John Gimlette

Teatr ryb
Podróże po Nowej Fundlandii i Labradorze

Przełożyła Hanna Pustuła-Lewicka

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego THEATRE OF FISH. TRAVELS THROUGH NEWFOUNDLAND AND LABRADOR

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA

Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Fotografia na okładce © by CHRISTIE’S IMAGES / CORBIS / FOTOCHANNELS

Copyright © by JOHN GIMLETTE, 2005

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2014

Copyright © for the Polish translation by HANNA PUSTUŁA-LEWICKA, 2014

Redakcja ANASTAZJA OLEŚKIEWICZ

Korekta IWONA ŁASKAWIEC / D2D.PL, ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL

Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL

Konwersja: ALEKSANDRA ŁAPIŃSKA / VIRTUALO SP. Z O.O.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata.kur@czarne.com.pl

Wołowiec 2014
Wydanie I

ISBN 978-83-7536-800-0

Spis treści

- Dedykacja

- Słowniczek

- Wprowadzenie

- Prolog

- Akt I

- Saint John’s

- Akt II

- Siejąc Avalon (i zbierając burzę)

- Akt III

- Na północ z floatersami

- Akt IV

- Labrador

- Akt V

- Powrót przez starą Nową Francję

- Akt VI

- Zasiłek na dziecko

- Epilog

- Posłowie

- Podziękowania

- Spis fotografii

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Mojej matce Ruth Gimlette (z domu Curwen)

oraz pamięci

mojego dziadka E. Cecila Curwena (1895–1967)

i pradziadka Eliota Curwena (1865–1950),

którego przygody zostały opisane w tej książce

Słowniczek

banker – kuter do połowu dorsza u wybrzeży Nowej Fundlandii

brewis – suchar namoczony w wodzie i ugotowany

callibogus – napój z rumu albo piwa świerkowego i melasy

connor – żerująca przy dnie ryba przybrzeżna, tautoga niebieska

crunnicks – małe drzewka albo korzenie używane jako chrust

dene – niewielka dolina

dragger – duży statek rybacki, trawler

droke – wąskie przejście, rozpadlina albo dolina

floater – zatrudniony na szkunerze nowofundlandzki rybak, łowiący u wybrzeży Labradoru

growler – kawał dryfującego lodu, niebezpieczny dla statków

hakapik – zaostrzony kij do zabijania fok

jig – nielegalny sprzęt do łowienia dorsza, rodzaj haczyka z kolcami, które ranią rybę

jumper – delfin albo morświn

komatik – sanki (w języku Inuitów)

nanuq – niedźwiedź polarny (w języku Inuitów)

pothead – pilot, grindwal krótkopłetwy, gatunek walenia

The Quality – wyższe sfery

quarr – zator z lodu i lodowej brei

screech – tani rum z Demerary, butelkowany w Nowej Fundlandii

scroddy – mały

scrunker – cudzoziemiec

sculpin – drapieżna ryba z rodziny głowaczowatych

silapaaq – bluza noszona przez Inuitów

sish – drobnoziarnisty lód pływający na powierzchni morza

slob – ciężki, brejowaty, zbity lód na powierzchni morza

tilt – prowizoryczne schronienie, namiot lub chata

ulu – nóż używany przez inuickie kobiety: ostrze w formie półksiężyca, osadzone w trzonku w kształcie litery T

water pups – ropień wywołany kontaktem z morską wodą

wienies – parówki, hot dogi

Wprowadzenie

Dla swoich mieszkańców Nowa Fundlandia jest po prostu „Skałą”. W ten zachwycająco oszczędny sposób wyrażają wszystko, z czym wiąże się dla nich rodzinna wyspa: poczucie izolacji, szacunek, podziw, strach, niezmienność i sięgające geologicznych głębokości przywiązanie.

Wyspa różni się od reszty świata. Niewiele osób kojarzy zmaltretowany kształt majaczący ma skraju północnego Atlantyku. Trudno go umiejscowić; stolica znajduje się na szlaku gór lodowych, choć leży na tej samej szerokości geograficznej co Paryż. Sama nazwa, Nowa Fundlandia^1, pobrzmiewa echem późnośredniowiecznych nadziei, ale co było potem? Chyba ryby, lecz nic tutaj nie jest jasne.

W nauce szkolnej, jeśli w ogóle wspomina się o tym odległym miejscu, w najlepszym razie ogranicza się do historii Signal Hill. Można by sądzić, że z tych dwóch i pół kilometra kwadratowego zwyczajnego granitu wystartował współczesny świat. Najpierw, w 1901 roku, na wzgórze wdrapał się Guglielmo Marconi, by odebrać pierwsze fale radiowe, przesłane nad oceanem. Później przelecieli tędy John Alcock i Arthur Whitten Brown w swoim śmiesznym samolociku, no i Charles Lindbergh, dwanaście godzin po starcie ze stanu Nowy Jork. Jeśli chodzi o wydarzenia na pozostałych 404 210 kilometrach kwadratowych Nowej Fundlandii i Labradoru, są one białą plamą, którą większość uczniów zabiera ze sobą w dorosłość.

Moje własne dzieciństwo odbiegało od tego wzorca. Labrador był obecny w moim życiu niemal odkąd pamiętam, częściowo z przyczyn rodzinnych, a częściowo z powodu mojej barwnej edukacji szkolnej. Już w bardzo młodym wieku zdawałem sobie mgliście sprawę, że jeden z moich przodków popłynął do krainy lodu, chociaż kiedy, gdzie i dlaczego, pozostawało wówczas niejasne. Wyraźny obraz wyłonił się stopniowo. Owym podróżnikiem był mój pradziadek doktor Eliot Curwen. W 1893 roku wyprawił się na Nową Fundlandię i Labrador, jak powszechnie wówczas sądzono, trawione nędzą i mrozem. Towarzyszył mu – czy raczej go prowadził – niespożyty doktor Wilfred Grenfell, znany jako „Grenfell z Labradoru”.

Pewnie nie zaprzątałbym sobie głowy małą przygodą przodka, gdyby nie moja szkoła. Mostyn House nadal należał do rodziny Grenfella, a dyrektor był wnukiem brata Wilfreda. Wszystko w tej szkole było niezwykłe, a najbardziej sam Wilfred. Wydawał nam się tak ważną personą, że przez długi czas myślałem, że może jeszcze żyje i kto wie, czy pewnego dnia nie pojawi się nagle okutany zaśnieżonym futrem. Kiedy w końcu dowiedziałem się, że umarł wiele lat temu i że jego heroizm był typowym zjawiskiem epoki wiktoriańskiej – uderzającym do głowy połączeniem pretensjonalnego altruizmu, chrześcijańskiego socjalizmu i przygód w stylu magazynu „Boy’s Own” – poczułem się nieco rozczarowany. Później miałem zweryfikować wyobrażenia na temat Grenfella, ale w żadnym razie o nim nie zapomniałem.

Grenfell znalazł na Labradorze i w Nowej Fundlandii zakątek imperium brytyjskiego, gdzie biali chrześcijanie żyli w warunkach niewiele lepszych niż dzicy. Obszar ten niewątpliwie dojrzał do – niektórzy powiedzieliby, że wręcz rozpaczliwie potrzebował – swojej osobistej odmiany grenfellizmu. To, co zaczęło się w 1892 roku jako połączenie niezobowiązującego wyrywania zębów z nienatarczywą ewangelizacją, pod jego przewodnictwem przerodziło się w ambitny program reform społecznych i medycznego imperializmu. Wkrótce wartkim strumieniem zaczęły napływać pieniądze na realizację szlachetnych zamierzeń, przysyłane przez rzeszę zwolenników, których miał wszędzie, od londyńskich doków po nowojorski Waldorf Astoria. Mieszkańcy Nowej Fundlandii, bez względu na to, czy go polubili czy nie, nigdy nie zdołają go zapomnieć; przypominają im o nim znaczki pocztowe, banknoty i nazwy ulic. Stał się nieprzemijającym symbolem ocalenia lub – co groźniejsze – wyrzutów.

Poza Nową Fundlandią uwielbiano Grenfella znacznie mniej powściągliwie. Ludzie po prostu nie potrafili uwolnić się od obrazu niezmordowanego doktorka przedzierającego się przez lód, by uratować nieszczęsnego suchotnika o zjedzonych przez chorobę płucach. Wyrazom uznania nie było końca. Ukazało się co najmniej dwanaście biografii Grenfella. Trafił nawet do literatury pięknej – spotykamy go na kartach utworów Herberta George’a Wellsa, Rudyarda Kiplinga i Saula Bellowa. Został sportretowany na witrażu Okna Lekarzy w katedrze narodowej w Waszyngtonie i obsypany zaszczytami akademickimi. Przyznano mu liczne rektorstwa, honorowe stopnie naukowe, doktoraty uniwersytetów w Oksfordzie, Cambridge (Uniwersytet Harvarda) i Princeton oraz przyjęto w poczet członków Królewskiego Kolegium Chirurgów. Król wezwał go do pałacu Buckingham i nadał mu tytuł szlachecki. Posypały się odznaczenia: złoty medal National Institute for Social Sciences, medal imienia Davida Livingstone’a i wiele innych. Nawet David Lloyd George odkrył w swym zimnym sercu pragnienie uhonorowania Grenfella: premier Wielkiej Brytanii przysłał misjonarzowi i reformatorowi dwie nagradzane na konkursach świnie.

Mój pradziadek Eliot Curwen w 1893 roku na zawsze opuścił tamte strony, nie odegrawszy większej roli w realizacji ambitnych planów Grenfella. Mimo to z jego dzienników można wyczytać zapowiedź tego, na co się zanosiło; zawierają też, co jeszcze lepsze, wstrząsający opis życia na wybrzeżu. Dają trzeźwy portret bardzo starej kolonii – w istocie najstarszej ze wszystkich, jakie Anglia kiedykolwiek założyła – która jednak wciąż jeszcze nie wyszła z okresu młodzieńczej niesubordynacji. Pradziadek uważał, że jej przyszłość stoi pod znakiem zapytania, jednak nie pozwolił sobie dopisać zakończenia.

Przerwana w połowie saga rozpaliła we mnie ciekawość, która nałożyła się na moje własne zagrenfellowane dzieciństwo, dlatego ponad sto lat później, w marcu 2002 roku, wyruszyłem śladem obu dżentelmenów.

Tytułowych „ryb” nie trzeba zbyt obszernie przedstawiać. Ryby od samego początku zdefiniowały to wybrzeże, nadając mu dramatyczny sznyt (a przez „ryby” mieszkańcy Nowej Fundlandii rozumieją dorsza. Nic innego się nie liczy).

W sensie poetyckim, może nawet bardziej niż w geograficznym, prowincja zawdzięcza swe istnienie rybom. Nowa Fundlandia po raz pierwszy pojawia się na mapach europejskich kartografów w 1436 roku pod liryczną nazwą Ziemia Sztokfisza. Na poły mityczna, na poły rybia, pozostała tajemnicą handlową przez następne sześćdziesiąt jeden lat. Dopiero w 1497 roku John Cabot „odkrył” ją dla historii oraz polityki i zaczęła się gorączka ryb. Polała się krew. Ryby były stawką (jeśli nie katalizatorem) dziewięciu wojen o Nową Fundlandię i Labrador: sześciu z Francją, dwóch z Ameryką i jednej z Holandią. Mówiąc w skrócie, to Brytyjczycy wynieśli z nich ryby.

Żywe i martwe, solone, cuchnące, suszone i wędzone, ryby zdeterminują przyszłość kolonii. Dorsz będzie, dosłownie rzecz biorąc, królem i często jedynowładcą. Od 1633 do 1811 roku – przez niemal połowę istnienia kolonii – obowiązywały zakaz lub surowe ograniczenia osadnictwa, rezerwujące ten obszar dla ryb. Nowa Fundlandia jest więc przynajmniej po części spadkobierczynią nieposłuszeństwa, dzieckiem złodziei ryb i nielegalnych rolników. Jeszcze w 1817 roku właściciele kolonii – potężna rybokracja – popierali pomysł deportowania całej ludności na Jamajkę.

Ryby na zawsze pozostały podstawą i duszą władzy. W czasach nielegalnego osadnictwa kolonią rządzili handlarze ryb rękami „rybich admirałów”. Także później władza nierozerwalnie wiązała się z rybami. Wyspę podzielono na sześć rybich okręgów, rządzonych z Londynu i Poole^2. Dopiero w 1834 roku mieszkańcy Nowej Fundlandii otrzymali własne zgromadzenie ustawodawcze, co zresztą nie rozbudziło w nich entuzjazmu dla demokracji („Nie przypuszczamy – pisała o posłach miejscowa gazeta – żeby gdziekolwiek pod baldachimem nieba dało się znaleźć większą zgraję szumowin i warchołów”). Prawo wyborcze wykluczało kobiety, autochtonów i mieszkańców zachodniego wybrzeża; Nowa Fundlandia będzie jednym z ostatnich krajów imperium brytyjskiego, który wprowadzi powszechne prawo głosu. Także imigranci nie mieli co marzyć o rybach; ustawa z 1932 roku zakazywała imigracji, robiąc wyjątek dla obywateli państw będących największymi importerami ryb. Nie wpuszczono tu nawet żydowskich uchodźców z Europy.

Ryby płaciły za wszystko i za wszystko płacono rybami. Jeszcze w czasach mojego pradziadka funkcjonowały jako główna waluta kolonii. W rybach uiszczono pierwsze czesne za naukę, w 1723 roku, i pierwsze podatki, sześć lat później. Człowiek mógł być rybim milionerem i nie mieć grosza przy duszy. Nie tworzyło to stabilnej gospodarki. Dobry połów przynosił krociowe zyski The Quality i zapewniał egzystencję pozostałym warstwom ludności, ale (jak zauważył kiedyś Norman Duncan), rybołówstwo to „loteria szczęścia i losu”. Rybia fortuna zbita w jednym roku w następnym potrafiła wyśliznąć się z rąk. Jeśli połów się nie udał, wielu ludziom głód zaglądał w oczy, bo nie mogli liczyć na nic oprócz ryb. Jedynym wkładem Nowej Fundlandii w Wystawę Światową w 1851 roku była samotna flaszka oleju z wątroby dorsza.

Do dzisiaj ryby odciskają silne piętno na krajobrazie. Prawie wszystkie osiedla ludzkie na Labradorze i na Nowej Fundlandii wiszą nad oceanem. Przystanie rybackie, przycupnięte na najdalej wysuniętych w morze skrawkach lądu, często są bardzo piękne, lecz nieodmiennie otacza je aura tymczasowości, jakby w każdej chwili mogły zostać porzucone albo odpłynąć. To dziwne, bo większość z nich widnieje na mapach od ponad trzystu lat. Jedynym nowym elementem są łączące je drogi. Jeszcze stosunkowo niedawno wiele rybackich osad utrzymywało bliższe związki z Wessexem czy z Irlandią niż z najbliższymi sąsiadami. Pierwsza droga powstała na Nowej Fundlandii dopiero w 1825 roku, ku oburzeniu angielskich handlarzy ryb („Na Nowej Fundlandii robią  d r o g i!  – wykrzyknął ze zgrozą jeden z nich. – Tylko patrzeć, jak zaczną rozbijać się powozami!”).

