zwykłe nornice w spokojnych lasach zamiast dzikich, ryczących afrykańskich bestii to niemal nauka w domowym zaciszu. Ale do diabła, przecież to Oksford! Przysadzisty ojciec PM (który umarł wychudzony w Kanadzie w 1988 roku) nigdy nie potrafił opisać, co studiuje jego syn, ale wszystkim się chwalił: „Słyszałeś? Mój syn numer cztery jest w Anglii, na Oksfordzie, najlepszym uniwersytecie świata, jest tam, gdzie synowie królów i premierów”. Ugandyjscy Azjaci łatwo popadają w pychę. I dopóki nie wyprowadzono nas z błędu, wierzyliśmy, że Anglia to uporządkowane i spokojne niebo, antyteza afrykańskiego piekła.

W latach sześćdziesiątych, kiedy wszystkim wschodnioafrykańskim Azjatom zaproponowano przyjęcie brytyjskiego obywatelstwa, niektórzy grzecznie podziękowali i zarejestrowali się jako obywatele swoich wyzwolonych krajów, choćby tylko po to, by nie dyskryminowały ich później czarne rządy. Członkowie mojej rodziny natychmiast stali się poddanymi Jej Królewskiej Mości, nie zdając sobie sprawy, że z własnej woli wybrali niewyobrażalnie niski status w ścisłym systemie kastowym. Ta decyzja miała wystawić naszą lojalność na bolesną próbę. W lutym 1962 roku papa otrzymał konieczne formularze, wypełnił je w ciągu jednego dnia, zaprowadził nas do fotografa, by zrobić zdjęcia paszportowe, i polecił nam, byśmy wyglądali poważnie, jak ludzie godni tego zaszczytu.

Jena i ja zaniosłyśmy formularze do Wysokiej Komisji i stanęłyśmy w kolejce na zewnątrz, choć dzień był gorący i słoneczny. Moja skóra koloru pszenicy niedawno pociemniała, co wywołało wielką konsternację u Jeny. Ciemna skóra przynosiła zgubę. Chodziłyśmy do urzędu coraz wcześniej i wcześniej, ale przed nami zawsze stała już długa kolejka innych Azjatów. Mama próbowała wejść szybciej, tłumacząc się wysokim ciśnieniem, ale bezskutecznie. Na trawniku rozgrywały się tam prawdziwie dantejskie sceny: ludzie mdleli, szlochali, błagali, rzucali się pod nogi niewzruszonych strażników, kazali płakać dzieciom (najskuteczniejsze było ukradkowe podszczypywanie ich), organizowali zamieszanie w iście bollywoodzkim stylu. Wszystko to odbywało się przy udziale zupełnie obojętnej publiczności.

Przez pięć koszmarnych dni drzwi się zatrzaskiwały, zanim zdążyłyśmy z mamą się przez nie przecisnąć. W kolejny poniedziałek udało nam się stanąć przy ladzie, zapłaciłyśmy po trzydzieści pięć ugandyjskich szylingów za osobę i otrzymałyśmy w zamian wyłącznie oficjalną pogardę. Przesłuchujący nas Szkot z potarganą rudą brodą i wydatnymi brwiami niespodziewanie zażądał na naszych podaniach podpisu kolejnego polecającego; trzech szanowanych ludzi nie wystarczyło. Wyjaśnił, że te same osoby podpisały zbyt wiele formularzy i przestały być godne zaufania:

– Nie można wam ufać, a z pewnością sporo sobie liczą za te podpisy. Kasa, kasa, kasa, tylko na tym wam, brązowym, zależy.

Ciął głosem jak żyletką. Mama udała, że mdleje, i osunęła się na podłogę. Czarnoskórzy ochroniarze podnieśli ją i posadzili na krześle (wzdrygnęła się, gdy jej dotknęli), a ja zaczęłam wrzeszczeć. Zbliżała się długa przerwa na lunch. Czerwony diabeł uznał, że robimy za dużo zamieszania, i podbił dokumenty. Podziękowałyśmy mu wylewnie, jak było trzeba. Kiedy wychodziłyśmy, mama wyszeptała do mnie w kaććhi, bym pamiętała, że ten człowiek nigdy się nie podmywa, biali tego nie robią.

– Oni jedzą świnie, więc ich pot bardzo śmierdzi i zawsze są pozbawieni serca. Coś w świńskim mięsie sprawia, że człowiek traci serce, dlatego Allah zakazał nam go jeść.

Nasze niebiesko-czarne paszporty nadeszły trzy tygodnie później, piękne, miłe w dotyku. Papa owinął je w czerwony aksamit i zamknął w bankowym sejfie.

W październiku 1962 roku, kiedy niepodległość Ugandy była już coraz bliżej, tysiące Azjatów, wiernych żołnierzy piechoty kolonialnej władzy, przyjęło brytyjskie obywatelstwo. W Kenii i innych dawnych koloniach również było wielu takich lojalistów. To wirtualne imperium miało połechtać brytyjską próżność narodową zagrożoną wraz z końcem kolonializmu. Władcy tracili ziemie, ale zatrzymywali poddanych. Niektórzy Azjaci wierzyli, że brytyjski paszport zapewni im bezpieczeństwo. Czarni Afrykanie uważali to za oznakę braku lojalności.

Wrogość między czarnymi i brązowymi Ugandyjczykami narastała. Silne podziały rasowe i klasowe między rdzennymi Afrykanami i azjatyckimi osadnikami były w tej części kontynentu normalne i zinstytucjonalizowane przez Brytyjczyków. Azjatom pozwolono wierzyć, że jaśniejsza skóra i status klasy średniej czynią ich lepszymi od czarnych, którzy mieli teraz władzę w swoich bezlitosnych rękach.

Rasistowscy czarni politycy robili z Azjatów kozłów ofiarnych. „Kenia nie będzie tolerować tych ludzi, tych Azjatów, którzy udają przyjaźń między kotem i myszą”, ostrzegał Jomo Kenyatta w 1967 roku. Jego zastępca Daniel Arap Moi (jeden z najbardziej zdeprawowanych afrykańskich polityków w historii) dodawał własne inwektywy: „Słuchajcie, Azjaci, nie możecie stać jedną nogą w Indiach, a drugą w Kenii. Nie będziemy tego tolerować”¹⁵. Czarni politycy żądali łapówek od azjatyckich przedsiębiorców, a potem nie ustawali w publicznym dręczeniu ich. Były to lata zimnej wojny, kiedy marksistowski socjalizm zyskiwał zwolenników w całej Afryce Wschodniej. Państwowe posady były obsadzane czarnymi. Azjaci podtrzymywali ekonomię i infrastrukturę, ale brakowało im umiejętności politycznych, wielu również nosiło w sobie uprzedzenia w stosunku do czarnych. Ci, którzy mogli, zaczęli emigrować do Wielkiej Brytanii, a gdy liczba przybywających rosła, Enoch Powell potępił napływ uchodźców. I stawał się coraz popularniejszy: w 1968 roku maksymalnie ograniczono wydawanie pozwoleń na wjazd do Wielkiej Brytanii posiadającym obywatelstwo Azjatom z Afryki Wschodniej. Prawo było okrutne i jasne: tylko osoby z rdzennym brytyjskim pochodzeniem miały prawo do wolnego wjazdu.

*

Samolot pełen jest Azjatów uważających się za wielkich szczęściarzy, bo mimo ograniczeń udało im się uzyskać prawo wjazdu do własnego kraju. Wiedzą, jak muszą być wdzięczni za te małe łaski. Wydają się jednocześnie spokojniejsi i bardziej nerwowi, pełni nadziei i jej pozbawieni. Życie Azjatów w Afryce Wschodniej stało się niebezpieczne, moi współpasażerowie rozsądnie wyjechali, zanim ich do tego zmuszono. Niektórzy po raz pierwszy podróżują samolotem, ubrali się więc, jakby wyruszali na eleganckie przyjęcie dla topiwalów – tym żartobliwym słowem określali kolonialnych panów, którzy zawsze nosili kapelusze. Emigranci zostawili za sobą domy, farmy, fabryki, sklepy, samochody, polisy ubezpieczeniowe, bożków, świątynie, groby, miejsca kultu; w porównaniu z moimi stosami nagrań, książek i zdjęć były to nieocenione straty. Kiedy tłumnie jechali na lotnisko, na blokadach drogowych żołnierze o oczach bez wyrazu okradali ich z biżuterii. A działo się to na długo przed tym, gdy rozkaz wypędzenia wydany przez Idiego Amina usankcjonował takie przestępstwa.

