Göran Rosenberg

Krótki przystanek
w drodze z Auschwitz

Przełożył Mariusz Kalinowski

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału szwedzkiego ETT KORT UPPEHÅLL PÅ VÄGEN FRÅN AUSCHWITZ

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Fotografie na okładce i wewnątrz tomu zostały udostępnione przez Autora
Fotografia © by UNITED STATES HOLOCAUST MEMORIAL MUSEUM, dzięki uprzejmości FREDA FRATERA
Fotografia Autora © by CAROLINE ANDERSSON / BONNIERFÖRLAGEN
Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Copyright © by GÖRAN ROSENBERG, 2012

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2014

Copyright © for the Polish translation by MARIUSZ KALINOWSKI, 2014

Redakcja ELŻBIETA SADOWSKA

Korekta HANNA ANTOS / D2D.PL i MAŁGORZATA TABASZEWSKA / D2D.PL

Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład wersji elektronicznej: MAGDALENA WOJTAS / VIRTUALO SP. Z O.O.

Dziękujemy SWEDISH ARTS COUNCIL za dofinansowanie przekładu książki.

Published with the support of the FUND FOR CENTRAL & EAST EUROPEAN BOOK PROJECTS, Amsterdam

ISBN 978-83-7536-702-7

Miejsce

Przez długi czas wyobrażałem sobie, że przybył tutaj przez Most, bo właśnie Most stanowi bramę do Miejsca, właściwie nawet klucz do niego, lecz oczywiście nie mógł wjechać Mostem, ponieważ musiał przyjechać pociągiem z południa. Przez Most wjeżdża się tylko pociągiem z północy. Tylko wtedy otwiera się przepastna głębia nad Kanałem i tylko wtedy przekracza się groźną granicę rozdzielającą dom i świat. Jest nią nie tyle może Kanał, co sam Most. Kanał to przecież mimo wszystko tylko woda, natomiast Most to jest na wskroś złowrogi pasaż, zimny szkielet z nabitych nitami stalowych belek, poskręcanych i zespawanych w trójkąty i nieforemne łuki, na podobieństwo pary kościstych ramion, wyrastających z czterech wielkich kamiennych cokołów po obu stronach zwodzonego przęsła nad torem wodnym.

Ten, kto przyjeżdża pociągiem, nic z tego, rzecz jasna, nie widzi, może nie czuje nawet, jak cała konstrukcja wibruje i trzęsie się pod ciężarem lokomotywy i wagonów, nie słyszy wizgu szyn i huku stalowych sztab odbijających echem metaliczny łoskot i zgrzyt kół, nie czuje swądu spalenizny z iskrzących kontaktów i kabli. Ten, kto nadjeżdża pociągiem, nie może zatem nigdy dzielić strachu z tym, kto przechodzi przez Most. Aby zwyczajnie przejść przez Most, trzeba najpierw przebyć niewielki las oddzielający Miejsce od Kanału, następnie wdrapać się po wąskich, krętych, drewnianych schodkach na wysokość dwudziestu sześciu metrów, następnie wejść na minimalną kładkę dla pieszych, która po jednej stronie podwójnego toru prowadzi nad samą wodą i z której można przez szpary między deskami spoglądać prosto w otchłań i nazbyt łatwo, przez niewysoką metalową poręcz, skoczyć w dół. W Miejscu wciąż krążą straszne opowieści o takich, którzy to zrobili, i o tym, jak ich popękane i napuchnięte ciała potem wyławiano, i jeszcze o tym – co Bóg o tym sądzi. Ja zawsze trzymam się kurczowo wewnętrznej poręczy, tej od strony torów, by zrównoważyć tamten czarny, hipnotyczny zew. Z wyjątkiem chwili, kiedy torem obok z hukiem przetacza się pociąg i metaliczny podmuch szarpie za ubranie, a rozedrgane deski szarpią stopy i nie zostaje nic innego, jak tylko chwiejnie balansować między jednym piekłem a drugim. W moich koszmarnych snach bez przerwy spadam z Mostu. W moich koszmarnych snach docieram też na drugą stronę. Bowiem po drugiej stronie Mostu, już na dole, kiedy się zejdzie po równie wąskich, krętych schodkach, za równie mrocznym pasem lasu czeka śmierć albo przynajmniej te bezimienne podwórzowe bandy, przeciwko którym podwórza z mojej strony Mostu toczą bezustanną i bezlitosną wojnę. To, że się uszło z życiem z Mostu, nie znaczy jeszcze zwycięstwa nad śmiercią. Napady i pobicia na wrogim terenie to niezupełnie urojony koszmar. Most jest naturalnym punktem granicznym Miejsca i rzadko kiedy trafia się okazja, aby przekraczać go na własną rękę.

Gdy się przyjeżdża pociągiem z południa, nie mija się takiej granicy, tylko anonimową panoramę pól i lasów, i to dlatego trudniej zauważyć, gdzie się zaczyna Miejsce. Trudniej jest też zrozumieć, dlaczego leży tam, gdzie leży, i czemu stację kolejową, gdzie duże pociągi w drodze z wielkiego świata i z powrotem robią sobie krótki przystanek, wybudowano właśnie tutaj, a nie w mieście, którego nazwę nosi stacja. Most jest tu przecież najlepszym wyjaśnieniem, ponieważ stacja leży tu z powodu Mostu, Miejsce zaś powstało tu z powodu stacji, i to pewnie dlatego tak chętnie wyobrażam sobie, że on przybywa tu przez Most, kiedy 2 sierpnia 1947, o siódmej wieczorem, wysiada z pociągu, aby w tym Miejscu, poniżej tej właśnie stacji, spróbować zacząć od nowa swoje życie.