Nad Ziemię Sztokfisza wielkimi krokami nadciągają nieuchronne zmiany. Dorszy prawie już nie ma, co wielu mieszkańców prowincji stawia przed niewesołym wyborem: gorsze gatunki ryb lub emigracja. Z drugiej strony – upłynęło z górą pięćdziesiąt lat, odkąd kolonia przyłączyła się do Kanady (i do potężnej gospodarki, utrzymującej się na powierzchni bez pomocy ryb). Dla jednych była to deklaracja podległości, dla innych wyzwolenie. Dziś Nowofundlandczyka można równie łatwo spotkać w Toronto, gdzie projektuje części rakiet, jak w Bareneed, przy naprawianiu sieci.

Jeśli ta książka kiedykolwiek wpadnie im w ręce, mieszkańcy Labradoru i Nowej Fundlandii obowiązkowo odniosą się do niej nieufnie. Gdy podróżowałem po ich stronach, okazywali mi krępującą wręcz życzliwość, podszytą jednak zawsze cieniem niepokoju. Spotkałem bardzo niewiele osób skłonnych uwierzyć, że cudzoziemiec potrafiłby ich sportretować. Być może nie różni ich to od reszty z nas – wszyscy chcielibyśmy być skomplikowani – ale w ich wypadku chodziło o coś więcej. Od zarania towarzyszy im poczucie, że się ich wykorzystuje i wyśmiewa, i że wszystkie decyzje zapadają ponad ich głową. Zwykle się nie mylili. Mimo to mam nadzieję, że potraktują mnie pobłażliwie i przyjmą tę książkę jako całość. Jest bowiem owocem szczerego podziwu i sympatii.

Nic chyba bardziej nie zbija cudzoziemców z pantałyku niż kwestie językowe. Już sama nazwa Nowa Fundlandia jest niejednoznaczna i wywołuje napięcia; może odnosić się po prostu do wyspy lub obejmować całą prowincję, łącznie z Labradorem. Na nieostrożnych czyhają liczne pułapki. „Catamaran” na przykład oznacza zwykłe sanki, „goat” (ang. koza) – sąsiada, a „trap” (ang. pułapka) – sieć na dorsze. Współczesny słownik nowofundlandzkiej angielszczyzny, Dictionary of Newfoundland English, liczy siedemset stron i jest o pół albo i o cały kilogram cięższy od słownika angielskiego angielskiego, którego używam na co dzień. Ale w pewnym sensie zawiera całą historię Nowej Fundlandii: jest tam staroangielski, średnioangielski, świński angielski – zarówno klasyczny, jak i rodem z irlandzkich szaletów – portugalski, język Indian Mikmaków, baskijski, bretoński i zwykły bełkot. Dictionary, jeśli nawet na nic więcej się nie przyda, pokazuje przynajmniej, że Nowa Fundlandia nie jest ani naprawdę północnoamerykańska, ani zupełnie europejska, lecz unosi się na burzliwych wodach rozdzielających oba kontynenty.

Robiłem, co mogłem, by nie zatonąć pośród fal semantyki, ale i tak nie obejdzie się bez krótkiego wyjaśnienia. Znaczenie lokalnych słów na ogół wynika z kontekstu, na wszelki wypadek dołączyłem jednak słowniczek. Używam oficjalnych nazw miejscowych, choć będą tacy, których to rozczaruje (na przykład mieszkańcy Saint Brides wolą nazywać rodzinne miasteczko Distress, Rozpaczą). Unikam także skrótów, których Nowofundlandczycy nie cierpią (kochają długie słowa i niech ręka boska broni, by ktoś powiedział przy nich „Newfie”). Pisząc o rdzennych mieszkańcach dzisiaj, stosuję nazwy używane przez nich samych. Indianie z plemion Naskapi i Montagnais to Innu (w liczbie pojedynczej Innut), a Eskimosi to Inuici (w liczbie pojedynczej Inuk). Żeby uniknąć zamieszania, używam – odpowiednio – nazw Innu i Inuici.

Tam, gdzie Inuici występują w kontekście historycznym, by nie popadać w konflikt ze źródłami (wliczając to pradziadka), stosuję termin Esquimaux. Taka pisownia przypomina jednocześnie, że nazwa ta jest już dzisiaj boleśnie archaiczna.

John Gimlette

Londyn 2004

Prolog

John nie wali jeszcze ze wszystkich sześciu bębenków naraz.

Z opisowej oceny semestralnej postępów
w nauce autora, Mostyn House, 1972

O! Człowieku! jakżeś się w rybę przedzierzgnął!

William Shakespeare, Romeo i Julia^3

1

Ta historia zaczyna się od dziewczyny, która rozbiera się do majtek z folii aluminiowej.

– Jezus, Maria, Józefie święty…!

Teraz tańczy, powoli, wpatrując się w pierwszy rząd krzeseł poprzez lśniącą architekturę swoich rąk i nóg. Na czapeczkach baseballowych wypisana jest historia parszywych fuch, podłapanych pomiędzy mrozami i odwilżą: pakowanie krabów, stacja benzynowa Kelly’ego, tanie ciężarówki. Smaruje olejkiem swoje metaliczne majtki i eksponuje wdzięki, jak srebrzyste jabłka na straganie z owocami.

– Matko Święta…!

Osobliwa cisza wsącza się niczym gaz. Taka nagość wszędzie przyciągnęłaby uwagę, ale tutaj zbija z nóg. Łatwo to zrozumieć. Wyjdź z tymi mężczyznami z baru i przejdź z nimi na drugą stronę mroźnej Water Street, a zaprowadzą cię do portu. Posmakuj powietrze, kłujące nos i płuca igiełkami słonego lodu. Wciągnij wielki haust czarnego, lodowatego, tłuczonego szkła i sięgnij wzrokiem tam, gdzie wiatr ostrzy sobie zęby o sztagi starych draggerów. Ten wąski korytarz pomiędzy skałami, przez miejscowych nazywany The Narrows, doprowadziłby cię do gór lodowych, zderzających się z hukiem i jękiem w zatoce Freshwater. Dalej nie ma już nic, aż do samej Irlandii, kilka tysięcy kilometrów na wschód. Tylko sish i plusk Atlantyku. Nie, Nowa Fundlandia nigdy nie uważała zdejmowania ciuchów za sprawę oczywistą.

Zamawiają następną kolejkę.

– Sześć podwójnych screechów z colą!

Striptizerka kończy występ, ześlizgując się głową w dół po rurze.

– Powiedz jej, Jimmy,  p o w i e d z  jej…!

Podwójny screech z colą znika, wypity jednym haustem.

– Niech Bóg da ci miłość, rybeńko!

Tak oto miłość – albo żądza – znajduje wyraz w słowach, bezpiecznie wciśnięta między Boga i rybę. Przestało mnie to już zaskakiwać; poza granicami Saint John’s seks zwykle obywa się bez żadnych słów. Jest po prostu jedną z komplikacji, które pociąga za sobą zdjęcie ubrania. Wielu nadal nazywa te rzeczy „skakaniem na trawkę”, stanowiącym przeżytek z czasów, gdy Nowofundlandczycy gnieździli się po czternaścioro w ciasnych drewnianych domkach o dwuspadowych dachach, zwanych „solniczkami”, i dziewczyna nie mogła liczyć na nic bardziej romantycznego niż kępa suchej trawy w tundrze.

Nasza artystka włożyła teraz suknię syreny, całą w srebrzystych łuskach. Wchodzi pomiędzy publiczność, pławiąc się w uwielbieniu. Jest nas tu tylko ośmiu, z czego jeden śpi z paczką ciasteczek dla psa na kolanach.

– Jestem Australijką – mówi syrena – od 2001 roku w drodze. Rozbieram się, żeby zarobić na bilet do domu. Z tyłu plecak, z przodu topless i tak trafiłam aż tutaj! – chichocze.

Chyba słabo zna geografię, skoro wylądowała w Arktyce.

– Tu jest cool – mówi. – Saint John’s to po prostu  k l a s y k a.

Dobrze jej w Billy’s Show Bar i uwielbia stałych bywalców, którzy przychodzą się na nią pogapić. Co to za jedni?

– Rybacy – mruczy. – Słodcy rybacy.

2

Ta podróż rozpoczęła się w dzieciństwie.

Wciąż mam przed oczyma chmurnego dziesięciolatka, którym wówczas byłem, w zielonej marynarce od szkolnego mundurka z plamą ketchupu na rękawie, od mankietu do łokcia. Szkolne mundurki wyparły z mojej pamięci wszystkie inne ciuchy, które nosiło się we wczesnych latach siedemdziesiątych XX wieku. Zapamiętałem tamten czas jako okres zielonych marynarek i sosu. Zielone marynarki Mostyn House miały zdumiewającą pojemność; na zachowanych zdjęciach moją postać groteskowo deformują całe masy listów, długopisów, kalendarzy, plastrów, batoników, jo-jo, żołnierzyków i paczek herbatników. Kiedyś nosiłem nawet przez jakiś czas zdechłą mysz, ale zanim zdążyłem ją wypchać, wdał się proces gnilny i trzeba było ją pilnie usunąć.

Kieszonkę na piersi zdobiła tarcza herbowa właścicieli szkoły, Grenfellów. Krążyły różne teorie na temat przedmiotów, które się na niej znajdowały. Trzy dudy? Trzy świńskie pęcherze? Trzy kołczany? Ponieważ było powszechnie wiadomo, że Grenfellowie zbili fortunę dzięki dobrze ukierunkowanej przemocy, przeważała opinia, że są to jakieś instrumenty wojenne. Bitni Grenfellowie nie przepuszczali żadnej okazji: w 1819 roku walczyli o wyzwolenie Chile; służyli w armii cesarza Brazylii; w 1877 roku czterdziestu ośmiu Grenfellów uczestniczyło w Delhi w ceremonii proklamowania królowej Wiktorii cesarzową Indii. Najambitniejszym z tych wojowników był elżbietański prototyp sir Richard Grenville. Był tak ambitny, że po prostu musiał zostać zaszlachtowany przez Hiszpanów, co też się stało, kiedy w 1591 roku odwiedził Azory.

Cień wojskowego zadęcia przetrwał w marynarkach. Wspinając się po szczeblach szkolnej hierarchii, przyczepialiśmy do zielonej tkaniny rozmaite symbole funkcji i osiągnięć: admiralskie pętelki prefektów, skrzyżowane muszkiety w nagrodę za umiejętności strzeleckie, korony kapitanów drużyn. Każdego ranka ustawialiśmy się w kolumnę i pobrzękując odznakami, defilowaliśmy przed panią dyrektor, wyszczekującą komendy jak foka. Przypadkowy obserwator mógłby pomyśleć, że Grenfellowie znowu szykują się do boju, szkoląc na mokradłach nad brzegiem rzeki Dee małą, prywatną armię. Myliłby się tylko co do jednego: nie było czego wznawiać, bo paramilitarne popisy trwały nieprzerwanie od stuleci.

Najbardziej spektakularny wymiar przyjmowały w szkolnej kaplicy. Nie była to kaplica w zwykłym znaczeniu tego słowa, z księdzem albo pastorem odprawiającym rutynowe modły; każde nabożeństwo przypominało koronację. Co niedziela mieliśmy ceremonię o iście orientalnym przepychu. Słoneczne światło sączyło się przez kolorowe witraże z Grenfellami, wśród których nie zabrakło sir Richarda (odrestaurowanego i bez uszkodzeń). Były tam trąby, halabardy, piki, kolejne tarcze herbowe, muzyka organowa i grube jak ramię świece. Wielki chór chłopców w purpurowych sutannach wywrzaskiwał hymny w kierunku Walii po drugiej stronie rzeki. Atak wspierało czterdzieści osiem dzwonów kościelnych kurantów. Były szkarłatne togi dla prefektów (admirałów zastąpili mali lordowie szambelanowie) i czarne, obszyte króliczym futrem, dla nauczycieli. Kulminacyjny moment widowiska stanowiło wejście dyrektora, pana Juliana Grenfella, który przechodził przez kaplicę fascynująco wolnym, majestatycznym krokiem. Tak samo dumnie kroczył niegdyś sir Richard, wystrojony w kaftan z rozcięciami i aksamitny beret. Naturalnie wszyscy wstrzymywaliśmy oddech, dopóki dyro nie doszedł na miejsce.

Tak właśnie zapamiętałem siebie z tamtych czasów – siedzącego w kaplicy z oszołomioną miną, która nadal najlepiej oddaje to, co czuję. Unikam odwiedzania Mostyn House nie dlatego, że źle się tam czułem, lecz żeby nie naruszyć kształtu wspomnień.

Niektóre szczegóły do dzisiaj robią na mnie wstrząsające wrażenie. Najsilniej wbiła mi się w pamięć tablica, która wisiała w kaplicy prosto nad moją głową. „Pamięci Trzech Szlachetnych Psów, Moody’ego, Watcha i Spy’a”. Za tym intrygującym eksponatem kryje się makabryczna opowieść. Facet bierze trzy psy, które trzymał od szczeniaka, i zarzyna je nożem o kościanej rękojeści. Nie oddają życia bez walki, więc jego ręce są pogryzione do żywego mięsa. Ale w końcu giną od ciosów noża, przebijającego się przez żebra, tnącego trzewia, dźgającego gorące komory psich serc. Ich pan ściąga z nich skórę i robi sobie z niej kurtkę. Potem jeszcze raz chwyta za nóż, żeby oskrobać kości. Teraz, mówi, mam maszt na flagę. To decydujący moment w życiu wszystkich zainteresowanych. Moody i jego przyjaciele zostaną uwiecznieni na mosiężnej tablicy. Człowiek zaś jest o krok od zostania jednym z największych bohaterów swoich czasów. To doktor Wilfred Grenfell.

Ta mroczna historia nie zaważyła na całej mojej przyszłości, coś jednak zaczęło się dziać. Psy stały się elementem wewnętrznego procesu, choć nie mogłem przewidzieć, że pewnego dnia zawiedzie mnie on do Nowej Fundlandii. Zresztą w tamtych czasach miałem pilniejsze sprawy na głowie: obaj, młody Wilfred i ja, musieliśmy najpierw przetrwać Mostyn House.

3

W epoce wiktoriańskiej Mostyn House stawiał chłopców przed brutalnym wyborem: dorośnij albo giń. O dziwo, tylko nieliczni padli na placu boju: małego Mossy’ego Grenfella pokonało zapalenie opon mózgowych; był jeden przypadek utonięcia i zwykłe śmiertelne infekcje. A jednak w wypadku Wilfreda dożycie do lat siedemdziesiątych XIX wieku wydaje się naprawdę nie lada wyczynem – może nawet jeszcze bardziej niezwykłym niż przetrwanie samej szkoły do lat siedemdziesiątych następnego stulecia.