Niektóre kobiety porównywały swoje zadrapania i rozcięcia na uszach, szyjach i przedramionach.

– Dranie, badmaś¹⁶, sala dźangli¹⁷, oszuści, nie przepracowali ani dnia, zabrali mi wszystko, nawet moją ślubną obrączkę – zawodzi młoda, niezwykle piękna panna młoda, której ozdoby wydawały się zupełnie niepotrzebne.

– Allah nie okaże im litości, zobaczycie, że pójdą do piekła. Ściągali mi bransoletki tak gwałtownie, że płakałam. Ześlę na nich z Anglii klątwę. Ich kraj nigdy nie będzie szczęśliwy – ostrzega stara kobieta powykręcana od artretyzmu. Ma w oczach coś szelmowskiego, uśmiecha się. Z dużej, ręcznie uszytej torby ozdobionej wyszywanką w kształcie mapy Indii wyciąga puszkę, a z niej kilka wymęczonych, smażonych pikantnych przekąsek z ziemniaków. Powyginanymi palcami rozłamuje jedną z nich. W środku są pierścionki z diamentami.

– Mam tu jeszcze więcej, trzeba być sprytnym. Pięćdziesiąt pięć brylantów i trochę złota, smażyłam całe popołudnie.

Niektórzy z pozostałych pasażerów patrzą na nią z zazdrością i ignorują przez resztę podróży.

Mądre i wygadane gospodynie domowe uspokajają niespokojne panie, opowiadając, że jadą do dużo lepszego miejsca, w którym żołnierze są grzeczniejsi, a mleko tłuste, bardziej odżywcze i niezanieczyszczone. Wymieniają przepisy na mleczne słodkości i napoje, spierając się, czyje metody są najlepsze. Czas i smutki mijają, kiedy pogawędka wciąga coraz bardziej. Między siedzeniami słychać gudźarati, pendżabski, angielski i hindi. W Afryce Wschodniej religia dawała każdej społeczności osobne niebo i ziemię bez wywoływania poważniejszych konfliktów. Hindusi, muzułmanie, sikhowie i chrześcijańscy Azjaci musieli zachować bliskość, by przetrwać, będąc wyraźną mniejszością, której skóra nigdy nie ściemniała wystarczająco mocno pod afrykańskim słońcem, by zdawała się tubylcza.

Pasażerowie rozmawiają zbyt głośno, a niezadowoleni biali narzekają: „Na miłość boską!” albo „Usiądziecie w końcu?”. Nakaz zapięcia pasów się ignoruje. Obcy ludzie oferują nieznajomym butelki musującego wina. Wokół krążą plastikowe pudełka z samosami, dal bhadźi¹⁸, bhadźi z chili, domowymi mithai¹⁹, smażonym mogo i jaskrawymi ćatnijami, które zawsze brudzą. Wszyscy celebrują po raz ostatni smaki tropikalnego życia, które mija na zawsze.

Jakiś Anglik z wąsikiem uśmiecha się z pobłażaniem, bierze samosę i pożera, maczając najpierw róg w zielonym sosie. Sos przez wiele godzin jest potem widoczny na jego wąsach. Ten akt dobroci i akceptacji czyni z mężczyzny najlepszego przyjaciela. Kobiety są podekscytowane, nie chcą dać mu spokoju. Udaje więc, że zasypia, otwiera jedno oko, by sprawdzić, czy jest bezpiecznie, i natychmiast zostaje obdarowany kolejnymi pysznościami. Puszcza bąki i wygląda coraz mizerniej. Stara kobieta z artretyzmem wącha Anglika i każe mu zjeść trochę adźmanu, gorzkich ziaren pietruszki na wzdęcia. Kiedy tak nad nim stoi, kołysząc się niepewnie, mężczyzna wydaje się jeszcze bardziej chory. Nie ma pojęcia, co to za nasiona ani co zrobi, jeśli kobieta przewróci się na jego kolana.

SMAŻONY MANIOK

Mrożony i świeży maniok można kupić w sklepach z produktami azjatyckimi. Jeśli kupujesz mrożony, wybierz maniok w całości, niepokrojony w plastry. Porcja na sześć osób to cztery kawałki wielkości dużych ziemniaków.

○ olej do smażenia – jakieś 5 cm na patelni

○ woda do przykrycia maniok

○ odrobina soku z cytryny

○ sól i chili w proszku do smaku

Zagotuj wodę z solą i sokiem z cytryny. || Ugotuj duże kawałki mogo, obranego lub wyjętego z opakowania, aż nabiorą wyglądu sparzonych ziemniaków. || Odcedź i zostaw na godzinę do wyschnięcia. || Pokrój w długie, grube frytki, usuwając twarde włókna. || Smaż na średnio gorącym oleju. Musisz często przewracać frytki, aż będą chrupiące. Powinny wyglądać jak coś pomiędzy czipsami i pieczonymi ziemniakami. || Posyp solą i chili. || Podawaj z dipem z owoców tamaryndowca i daktyli.

DIP Z OWOCÓW TAMARYNDOWCA I DAKTYLI

○ równe ilości suszonych owoców tamaryndowca i suszonych daktyli

○ wrząca woda

○ sól, cukier i chili w proszku do smaku

Namocz daktyle i owoce tamaryndowca we wrzącej wodzie, która powinna zakryć je na około 5 cm. || Zostaw na noc. || Drewnianą łyżką przetrzyj przez sito, dodaj sól, chili i cukier, cały czas próbując, by powstał dobrze zbalansowany słodko-kwaśno-ostry sos.

Brytyjskie mleko okazało się jeszcze bardziej kremowe, białe i czyste, niż to sobie wyobrażały w samolocie gospodynie, które w Afryce karmiły dzieci roztopioną mleczną czekoladą Cadbury. Mleko w proszku oraz skondensowane były również tańsze i bardziej odżywcze niż w Ugandzie. Khado, mój ulubiony mleczny przysmak, przypominał raczej dziwną latte, tyle że bez mleka. W pierwszych latach po przyjeździe do Wielkiej Brytanii warstwy gęstej śmietany odłożyły się pod skórą i już tam pozostały.

KHADO
Porcja dla 8–10 osób

850 ml świeżego pełnotłustego mleka

½ puszki słodzonego mleka skondensowanego

1 duża puszka niesłodzonego mleka skondensowanego

½ łyżeczki tartej gałki muszkatołowej

50 g drobno posiekanych migdałów i pistacji

½ łyżeczki sproszkowanego kardamonu

125 ml wody

Podgrzej świeże mleko z wodą, doprowadź do wrzenia. Wsyp kardamon i gałkę muszkatołową. Zmniejsz ogień i gotuj przez 6 minut, od czasu do czasu mieszając, by zapobiec przywieraniu. Dodaj pozostałe rodzaje mleka i gotuj kolejne 3 minuty, cały czas mieszając. Dodaj posiekane migdały i pistacje. || Podawaj w filiżankach do espresso i pij na ciepło, by przegonić zimowe smutki i ukoić złamane serce.

Dla dzieci była jeszcze opcja na zimno – paskudny różowy sorbet.

SORBET
Porcja dla 6–8 dzieci

○ te same co w przepisie na khado ilości świeżego i skondensowanego mleka schłodzone w lodówce

125 ml zimnej wody

○ tukmarija – ziarna bazylii

○ łyżeczka ekstraktu waniliowego lub wody różanej

○ koszenila (barwnik)

Opłucz ziarna na sitku, potem mocz je przez cztery godziny, aż zaczną wyglądać jak małe, pulchne, szklane paciorki lub kawior (dzieci uwielbiają ich teksturę). || Zmiksuj wszystko oprócz ziaren i podawaj z kostkami lodu oraz tukmariją w szerokich szklankach z łyżkami, którymi można wyławiać ziarna.

Oprócz mleka niemal wszystkie produkty w Wielkiej Brytanii okazały się rozczarowaniem. Tutejsze składniki były czystsze i gotowały się zdumiewająco szybko, ale w ugandyjskiej glebie i wodzie było coś wyjątkowego. Mięso również nigdy nie pachniało tak intensywnie jak w Ugandzie, jakby wytarto je wilgotną, brudną szmatą.

Czy rzeczywiście tak było? Czy mogę być pewna? Pamiętam, jak zbierało mi się na wymioty na mięsnym targu w Kampali. Intensywny smród zaschniętej krwi wisiał w gorącym powietrzu, a miliony much latały zuchwale nad nami, wykonując akrobacje godne najlepszych pilotów. Najgłupsze wlatywały nawet do ludzkich nozdrzy, z których wyjmowałeś później zielonkawoczarne lśniące kawałki, niektóre wciąż się ruszały. Na zardzewiałych tacach leżały kości, podroby, głowy i czerwone kawały nabierające już czarnej barwy. Najgorsze kawałki sprzedawano afrykańskim klientom, o ile było ich stać na podobne luksusy. Wałęsające się psy biły się o resztki tłuszczu, które im rzucano. Co bardziej zmyślne i wyćwiczone skakały wystarczająco wysoko, by ukraść prawdziwe mięso z lady. Bałam się ich tak bardzo, że do dziś nie mogę stać blisko psa ani patrzeć, jak je.

Pamiętam jednak, że wołowina, baranina i jagnięcina w Kampali były bardziej soczyste i smaczniejsze niż jakiekolwiek mięso, które jadłam tutaj. A kości miały mnóstwo odżywczego szpiku. Dzieciaki biły się o niego, a zwycięzca zabierał zdobyte łupy do kuchni, gdzie gotowano je krótko w rosole z goździkami, by szpik łatwiej odchodził. Ssaliśmy je mocno i hałaśliwie, aż w kościach zostawało tylko świszczące powietrze.

*

W samolocie panie z plastikowymi pojemnikami wciąż krążą. Mają ciasno pozawiązywane sari, z których wystają miękkie brzuchy i uśmiechnięte pępki. Przy bluzkach na agrafkach wiszą bezużyteczne już pęki kluczy do domu. Co chwilę ktoś wciska mi kolejne pudełka.

– Zjedz to bhadźi, beti²⁰, lepsze niż twojej matki, lepsze niż babki, naprawdę, musisz mi uwierzyć, masz, beti, weź ten mały, chcesz do tego ćatni? Sos pomidorowy?

– Nie, od niej nie bierz, weź moje, pierwsza klasa, zjesz własne palce, bo to ondhwo²¹ takie jest pyszne. – Szlochająca panna młoda sądzi, że mnie przekona. Wyciąga rękę z dużym bhadźi z chili. Jej dłoń, lśniąca od tłuszczu i kusząca, pokryta jest wymalowanymi henną różami, wzorkami, kroplami i półksiężycami, pewnie dziełami jakiejś romantycznej artystki. Zachęca mnie uroczo:

– Nie wstydź się, to nieważne, że nie masz ze sobą żadnego jedzenia. Powiedz, jak masz na imię, będziesz moją siostrą. Masz, jedz, otwórz buzię, nie rób mi przykrości.

Uśmiecham się głupio, kręcę głową i niegrzecznie odwracam się do okna.

BHADŹI Z CHILI
Porcja dla 3–6 osób

6 długich, dużych zielonych papryczek chili lub innych podobnych (muszą mieć grubą skórkę)

Nadzienie:

250 g płaskich gathii²² (przekąski z Gudźaratu robione z mąki z ciecierzycy). Są miękkie, w przeciwieństwie do tych w formie makaronu, bardziej chrupiących, które opisywałam wcześniej. Jedne i drugie można kupić w sklepach z indyjską żywnością.

1 łyżeczka czosnku przeciśniętego przez praskę

½ łyżeczki chili w proszku

¾ łyżeczki cukru

2 łyżeczki ziaren sezamu

○ odrobina soli (nie za dużo, gathije są już solone)

1 łyżka świeżego soku z limonki

Ciasto:

140 g mąki z ciecierzycy

○ szczypta sody oczyszczonej

○ olej słonecznikowy do głębokiego smażenia

○ sól, chili w proszku i odrobina soku z cytryny

4–5 łyżek zimnej wody

Rozkrój papryczki, ale nie do końca, by czubek wciąż mocno się trzymał. || Delikatnie oczyść je z nasion. || Wszystkie składniki nadzienia zmiksuj lub dobrze zmieszaj, aż całość będzie miała konsystencję miękkiego marcepanu. || Wypełnij nadzieniem otwarte papryczki i zamknij je. || W małej misce zmieszaj mąkę z przyprawami i sodą oczyszczoną, a potem powoli dodawaj wodę, aż ciasto zgęstnieje na tyle, by całkowicie pokryć papryki. Powinno mieć konsystencję gęstej farby emulsyjnej. || Podgrzej olej do momentu, aż wrzucony okruch chleba szybko wypłynie na powierzchnię. || Maczaj papryki w cieście i delikatnie wkładaj do tłuszczu. Ja zwykle używam łyżki, choć moja mama robiła to ręką. Olej może pryskać. Odsuń się od kuchenki i pozwól mu się uspokoić. Nie panikuj. Małe oparzenia od tłuszczu są powodem do dumy. || Odczekaj kilka minut i przewróć papryki. Smaż i obracaj, aż bhadźi zaczną wyglądać solidnie i lekko się zrumienią. || Sprawdź na jednej, czy ciasto się usmażyło.

Samolot leci dalej, obojętny na rozłamy i smaki w swoim wnętrzu. Ja jestem snobką, odrzuca mnie ten tłum desich²³, które mówią w indyjskim angielskim i zachowują się jak wieśniaczki w autobusie. Moja wymowa jest doskonała, wymawiam „p” i „t” z idealnym pyknięciem, studiowałam Dickensa oraz Szekspira, potrafię też upiec piękne szarlotki i biszkopty lekkie jak piórko. Nie do końca jestem jedną z nich, a przynajmniej udaję, że tak jest, choć w domu mama przyrządza te same potrawy. Byłaby oburzona, widząc, jak się zachowuję. Nieustanne odmawianie co prawda działa, jednak uważane jest za zachowanie skandaliczne. Młoda kobieta powinna szanować starszych i z radością przyjmować wszelkie wyrazy sympatii. Zostawiają mnie samą, ale widzę, jak niektóre kobiety patrzą na mnie z niechęcią, inne z irytacją.

Są jeszcze dodatkowe powody, dla których odmawiam podsuwanych mi pod nos specjałów, a których nie mogę zdradzić. Boję się, że będę pachnieć czosnkiem, imbirem i wyrazistą mieszanką masali, kiedy PM pocałuje mnie w usta, gniotąc je tak, jak na lotnisku w Entebbe rok wcześniej. Był to szok dla jego rodziny, która przyszła go odprowadzić, i dla tłumów pozostałych Azjatów, których spojrzenia paliły nasze twarze. Najbardziej namiętni kochankowie w indyjskich filmach tylko trzymali się za ręce i tańczyli. Bardzo czekam na kolejny taki pocałunek na kolejnym lotnisku. Moje usta muszą być wtedy słodkie, świeże i miętowe. Podczas lotu ciągle żuję gumę. (PM zawsze się wzdragał przed wyrazistymi zapachami i nie znosił jeść palcami. Kiedy dołączyłam do niego w Anglii, jadł już chleb roti, parathy i kurze udka elegancko – nożem i widelcem).

Biorę tacę samolotowego jedzenia, szare kawałki niezidentyfikowanego mięsa w szarym sosie, z szarymi ziemniakami i innym sosem, który nie jest szary, ale smakuje, jakby był. Pasażerka siedząca obok mnie, która tak jak pozostałe próbowała być dla mnie przemiła, teraz ma ochotę uciec ze swojego fotela przy oknie, gdyż mdli ją na widok mojej tacy. Sąsiadka jest naprawdę ogromna i z trudem udaje jej się wyjść z rzędu. Bierze głęboki oddech i rzuca mi spojrzenie pełne politowania. Głośno przeklina mnie w hindi: „Ha! Myśli, że jest lepsza od nas, pozwólcie jej zjeść to obrzydliwe samolotowe jedzenie. Śmierdzi jak szmata do podłogi. Pies by tego nie tknął”. Nie wie jednak, że w bagażu podręcznym mam dwa takie same pudełka przekąsek na podróż, które na lotnisku wcisnęła mi przyjaciółka mamy prowadząca herbaciarnię w Kampali. Ale jest nowoczesna, nie przygotowała nic śmierdzącego. W jednym pudełku są orzechy nerkowca, zerwane i uprażone na farmie w Mombasie, a w drugim – cocothende, przepyszne ciasto, również typowe dla wybrzeża. Pokryte jest warstwą cukru, który najpierw powoli się zlizuje. Nasze własne ciasto francuskie. A w dużym bagażu mam jeszcze pięć pudełek mango związanych sznurkiem, cięższych niż ja sama.