Ryzyko czyhało wszędzie, lecz największe zagrożenie stanowiła rzeka Dee, sącząca się leniwie wzdłuż terenu szkoły za potężnym murem ochronnym z piaskowca. W czasach króla Jerzego jej rwące wody wylewały się z estuarium, wyprawiając statki w drogę do Irlandii. Parkgate wyrosło na ożywiony porcik pasażerski, a gospoda Mostyn Arms stanowiła rzucający się w oczy znak prosperity. Później jednak woda zaczęła odsuwać się od wału w kierunku bujnych brzegów Walii, siedem kilometrów na zachód. W Parkgate została jedynie rozległa połać kleistego szlamu, zalewana dwa razy dziennie przez morze, cofające się z Zatoki Liverpoolskiej. Z czasem nawet te przypływy wytraciły gwałtowność, a klajstrowatą maź skolonizowało ptactwo wodne i porosły zarośla turzycy. W latach siedemdziesiątych wysokie przypływy zdarzały się tak rzadko, że nawet szczury bagienne dawały się zaskoczyć i gdy nadchodził niespodziewany potop, tysiącami uciekały do miasteczka.

Pod żadnym pozorem nie wolno nam było chodzić na bagna. Zakazowi towarzyszyły okropne opowieści o grząskim gruncie, wessanych przez trzęsawisko amatorach krewetek i szczurach rozmiarów spaniela. Wilfred, którego nie krępowały tego rodzaju ograniczenia, spędzał tam mnóstwo czasu, rażąc do kulików z ukradzionej strzelby, podbierając straży przybrzeżnej proch i kąpiąc się w rwącym nurcie. Wielebnemu Algernonowi Sidneyowi i pani Algernonowej Sidneyowej najwyraźniej nie przeszkadzało, że ich syn jest na pół zdziczały, a nawet aktywnie zachęcali go do wypychania zwierząt. Gabloty z truchłami dzikich ptaków jeszcze sto lat później straszyły pierwszoklasistów.

Faktycznie rzecz biorąc, największym zagrożeniem dla Wilfreda byli jego rodzice. Chodzi nie tyle o matkę, ile o ojca, neurotyka w stanie przyspieszonej dezintegracji. Chociaż biedny Algernon miał błyskotliwy umysł naukowca, pobyt w Balliol^4 wyraźnie mu nie posłużył. Na szczęście znalazł rozsądną żonę w osobie starszej od siebie Jane Hutchinson, za którą gonił po całej Anglii, rzucając kamieniami w jej okno, dopóki nie zgodziła się go poślubić. W 1863 roku Grenfellowie przyjęli propozycję poprowadzenia szkoły Mostyn House. Jane zaczęła żałować tej decyzji, jak tylko zobaczyła szkołę. Stwierdziła, że podopieczni Algernona są nieokrzesanymi, wytrzeszczającymi oczy ordynusami, z wąsami i w kamizelkach. Tylko na broni znali się aż za dobrze, bo walka była jednym z ostatnich przedmiotów, jakich tam jeszcze nauczano.

Dwa lata później, w okresie totalnego chaosu, urodził się Wilfred.

Porzucone przez morze Parkgate zaczęło schodzić na psy. W 1855 roku właścicielka Mostyn Arms pożegnała ostatnich gości i powiesiła się na kuchennej pompie. Do dawnej gospody wkroczyła szkoła, nie przywróciło to jednak miasteczku utraconego blasku. Chłopcy, ubrani w stare kurtki od wojskowych mundurów, bili się po całych dniach, obrzucając bombami z sadzy i wapnem. W końcu właściciel sprzedał cały majdan oszołomionym Grenfellom i uciekł do Maidenhead. Biedny Algernon! Wysiłek zapanowania nad tą paskudną szkołą ostatecznie rozstroił jego umysł. W ciągu dwudziestu lat, kiedy kierował placówką, liczba uczniów sukcesywnie malała, na co reagował atakami napastliwej pobożności na przemian z wybuchami rozpasanego humanizmu. Nie będąc w stanie opanować bałaganu, państwo Grenfellowie zaczęli spędzać coraz więcej czasu w stosunkowo bezpiecznej Francji. Pozbawiony opieki rodzicielskiej Wilfred radził sobie jak mógł z dwójką młodszych braci, Algiem i Cecilem.

Od czasu do czasu Mostyn House odwiedzał kuzyn Algernona, powieściopisarz Charles Kingsley^5, w owym czasie piastujący stanowisko kanonika katedry w Chester. Opowieści o dzieciach, które utonęły w bagnie, zrobiły na nim tak duże wrażenie, że wplótł je do kilku swoich książek. Niewykluczone, że chrześcijański socjalizm Kingsleya wywarł pewien wpływ na Wilfreda, chociaż wydaje mi się to raczej mało prawdopodobne. Wilfred – bosonogi, uzbrojony i drapieżny – nie był podatny na dogmaty.

Naturalnie zdarzały się wypadki. Wilfred co najmniej raz wysadził się w powietrze. Większego pecha miał Cecil. Oberwał w głowę drewnianym młotkiem do krokieta i stał się trwale niezdolny do jakiejkolwiek kariery zawodowej poza służbą w piechocie morskiej.

Szkoła w takim kształcie, w jakim ją znałem, była produktem genialnego instynktu przetrwania Algiego.

Algie przejął Mostyn House, gdy sporadyczne nieobecności ojca przerodziły się w pełną ucieczkę od rzeczywistości. Sprawy zaczęły iść naprawdę złym torem, kiedy Staruszek, jak go nazywali synowie, wyruszył do Whitechapel^6, by ratować mieszkańców East Endu od pijaństwa, syfilisu i innych okropności. Krucjata ta zaprowadziła biednego Algernona mniej więcej tam, skąd zaczął, czyli do zakładu dla obłąkanych. Osiemnastego sierpnia 1887 roku pisał do pani Grenfell z prywatnej kliniki na wybrzeżu Walii: „Najdroższa żono, ślę Ci wyrazy najgłębszej miłości. Pokornie Cię proszę, byś zabrała mnie spod opieki doktora Tuke’a…”. Nie czekając na odpowiedź, tego samego popołudnia powiesił się na kolumience łóżka i Mostyn House odziedziczył Algie.

Z początku próbował sprzedać szkołę, ale nie udało mu się znaleźć żadnego idioty gotowego zapłacić choćby najniższą cenę za ten dom wariatów. Żeby utrzymać się na powierzchni, musiał więc chwycić za wiosła i nim się obejrzał, sunął pełną parą do przodu. Przykręcił śrubę młodocianym bandytom, zmieniając ich w kadetów. Kazał rozebrać zmurszałe części budynku i oczyścić dziedziniec z gnoju. Wprowadzono nawet pewne ulepszenia mające przyciągnąć do szkoły dzieci szlachty: jadalnię, sale lekcyjne i bieżącą wodę. W Parkgate pojawiły się osobliwe jaskółki dobrobytu. U progu nowego stulecia miasteczko, chcąc nie chcąc, dostosowało się do wizji Grenfella.

Ślady jego wizjonerskich zapędów były wyraźnie widoczne jeszcze za moich czasów. Algie przekształcił szkołę w Fort Grenfell, potężne gmaszysko z pruskiego muru z blankami, dzwonnicami, bramami, punktami obserwacyjnymi i cytadelami. Mostyn House miał nawet ujęcie wody, którą pompował z własnej, specjalnej skały Grenfellów. Wewnątrz murów znajdowały się: plac musztry, nazywany „Halą” (ostatnie miejsce w Anglii, gdzie można było legalnie walczyć do pierwszej krwi), sklepy, pracownie rzemieślników, warsztaty samochodowe, piekarnie i ciemnie fotograficzne, wszystkie w kolorach herbowych Grenfellów – zielonym jak woda w stawie i bladozielonkawoniebieskim jak kacze jajo. Jeśli coś nie było pomalowane, obowiązkowo nosiło monogram. Lojalność obowiązywała wszystko, od pluszowych obić foteli w teatrze po odcień naszych skarpetek.

Wydarzenia w Mostyn House na ogół układały się dla mnie pomyślnie. Wszystko było wypolerowane do połysku i obwieszczane dzwonkiem. W nagrodę za względnie niewinne osiągnięcia w rodzaju dobrze rozegranego meczu krykieta albo ładnego charakteru pisma wręczano wielkie, srebrne trofea rozmiarów właściwych mistrzostwom świata. Dwa razy w tygodniu przysługiwała nam czysta koszula. Spaliśmy na materacach z końskiego włosia, po dwudziestu w jednej sali. Każdy dzień rozpoczynał się defiladą, a dla nieszczęśników skazanych przez poranny sąd kończył się marszem przeciwko śmieciom, nazywanym Paradą Śmieciarzy. Pochwalano bójki, w odróżnieniu od zabawek, pieniędzy, noży i telefonowania do domu. O dziwo, to wszystko było w miarę przyjemne. Ksywki moich przyjaciół do dziś kojarzą mi się z przygodą: Woody, Ratty, Wigs, Bert i Pickles. Z drugiej strony – dorosłych pamiętam znacznie mniej wyraziście. Upływ lat oszczędził jedynie dziwny karykaturalny tryptyk: sumiaste wąsy i monokl, dyrektorkę internatu z fajką w zębach oraz dorosłego mężczyznę w stroju Misia Ruperta. Nauczyciele jeździli samochodami jak z obrazków w książeczkach dla dzieci – strzelające gaźniki i ogromne lampy – i tytułowali się nawzajem „pułkowniku” albo „sir Johnie”. W moich wspomnieniach są oczywiście dworzanami na zamku Grenfell. Pamiętam, jak myślałem sobie, że dorosłe życie pozostawia tak wiele miejsca na błazenadę, że jest na co czekać.

Trudno jest jednak lubić szkołę, która uważa jedzenie wyłącznie za paliwo. Nadal nie potrafię myśleć w kategoriach smaku o tym, co wtedy jedliśmy. Potrawy różniły się wyłącznie konsystencją: wodniste, skawalone, nitkowate i paciajowate. Dziś już rozumiem, że obojętny stosunek do jedzenia był siłą, a nie słabością Grenfellów. Pozwolił Wilfredowi nie tylko znieść Labrador, lecz wręcz go pokochać.

Było oczywiste, że Wilfred uwielbiał Mostyn House. Nie miał w Anglii innego domu i często tam przyjeżdżał. Rzadko zjawiał się z pustymi rękami. Algie odbierał go z pociągu wraz z najnowszą cudaczną zdobyczą – bronią tubylców albo wielkim, wypchanym zwierzakiem. To najbardziej groteskowe obrazy mojego dzieciństwa – niedźwiedzie o skołtunionym futrze w sali bilardowej, dzidy dookoła basenu i stada zakurzonych łbów łosi, przyglądających się z góry, jak wmuszam w siebie pomyje. Nie stanowiły kuszącej wizytówki Labradoru i pewnie opóźniły mój wyjazd o długie lata.

Od czasu do czasu, ale niezbyt często, pakowano nas do starych morrisów i przewożono promem na walijski brzeg rzeki, do dawnego ustronia Algiego w Nant-y-Garth. Był to malutki, paniusiowaty domek w środku ciemnego, bajkowego lasu. Wdowa po synu Algiego, „pani Darylowa Grenfellowa”, na starość bledziutka jak koronki, podejmowała nas nietypowo pysznym podwieczorkiem. Kiedy już zmietliśmy wszystko do ostatniego okruszka, wnuk Algiego, dyrektor szkoły (pan Julian), wypuszczał rozwrzeszczane stado do lasu.

Podczas jednej z tych delirycznych, półdzikich wycieczek wdrapaliśmy się na porośniętą trawą grań. Ku swojemu zdumieniu znaleźliśmy tam Algiego we własnej osobie pod trójkątną płytą z walijskiego łupku. Kiedy w 1934 roku odszedł z ziemskiego padołu, unosząc swój wizjonerski geniusz, pogrążeni w żalu pracownicy przetransportowali go do Nant-y-Garth.

Zawsze czułem, że polubiłbym Algiego. Na portrecie wiszącym w sali, w której jadaliśmy podwieczorek, przypominał mojego dziadka Eliota Curwena: ciepły, dobroduszny i zamyślony. Obaj mieli wnikliwe, wymagające umysły i obaj prowadzili dziennik. Jednakże Algie miewał tak niegodziwie złośliwe myśli, że musiał je spisywać w sekrecie i po hiszpańsku. Żonę Wilfreda na przykład uwiecznił jako „obmierzłą kokotę”.

W odróżnieniu od Curwena Algie był upartym sceptykiem. Odkąd skończył dziesięć lat, podawał się za zdeklarowanego ateistę. Życie pośmiertne nie istnieje, a pobożność nie ma sensu. Wierzył, że dzieci, o ile tylko zostaną poddane właściwej dyscyplinie intelektualnej i moralnej, znajdą drogę do szczęśliwego życia bez czarów-marów kleru. Fort Grenfell miał im wskazywać słuszny kierunek. Kaplica szkolna powstała w dużej części według jego własnego projektu, co tłumaczy, dlaczego moje pierwsze doświadczenia z religią były osobliwie wyzute z treści duchowych.

Algie odziedziczył humanistyczną stronę rozszczepionej osobowości ojca, ale co się stało z kaznodzieją? Przez pewien czas nie dawał znaku życia. Aż nagle, ku zgorszeniu Algiego, odrodził się w Wilfredzie, w połowie Mile End Road.

4

Przeraźliwe wydarzenia rozgrywające się w Whitechapel w końcu lat osiemdziesiątych XIX wieku rozmaicie odbijały się na mieszkańcach dzielnicy.

Załamanie nerwowe biednego Algernona stanowiło niecodzienną reakcję, cokolwiek przy tym drobnomieszczańską. Śmierdzące, drapiące się rzesze biedaków z reguły szukały ucieczki w dżinie. Londyn znajdował się w zaawansowanym stadium delirki; co roku dwadzieścia tysięcy nieszczęśników trafiało do aresztu w stanie pijackiego stuporu, a prawie ćwierć miliona przymierało głodem. Jedni wlewali wódę na pusty żołądek i umierali na dreszcze. Inni ubarwiali pijaństwo spektakularną przemocą, co wieczór zapewniając chirurgom pełne ręce roboty: rany postrzałowe, odcięty nos, kufel wbity w mózg, dziewczyna usmażona w nafcie. Ktoś przerąbywał się nawet przez okoliczne dziwki, kpiąc sobie z policji chwytliwym przydomkiem Kuba Rozpruwacz.

Reakcja Wilfreda – oślepiający rozbłysk zapału religijnego – wypada w tym kontekście dość skromnie.

*

Zupełnie inna odmiana ewangelizmu sprowadziła w 1887 roku do Whitechapel Eliota Curwena, chociaż jego przekonania nie groziły wybuchem niekontrolowanego zapału religijnego.