COCOTHENDE

600 g mąki pszennej

1 łyżeczka proszku do pieczenia

190 ml gorącej wody

1 łyżka gorącego oleju

170 g semoliny

¼ łyżeczki mielonego kardamonu (opcjonalnie)

80 g wiórków kokosowych

○ olej do głębokiego smażenia

Na syrop:

450 g cukru

375 ml wody

Zmieszaj suche składniki i rozetrzyj je z łyżką oleju. || Dodaj wodę (najgorętszą, jaką wytrzymasz) i zagnieć ciasto, powinno być sprężyste. || Ukształtuj je w grubą linę i odłamuj kawałki wielkości małych mandarynek. Zrób z nich niewielkie kiełbaski, a potem wgnieć trzema palcami. Następnie przejedź po kanciastej powierzchni albo znajdź coś, czym można zrobić pasiaste wgniecenia. || Połóż na czystej ściereczce i zostaw na godzinę, przykryte drugą ściereczką. || We frytownicy podgrzej olej i smaż na złotobrązowy kolor. || Odsącz tłuszcz.

Syrop:

Zagotuj wodę z cukrem, podgrzewaj przez 15–25 minut, aż syrop zrobi się nitkowaty. Uważaj, będzie gorący. || Zdejmij z ognia i szybko zamocz w nim kawałki ciasta. Otrząśnij je i zostaw, by wystygły (trudne, ale warto się pomęczyć).

Wasze dzieci pokochają następny przysmak – i was, za starania.

GORĄCE ORZECHY

200 g orzechów nerkowca, ziemnych, zblanszowanych w całości migdałów lub mieszanki

½ łyżeczki soli

2 łyżki oleju

½ łyżeczki chili w proszku

¼ łyżeczki kwasku cytrynowego

Wetrzyj olej w orzechy i upraż je w piekarniku (średnia temperatura – około 170 stopni), aż lekko się zrumienią – zwykle zajmuje to 6–8 minut. || Wyjmij i osusz na grubej warstwie ręczników papierowych. || Kiedy orzechy będą jeszcze gorące, zmieszaj je z chili lub innymi przyprawami. || Schłodź i przechowuj w szczelnych pojemnikach.

Chodzące maszyny przekąskowe w końcu się męczą i zajmują swoje miejsca. Ukradkiem otwieram egzemplarz Rozważnej i romantycznej i udaję, że czytam. Wraca moja gruba sąsiadka i żąda, bym wstała i ją przepuściła, choć włączona jest sygnalizacja „zapiąć pasy”. W końcu siada na skrzypiącym fotelu i nawet nie próbuje udawać, że robi mi miejsce na łokcie. Nic dziwnego. Zrzuca moją książkę na ziemię. Z pewnością nie specjalnie. Nie mam jak jej podnieść. Kobieta beka, wierci się, wciąga smarki wielkim nosem. Przez całą podróż po cichu mnie przeklina. Czuję napływającą żółć (dosłownie i w przenośni), próbuję więc zająć się czymś innym i grzebię w torbie, sprawdzając po raz kolejny, czy na pewno mam wszystko, czego potrzebuję do wjazdu do Anglii, do mojej Anglii.

Dokumenty potwierdzające przyjęcie na studia na Oksfordzie są w wielu kopiach: mój dyplom z wyróżnieniem znajduje się w plastikowej teczce na dokumenty, i to powielony w dziesięciu egzemplarzach, żeby mama mogła wysłać je do krewnych mających głupsze dzieci. Z wielką dumą i przyjemnością wysyłała im już wyniki moich kolejnych egzaminów. Margaret McPherson, odważna Szkotka wykładająca na wydziale anglistyki Uniwersytetu Makerere, dała mi wylewne referencje, bym mogła je wykorzystać w awaryjnej sytuacji, i pomogła przekonać pewnego księcia ze Wschodu, by ufundował mi stypendium. Nie mam jeszcze pieniędzy, żeby zapłacić za studia ani na życie, jestem jednak optymistką, ponieważ współpracownicy księcia tajemnymi kanałami wysłali enigmatyczne wiadomości sugerujące, że wsparcie wkrótce nadejdzie. Przewodniczący naszego meczetu dał mi również list potwierdzający, że jestem zaręczona i mam wyjść za PM. To wszystko jest bardzo dorosłe.

Mój niebieski paszport ma na okładce złotego lwa i jednorożca, oba z podniesionymi ogonami. Lew nosi koronę i trzyma drugą koronę z insygniami. „Dieu et Mon Droit” – głosi napis na dole, złotem lśnią też inne niezrozumiałe słowa napisane w okręgu. Najbardziej fanatycznie patriotyczny europejski naród ma na paszporcie obcojęzyczne słowa. Otrzymałam status Brytyjskiego Poddanego, Obywatela Zjednoczonego Królestwa i Kolonii – ale nie do końca. Numer paszportu to D 86092. To „D” oznacza, że jestem gorsza od białych osadników z Zimbabwe i Kenii. „Podlegam kontroli zgodnie ze Wspólnotowym Aktem Imigracyjnym”, oni zaś nie. Dopóki w 2000 roku nie otrzymam w końcu unijnego paszportu, będą mnie przesłuchiwać na naszych lotniskach i będę zmuszona udowadniać, że znam swoje miejsce i rozumiem, iż nie powinnam wierzyć, że kiedykolwiek zostanę idealną brytyjską obywatelką.

Lądujemy. Pasażerowie wiwatują i klaszczą. Próbuję wyjść jak najszybciej, podaję swój paszport, ale słyszę, że najpierw czeka mnie specjalna rozmowa.

– Mówi pani po angielsku, prawda?

– Tak, oczywiście, doskonale, mam dyplom z angielskiego.

Prowadzą mnie długim korytarzem do małego pokoju, dusznej celi pomalowanej na beżowo. Fotografia królowej w tiarze na głowie spogląda na nas z góry. Ta sama fotografia, którą pamiętam z dzieciństwa – wisiała w kalendarzach, urzędach pocztowych i szkołach. Królowa znaczy dla mnie wszystko i nic. Jej wizerunek widniał także na małej puszce, którą w Dzień Koronacji rozdawano wszystkim dzieciom w szkołach. W środku znajdowały się mleczne czekoladki, które topiły się w upale tak samo jak my, maluchy w mundurkach, szereg za szeregiem wymachujące flagami na ulicach Kampali.

Muszę odpowiadać na niezliczone pytania zadawane przez młodego człowieka w okularach z grubymi szkłami. Wykorzystuje to, co mówiłam nonszalancko, idąc do pokoju przesłuchań. Idealna wymowa na nic mi się nie przyda. Jak poradzą sobie desi z samolotu, skoro ja, miłośniczka Jane Austen, absolwentka anglistyki, czuję się tak przestraszona i upokorzona? Powiedziałam już, że cała moja rodzina mieszka w Londynie, z wyjątkiem odległej krewnej w niejakim Stokenchurch. Mężczyzna nagle rzuca:

– Proszę podać jej adres w Stokenchurch.

– A skąd mam go znać? Nie znoszę jej, to parweniuszka, suka, która wgryza się w baraninę i w ludzkie gardła. Jest mi tak daleka, że oby nigdy nie zaprosiła mnie na ćaj do tego swojego Stokenchurch.

Facet milknie na bardzo długo. Cała drżę. Przychodzi jakaś kobieta i go wyprowadza.

Wraca i chce zajrzeć do mojego bagażu podręcznego.

– Dlaczego wiezie pani tyle mango?

Na to pytanie potrafię odpowiedzieć – dla wszystkich kuzynów, ciotek i wujów, brata i jego dzieci, którzy tęsknią za ugandyjskimi mango. Jeśli któregoś nie obdaruję, nie wybaczą mi.

– Musimy o siebie dbać, proszę pana.

– Proszę spisać nazwiska i adresy tych, którzy mają dostać te mango. Oto papier i długopis. Zaraz wracam.

Bierze listę, ignoruje ją i uderza rękami w niewielki plastikowy stolik stojący między nami. Jest bladożółty i bardzo już zużyty.

– Ma pani miejsce na uczelni, ale żadnego wsparcia finansowego. Kto będzie panią utrzymywał? Czy ma pani wyciągi bankowe potwierdzające, że stać panią na studia na Oksfordzie?