Choć miał dopiero dwadzieścia dwa lata – był kilka tygodni młodszy od Grenfella – podchodził do życia niezwykle skrupulatnie. Nie miał zwyczaju postępować pochopnie, zawsze najpierw rozważał możliwości i sprawdzał dostępne rozwiązania. Lubił dokładnie planować swoje życie i konsekwentnie kroczył wyznaczoną drogą; z rodzinnego domu w Clapton do Mill Hill School, studia przyrodnicze w Cambridge, potem szkoła medyczna. Praktyka lekarska łączyła wszystkie wątki jego powołania: zaangażowanie w służbę publiczną, życie w duchu socjalizmu chrześcijańskiego i ciekawość naukową. W dalekiej perspektywie rysowała się szansa na wyjazd do Chin.

Grenfella przywiodły do medycyny impulsy zupełnie innego rodzaju. W Marlborough był Bestią, żywiołowym sportsmenem i nieprzewidywalnym kompanem. Wybito mu tam z głowy większość dziwactw, których nauczył się w Mostyn House, ale nadal chciał zostać myśliwym polującym na grubego zwierza. Jednakże pewnego dnia (jak opowiadał później) miejscowy lekarz pokazał mu ludzki mózg w słoiku i Grenfell przeszedł gwałtowną przemianę. W wieku osiemnastu lat zjawił się w London Hospital Medical College, żądając, by wyuczono go na chirurga.

Obaj, Grenfell i Curwen – którzy przybyli tam w odstępie czterech lat – trafili do London Hospital w okresie kształtowania się nowego systemu nauczania. Dotąd był on bardzo chaotyczny (zaledwie trzydzieści lat wcześniej lekarze w ogóle nie potrzebowali formalnego wykształcenia). Diagnozy stawiano na podstawie stanu wydzieliny: ropnej, normalnej lub krwawej. W leczeniu więcej było teatralności niż higieny. Stopniowo jednak sytuacja się zmieniała. Ledwo genialni chirurdzy w zachlapanych krwią aksamitnych surdutach zdążyli odejść na emeryturę, zjawił się doktor Frederick Treves, propagujący nowatorską ideę, by odtąd operacje przeprowadzać z zastosowaniem wiedzy naukowej i kwasu karbolowego – oraz z nieco większym naciskiem na przeżycie pacjenta.

Treves był twardym wilkiem morskim, nieustraszonym pionierem. W późniejszym okresie życia służba w wojnie burskiej przyniesie mu podziw całego narodu (otrzyma również tytuł szlachecki za wycięcie wyrostka robaczkowego księcia Walii w przededniu jego koronacji na króla). Na razie jednak szlifował swoich uczniów, usiłując zrobić z nich lekarzy. Z Curwenem poszło mu dosyć łatwo; Treves uważał go za „pracowitego, sumiennego i skrupulatnego […], [za] dobrego chirurga”. Grenfell z kolei był „godny ubolewania”. Wyraźnie należał do epoki „przededukacyjnej” – w pierwszym roku nauki pokazał się na czterech z sześćdziesięciu przewidzianych programem wykładów. Przez jakiś czas próbował szczęścia w Oksfordzie, ale zasłużył się tam wyłącznie wejściem do reprezentacji sportowej uczelni – w rugby, boksie i lekkiej atletyce. Po dwóch semestrach wrócił do London Hospital, Curwena i Trevesa.

Mieli pełne ręce roboty i napatrzyli się na okropności. Po całych dniach walczyli z dżinem i okaleczeniami. Co wieczór któryś ze studentów odwiedzał Człowieka Słonia, najsłynniejszego pacjenta Trevesa. Cierpiący na bezlitosny przypadek neurofibromatozy John Merrick obrósł wielkimi, kalafiorowatymi bukietami cuchnącej tkanki. „Mówił bez skrępowania – wspominał Grenfell – jak będzie wyglądał w wielkim słoju z alkoholem, wymyślił sobie bowiem, że taki czeka go koniec”.

Choć Grenfell nie wyróżniał się jako student, Treves go lubił. Być może dostrzegł w nim coś, czego brakowało mu w uczniach takich jak Curwen – pewnego rodzaju nieustraszoność, może pewność siebie albo po prostu szczytne intencje. Były to cechy przydatne w pracy chirurga, ale kiedy Grenfella niespodziewanie ogarnęła dziarska, turystyczna odmiana zapału ewangelizacyjnego, niewiele różniąca się od pasji Trevesa, słynny chirurg dostrzegł nowe możliwości. Oto stał przed nim obiecujący chrześcijański poszukiwacz przygód, który krzewił swą atletyczną wiarę w klubach bokserskich i woził biedaków na weekendowe biwaki, pławiąc ich w lodowatej wodzie. Treves wciągnął go do swojej ulubionej organizacji dobroczynnej, Mission for Deep Sea Fishermen (MDSF). W ślad za nim wstąpił tam Curwen.

Mimo podobnych przekonań religijnych Curwena niewiele łączyło z Grenfellem. Wiara towarzyszyła mu od dzieciństwa, które spędził w Clapton w społeczności kongregacjonalistów. Dla niego zaangażowane chrześcijaństwo było sprawą dziedziczną. Na Grenfella spadło jak pożar. Często wspominał, że moment oświecenia bardziej przypominał wybuch niż olśnienie. Opowiadał, jak na mityngu w Shadwell spotkał przypadkiem amerykańskiego kaznodzieję Dwighta Moody’ego, słynącego z ogromnej siły przekonywania, i że od tamtego momentu w jego życiu zapłonął ogień wiary.

Pewne jest, że nigdy nie zapomniał Moody’ego – nazwał nawet na jego cześć swojego ulubionego psa (bardzo niefortunnie, biorąc pod uwagę smutny koniec zwierzaka).

W 1892 roku Grenfell odnalazł powołanie. Rozpaczliwy krzyk o pomoc dobiegł z Nowej Fundlandii. Grenfell wskoczył na pokład „Alberta” i wyruszył w kierunku The Narrows.

_akt_I

Saint John’s

Pod jednym względem, jak mniemam, główne miasto Nowej Fundlandii nie ma sobie równych; możemy je przeto nazywać najbardziej zarybioną współczesną stolicą świata.

George Drought Warburton, Hochelaga,
or England in the New World, 1846

Kolonię tę czasem nazywają piątą prowincją Irlandii, a czasem, mniej czule, slumsami na wzgórzu.

Michael Harris, Unholy Orders

Mieszkańcy Saint John’s poważnie wierzą, że są o kilka klas lepsi od reszty ludzkości i że bez niczyjej pomocy poradzą sobie z całym światem.

Harold Horwood, Newfoundland

Pod wdziękiem kryje się gorycz. Saint John’s przepełnia rozczarowanie, jest odsłonięte i odizolowane na wiele różnych sposobów.

Jan Morris, Locations

5

Nagle zdałem sobie sprawę, że wszystkie moje wizyty w Saint John’s zaczynały się i kończyły w The Narrows.

Kanał, szeroki na jeden krzyk, łączy port z morzem. Szczelina, przez którą się przeciska, przypomina prześwit nieba w ścianie granitu. W odróżnieniu od większości rozpadlin w skale jest po prostu fascynujący. Całe miasto zwraca się w jego stronę, jakby wyglądało przez uchylone drzwi. Na zewnątrz jest pogoda, Stary Świat, odcienie ciemności i lód. Tutaj życie ma bardziej turkusową barwę, pachnie kartoflami i świeżo ściętą sośniną. Będąc naturalną bramą, kanał przez setki lat definiował początek i koniec podróży. To najdalej wysunięte na wschód skały Ameryki Północnej, początek – i koniec – Nowego Świata. Kiedy Nowa Fundlandia znalazła się przejściowo w rękach Francuzów, nosił nazwę Le Goulet (Gardło), uroczo złowieszczą i idealnie oddającą jego funkcję. Saint John’s obserwuje kanał ze swojego miejsca na wzgórzach, zastanawiając się, kto przypłynie następny.

Często krążyłem wokół portu, posłuszny jakiemuś pierwotnemu impulsowi, by być wysoko, wśród skał. Żeby wspiąć się na górę, musiałem przejść przez Baterie, kilka warstw wiktoriańskiej artylerii: Wewnętrzną, Zewnętrzną, Górną, Dolną. Stare umocnienia dawno już zajęła kolonia dziwaków, którzy pobudowali sobie chałupy z wyrzuconych przez morze desek i innego śmiecia. Wyobrażałem sobie, że bezpośrednie sąsiedztwo dzikiego, zgrzytającego zębami oceanu musi przyprawiać ich o lekkie szaleństwo. Ich domy zwisają nad czarną pianą, a oni sami objawiają skłonność do zakręconych sądów: „Inteligencja, nie edukacja!”, oznajmiał napis na ścianie. Kolejny głosił:

„KANADA = NAJNOWSZA KOLONIA NOWEJ FUNDLANDII”.

Kilka razy w historii miasta (najbardziej dramatyczne wydarzenie tego rodzaju miało miejsce w 1959 roku) mury nad The Narrows kruszały, miażdżąc domostwa i zmiatając je do oceanu. Mieszkańcy Baterii robili wówczas to, co Nowofundlandczycy robią zawsze, kiedy jakiś kataklizm zniszczy im dom – szli do lasu po drewno i stawiali sobie nowy.

Z góry było widać więcej. Saint John’s wypełniało zaledwie pierwszy plan. Bardzo polubiłem to miasto z desek, ochlapanych farbą do statków, ale łgało jak pies na temat swojego wieku i wielkości. Nie było, jak próbowało twierdzić, najstarszym miastem Ameryki Północnej (zapominało chociażby o Meksyku), a liczba jego mieszkańców o włos przekraczała sto tysięcy. Mimo to poczynało sobie jak prawdziwa stolica. Z góry widziałem dwie katedry, gmach Sądu Najwyższego i miniaturowy rząd.

Sięgając wzrokiem poza granice miasta, wyobrażałem sobie, że widzę wyspy. Oczywiście była to absurdalna myśl. Nowa Fundlandia dorównuje rozmiarami Ohio albo Anglii. Widziałem jedynie grząski pas interioru, tundrę, gdzie mieszkańcy Saint John’s jeździli w weekendy na rybkę, postrzelać, a może i wyskoczyć na trawkę.

Z przeciwnej strony, wielkim wąwozem pośród skał, wracają do domu draggery, każdy pod własną chmurą morskiego ptactwa. Pod koniec zimy horyzont iskrzy się od lodu, a latem tworzy jaskrawoniebieski kancik. Gdybym był tam dziewiątego lipca 1892 roku – w czasie koniunkcji wiosennej – wypatrzyłbym może „Alberta”, przeciskającego się pomiędzy ostatnimi guzkami lodu, z Grenfellem na przednim pokładzie, z niepokojem wdychającym w nozdrza zapach spalenizny.

*

Do tego momentu Grenfell był zadowolony z przebiegu swojej przygody.

Z ulgą pożegnał Morze Północne oraz wszystkie zepsute zęby i nieprzyzwoite obrazki. Jego praca misyjna przyniosła mu zaskakująco niewiele satysfakcji; cztery lata zmiażdżonych palców, przypadkowych utonięć i niewdzięcznych norfolskich rybaków. Nie podobały im się jego żarty i nalegania, żeby się myli; na jego widok nabierali, jak to określił, „powierzchownej, otępiającej, fałszywej ogłady”. Próby położenia kresu pijaństwu w Gorleston zakończyły się fiaskiem – oraz pogardą – i Grenfell zaczął rozglądać się za nowym kryzysem, bardziej na jego miarę. Zaintrygowały go wieści o trudnej sytuacji na Labradorze, o głodzie i białym niewolnictwie. Zaproponował, że weźmie „Alberta”, ciężką starą łajbę przerobioną na szpital, i wyruszy na rozpoznanie terenu. Treves wyraził zgodę.

„Albert” dostał nowe wyposażenie, przystosowane do przeciskania się przez lodowe zatory, oraz dębową osłonę kadłuba. Skompletowano ekipę, ale Curwena nie było wśród jej członków. Nadal starał się o wyjazd do Chin, polecając swoje talenty rozmaitym liniom żeglugowym. „Albert” wypłynął w morze bez niego, wśród orgii płótna flagowego, strzelających rac i marynarskich swetrów w barwach Misji.

Osiemnaście dni później Grenfell zrozumiał, że znalazł nowy kryzys, choć nie taki, jakiego się spodziewał.

Saint John’s właśnie strawił pożar.

6

Miasto, jak się miałem wkrótce przekonać, przyzwyczaiło się do trawiących je pożarów.

Wznosiło się na własnych popiołach, a jego historia składała się z całej serii coraz bardziej wymyślnych podpaleń. Trzy razy puścili je z dymem Francuzi, raz Holendrzy i raz własna Królewska Piechota Morska. Nawet koniec wojen nie położył kresu pożarom. Wielkie pożogi XIX wieku pochłonęły kolejno pięć nowo zbudowanych miast.

Mieszkańcy Saint John’s znosili te katastrofy ze zdumiewającym spokojem. Żartowali, że zaczynają się denerwować dopiero, kiedy przez dłuższy czas nie widzą ognia. Reagowali zawsze w ten sam sposób: kiedy dogasał żar, szli do lasu naścinać patyków i budowali nowe miasto, równie łatwopalne jak poprzednie.

Uparte, drewniane miasteczko, na które teraz patrzyłem, powstało w 1892 roku na zgliszczach rybackich szop. Nieliczne budynki przetrwały piekło: wzniesiona z cegieł i kamieni katedra, forty i rezydencja gubernatora. Miasto powinno było wyciągnąć z tego jakieś wnioski na przyszłość, ale jego mieszkańcy nie chcieli o niczym słyszeć; lubili domy z desek na nakładkę, ochlapane farbą, tak jak statki, na których tu przypłynęli. I najogólniej mówiąc, dzisiejsze Saint John’s tak właśnie wygląda – jak flota łodzi rybackich cumująca na wzgórzu.

Grenfell nie zamierzał pozwolić, by pożar Saint John’s przytłumił ogień jego własnej wiary.

Pożar zniszczył tysiące domów, pozostawiając bez dachu nad głową dwanaście tysięcy osób, ale Grenfell niewiele mógł na to poradzić. Straty w ludziach były nieduże (trzy ofiary śmiertelne i trochę poparzeń), zresztą mieszkańcy miasta mieli własne sposoby radzenia sobie z kryzysem, często żenująco nieuczciwe. Wśród szalejących płomieni i fruwających w powietrzu płonących gontów, które podpalały sąsiednie budynki, kwitł biznes: na walce z pożarem zarabiali rozmaitego autoramentu ratownicy mienia, szabrownicy i polewacze. Grenfell nie miał tam nic do roboty. Wcisnął się w „dopasowany tweedowy strój myśliwski” i poszedł na ryby.

Tydzień później Morze Labradorskie odtajało na tyle, by wpuścić „Alberta” do portu. W tym czasie Grenfell był już na Labradorze („w dole na północy”, jak mówią miejscowi^7), gdzie spędził dwa miesiące. To, co tam zobaczył, utwierdziło go w jego powołaniu. Nareszcie znalazł cierpienie współmierne do jego entuzjazmu – pięć tysięcy wychudzonych osadników, do których w sezonie połowów dołączało trzydzieści tysięcy równie chuderlawych rybaków z Nowej Fundlandii. Oto ludzie, którzy go potrzebują: głodni, mniej więcej chrześcijanie, zdolni do okazywania wdzięczności.