Akcentuje słowo „Oksford”, jakby je wypluwał, i staje się jeszcze bardziej wrogo nastawiony. Nie mogę mu powiedzieć o tajemniczym księciu, który trzyma w swoich nadzianych łapach moją przyszłość. Wymyślam więc wiarygodne alibi: moi kuzyni nabyli szereg wymagających remontu nieruchomości (prawda) i zgodzili się wspierać finansowo moje studia (kłamstwo). „Musimy o siebie dbać, proszę pana”. Zaczyna wypytywać mnie o zarobki, adresy, szczegóły kont bankowych kuzynów. Jest niezadowolony i niecierpliwy, gdy słyszy moje beznadziejne odpowiedzi i uniki.

Oboje jesteśmy zmęczeni i zaczynają padać pytania o nadchodzący ślub. Jak mogę udowodnić, że naprawdę się odbędzie? Pokazuję zdjęcia z zaręczyn i list od dobrego imama z oficjalną pieczęcią, półksiężycem i gwiazdą, w czerwieni i zieleni. W końcu mój dręczyciel mówi „proszę” i „dziękuję”, ale powoli, jakby te słowa więzły mu w gardle. W Brytyjskiej Wysokiej Komisji w Ugandzie nikt nie bawił się w takie uprzejmości. Dla tamtych wrednych mężczyzn i chudych kobiet nie byliśmy czarnymi dzikusami, ale i tak stanowiliśmy przedmiot pogardy. Pewien przyjaciel rodziny cierpiący na nadciśnienie rzucił krzesłem w okno brytyjskiej ambasady, gdy po raz kolejny odmówiono mu wizy. Nie potrafił znieść upokorzenia. Prawdziwy bohater. Myślę o nim ciepło, a przesłuchanie posuwa się dalej.

Trwa godzinę i czterdzieści minut. Przesłuchujący stanowczo odmawia przyjęcia dwóch mango w prezencie, z trzaskiem zamyka teczkę i przyznaje mi wizę na trzy miesiące. Zauważam, że nie ma podbródka, jakby nie był prawdziwym mężczyzną, i z pewnością się nie podmywa. Jeszcze przez wiele lat będę co trzy miesiące przechodzić przez podobne przesłuchania.

Obawiam się, że całe moje oczekiwanie, radość ze spotkania, planowane uściski z PM straciły znaczenie. Niektóre z moich towarzyszek z samolotu wyszły z rozmów przede mną i teraz robią z siebie idiotki w hali przylotów; zbyt głośno i za wiele gadają do swoich krewnych, którzy wyszli im na spotkanie. Jedna zauważa mnie i natychmiast opowiada, jak niegrzecznie się zachowałam.

PM już czeka, kiedy wychodzę. Opiera się o barierkę i nie wydaje się zaniepokojony. Mam na sobie czarną welurową sukienkę z perłowymi guzikami, dość krótką, by odsłonić piętnaście centymetrów uda. PM wciąż jest boski: męski zarys szczęki, arystokratyczny nos, ciepłe brązowe oczy. W obcisłych dżinsach wydaje się szczuplejszy, ma też urocze wąsy i długie włosy. Wygląda jak Carlos Santana. Ja nie jestem ładna, przynajmniej tak zawsze mawiali modlący się w naszym meczecie. Za to jestem mądra i zabawna. Kiedy byłam młoda, rodzice kazali swoim dzieciom zaprzyjaźniać się ze mną, szczególnie głupkom, którzy mieli słabe wyniki w nauce (ze wstydem myślę o własnej młodzieńczej próżności). Mój PM ledwo przebrnął przez jeden egzamin na wyższym poziomie, kiedy go poznałam. Inteligentny, ale narcyz – rozpraszała go własna uroda, którą czarował dziewczyny. Jako siedemnastolatka złapałam najprzystojniejszego faceta w mieście. Odkąd wyjechał z Ugandy, pisał do mnie codziennie. Przeżył tu falę narodowego niezadowolenia i koszmar strajków, których w domu nie znał, bo tam każdy robotnik wiedział, gdzie jest jego miejsce. Przetrwał na fasoli z puszki ogrzewanej w gorącej wodzie i herbatnikach.

Mój PM, wiem o tym, tęsknił za legendarną kuchnią swojej matki tak samo jak za naszym ukradkowym seksem. Mam dwadzieścia trzy lata i potrafię przyrządzać jedynie chlebki – roti i puri – ryż oraz angielskie potrawy, których nauczyłam się na lekcjach gospodarstwa domowego. Mama wierzyła, że dłonie trzeba ćwiczyć od małego, by potrafiły delikatnie wałkować idealnie równe ciasto. Podglądałam, jak gotuje ryż, póki nie wyganiała mnie do odrabiania lekcji. „Będziesz miała jeszcze mnóstwo czasu, żeby nauczyć się gotować. Wy, dziewczynki, macie teraz przed sobą ciekawszą przeszłość niż my, kobiety, takie nieświadome i niewinne. Ty musisz zostać kimś. Mężczyźni są do niczego, powinnaś być samodzielna. Zarabiaj własne pieniądze, o nic nie proś mężczyzny. Yassi, jeśli tak zrobisz, wtedy nauczę cię, jak gotować ryż i wszystko inne”.

IDEALNIE UGOTOWANY RYŻ

○ ryż basmati

○ osolona woda

Zagotuj dużą ilość osolonej wody jak na makaron. || Opłucz ryż na sicie, pod bieżącą wodą. || Wrzuć ryż do wrzącej wody i gotuj od 5 do 6 minut – powinien być tylko nieco miększy niż al dente. Nie pozwól, by zbytnio namókł. || Odlej wodę przez sitko. || Wsyp ryż z powrotem do garnka. || Zakryj i zmniejsz ogień do minimum, na 5 minut. Zdejmij garnek z ognia i zostaw na kolejne 5 minut. || Ilość ryżu zależy od tego, dla ilu osób gotujesz. Jedna filiżanka starcza dla około 3 osób.

PURI

500 g mąki na ćapati (ja wolę zmieszać dwie trzecie białej mąki i jedną trzecią ciemnej)

2 łyżki oleju słonecznikowego do ciasta

○ ciepła woda

½ łyżeczki soli

○ odrobina mąki do posypywania stolnicy i wałka

○ olej słonecznikowy lub roślinny do głębokiego smażenia

2 łyżki drobno posiekanej świeżej kolendry (opcjonalnie)

½ łyżeczki kurkumy (opcjonalnie)

½ łyżeczki chili w proszku (opcjonalnie)

Możesz przygotować czyste puri i zjeść je z curry lub z konfiturą na śniadanie. Można je też przyrządzić z przyprawami (ostatnie trzy składniki) i zjeść z jogurtem naturalnym lub rajtą²⁴. || W wersji pikantnej dodaj kolendrę, kurkumę, sól i chili do mąki. Do czystych puri dodaj tylko sól. || Dodaj olej do mąki i powoli dolewaj wodę, aż ciasto zwiąże się, ale będzie stosunkowo sztywne. || Zagnieć dokładnie, dodając wodę, jeśli robi się za twarde. || Przykryj ściereczką i odstaw na godzinę. || Odłamuj kawałki wielkości orzechów laskowych i roluj je na dłoni, by powstały kulki, potem je spłaszcz. || Rozwałkuj kulki cienkim wałkiem (do kupienia w sklepach indyjskich). Powinny być tak okrągłe, jak to możliwe i mieć grubość drobnej monety. Wałkuj w lewą stronę róg, a potem obracaj puri delikatnie w prawo. || Podgrzej olej do smażenia, aż rzucona odrobina ciasta szybko wypłynie na górę. || Ostrożnie włóż dwa puri do tłuszczu i przytrzymaj łyżką z dziurkami, aż zaczną się gotować. || Obróć placki i znów przyciśnij. Powinny urosnąć jak balonik. || Po minucie, dwóch obróć puri raz jeszcze i przełóż na talerz wyłożony papierowym ręcznikiem. || Jedz gorące, kiedy tylko nadmiar oleju zostanie wchłonięty. Puri będą dobre również na zimno.

Nie pamiętam pierwszych uścisków, pocałunków, łez i śmiechu, ale podbiegam do mojego PM i zatracam się w nieziemskiej radości. Do diaska – z ekscytacji zaczęłam się koszmarnie pocić. PM pyta, czy mam gorączkę.

– Nie, tylko gotuję się z wrażenia – odpowiadam, unosząc brwi i nieskromnie mrużąc oczy. Tak bardzo za nim tęskniłam, najbardziej za jego urodą. (Kiedy będę starsza, zrozumiem, że uroda była najlepszą rzeczą, a może jedyną, którą mógł mi dać. Nasz syn ma niektóre rysy swojego ojca, przypomina go. Czasem kiedy patrzę na mojego chłopca, czuję tę samą przyjemność co dawno temu, kiedy nie potrafiłam uwierzyć we własne szczęście).

Przyjechałam do Londynu, stolicy świata, do mojego przyszłego męża, z którym miałam odkryć Oksford, serce wielkości. Kampala nie ma już prawie znaczenia. Małomiasteczkowe życie pod palącym słońcem rozpływa się i przez pierwsze lata nikt nie będzie specjalnie za nim tęsknił.

R O Z D Z I A Ł   2

Raj odnaleziony, AD 68–1920

Kiedy czas płynie, a za moimi plecami powoli otwiera się otchłań przeszłości, czasami czuję się na tych wyspach strasznie porzucona. Ogarnia mnie przemożna tęsknota i rozpoczynam podróż, by odkryć, gdzie i kiedy zaczęła się historia mojego wędrującego plemienia; poszukiwanie tego, co Simon Schama nazwał obrazowo „iłem pamięci”²⁵. Starsi uchodźcy z Ugandy również przyznają, że stary kraj wciąż krąży gdzieś wokół, przyzywając ich. Boją się, że te wspomnienia afrykańskich dni i nocy skończą się w nieoznaczonych grobach i na pogrzebowych stosach. Odszukałam kilkoro z nich, zadałam pytania, a oni z trudem znajdywali odpowiedzi. Minęło zbyt wiele czasu, twierdzili. Inni cicho płakali, ich oddech, osłabiony długimi zimami, charczał i świstał. Pan Ravinder Singh sądził, że ma dziewięćdziesiąt dwa lata, nie był jednak pewien. Był inżynierem, doskonale pamiętał swoją podróż z Indii do Mombasy, kiedy miał ledwie czternaście lat, a potem złote lata w Ugandzie:

– Moja droga, nikt o nas nie wie. Nikt nie chce wiedzieć. Czarni okazali się zupełnie niewdzięczni. A Brytyjczycy bez nas nic by nie znaczyli w Afryce Wschodniej. Z białymi zawsze jest tak samo, rządzą jakimś krajem, a potem odchodzą i nic ich nie obchodzi. Byliśmy tam długo przed nimi, tyle wiem, a ty musisz napisać to w swojej książce.

Obiecałam, że to zrobię. Staruszek już nie żyje.

Moi bezpośredni przodkowie przyjechali wraz z Brytyjczykami, przetrwali i zostali, oczarowani Afryką równikową. To urokliwe wybrzeże okazało się przyciągać, podobnie jak milczący interior. Przybycie imigrantów z Indii traktowane było niemal jak boska nagroda. Bogowie podarowali im kawałek raju na ziemi w uznaniu szlachetnych czynów dokonanych w poprzednich żywotach. (Co ciekawe, w Raju utraconym Miltona Archanioł Michał pokazuje Adamowi Mombasę). Pamiętam Ugandę jako miejsce nieprawdopodobnie bujne, żyzne i zielone, tak zielone, jak nic innego, co widziałam potem, w kolorze życia. Rośliny rosły tak szybko, jakby ziarna były zaczarowane, chętnie zapuszczały korzenie głęboko w ziemi i rosły, dając przepiękne kwiaty, słodko pachnące owoce i dorodne warzywa. Drzewa strzelały wysoko, jakby chciały dotknąć chmur. Winston Churchill, kiedy odwiedził Ugandę jako młody człowiek, pisał o „perle Afryki”, która zadziwiła go „różnorodnością kształtów i kolorów, obfitością wspaniałego życia, roślin, ptaków, owadów, gadów i drapieżników”²⁶. Ludzie twierdzili, że gdy Churchill wsadził laskę w wilgotną ziemię, ta w ciągu kilku godzin wypuściła liście, podobnie jak jego cygara, które niedbale wdeptał.

Wygnańcy opowiadają bohaterskie historie, by ocalić dumę od upokorzenia wymuszonej ucieczki:

– Indusi byli pierwsi we wszystkim, to my sporządziliśmy mapy, stworzyliśmy rachunkowość, zbudowaliśmy statki, my wszystko tu sprowadziliśmy, piłki, skakanki, szachy, przyprawy, pismo, wszystko zrobiliśmy w Indiach. Byliśmy tu w I wieku i zawsze macie czuć z tego powodu dumę, dzieci. Nauczyliśmy ich, jak żyć, jak hodować warzywa, jak jeść. – Tak perorował pewien sikh, nasz nauczyciel wuefu w szkole podstawowej, podskakując i klaskając w dłonie nad swoim machającym kucykiem.

– Tak, sir, tak, sir – mieliśmy odpowiadać i kopiować jego ruchy. Dzieci, z których był zadowolony, dostawały potem małe torebki z cukrem palmowym tak słodkim, że zdawał się wżerać w język. Rodzina nauczyciela eksportowała cukier do RPA.

PASTA Z CUKRU PALMOWEGO

Po szkole, kiedy byliśmy strasznie głodni i zmęczeni, smarowaliśmy nią tosty albo zimne ćapati.

50 g cukru palmowego (połamanego i startego; można go kupić w sklepach z indyjską żywnością, ukształtowany w spore okrągłe bryły)

50 g masła

Roztop masło na małym ogniu, dodaj cukier, delikatnie mieszając, aż się rozpuści i zacznie lśnić. || Rozsmaruj na tostowanym chlebie lub ćapati i zjedz, zanim wystygnie. || Jeśli będziesz gotować masę zbyt długo, zmieni się w rodzaj karmelu, który nazywaliśmy „gubit”. Ma lekko alkoholowy posmak, nie mam pojęcia dlaczego.

Pierwsi indyjscy żeglarze przypłynęli do brzegów Afryki Wschodniej w kruchych łódkach, dzięki sprzyjającym wiatrom. Odkrycia archeologiczne wciąż udowadniają, że te ziemie przyciągały ludzi z całego świata. Grecy, Rzymianie, Egipcjanie, Sumerowie, Chińczycy i Asyryjczycy wpadali tu i odjeżdżali. Arabowie, Portugalczycy, Persowie i Azjaci zamieszkali na dłużej i zostawili po sobie ślady.

Palmy kokosowe zasadzili tu Indusi w I wieku naszej ery. W przewodniku handlowym z tamtych czasów spisane są statki z zachodnich Indii, które przywoziły szklane paciorki, tkaniny, zboże, oliwę, masło klarowane, cukier palmowy i trzcinowe kosze do łapania ryb, wciąż wykorzystuje się takie w okolicach Mombasy. Z powrotem okręty zabierały cynamon, kadzidło, żywicę i zwierzęce skóry²⁷. Podróżujący z Brazylii Portugalczycy przeszczepili na tę ziemię nerkowce oraz drzewka awokado, a także gujawy i ogórki.

Arabscy muzułmanie pojawili się po śmierci Proroka w roku 632, często uciekając przed konfliktami religijnymi i walką o władzę. Przywieźli ze sobą suszone mięso rekina, zasadzili palmy daktylowe i kawę. Prawdopodobnie to Indusi lub Arabowie sprowadzili do Ugandy trzcinę cukrową i betel, który żuje się po posiłkach. W VIII wieku wzdłuż wybrzeża arabscy imigranci oraz handlarze zaczęli kupować i sprzedawać chińskie porcelanowe figurki, piżmo, mirrę, perły, złoto, rubiny i misternie tkane dywaniki modlitewne. W XI wieku wszechobecne były już islam i niewolnictwo. Dwieście lat później wybrzeże Afryki Wschodniej zaroiło się od osad, panował tu nieustanny gwar, który w połączeniu z handlem i zróżnicowaniem tworzył wielki kosmopolityczny targ.

Ibn Batuta, arabski podróżnik, pisał o tej okolicy, w której nadzwyczaj przyjemnie spędził czas w 1324 roku: „Ryż smażony z olejem kładzie się w dużym drewnianym naczyniu. Nad nim umieszcza się duże naczynie z pieczonym mięsem, rybą, drobiem i warzywami… gotują również w świeżym mleku niedojrzałe banany”²⁸. Danie z ryżu, tak zwane akni, przetrwało wiele wieków, a jest nieco zmienioną wersją potrawy od dawna popularnej wśród wschodnioafrykańskich muzułmanów. Uwielbiam ją najbardziej na świecie. Nie jest łatwa do przyrządzenia, ale dzięki współczesnej technice (piekarnik) udało mi się ją opanować.