Grenfell rozważył możliwości. Choć formalnie Labrador stanowił dominium Nowej Fundlandii, nie był reprezentowany we władzach w Saint John’s i nosił wszelkie znamiona porzucenia. Obywał się bez dróg, lekarzy, gubernatora i sprawiedliwości. Zgwałcona panna z rybackiej wioski nie mogła liczyć na opiekę przedstawicieli prawa i często umierała bez opieki akuszerki. W okresach głodu łatwiej było zabić dziecko, niż je wykarmić. Pomoc rozdzielano siekierą.

W wyobraźni Grenfella dojrzewał kolosalny projekt. Jego ambicja, do tego momentu działająca na oślep, wreszcie znalazła ujście w konkretnym przedsięwzięciu. Przekonanie Mission for Deep Sea Fishermen będzie wymagało trochę wysiłku, ale po swojej stronie miał kupców w Saint John’s. Zdrowi rybacy to więcej ryb. Poza tym Grenfell był oryginałem naprawdę gotowym przeprowadzić to, co zapowiedział.

Można się też było odwołać do patriotyzmu. Grenfell postanowił wrócić do domu i zmobilizować do pomocy rodaków. Matka Ojczyzna pospieszy na ratunek.

7

Wielcy żeglarze umarliby ze śmiechu, gdyby usłyszeli, że ktoś nazywa Anglię Matką Ojczyzną.

Powszechnie wiadomo, że przy poczęciu Nowej Fundlandii byli wszyscy: Hiszpanie, Normandczycy, Portugalczycy, Genueńczycy i oczywiście przebiegli Baskowie. Według jednej z teorii pierwszym Europejczykiem, który przywiosłował w te strony, był Irlandczyk – święty Brendan w swojej odwróconej chacie. Dla tych, którzy upierają się, by porównywać odkrywanie do rodzicielstwa, Nowa Fundlandia jest barwnie nieślubnym dzieckiem.

W sensie politycznym zasługa odkrycia wyspy przypadła Giovanniemu Cabotowi (chociaż od wielu lat kto tylko mógł, łowił dorsze na jej wodach). To bardzo zgrabne rozwiązanie, bo wszystkim daje współudział w chwale. Caboto urodził się w Genui, wychował w Wenecji, dorobił w Hiszpanii i pływał pod angielską banderą; jednym słowem – stanowił wczesny prototyp obywatela Europy. Nawet mieszkańcy Wysp Normandzkich uważali go za swojaka.

Poza tym nie potrafiłem dopatrzyć się w wyprawie z 1497 roku większego sensu.

Wydaje się, że John Cabot szukał krótszej drogi do Cipango (Japonii) albo Cham (Chin). Spodziewając się, że podróż będzie długa, zabrał ze sobą fryzjera. Po trzydziestu pięciu dniach żeglugi, w dniu świętego Jana, załoga „Matthew” dostrzegła w oddali ziemię. Lękając się, że może zostać zjedzony, Cabot wyskoczył na ląd, wetknął flagę i pospiesznie odpłynął do domu. Choć nie było to dokładnie Cipango, rozbawiony król Henryk VII dał Cabotowi – „temu, który odkrył Nową Wyspę” – dziesięć funtów.

Sława uderzyła Cabotowi do głowy. Choć miał bardzo niewiele na poparcie tej tezy, uwierzył, że znalazł brzegi „ziemi Chan”. Mianował się Wielkim Hrabią nowych terytoriów i zaczął rozdawać przyjaciołom latyfundia oraz fundować biskupstwa. „Zobaczycie – przechwalał się – przywiozę korzenie i złoto”. Postanowił, że podczas następnej wyprawy będzie śmielej poczynał sobie z tubylcami (o ile jakichś napotka). Wyruszył w następnym roku, tym razem zabierając ze sobą dary: „grube płótno, kapelusze i koronki”. I nikt go więcej nie widział.

Dopisanie zakończenia sagi spadło na jego syna Sebastiana. Chociaż zwykle potrafił kłamać z wielkim entuzjazmem, jego podróże na „nowo odkrytą wyspę” dostarczają kiepściutkiej lektury (ostatnia wyprawa kończy się kolejnym atakiem nerwowym i „spietraniem” załogi). Jednakże w 1501 roku Sebastian przywiózł trzech dzikusów: „odziewali się oni w zwierzęce skóry, spożywali surowe mięso i posługiwali mową, której nikt pojąć nie potrafił”. Przyprowadził ich do pałacu westminsterskiego i sprezentował królowi, monarcha zaś przez jakiś czas traktował ich jak ulubione zwierzątka. Kiedy jednak po dwóch latach nauczyli się ubierać jak Anglicy, ich urok zaczął blednąć.

Przygody Cabota nie należą do najciekawszych. Nowofundlandzki historyk Daniel Woodley Prowse, znany z twardego stąpania po ziemi, zauważył, że cała ta opowieść jest „nudna jak dziennik pokładowy pogłębiarki”. Innych badaczy frustrowało, że nie wiadomo, gdzie konkretnie Sebastian przybił do brzegu (ani czy w ogóle do niego dotarł). Brak twardych faktów doprowadzał czasem do utraty poczucia rzeczywistości, co się przytrafiło na przykład burmistrzowi Saint John’s w 1930 roku.

– Cabot wylądował dokładnie  w   t y m   m i e j s c u!  – ryknął. – Tutaj, w tym cholernym porcie!

Zszedłem na dół, zobaczyć, co go popchnęło do takiej konkluzji.

8

Mieszkańcy Saint John’s bardzo lubią swój port – choć dawno już nie wydarzyło się tam nic dramatycznego.

– Kiedyś to tu był  ś c i s k… – mawiali.

– Nie można się było ruszyć…

– Każda szycha stąd do nieskończoności…

W porcie cumowało kilka łodzi do połowu krabów i draggery, nad którymi krążyły stada mew. Czasem zawijały okręty wojenne, tankowce i statki badawcze szukających zleceń oceanografów. Ale teraz, po skończonym sezonie, łodzie przy nabrzeżu miały zmęczony wygląd, jakby marzyły o długiej, zardzewiałej drzemce. Nawet w ich nazwach pobrzmiewało echo gwiazdkowej pantomimy z dawnych dni: „Northern Princess”, „Funk Island Banker” i mała, staroświecka „Sibyl”. Od czasu do czasu pojawiała się między nimi jakaś gruba szycha, liniowiec z Nowego Jorku albo statek z Miami z teatrem na pokładzie i przez kilka dni krajobraz portu urozmaicały kominy i palmy w doniczkach. W końcu, zaspokoiwszy ciekawość, gość zbierał swoje szpeje i schodził ze sceny, odpływając przez The Narrows.

Miasto robiło, co mogło, by wypełnić opustoszałą scenę. Ktoś postawił na nabrzeżu wagon kolejowy i zawadiacką angielską budkę telefoniczną. „Hale”, gdzie niegdyś solono ryby, występowały w nowej roli, użyczając powierzchni sklepom kuśnierskim i wykwintnej gastronomii, chociaż w wilgotne dni – tak przynajmniej mówiono – nadal czuć tam było dorszem. Wzdłuż przystani stały tablice historyczne, reklamujące przedstawienia, które dawno już zeszły z afisza – statki do polowań na foki, tysiącami cumujące na lodzie; pancerniki w dniach koronacji; transportowce zmierzające Bóg jeden wie dokąd; frachtowce z trudem zawijające do portu i węglowce, ciągnące za sobą smugę brudu. Dwie ulice wyżej wspominali je starzy pijacy o twarzach wypolerowanych przez słony wiatr.

– Kiedyś opowiadano tutaj najlepsze kłamstwa na świecie – wzdychali.

Miasto rozpełzało się od portu w górę, rozkładając na skałach.

– Jak amfiteatr – zasugerowałem.

– Zgadza się – odparł jeden z oldboyów. – Najlepsze przedstawienie, jakie można obejrzeć za darmo!

Jego kumpel („śmiech mewy, pragnienie wieloryba”) zabuczał z dezaprobatą.

– To czemu tkwisz na tanich miejscach na samej górze, pieprzony ciulu?!

– Chrzań się, Tommy Doyle, ty worku gówna!

Tommy Mewa miał rację. Najlepsze miejsca były na dole, przy samych rybach. Na Water Street zachowały się nawet budynki z cegły i domy towarowe („najstarsza ulica handlowa obu Ameryk” – brzmiało kolejne łgarstwo). Od zawsze był to rewir The Quality, chociaż dzisiaj wyższe sfery musiały się przepychać z hołotą przygnaną przez morze: salonem tatuażu Czarna Róża i stawiającą tarota wróżką (nie mówiąc o Billy’s Show Bar). Ślady dawnej wykwintności wciąż jednak były widoczne.

„Witajcie – głosiły plakaty – na Kanadyjskim Festiwalu Głuchoniemych”.

Jedną ulicę wyżej, na Duckworth Street, gnieździły się nieznacznie niższe formy życia: solaria, kancelarie prawnicze i indyjska restauracja. Godzinami myszkowałem po tej okolicy. Sklepy ze starociami opowiadały historię Nowej Fundlandii za pomocą starych puszek po herbatnikach i stylowych butelek na mleko. Najciekawszą ofertę miał The Curiosity Shop^8, którego nazwa nie tylko nie była gołosłowną przechwałką, lecz stanowiła wręcz niedomówienie. To chyba jedyne miejsce na świecie, gdzie taką masę wyposażenia radzieckiej marynarki wojennej udało się wcisnąć w tak ciasną przestrzeń. Były tam flagi, godła, klucze francuskie, baretki orderów, drelichy z płótna żaglowego i zawieszenia kardanowe. Właścicielka wcale nie miała ochoty się tego wszystkiego pozbywać.

– Kochani chłopcy – powiedziała, ukazując wielkie, połamane zęby. – Ogołocili dla mnie swoje okręty. Uwielbiałam ich  w s z y s t k i c h.

W miarę jak wspinałem się pod górę, kolory nabierały intensywności. Wyżej biedni i trochę bogatsi żyli w rozrzutnej harmonii: i jedni, i drudzy mieszkali w teatralnych dekoracjach barwy fuksji, maliny, bananów i turkusa. Można było odnieść wrażenie, że górna część Saint John’s została wybudowana na pokaz – choć nie na zawsze. Nic tam nie miało trwałego wyglądu. Zdarzało się, tak słyszałem, że kościół garnizonowy po prostu urywał się z cumy i dryfował przez chwilę po okolicy, dopóki wiatr nie przygnał go z powrotem na miejsce. Wszyscy tu mieli trudności z trzymaniem się kursu. Dla tych, którzy mogli sobie na to pozwolić, były dachy ze szczytami, ornamenty geometryczne i zakręcone rezydencje o nazwach w rodzaju „Southcotts”. Biednym pozostawało Miasto Królików – nazwa mówi sama za siebie.

Ten dziwnie urokliwy ludzki przekładaniec przecinały pionowe ślizgawki. Asfaltowa nawierzchnia i biegnące bokiem poręcze nie zmieniły ich charakteru; nadal były stromym zjazdem na łeb na szyję, prosto do jakiejś zatoczki. Przy dobrym lodzie można by się w mgnieniu oka znaleźć z powrotem w porcie.

Co to wszystko miało wspólnego z Cabotem? Uznałem, że niewiele, oprócz potężnej dawki żywiołowości. Burmistrz skorzystał po prostu z przysługującego mu prawa do teatralności.

*

W czasie mojej pierwszej wizyty w Saint John’s, w zimie, w porcie stał portugalski trawler. Jego załoga składała się z krzepkich mężczyzn, którzy spędzili Wielki Tydzień, chodząc na nabożeństwa do bazyliki i kopiąc na nabrzeżu piłkę. Kiedy patrzyłem, jak odbierają z ciężarówek niezliczone skrzynki wina i świeżej rukoli, wydawali mi się fascynująco egzotyczni, nawet w takim mieście jak to.

– W Saint John’s Portugalczycy czują się jak u siebie – powiedzieli mi w Duke of Duckworth. – Przypływają tu od wielu lat…

– Od  p i ę c i u s e t!

Zebrani pokiwali głowami, jakby przypominali sobie dawne dzieje.

– Czasem były z nimi problemy…

– Ale nigdy nie wyrzynaliśmy się nawzajem.

Tak właśnie myślałem. Portugalczycy nigdy nie napadli na Nową Fundlandię – za to pierwsi ją opisali. W 1501 roku, gdy Brytyjczycy wciąż jeszcze nie mogli się zdecydować, co zrobić z „nowo odkrytą wyspą”, Gaspar Cortereal był już na lądzie, oglądając drzewa i szacując zasobność ławic. Nawet do kwestii niewolników podszedł ambitniej niż Cabot. Wysłał do Portugalii pięćdziesięciu siedmiu proporcjonalnie zbudowanych, zielonookich dzikusów, a sam odpłynął w przeciwnym kierunku i utonął. Lizbonie to wystarczyło. Już w następnym roku Terra Nova do Bacalhau (Nowa Ziemia Solonego Dorsza), pojawiła się na mapach jako posiadłość Portugalii. Jak stwierdził Mark Kurlansky w kapitalnej biografii ryby, Dorsz. Ryba, która zmieniła świat, dla portugalskiej Nowej Fundlandii początek XVI wieku był niczym gorączka złota.

Zauważyłem, że ambicje Portugalczyków pozostawiły trwały ślad na mapie. Na jej zachodnim krańcu leżała Cà nada – Ziemia Kompletnie Niczego – dosłownie „nie ma tam nic”, co mogłoby zainteresować pierwszych przybyszów z Europy. Za to na Nowej Fundlandii Europejczycy znaleźli nadzieję, fortunę, dorsze i dziewice: Cabo de Espera (dzisiejszy Cape Spear), Fortuna (dziś Fortune), Bacalhau (Baccalieu) i Virgems (Burgeo). Tylko Vianna i Aveiro wysyłały na Nową Fundlandię blisko trzysta statków rocznie, które wracały pełne po burty dorszy.

– Znaleźli nas, nie ma co, i te pieprzone ryby!

Aż tu nagle, gdy historia Nowej Fundlandii zaczęła nabierać zdecydowanie portugalskiego posmaku, któż przepłynął trzeciego sierpnia 1583 roku przez The Narrows, jeśli nie największy bufon, jakiego zrodziła Anglia? Mowa o sir Humfreyu Gilbercie, który przybył na wyspę w towarzystwie trupy minstreli, zespołu tańca ludowego i węgierskiego poety nazwiskiem Stephanus Parmenius.

9

Opowieść Parmeniusa to historia wspaniałego poematu, który nigdy nie powstał, i wyprawy po złote runo, przeklętej przez Bogów.

„Przyszedłem na świat w barbarzyńskiej niewoli Imperium Osmańskiego – pisał – ale moi rodzice, dzięki Bogu, byli chrześcijanami”.