AKNI

1 kg udźca jagnięcego pokrojonego w małe kawałki – musi to zrobić rzeźnik. Upewnij się, że mięso pozbawione jest tłuszczu, albo wykorzystaj 2 kg kurczaka bez skóry pokrojonego na kawałki, jednak nie za małe, żeby się nie rozgotowały i nie rozpadły.

600 g ryżu basmati, opłukanego na sitku

1 duży kubek naturalnego chudego jogurtu

1 średnia puszka pomidorów lub 5 świeżych posiekanych pomidorów

3 pokrojone w krążki cebule

4 zielone papryczki chili

2 łyżeczki posiekanego imbiru lub 1 łyżka pasty imbirowo-czosnkowej

2 łyżeczki siekanego czosnku

250 ml oleju słonecznikowego

4 łyżeczki ziaren kuminu

4 laski cynamonu

6 ziarenek pieprzu

2 łyżeczki soli

1¼ l wody

4 ziemniaki obrane i pokrojone w spore kawałki

5 goździków

5 ziaren kardamonu

Włóż jagnięcinę lub kurczaka do żaroodpornego naczynia z przykrywką. Ugotuj mięso na małym ogniu w jogurcie zmieszanym z imbirem, czosnkiem i świeżym chili. Tuż przed tym, jak będzie gotowe, zdejmij z ognia. || Wrzuć cynamon, goździki, pieprz i kardamon do kubka wody. || Podgotuj lekko ziemniaki. || W innym naczyniu (tak, to problem z górą zmywania) powoli podgrzej olej, podsmaż kumin i pokrojoną cebulę, aż cebula zmięknie i lekko się zrumieni. || Dodaj wodę z przyprawami oraz pomidory. Gotuj 6 minut, wciąż na niewielkim ogniu. || Dodaj ziemniaki, mięso razem z sosem i resztą wody, zagotuj. || Dodaj ryż, sól i bardzo delikatnie mieszaj. || Zagotuj, zmniejsz ogień i zakryj. Gotuj 6 minut. || Wstaw naczynie do piekarnika nagrzanego do średniej temperatury (180 stopni) na mniej więcej kwadrans. W tradycyjnej kuchni w tym momencie okładało się naczynie gorącymi węglami, a potem zawijało w grubą tkaninę lub miękkie ciasto. || Sprawdź, czy ryż i ziemniaki są ugotowane. Jeśli nie, skrop je odrobiną wody i na powrót włóż do piekarnika. || Wyjmij i odstaw na 10 minut. || Podawaj z jogurtem, cebulą dymką i sałatką z rzodkiewki lub pomidorów.

W XV wieku Mombasa i Zanzibar stały się miejscami, gdzie klient był najważniejszy. W 1415 roku wysłano stąd do Pekinu żyrafę, prezent od coraz lepiej prosperujących nadmorskich metropolii. Jedzenia było tu mnóstwo: między innymi ryż, pszenica, masło, masło klarowane, tłuszcze, proso, fasola, orzeszki ziemne, maniok, najróżniejsze owoce, a także dzikie ptactwo, ryby, wołowina, owoce morza, nasiona roślin strączkowych, cieciorka, czerwona fasola, bazylia i miód. W XVI wieku Turcy transportowali bakłażany i ziarna sezamu. Coraz popularniejsze stawało się ogrodnictwo na handel, kiedy ze statków schodzili wygłodniali żeglarze. Grupę włóczących się Portugalczyków w 1505 roku zaskoczyła ta obfitość. Jeden z nich pisał: „Żeglarze zabierają stąd ryż, miód, masło, kukurydzę i bydło… Wyspa Zanzibar jest bardzo żyzna i rosną na niej ogromne ilości słodkich pomarańczy, granatów, cytryn i trzciny cukrowej”²⁹.

Od 1698 do 1826 roku, kiedy Brytyjczycy położyli łapę na wybrzeżu, rządzili tu arabscy sułtani, z wyjątkiem okresu, w którym rządy sprawowali Portugalczycy. W 1594 roku to oni zbudowali Fort Jesus i wzmocnili kontrolę. Sprowadzili do tego indyjskich rzemieślników. Portugalczycy zainicjowali uprawę na ogromną skalę kukurydzy, rośliny, którą uważali za odpowiednią dla świń, niewolników i swoich indyjskich robotników. W 1728 roku rządy przejęli Arabowie, a po Portugalczykach zostało jedno: papryczki chili.

Władcy arabscy w 1810 roku zapoczątkowali na Zanzibarze uprawę goździków. W latach pięćdziesiątych XIX wieku na wielkich plantacjach na wyspie pracowało prawie sześćdziesiąt tysięcy niewolników. Między 1822 a 1873 rokiem Brytyjczycy na próżno próbowali zakazać handlu żywym towarem. W końcu postraszyli swoją marynarką wojenną, co doprowadziło do zamknięcia tego koszmarnego interesu.

Przez cały XIX wiek pracowici Indusi byli wyznaczani przez arabskie klasy rządzące do prowadzenia ksiąg i kontrolowania finansów. Ci zaufani mężczyźni traktowali niewolnictwo przede wszystkim jako środek do zwiększenia zysków. Był to akceptowany brak moralności, w dodatku sowicie opłacany. Sir Tharia Topan, najbogatszy i najpotężniejszy Indus na Zanzibarze w połowie XIX wieku oraz – podobnie jak ja – izmailita, bez wątpienia był zaangażowany w lukratywny handel ludźmi. Wiedza o tym, że Indusi trudnili się tym procederem, wciąż jest zawzięcie wypierana przez wschodnioafrykańskich Azjatów.

Arabowie przywieźli ze sobą własne tradycyjne potrawy, które nigdy nie były zbyt pikantne. Jednak z powodu długich kontaktów utrzymywanych z Portugalczykami, jednym z ich „firmowych” dań stało się mishkaki, jagnięcina i wołowina z chili gotowane na małym sigri, węglowym piecyku. W azjatyckich sklepach w Wielkiej Brytanii można kupić sigri i metalowe szpikulce zrobione topornie i pordzewiałe, ale działające lepiej niż najdroższe grille.

MISHKAKI

1–1½ kg udźca jagnięcego lub polędwicy wołowej pocięte na małe kawałki wielkości drobnych młodych ziemniaków. Poproś rzeźnika, by dał ci również kawałki jagnięcego lub wołowego tłuszczu.

○ cienkie szpikulce do mięsa posmarowane tłuszczem

Na marynatę:

125 ml soku z limonek

○ sól do smaku

2 łyżki oleju

2 łyżeczki chili w proszku

○ odrobina cukru

○ szczypta zmiażdżonych goździków

Przygotuj marynatę, mieszając wszystkie składniki w dużej misce. || Marynuj mięso przez 24 godziny. || Rozgrzej piecyk węglowy, aż będzie bardzo gorący, a węgle rozpalone. || Nadziej mięso z tłuszczem na szpikulce, na zmianę, nie więcej niż 4–5 kawałków; rozłóż na ruszcie. || Piecz powoli przynajmniej przez kwadrans, często obracając. Od czasu do czasu skrapiaj marynatą, by wzmocnić smak i uchronić mięso przez wyschnięciem czy przypaleniem. || Kiedy mięso będzie dobrze wysmażone, zdejmij je i połóż na talerzu z pokrojonym ogórkiem, pomarańczami i kleksem gęstego jogurtu, a jeśli chcesz, z chlebkiem pita – to jednak będzie współczesny dodatek. Należy maczać gorące i pikantne mięso w zimnym jogurcie i po każdym kęsie zagryzać chłodnym ogórkiem lub słodką bądź kwaśną pomarańczą. Niektórzy zawijają mięso w cienkie, długie plasterki ogórka.