W 1579 roku mniej więcej dwudziestopięcioletni wówczas Stephanus opuścił podupadającą pod rządami paszy Budę i wyruszył w podróż, by dowiedzieć się czegoś więcej o renesansie. Uznał, że przyszłość należy do kalwinizmu. Objeżdżał europejskie uniwersytety, w Zurychu chłonął nauki Zwinglego, w Bolonii prawo, a we Florencji piękno. Latem 1581 roku został zaproszony do Oksfordu, gdzie podjął studia w Christ Church^9.

Nikt nie miał wątpliwości, że Parmeniusowi pisana jest wspaniała przyszłość. Mimo dziwacznego akcentu został przyjęty do kompanii wpływowych intelektualistów: humanistów, genialnych uchodźców i uciekających przed inkwizycją heretyków. W Oksfordzie tkwił – dosłownie – w gąszczu mądrości. Nawet łoże dzielił z geniuszem, Richardem Hakluytem, światełkiem przewodnim „literatury geograficznych spekulacji”. Hakluyt kończył właśnie swoje arcydzieło, Divers Voyages Touching the Discoverie of America [Rozmaite podróże związane z odkryciem Ameryki], i w ramach zapłaty za gościnę Parmenius pomagał mu wygładzić tekst. Praca ta sprawiała mu czystą rozkosz.

„Żadne położenie, żadni ludzie, żadne państwo nie dostarczyły mi tyle radości – unosił się zachwytem – co Twoja Brytania”.

Potrzebował jeszcze tylko odpowiednio ważkiego przedsięwzięcia, które pozwoliłoby w pełni ujawnić się jego niewątpliwym talentom. Właśnie się za czymś takim rozglądał, gdy przedstawiono go sir Humfreyowi Gilbertowi, który szczęśliwym zbiegiem okoliczności szukał akurat poety, gotowego towarzyszyć mu w wyprawie na podbój Nowego Świata. Marzyła mu się epopeja, najchętniej po łacinie, która przyniosłaby mu sławę Jazona albo Odyseusza. Parmenius wydawał się odpowiednim kandydatem do roli jej autora.

Poeta, mile połechtany tą propozycją, przyłączył się do wyprawy, co okazało się wielkim błędem.

Sir Humfrey nie był może skończonym osłem, jednak jego pomysły zwykle przeradzały się w farsę. Nie brakowało mu odwagi, wyglądał imponująco w dubletach i kryzach, ale nie potrafił przewidzieć konsekwencji wybuchów własnego entuzjazmu. Zbyt chętnie hołdował dziwacznym rodowym dewizom, głoszącym wyższość śmierci nad elastycznością działania. Chociaż nadawało to jego przedsięwzięciom rys pewnego fatalizmu, w ludziach z najbliższego otoczenia, marynarzach, dworzanach i wierzycielach, budziło przerażenie. O dziwo, zwykle nie zauważano, że jest „rozrzutny, niecierpliwy, pozbawiony zdolności i niegodzien zaufania”, dopóki nie było za późno. Parmenius nie należał tu do wyjątków.

Tylko królowa sir Humfreya, Elżbieta I, przeczuwała nadciągające kłopoty. Wiedziała, że od dziesięciu lat sir Humfrey nieustannie pakuje się w tarapaty. Był czarującym fircykiem (któremu od czasu do czasu rzucała jakąś błyskotkę), ale miał również zadziwiający talent do wywoływania katastrof. Roztrwonił majątek żony na zabawę w alchemika, a w sprawach morza, jak zauważyła Elżbieta, „słynął z tego, że mu się nie wiedzie”. Jeszcze gorzej powiodło mu się z irlandzkimi wodzami. Oznajmił: „szkoda uszu mego psa na słuchanie tego, co najszlachetniejsi z nich mają do powiedzenia”, i porzucając dyplomację, poucinał im głowy, które zatknął następnie na kijach wokół swego namiotu. Królowa Elżbieta nie potrzebowała takich teatralnych gestów.

Największe zagrożenie sir Humfrey stanowił jednak jako żeglarz i odkrywca. Jego przygody finansował sir Richard Grenville, przodek Wilfreda, co również nie wróżyło najlepiej. Rozwaga toczyła nieustający bój z dumą. Od początku wszystko szło nie tak. Pierwsza podróż, którą przedsięwziął sir Humfrey w 1578 roku z zamiarem rozwalenia kilku hiszpańskich łbów i przyłączenia Ameryki do imperium brytyjskiego, zakończyła się fiaskiem, i to zupełnie gdzie indziej – na Wyspach Zielonego Przylądka. Dokładnie przemyślawszy niepowodzenie, sir Humfrey doszedł do wniosku, że zawiniła nadmierna skromność. Następną wyprawę zaplanował z prawdziwym rozmachem.

Parmenius uczestniczył w przygotowaniach jako nadworny poeta, opisując je w mowie wiązanej. Jego De Navigatione [O żeglowaniu] opowiada o Złotym Rycerzu, który niesie oświecenie i ład do pogrążonego w mrokach barbarzyństwa Nowego Świata. Za wydanie poematu sir Humfrey zapłacił naturalnie z własnej kieszeni. I to w zasadzie było wszystko, za co zapłacił. Narzekał, że jest na minusie, „co dzień nękany aresztami, egzekucjami i banicjami, zmuszony imać się sposobów i sprzedawać suknie pani żony”. Aby sfinansować wyprawę, musiał rozprzedać Amerykę, nie czekając, aż ją faktycznie podbije. Sir Philip Sydney otrzymał trzy miliony akrów, a doktor Dee dostał Labrador.

W końcu udało się zebrać trupę. Pięć okrętów zabrało dwustu sześćdziesięciu marynarzy (głównie piratów) oraz niemieckiego górnika, zatrudnionego w charakterze specjalisty od wydobycia złota. Najęto minstreli, którzy mieli zapewnić „muzykę rozmaitego rodzaju” dla uprzyjemnienia trudów i wysiłków podróży. Po namyśle sir Humfrey dokooptował zespół obrzędowego tańca ludowego morris, razem z konikiem na kiju i innymi „majowymi pomysłami”, by „wzbudzić zachwyt dzikusów, których zamierzamy podbić wszelkimi szlachetnymi środkami, jakie będą nam dostępne”. Jedenastego czerwca 1583 roku flotylla wyruszyła na rozrywkową konkwistę Nowej Fundlandii. Odbili od brzegu nieco wcześniej, niż planowali, bo załoga zdążyła już zjeść połowę zapasów.

Podczas przeprawy przez Atlantyk Parmenius robił dobrą minę do złej gry. Podróż, która powinna była zająć trzydzieści dni, trwała pięćdziesiąt. Drugiego dnia jeden ze statków zawrócił z ciężkim przypadkiem „fluksji”, czyli zbiorowej biegunki. „Swallow”, na którym płynął poeta, zgubił się w nowofundlandzkiej mgle; powróciwszy do pirackich obyczajów, głodująca załoga zdobyła ładunek wina. Po kilku dniach krępującej hulanki Parmenius z radością dołączył do reszty wlokącej się flotylli. Razem wpłynęli w The Narrows.

Ku rozczarowaniu poety w porcie tłoczyły się statki rybaków, którzy przybyli tam przed nimi i teraz witali ich bez wyraźnego zachwytu. Oprócz Anglików byli tam także Francuzi i Portugalczycy. Konkwista nie zrobiła na nich żadnego wrażenia. Triumfalne wpłynięcie flotylli Złotego Rycerza przerwał przykry wypadek „Delight”, który wpadł na Pancake Rock. Rybacy musieli ściągnąć statek ze skały, co mocno nadwątliło autorytet sir Humfreya. Gdyby nie działa pokładowe, niewykluczone, że odprowadzany pogardliwymi gwizdami wybawicieli zawróciłby jak niepyszny do Plymouth (pozostawiając Amerykę na pastwę okrutnego losu). Na szczęście do tego nie doszło; sir Humfrey zszedł na ląd i zaczął się panoszyć.

Rządzenie nie szło mu lepiej niż alchemia.

Pierwszą trudnością, z jaką musiał się zmierzyć, było zwyczajne rozczarowanie; Arkadia okazała się znacznie mniej niebiańska, niż się spodziewał („szkaradne skały i góry, nieokryte drzewami”). Rozczarowani marynarze wkrótce zaczęli go opuszczać. Piraci ukradli statek i próbowali urwać się do domu. Inni uciekali do tundry. Kilku powaliła biegunka. Nawet Parmenius doświadczał uczucia pustki.

„Cóż mam rzec, mój zacny Hakluycie – napisał w liście do przyjaciela – kiedy nie widzę tu nic prócz pustkowia?”

Drugim problemem sir Humfreya była pustka innego rodzaju, nad wyprawą zawisło bowiem widmo głodu. Z braku lepszej alternatywy przystąpił do rozparcelowywania kolonii. Mając tyle armat, nietrudno było znaleźć chętnych. Saint John’s zostało sprzedane rybakom za marmoladę i dzbany oliwy.

Trzeciego dnia w porcie z wielką pompą obwieszczono najnowsze prawa Ameryki. „Każdemu, kto wypowie słowa uwłaczające Jej Wysokości – obwieścił sir Humfrey – utnie się uszy”.

Nikt się nie sprzeciwiał. Rybacy musieli czuć, że ten cyrk nie potrwa długo.

Nie pomylili się. Złoty Rycerz i jego trubadurzy spędzili w Saint John’s siedemnaście dni. Nie znaleźli tam nic ekscytującego oprócz „Piscium inexhausta copia”, jak napisał Parmenius: „Niewyczerpanej ilości ryb”. Większość zebranych przez nich informacji pochodziła od rybaków: białe niedźwiedzie zimą i góry lodowe przez cały rok. Anglosas nie miał szczęścia; znalazł trochę błyszczącego piasku, ale ani odrobiny złota. Sir Humfrey postanowił popłynąć na południe i podbić jakiś cieplejszy ląd.

Tym razem nie starczyło ludzi, by obsadzić „Swallow”, więc sir Humfrey zostawił statek w porcie. Parmenius podróżował na pokładzie „Delight”, razem z minstrelami i piaskiem. Kierowali się na południe. Wkrótce posłyszeli we mgle dziwne głosy i zaczęli widzieć zjawy, które „wystraszyły marynarzy przy sterze”. Może zjedli za dużo marmolady. A może to naprawdę eskorta duchów, które prowadziły ich z Nowego na Tamten Świat.

Nazajutrz „Delight” zderzył się z południowym wybrzeżem.

Muzykanci grali do końca, „tak jak łabędź przed śmiercią śpiewa swą pieśń”. „Delight” rozpadł się na kawałki przy dźwiękach ostatniego, gromkiego refrenu trąb, bębnów, piszczałek i kornetów, przeradzającego się w „smętne podzwonne”. Katastrofę przeżyło tylko szesnastu ludzi. Prawie osiemdziesięciu, w tym Parmeniusa, pochłonęły fale.

Nowa Fundlandia zyskała pierwszego zmarłego poetę, ale wszyscy pozostali byli na minusie. Węgry straciły swojego Camõesa, Anglia epopeję, a sir Humfrey piasek, który miał mu przynieść bogactwo. Cały następny dzień spędził, tłukąc „z wielkiego gniewu” chłopca okrętowego, a potem popłynął do domu. Jest miarą jego wielkości, że nawet w takich okolicznościach pozwolił, by górę wzięła duma. Kiedy dotarła do niego plotka, że rzekomo boi się morza, wsiadł na pokład „Squirrel”, „nędznej dziesięciotonowej barkentyny”, by wyruszyć z powrotem na północ. Współcześni uznali tę podróż za dowód piramidalnej głupoty, przykładania większej wagi „do czczych pogłosek niż do własnego życia”. Przyniosła mu też zgubę.

Po kilku dniach rejsu „Squirrel” nabrał wody i poszedł na dno. Sir Humfreya, w stanie pełnego obłędu, widziano przy sterze, z książką w dłoni. Jego ostatnie słowa, najlepsze, jakie wypowiedział w całym swym życiu, stanowią wspaniałe zakończenie tej niewyśpiewanej sagi.

– Odwagi, moje zuchy! – zakrzyknął. – Jesteśmy blisko Nieba, jednako morzem, jak i lądem!

To powiedziawszy, Książę Ryb zsunął się w odmęty.

10

Doszedłem piechotą na Cape Spear, najdalej wysunięty na wschód przylądek Ameryki, i próbowałem wyobrazić sobie drogę powrotną do Anglii.

Mgła nie odpuszczała ani na chwilę. Maszerowałem wzdłuż lodowatego brzegu wyspy, po omacku odnajdując ścieżkę pośród zarośli i sadzawek fioletowej wody. W zagłębieniach wciąż jeszcze leżał śnieg, żałosne pacyny brei, kurczące się pod smagnięciami marcowego wiatru. Od czasu do czasu, daleko w dole, przez tłumiącą dźwięki watę mgły prześwitywały szare wody oceanu.

Dawni żeglarze uważali te mgły za ostatnią pozostałość po potopie Noego, wyziewy wielkiego lasu, butwiejącego głęboko w sercu wyspy. Niektórzy byli zdania, że należy podpalić Nową Fundlandię i uwolnić Atlantyk od oparów zgnilizny. Mgła budziła niepokój. Zakrywała ocean parawanem, była białą ciemnością, w której zamieszkiwały dziwne istoty. Niektóre z nich próbowały uwodzić marynarzy, jak pół kobieta, pół ryba, która w 1610 roku rzuciła się na Richarda Whitbourne’a, kapitana z Saint John’s. „Miała pozór niezwykłej piękności i proporcjonalne ciało, a głowę jej, na kształt włosów, oplatały niebieskie kosmyki”. Na szczęście ciekawość Whitbourne’a nie posunęła się dalej. Jeden z jego ludzi przyłożył paskudzie wiosłem i odpłynęła.

„Czy to była syrena, czy też nie – pisał z żalem Richard Whitbourne – pozostawiam osądowi waszmościów”.

Mgła uwodziła, doprowadzała do szaleństwa i powodowała katastrofy. Dno morza na odcinku pięciu kilometrów pomiędzy Cape Spear i Saint John’s zaściełają szczątki setek wraków. Co gorsza, czasem spowijała wybrzeże przez długie miesiące. „Jest mglisto – powiadają miejscowi – przez prawie pół roku. W niektóre dni nie widzisz własnych stóp”.

Stałem na Cape Spear, pod latarnią morską skonstruowaną w Szkocji, podziwiając zamazany widok. Kraniec świata rozmył się do zupełnej utraty kształtów, horyzont zatarł; w pozbawionym głębi powietrzu unosiły się bezbarwne, połyskujące na mrozie kłaczki. Dziwna wydała mi się myśl, że co dzień rano z tego tumanu rodzi się pierwszy świt nad Ameryką, na długo przedtem zanim przedrze się do oddalonego o tysiąc dziewięćset kilometrów Nowego Jorku.

Wspiąłem się wyżej, czepiając dłońmi różowawoczarnej skały. Ze szczytu urwiska, znad popękanej krawędzi przylądka, spojrzałem w dół. Żeglarze szybko zorientowali się, że mgła nie ma nic wspólnego z gniciem. Wyjaśnienie zagadki znaleźli w bezsennym, marszczącym się morzu – które kipiało teraz, blade i rozwścieczone, dwieście metrów pode mną. Zrozumieli, że zimny arktyczny prąd, gęsty od wielkich brył lodu, zmienia się w opar, zderzając z cieplejszymi wodami tu, na południu. To osobliwe zjawisko, zwane Prądem Labradorskim, dziwnie zaburza rzeczywistość: sprowadza „białe niedźwiedzie” i „góry lodu” do samego Saint John’s, które leży przecież na tej samej szerokości geograficznej co Paryż.

Zresztą nie tylko białe niedźwiedzie i góry lodu. Prąd Labradorski odpowiada także za ryby: skrzące się ławice dorszy, tuczących się w zasobnych w pożywienie, czarnych, zimnych odmętach. Wyprawy morskie szybko przestały stawiać sobie za cel dotarcie do Cipango albo Siedmiu Złotych Miast – czy w ogóle do jakiegokolwiek konkretnego miejsca. Płynęły po złote runo. Sebastian Cabot obiecał Anglii największe rybne pastwiska świata, tak gęste od ryb, że spowalniały jego statek. Dorsze stanowiły łatwą zdobycz: wielkie, posępne stworzenia, zbyt łakome, by pomyśleć lub zanurkować. Wystarczyło wyrzucić za burtę kosz i wciągnąć na pokład rybie złoto. Jak było do przewidzenia, niebawem w ślad za Portugalczykami zaczęli tłumnie nadciągać Anglicy.

To nie ryby zaprzątały myśli Grenfella, gdy na jego rozkaz „Albert” odbijał od brzegu, zanurzając się ponownie w mgłę. Przypuszczam też, że nie zajmowały go zbytnio również przez następne dwa tygodnie, kiedy statek pruł listopadowe fale w drodze powrotnej do Anglii. Jego wyprawa w 1892 roku kosztowała Misję dwa tysiące funtów – równowartość stu sześćdziesięciu sześciu małych łodzi motorowych. Grenfell musiał teraz przekonać MDSF, by wysłała go z powrotem przez Atlantyk razem z zespołem lekarzy, zapasem lekarstw i jego własną odmianą chrześcijańskiego gniewu.

O dziwo, udało mu się to bez większego trudu. Podobnie jak znalezienie lekarzy.

Pół roku później mój pradziadek doktor Eliot Curwen stał na peronie Dworca Paddington. Miał dwadzieścia siedem sztuk bagażu i wybierał się na Labrador.

11

Zdjęcia przywiezione przez Curwena z tamtej podróży fascynowały mnie od wczesnego dzieciństwa.

Są niesamowite, ale równie niesamowity jest fakt, że się w ogóle zachowały. Przetrwały stulecie katastrof: naloty bombowe, mole, szczenięta i trzy pokolenia lepkich dziecięcych paluszków. Ostatnią zniewagą, jaka je spotkała, była fala świńskiej gnojówki, która zalała miasteczko moich rodziców pewnego, niczym poza tym niewyróżniającego się dnia w 1999 roku. Album z nalepką „Labrador, 1893” dosłownie o centymetry uniknął cuchnącego potopu.

Chociaż czerwona okładka z cielęcej skóry jest dzisiaj miękka i spilśniona jak twarz pokryta warstwą osypującego się pudru, obrazki w środku są zdumiewająco żywe. Nie wiem, ile razy odbywałem tę podróż, w deszczowe popołudnia podczas przerw semestralnych i słotnych weekendów. Za każdym razem dostrzegałem nowe szczegóły: bose stopy urwisów w porcie Saint John’s; zegar na domu zbudowanym z kostek darni; ręce wytatuowane kopciem i łuskami śledzi; twarze Esquimaux, ciemne i błyszczące jak kasztany; elegancką kamizelkę mężczyzny, który zabił swoje żony; buty z foczej skóry na nogach członków orkiestry dętej.

Sekwencję otwierają sceny pożegnania. Curwenowie w kraju, czepki i uśmiechy, dziewięcioosobowa rodzina. Matka sprawia wrażenie słabej i kruchej; jej choroba martwiła Eliota i odwiodła go od wyjazdu do Chin. Na Labradorze będzie bliżej domu. Aby jeszcze zmniejszyć tę odległość, będzie codziennie pisał do swoich bliskich w formie dziennika. Pakując kolejne zeszyty, by wysłać je do Anglii razem z rysunkami i łodyżkami chrobotka reniferowego, za każdym razem dopisze na końcu „Dobranoc wszystkim…”. One również przetrwały wojnę i gnojówkę; omszałe litery na cieniutkich, półprzezroczystych kartkach.

Kolejne zdjęcia ukazują „Alberta”. Curwen wsiada na pokład w Bristolu. Lśniąca mahoniowa stolarka, książki zabezpieczone przed spadnięciem, podwieszane koje, stół operacyjny, talerz herbatników na ceratowym obrusie. Powiewając wstążkami i chorągiewkami, statek odpływa do Swansea. Nie miał zwyczaju przemieszczać się cicho i dyskretnie. Odbijał od brzegu i zawijał do portu w blasku rac i flar, przy wtórze donośnych wystrzałów z dział pokładowych. Podobnie jak Grenfell „Albert” lubił zwracać na siebie uwagę.

Plan pokładu „Alberta” naszkicowany przez Curwena

Dołącza do nich superintendent, w marynarskim swetrze z odznaką reprezentacji sportowej Oksfordu; pozuje do zdjęcia, patrząc skromnie w punkt za kamerą. Grenfell sprawia wrażenie zmęczonego. Ma za sobą pracowite pół roku – objeżdżał kraj z wykładami, sprzedawał inuickie pamiątki na molo w Yarmouth, dwoił się i troił, zbierając fundusze na swój labradorski projekt. Mostyn House ofiarował łóżko.

Dalej jest fotografia grupowa: Curwen, Grenfell, australijski lekarz o nazwisku Bobardt, kucharz nazywany Piecrustem, bosman Sails^10 i kapitan Joseph Trezise. Z twarzy tego ostatniego bije nienawiść do morza. Kiedyś Trezise kochał ocean, był nicponiem i przemycał rum. Ale stracił odwagę na lodowatych wodach u brzegów Nowej Fundlandii, po trzech dniach dryfowania w szalupie pełnej zamarzniętych trupów. Przez cały rejs dręczy go choroba morska, ma zapadnięte oczy i wystające stawy. Zostały mu tylko Bóg i ciężka praca. Grenfell odnosił się do kapitana z pogardą; „straszny tuman – pisał o nim – wiecznie trzęsący portkami”.

Trudno odgadnąć, co sądził o nich Curwen. Nie należał do ludzi wypowiadających otwarcie opinie na temat bliźnich, można się ich jedynie domyślać na podstawie rozmaitych niedopowiedzeń. Po części wynikało to z wychowania: w tamtych czasach rezerwę ceniono wyżej od ferowania ocen. Ale także wiązało się z jego charakterem: starał się raczej zrozumieć otaczający go świat, niż zmieniać go na swoje kopyto. Dotyczyło to zarówno miejsc, jak i ludzi, i często czyniło go powiernikiem mniej powściągliwych od niego. Curwena cechowała hermetyczna wręcz dyskrecja. Moja mama, która dobrze pamięta swojego dziadka, mówi, że tylko nietrwała interpunkcja gestów – lekkie uniesienie brwi albo parsknięcie – zdradzała jego prawdziwe uczucia.

Postój w Swansea. Grenfell nabywa nienadającą się do użytku łódź rzeczną, a Curwen rewolwer. W tamtych czasach podróżowano ze znacznie bardziej imponującym bagażem niż dzisiaj. Ja wziąłem ze sobą trochę ubrań, namiot, dmuchany materac, aparat fotograficzny, butelkę szkockiej i kilka kilogramów książek. Curwen wiózł marynarskie buty, płaszcz typu ulster, płaszcz skórzany (który wkrótce zostanie obszyty futrem piżmaka), kamizelki, strój wieczorowy, koszule nocne, pumpy „na włóczęgi po lądzie”, kuferek z lekarstwami, wielgachny aparat fotograficzny (wraz z pełnym oprzyrządowaniem do wywoływania klisz), kapelusz z tweedu, strzelbę i skrzynkę „eksplodujących pocisków”.

„Drugiego czerwca 1893 – wypływamy w morze”.

Migawki z następnych trzech tygodni: rzucanie harpunami w morświny; mecz krykieta; Grenfell wyskakuje za burtę w pogoni za piłką; wściekły Trezise przy węzłach i codziennych pomiarach; Piecrust uderza w gong, wzywając na obiad (peklowana wołowina z puszki z przyprawami); zakonserwowany w słoju maskonur; gra w rzucanie pierścieniem i pokładowa orkiestra. Potem pojawiają się mgła i lód i nastrój się zmienia. Trezise nie schodzi teraz z mostka. Z mgły wynurza się góra lodowa, wypełniając kadr zastygłą sepią niebotycznych zboczy.

Powoli posuwają się do przodu – gdzieś z lewej majaczy Cape Spear – aż wreszcie mgła rozrzedza się u wejścia do The Narrows.

Ostatnie ujęcie z tej podróży przedstawia Saint John’s. Miasto rozmazane po wzgórzach, strome uliczki pokryte breją tłustych, czarnych popiołów. Z domów pozostały tylko kominy – las osmalonych kikutów. Rozróżniam bazylikę i anglikańską katedrę, puste transepty wpatrują się w niebo przez poczerniałe żebrowanie. Ogień jeszcze nie wygasł; teraz płonie tundra, niebo nad miastem spowijają opary barwy miedzi.

„Saint John’s – zanotował Curwen – wygląda jak po bombardowaniu”.

„Albert” cumuje między HMS „Blake” i HMS „Cleopatra” („ogromnymi, zabójczymi maszynami”) i natychmiast, nie wiadomo skąd, ściągają tłumnie mieszkańcy Saint John’s. Do tej chwili pewien niepokój budził widok zgliszcz. Teraz Curwen musi stawić czoła bardziej zatrważającemu zjawisku: pogorzelcom. Nawet w najlepszych czasach obywatele tego miasta zachowują się nieprzewidywalnie.

Pradziadek schodzi na brzeg w blasku skwierczących rac.

12

Podczas mojego pierwszego pobytu w Saint John’s, w Wielkanoc, mieszkałem kilka ulic nad pomostami wyładunkowymi. Curwen poznał ten obszar jako pole sadzy, ale już w następnym, 1894 roku Gower Street niespodziewanie i żywiołowo wkroczyła na scenę. Domy przypominały wyglądem te, do których przywykłem w Londynie, tyle że były zbudowane wyłącznie z sośniny, szmat oraz papieru smołowanego i pomalowane jak kutry. Do każdego z nich przylegał z tyłu malutki, ciemny las, który zaciekle próbowały odzyskać rozmaite mięsożerne stworzenia o długim futrze i ostrych pazurach.

Niektóre z tych domów miały pokoje do wynajęcia. Najbardziej okazałe podawały się za „domy gościnności” (co nieodmiennie śmieszyło Europejczyków) i wymyślały sobie uwodzicielskie nazwy, czasem milusie (Przy Kominku), a czasem trącące desperacją (Och! Co za Widok!). Wybrałem Gospodę pod Kpiarzem, nie tyle dlatego, że nazwa dawała nadzieję na jakąś zabawną katastrofę, ile ze względu na oszałamiająco wiktoriański wystrój. W korytarzach leżały chodniki, były tam skórzane fotele, fazowane lustra i dzbanuszek do śmietanki na stole. Wyobraziłem sobie Curwena, jak stawia w korytarzu skrzynkę eksplodujących pocisków i odwiesza do szafy swoje pumpy.

Nie tylko dom miał wyraźne zacięcie dramatyczne. To samo mogłem powiedzieć o mojej gospodyni Bambi, atrakcyjnej kobiecie w dizajnerskim moro. Kiedy usłyszała, że jestem na tropie Grenfella, podskoczyła do biblioteczki i jęła przetrząsać ją w poszukiwaniu historii rodziny.

– Moja ciotka – wyjaśniła – była pielęgniarką w Misji.

Nie dane mi jednak było długo cieszyć się towarzystwem autentycznej grenfellianki. Parę minut później Bambi wybiegła z domu, załatwić jakąś sprawę. Musiało jej to zająć co najmniej trzy dni, ponieważ więcej jej nie widziałem. Faktycznie rzecz biorąc, od tego momentu w ogóle nie widziałem nikogo w Gospodzie pod Kpiarzem. Nie licząc jatki na podwórzu za domem, byłem zupełnie sam.

Samotność ta rozciągnęła się na większą część Gower Street. Przez pierwsze dwa dni nie spotkałem na ulicy żywej duszy. Możliwe, że nie był to typowy stan rzeczy dla tego miasta, posłużyło mi to jednak za ostrzeżenie, co mnie czeka w najbliższym czasie; chwilami odnosiłem wrażenie, że kolonizacja Saint John’s przez gatunek ludzki przechodzi ostry kryzys. Obwieszczenia radia Bambi tylko pogłębiały to złudzenie; z kontynentalnej części Kanady przechodziły po lodzie kojoty („Nasze dzieci są w niebezpieczeństwie”); od zachodu do miasta przegryzały się łosie.

„Do naszych stawów wróciły bobry”.

Podczas gdy zwierzęta wytrwale oblegały miasto, ja sam równie wytrwale polowałem na sąsiadów.

W końcu jednego znalazłem, wylegiwał się w podłużnej plamie zamarzniętego słońca na progu własnego domu. Jak się okazało, był mimem, rozmrażającym się przed letnim sezonem.

– Taa, chłopcze, myślałem, że będzie śnieżyć, ale jest w porządku.

Zapytałem go o pozostałych mieszkańców Gower Street.

– Ten tam to archeolog (po całych dniach ryje w skałach). Ci obok są z Pouch Cove…

Długi, siny palec wędrował od domu do domu.

– Ten ma schizofrenię, co rusz ląduje u czubków (wkrótce całkiem ocipieje, choć jeszcze o tym nie wie. Szkoda gościa). Tamten to glina. Ten w życiu nie zhańbił się pracą, a tamten to gnojek.

Z trudem nadążałem za tym rajdem po domach.

– Ta obok nic nie je, jest tak cholernie chuda, że czuć ją ze środka sikami. Ta za nią ma ósemkę bachorów, a  ż a d e n  z nich nie jest ani trochę podobny do jej starego… – Wyliczanka nabierała coraz szybszego tempa. – Nie żyje. Łysy. Dom gościnności. Dalej facet, co spadł ze schodów… – Palec doszedł prawie do końca ulicy. – Gościu od fioletowych drzwi miał laskę w Bay Bulls. Powiedział swojej żonie, że trzyma tam dragger… – Wyraźnie był to jego ulubiony kawałek. – Ja tam zawsze mówię, że nie można mieć i Kate, i Edith. Ale ten po drugiej stronie ulicy był jeszcze gorszy.

– Zna pan mnóstwo historii.

– Każdy lubi se poplotkować, no nie?

– Ale pan chyba wie  w s z y s t k o   w s z y s t k i c h?