W Mombasie nad morzem co wieczór od wielu wieków palą się jasno sigri, z których sprzedaje się mishkaki Arabom, Afrykanom i Indusom popijającym słodką wodę madaf i jedzącym malai, „śmietanę”, czyli biały, gładki, miękki miąższ kokosów madaf. Sam owoc jest duży i zielony, ma kształt lekko zwężającego się na końcu melona, w ogóle nie przypomina brązowego kokosa. Potem czas na kahwę, mocną, słodką czarną kawę noszoną przez przygarbionych sprzedawców w dele, mosiężnych naczyniach o kształcie stożków zwisających z długich kijów. Przenośne kawiarnie, sprzedawców madaf i piecyki z mięsem wciąż można spotkać nad morzem w Kenii i Tanzanii. Współcześnie stoją też tam wielkie gary z gorącym olejem, w którym smaży się frytki z manioku, przekąskę wynalezioną przez wschodnioafrykańskich Indusów.

FRYTKI Z MANIOKU

○ obrany świeży maniok

○ olej do głębokiego smażenia

○ sól i chili w proszku do smaku

Pokrój maniok na frytki za pomocą gilotynki do ziemniaków. || Rozłóż je na czystej ściereczce na godzinę, by lekko wyschły. || Rozgrzej olej, aż będzie bardzo gorący, ale nie dymiący. || Smaż porcje frytek, aż nabiorą ładnego bladożółtego koloru, a na brzegach będą jasnobrązowe. || Odłóż na papierowy ręcznik, by odsączyć nadmiar tłuszczu. || Posyp solą i chili.

Zapisy indyjskich transakcji zarówno przed, jak i po zniesieniu handlu niewolnikami w Afryce Wschodniej pokazują, że niektórzy indyjscy przedsiębiorcy byli wówczas mistrzami nabywania i zbytu. Mający długą tradycję w tym fachu arabscy kupcy i władcy stali się ich mentorami oraz partnerami handlowymi, towarzyszami broni, szukającymi zysku w niesprzyjającym środowisku. Zanim pojawili się brytyjscy „odkrywcy” (nieświadomi mnóstwa rzeczy), ci ludzie już wszystko widzieli i wiedzieli.

Moje nazwisko panieńskie brzmi Damji [wym. Damdźi]. Pewien Ludha Damji, pionier wśród dawnych handlarzy, dostarczał niezbędne towary i prowadził „obustronnie korzystną” księgowość dla Speke’a i Livingstone’a. Nie ma dowodów na nasze pokrewieństwo, ale czuję dreszcze na myśl, że ten nieznany nikomu człowiek stał się bohaterem imperialnej wyobraźni. Speke był wdzięczny, rozumiał, jak trudno jest przeżyć w dżungli samotnym kupcom, których „nieustanne wygnanie jest gorsze niż to eremitów”. Za to Livingstone narzekał, że Indusi to „tutejsi Żydzi”, który sabotują jego eksploracje³⁰. Obaj odkrywcy wykorzystywali wiedzę zdobytą przez Indusów, którzy jeszcze przed nimi oswoili interior. Speke i Richard Burton należeli do tych, którym pomagano i doradzano. Indyjskim pionierom nigdy nie podziękowano.

W dżungli wielu brytyjskich podróżników i pierwszych administratorów doświadczyło przerażenia, jakiego wcześniej nie znali, wręcz pierwotnego strachu. M. G. Vassanji uchwycił wewnętrzny chaos życia pewnego kolonialnego pana w swojej powieści The Book of Secrets (1994): „…napady bezsenności, depresja, zwątpienie, pisanie pamiętnika, by zabić czas i zmęczyć mózg, branie miejscowych kobiet, by zagłuszyć samotność”. Jeden z moich dalekich krewnych polujący na dużego zwierza przyznał się do tych samych odczuć. Kiedyś w środku nocy niemal zatłukł na śmierć młodego służącego w obozie niedaleko lwów w parku narodowym Tsavo.

– Czasami po prostu wariujesz, bo nie możesz nikomu i niczemu ufać, w nocy wszędzie dokoła widzisz oczy zwierząt, oczy czarnych, które gapią się na ciebie, oni myślą, żeby cię zabić, tak jak zwierzęta, wtedy dzieje się w tobie coś, czego nie potrafisz powstrzymać. Ten chłopiec został ze mną, ale był ślepy na jedno oko i potem bał się mówić. Zaopiekowałem się nim i jego rodziną.

Odkryciami Europejczyków kierowały osobista ambicja i chęć poszukiwania przygód. Jednak w okolicach 1850 roku najważniejsza stała się konieczność zyskania większych wpływów kolonialnych. Brytyjscy abolicjoniści z coraz większą determinacją chcieli powstrzymać arabski handel ludźmi, chrześcijańscy duchowni nakazywali zabierać Biblię do „jądra ciemności”, a brytyjscy przeciwnicy pragnęli ustanowić strefy wpływów.

Kiedy XIX wiek zbliżał się do niespokojnego końca, europejskie mocarstwa kolonialne zbroiły się, przygotowując się do jeszcze dzikszych wewnątrzkontynentalnych walk, a wyścig o Afrykę znacznie przyspieszył. Rozpoczęły się wyprawy do dotychczas nieznanych części zachodu. Formalny rozbiór kontynentu toczył się od lat osiemdziesiątych XIX wieku aż do I wojny światowej. W 1888 roku królewski przywilej pozwolił założyć brytyjską kompanię handlową w Afryce Wschodniej. Zaraz potem zacieśniła się kontrola polityczna³¹. Brytyjski establishment uważał, że jego przeznaczeniem jest rządzić „dzikimi” Afrykanami, którzy mieli być mu za to wdzięczni – w owym czasie była to zupełnie nowa doktryna.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku przywieziono induskich robotników, którzy mieli wybudować linię kolejową z wybrzeża do Jeziora Wiktorii – był to szalony wiktoriański pomysł, który jednak usprawiedliwił swoją obłąkańczą naturę. Linia w końcu osiągnęła cel – Ugandę, a stało się to w 1901 roku. Niektórzy z indyjskich pracowników byli wyszkolonymi fachowcami, inni tylko zwykłymi robotnikami zwabionymi przez chytrych agentów, którzy kazali analfabetom odciskiem palca podpisywać dokumenty wiążące ich na lata. Owi analfabeci pochodzili z najbiedniejszych, bezklasowych grup, a ich życie pod brytyjskim panowaniem stało się w Indiach jeszcze bardziej nieznośne. W Afryce Wschodniej także cierpieli, mieszkali w niechronionych obozach wzdłuż torów kolejowych. Ginęli zabijani przez lwy, powaleni chorobą i depresją. Połowa wróciła jako kaleki.

Ten system dostarczał także siłę roboczą na plantacje na całym świecie. Wywieziono z Indii ponad dwa miliony mężczyzn i kobiet, a większość nie miała pojęcia, dokąd się udaje. Odebrano im człowieczeństwo. Kupcy Gillanders, Arbuthnot i Spółka otwarcie opisywali tych robotników jako „bardziej podobnych do małp niż do ludzi. Nie mają własnej religii ani wykształcenia […]. Nie mają potrzeb innych niż jedzenie, picie i spanie”. Ta sama firma zapewniała plantatora z Indii Zachodnich: „Według naszej wiedzy nie ma żadnych trudności w kwestii wysłania ludzi do Indii Zachodnich, ponieważ tubylcy nie mają pojęcia, do jakiego jadą miejsca i jak długo potrwa ich podróż”³². W okolicach 1910 roku pojawiły się jednak wątpliwości dotyczące takiego traktowania. Wicekról Indii Lord Hardinge sprzeciwił się systemowi „wymuszonej pracy wiążącej się z nieszczęściem i degradacją, nieróżniącej się znacząco od niewolnictwa. Nie jest zadaniem indyjskiego rządu zapewnianie azjatyckich robotników dla kolonii”³³.

Jeden z tych, którzy przeżyli tamte czasy, stary Lalli, opisywał swoje uwięzienie historykowi zbierającemu relacje:

Nie miałem pracy, a usłyszałem, że w Lahore jacyś ludzie rekrutują chłopców. Miałem wtedy chyba czternaście lat. Pojechałem tam. Nic nie mówili o Afryce… Rekruter dał mi kilka rupii i byłem diabelnie szczęśliwy. Pojechałem, nie informując nawet rodziców. Mnie i pozostałych chłopaków wsadzono na łodzie do Karaczi. Myślałem, że płyniemy do Indii, ale wylądowaliśmy w Mombasie. Znalazłem się w pierwszej grupie robotników, którzy zaczęli budować kolej³⁴.

Pan Ravinder Singh opowiadał:

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75 e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata.kur@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Skład: D2D.PL
ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52
e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2014
Wydanie I