Uśmiechnął się ze znużeniem.

– Taa, chłopcze. W Saint John’s nic się nie ukryje.

13

Już mnie nie dziwi, że pierwszy napotkany sąsiad miał takie wyczucie dramatu. Od tamtej pory często przychodziło mi na myśl, że Saint John’s przypomina teatr przejęty przez publiczność.

Każdy miał tu swoją kwestię, piosenkę albo skecz. Nieliczni przynosili swój repertuar do pubów i frytkarni, plakatując ściany zapowiedziami wchodzących na scenę przedstawień: Ucieczka, Uśmiech Mołotowa, Nie całkiem dźwiękowy, Królewskie bzykanko. Ale dla większości głośny, ekspansywny sposób wypowiedzi był kwestią instynktu, a przybysz z zewnątrz nie tyle osobliwością, ile widzem. Dramaty po prostu wysypywały się z ludzi, w komplecie z prologiem, sarkastycznymi uwagami z widowni, oklaskami i ukłonami po opadnięciu kurtyny. Już przejście przez odprawę celną okazało się niemożliwe bez wysłuchania ballady o latarni morskiej w Trepassey, wykonanej przy wtórze ryczącego oceanu. Nastolatki ubierały się jak gargulce, taksówkarze psioczyli na ocean, że nie ma w nim ryb. Nawet panienka w banku miała w zanadrzu opowieść o ogromnych psach i zaspach jak domy.

– Jeśli chce pan wiedzieć, co tu się  n a p r a w d ę  dzieje – dodała – niech pan zapyta starego burmistrza. Wie, gdzie są zakopane wszystkie trupy.

Nie było ucieczki przed zalewem komedianctwa. Według wspaniałej, mądrej Jan Morris Saint John’s ogłusza jak chlaśnięcie w twarz rybą. Miała szczęście, że to była jedna ryba. Mnie zaatakowały całe ławice. Opowieści zdawały się chodzić za mną krok w krok i ledwo uwolniłem się od jednej, zaraz napadała mnie druga. Najczęściej ludzie opowiadali o sobie, bardzo szybko, bardzo zabawnie i bez zauważalnych przerw na zaczerpnięcie oddechu. Saint John’s było miastem pozerów w stanie nieuleczalnej gadatliwości.

Tym, którym nie udało się mnie dopaść ani znaleźć żadnej innej widowni, pozostawało radio. Co rano aparat Bambi szczekał niczym stadko atlantyckich fok wykłócających się po irlandzku. VOCM („The Voice of Common Man”, Głos Zwykłego Człowieka) wyraźnie różnił się brzmieniem od stacji radiowych nadających z kontynentalnej części Kanady; wypowiedzi na antenie były gromkie, niepowściągliwe, anegdotyczne, ekstremalne i często po prostu kapitalne. Najlepsze skandale wybuchały w programie Open Line, chociaż nie tyle ważne było, żeby uwierzyć w historię, ile istotny był sposób, w jaki została opowiedziana. Role zawodowych ekspertów odgrywali artyści o mitycznej reputacji: Kapitan Korupcja, Milion Dolarów czy budząca postrach, zajadła jak fretka Marj (która prywatnie pracowała na kasie w Mieście Królików). Słuchacze najczęściej dzwonili w sprawie dorsza, głupoty rządu albo włoskich butów premiera. Od czasu do czasu pobrzmiewało jednak wyraźnym surrealizmem.

– Dzwonię – oznajmiła pewna kobieta – aby powiedzieć, że nie zostałam zamordowana, jak się chyba niektórym wydaje.

Współcześni mieszkańcy Saint John’s odziedziczyli żywiołowość po zwycięskich tancerzach morrisa. Bez przerwy domagali się uwagi. Nic dziwnego, że jedna z najtwardszych matadoras meksykańskich walk byków w latach sześćdziesiątych pochodziła właśnie z tego miasta. Kto wie, czy najcenniejszym atutem Carolyn Hayward nie była umiejętność znalezienia publiczności, która doceniła w niej przymioty przez nią samą uważane za naturalne: krzepę, nachalność i teatralność. Ciekawe, ilu innym wydaje się, że w iskrzącym się stroju paradują dumnie po arenie przy wtórze ogłuszających braw i okrzyków uwielbienia.

Nawet miejscy żebracy dawali z siebie wszystko. Tańczyli i śpiewali. Jeden dźwigał na plecach zwalisty garb bagaży z siedzącą na czubku chihuahua, która wyszczekiwała wskazówki niczym przewodnik słoni. Ale najlepszy ze wszystkich był chyba Papież z Szarego Papieru, w papieskich szatach z papieru pakowego i takąż mitrą na głowie.

– Nie pogrywaj ze mną, chłopcze – wymamrotał pod nosem. – Jestem pieprzonym papieżem.

W czasach Curwena teatr znajdował się jeszcze w rękach zawodowców.

Najwięksi trubadurzy pamiętani są do dzisiaj. Był Johnny Burke, ze swoim melonikiem, pamfletami i charakterystycznymi postaciami w rodzaju Flippera Smitha, który jadł foki i grasował po ulicach, powiewając wstążkami. Kto mógłby zapomnieć Profesora Danielle’a, „Wypożyczalnia kostiumów i nauka tańca”? Kiedy Grenfell i Curwen namawiali głodnych i zmarzniętych mieszkańców miasta do udziału w spotkaniach modlitewnych, Książę Orientu, w wełnianych rajtuzach i w greckim hełmie, grał przy pełnej sali. Nie było mowy, żeby ktoś taki jak  o n  mieszkał w domu z sosnowych desek i smołowanego papieru. Zbudował sobie Zamek Oktagonalny, prawdziwy pałac z lamety, muszelek i atłasu. Olśnił mieszkańców Saint John’s i kiedy w 1902 roku zmarł, tysiącami wylegli na ulice, by zobaczyć, jak jego „egipski” sarkofag sunie majestatycznie Forest Road w kierunku cmentarza.

Zmiany zapoczątkował pożar. Wszystkie teatry spłonęły. Od tej pory ludzie będą się gromadzili głównie na modlitwę. Jedyny nowy teatr, jaki powstanie, będzie się mieścił w budynku LSPU, związku robotników portowych (Longshoremen’s Protective Union). Raz próbowałem zdobyć bilety na Wieczór Trzech Króli.

– Nie, kochaniutki – usłyszałem – wszystkie bilety wyprzedane.

Wyprzedane do końca sezonu.

Mieszkańcy Saint John’s zostali więc bez teatru.

Jeśli nie liczyć stu tysięcy aktorów.

14

Gdy ja próbowałem oswoić się z ekscentrycznym przyjęciem, które spotkało mnie na Gower Street, Curwen znalazł sobie pierwszorzędną kwaterę z widokiem na samą scenę, dwie ulice niżej, na Devon Row.

W tej części portu do dziś widoczne są ślady dramatycznych zniszczeń: upiorne, pokryte popiołem wypalone parcele, niewypełnione przerwy w zabudowie i pagórki gruzu. Jakimś cudem Devon Row przetrwała burzę ognia. Dom pod numerem trzecim wyglądał niemal tak samo jak w dniu, kiedy wyprowadził się z niego Curwen: czerwone ceglane mury, brązowe drzwi i koronkowe firanki w oknach. Jakby pożar po prostu go nie zauważył.

Inaczej ułożyły się losy właściciela posesji, który zawdzięczał sławę raczej potworom niż cudom. Życie doktora Mosesa Harveya potoczyło się niezupełnie tak, jak planował. Przybył na Nową Fundlandię czterdzieści lat wcześniej, przywożąc na wyspę, rozdartą pomiędzy dogmat i schizmę, swoją własną, surową odmianę szkockiego prezbiterianizmu. Na szczęście od wpadnięcia w pułapkę fanatyzmu uratowała go bezbrzeżna ciekawość; interesował się wszystkim – od pierwotniaków po „atlantycki szlam”. Został Komisarzem Rybołówstwa, korespondentem Reutersa i „The Montreal Gazette” oraz autorem ponad dziewięciuset artykułów. Aż nagle, w 1873 roku, rozstąpiły się wody Zatoki Świętej Trójcy i wyskoczył z nich potwór Harveya, długi na osiem metrów i z dziobem jak papuga.

Curwen nie uronił z tej historii ani jednej macki czy przyssawki. Od lat Esquimaux z Labradoru ostrzegali przed straszliwymi istotami – Kraaken – o niezliczonych ramionach i głosie jak grzmot. Nikt im nie wierzył. Do czasu kiedy pewnego październikowego poranka jedno z tych stworzeń owinęło się wokół skifu Theophilusa Picco. Sytuację uratował syn kapitana. „Mężczyzn sparaliżował strach, gdy ujrzeli, że ich łódź wciągana jest pod wodę, lecz dziesięcioletni chłopiec odciął swoim nożem najpierw jedno, a potem drugie odnóże i gigantyczna kałamarnica zniknęła w chmurze sepii”. Z dwoma sześcioipółmetrowymi ramionami świat nagle stał się trochę bardziej dziwaczny. Pierwsze dostały psy Picco, drugie powędrowało do doktora Harveya.

Moment był idealny. W tym samym roku Juliusz Verne opublikował Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi. Ludzie pilnie potrzebowali gigantycznej kałamarnicy, a doktor Harvey miał taką – a raczej sporą jej część – w swojej wannie przy Devon Row. Przez długie lata budziła sensację, której echa nie umilkły do dzisiaj: potwór Harveya zachował po wsze czasy nazwę Architeuthis harveyi.

Curwen nie mógłby wymarzyć sobie lepszego gospodarza. W czasie, kiedy u niego mieszkał, Moses Harvey pisał pierwszy przewodnik po wyspie, opublikowany później pod tytułem Newfoundland as It Is in 1894. A Handbook and Tourist Guide [Nowa Fundlandia w 1894 roku. Informator i przewodnik dla turystów]. Trudno sobie wyobrazić, czego turyści mogli szukać w zgliszczach Saint John’s, ale czterdzieści lat w tym mieście nauczyło autora tupetu. Cały rozdział poświęcił pogodzie. Obiecywał pokrytą „lodowymi klejnotami” wyspę, gdzie „każde drzewo wygląda jak olbrzymi kryształowy żyrandol”.

Tymczasem Curwen zmagał się z rzeczywistością. Saint John’s znajdowało się na krawędzi katastrofy. Nieliczni szczęściarze, obdzierani regularnie ze skóry przez cieśli i budowniczych, mieszkali w – jak to określił – „pudełkach na zapałki”. Reszta koczowała pod gołym niebem w parku Bannermana. Działał tylko jeden szpital, wielki szary kloc zbudowany przez wojsko, bez pielęgniarek i sali operacyjnej. Przełożona sióstr zmarła siedem miesięcy wcześniej i od tamtej pory nikt jej nie zastąpił. Wybrałem się tam pewnego dnia i odkryłem, że stary szpital właśnie niedawno został zamknięty. Ktoś napisał na ścianie „PIEKŁO”, o sto lat za późno.

Co gorsza, Curwen źle znosił wszechobecny szlam i popiół. Jak odkrył w 1766 roku przyrodnik sir Joseph Banks, nie był to zwykły osad:

Jeśli chodzi o błoto i nieczystości, Saint John’s nie ma konkurencji. Wszędzie rozrzucone są wnętrzności ryb najrozmaitszych gatunków. Na każdym rogu Irlandczycy skrobią i patroszą ryby na swój chowder^11.

Wszystko tu cuchnie rybami, przeto nie dostaniecie niczego, co by nie miało ich smaku. Wieprzy żadną miarą nie można utrzymać z dala od nich, a kiedy się do nich dorwą, dają najobrzydliwsze mięso, jakie zdarzyło mi się kosztować. Wszelaki drób, kaczki, gęsi, dzikie ptactwo i indory trącą rybą daleko bardziej niż domowe kaczki, sprzedawane jako dzikie w hrabstwie Lincoln. Nawet krowy żrą rybie wnętrzności i mleko smakuje rybą…

Curwen sprawił sobie nowe wodery. Lubiłem wyobrażać sobie, jak brodzi w nich po Saint John’s, wyruszyłem więc jego śladem. Zapisał się do Klubu Kupców i Towarzystwa Wędkarskiego, łowił pstrągi i strzelał do kaczek nad Murray’s Pond. Ten rodzaj turystyki w zasadzie był dla mnie niedostępny.

Jednakże któregoś dnia przydźwigał swój wielgachny aparat fotograficzny do katedry. Zaprojektował ją sir Gilbert Scott, ale i tak przypominała przenicowaną jaskinię. Zamiast nietoperzy oblepiali ją miejscowi politycy, którzy w sytuacjach kryzysowych potrafili jedynie bić pianę. Przed nią na tym samym miejscu stało kolejno sześć kościołów, a cmentarz wypełnił się już tyle razy, że przypominał jakiś upiorny suflet. Anglikanizm nie przekonywał Curwena. Grenfell uważał tę religię za „skrajnie zrytualizowaną” i twierdził, że Kościół umarł.

Jedyna fotografia zachowana z tamtego dnia przedstawia piętrzący się w prezbiterium stos mebli. Anglikanie wierzyli, że w katedrze ich ziemski dobytek będzie bezpieczny, ale ogień wszystkich potraktował równo. Powstała kwestia odbudowy. W 1846 roku wzniesienie gotyckiego dzieła Scotta pochłonęło prawie wszystkie pieniądze z Funduszu Pomocy dla Ofiar Pożaru. Czy w 1893 roku rekonstrukcja świątyni miała zostać równie hojnie sfinansowana z tego samego źródła? Grenfell wszczął ostrą kampanię protestacyjną, antagonizując przyjaciół i mobilizując wrogów. Pod koniec lata z pewnym zdziwieniem zlustrował episkopalne pole bitwy. „Kościół anglikański – napisał – jest naszym najzacieklejszym przeciwnikiem. Niestety. Niestety”.

Przejście nawą katedry uświadomiło mi, że Grenfell nic nie zdziałał. Zatriumfował przepych. Oskrobano ściany z sadzy, chór ponownie obłożono angielskim dębem. Z Exeter sprowadzono nowe okna wraz z czternastoma błyszczącymi witrażami wykonanymi w pracowni Charlesa Eamera Kempe’a. Zachował się tylko jeden oryginalny witraż. Przedstawiał Marię Pannę ze spływającą po policzku łzą stopionego ołowiu.

Trochę wyżej na tym samym zboczu wznosi się bazylika, oddzielona od katedry porośniętą chaszczami parcelą, na której polują na siebie rozmaite drapieżniki. Jej potężne wieże robią równie imponujące wrażenie jak gotycki stalagmit. W 1839 roku miejsce pod budowę świątyni oczyścili łowcy fok, schodzący tędy na swoje tereny łowieckie. Podobno gruz i ziemię wyniosły w fartuchach handlarki ryb. Nie były to może najprzyjemniejsze historie, ale jak zawsze tkwiło w nich ziarnko prawdy: to, co anglikanie osiągali pieniędzmi, katolicy musieli zrobić siłą własnych mięśni.

*