Czy to przypadek, że wysiada właśnie tu? Nie, to nie jest bardziej przypadkowe niż cokolwiek, co mu się przytrafiło, nim tu dotarł. Prawdopodobnie nawet mniej, ponieważ szczytem przypadkowości w jego życiu jest sam fakt, że żyje. Życie każdego z nas to oczywiście ślepy traf, ale akurat na jego drodze śmierć była bardziej metodyczna i przewidywalna niż u większości z nas, a zatem fakt, że przeżył, ma w sobie więcej z przypadku. Poza tym przecież dobrze wie, czemu wysiada właśnie tu, a nie gdzie indziej. Nazwę stacji ma wypisaną dokładnie na kartce, którą pokazał konduktorowi, a ten obiecał go uprzedzić, gdy będą dojeżdżać. A oprócz tego na peronie, tak jak się umówili, czekają na niego A. i S., a nawet trzeci ktoś, o kim z początku sądzi, że to kolega z ławy szkolnej, z łódzkiego gimnazjum. To oczywiście nie jest on, bo przecież byłoby to w najwyższym stopniu nieprawdopodobne, ale ponieważ na jego drodze zdarzyło mu się tyle nieprawdopodobieństw, to jeszcze jedno albo dwa przyjąłby raczej bez zdziwienia. Tak czy inaczej, wszyscy trzej stoją tam na peronie, czekając na niego; ściskają go i pomagają mu znieść po schodach walizki; odprowadzają go następnie na kwaterę, gdzie ma mieszkać, opowiadając po drodze, w tym ciągle jasnym sierpniowym zmierzchaniu, co wiedzą o miejscu, do którego dopiero co wszyscy przybyli i o którym żaden z nich nie wie zbyt wiele; sami z kolei wypytują nowo przybyłego o ludzi i zdarzenia w miejscu, gdzie wsiadł do pociągu, a gdzie widzieli się ostatnio. Wszyscy oni wciąż pozostają w podróży, a każde miejsce jest wciąż tylko krótkim przystankiem w drodze dokąd indziej i ci, co chwilowo są tutaj, próbują, jak tylko potrafią, wywiedzieć się wszystkiego o tych, którzy chwilowo są tam, bo ta ruchliwa i niespokojna społeczność to w tym momencie jedyna wspólnota, jaką mają. Z czasem każdy z nich, jeden po drugim, będzie próbował uznać któreś z tych wszystkich miejsc za własne i z czasem miejsca te, jedno po drugim, będą ich rozdzielać, zwykle już na zawsze, i to miejsce także stanie się z czasem jednym z nich. Tylko jeden z tych mężczyzn spróbuje uznać je za własne – ten, który właśnie wysiadł z pociągu.

No cóż, ja sam o tym jeszcze nic nie wiem, bo jeszcze nie znam tego człowieka, który właśnie wysiadł z pociągu i który jeszcze nie jest moim ojcem, i jeszcze nie wie, że to jego ostatni przystanek. Nie sądzę nawet, że jest w stanie w ogóle wyobrazić sobie jakiś ostatni przystanek, przypuszczam bowiem, że jeszcze nie umie pomyśleć o jakimkolwiek miejscu jako własnym. Mimo to sądzę, że rozgląda się stale dokoła ciekawie, sprawdzając, czy to jednak nie mogłoby być takie miejsce, bo już zaczyna odczuwać potrzebę przynajmniej dłuższego przystanku. I że dlatego właśnie zauważa i zapamiętuje świeżo wybudowane i zapraszające podłużne, dwupiętrowe bloki wzdłuż nowo wytyczonej, wyłożonej kostką i obsadzonej rzędami jarzębin ulicy przecinającej nowo utworzone osiedle tuż poniżej stacji, na której właśnie wysiadł. Sądzę też, że dlatego natychmiast chce wiedzieć, co to za miasto, do którego przybył, i jacy ludzie tam mieszkają, i jakie są warunki pracy w tej wielkiej fabryce, gdzie ma nadzieję znaleźć zatrudnienie, i jakie są ewentualne możliwości znalezienia pracy dla dziewczyny, niespełna dwudziestodwuletniej, bez wyuczonego zawodu, nie bardzo jeszcze osłuchanej z tutejszym językiem, z którym zetknęła się później niż on. Przypuszczam zresztą, że już wcześniej wywiedział się o taką pracę i że ma tylko zbadać sprawę bliżej i przede wszystkim sprawdzić, czy da się zamienić kwaterę z utrzymaniem na jakieś mieszkanie, zanim poprosi ją, by wsiadła do pociągu w miejscu, które dopiero co opuścił, i przyjechała tu, do miejsca, dokąd dopiero przybył.

Lecz co on myśli o przyszłości w ten sierpniowy wieczór 1947, to przecież tylko spekulacje z mojej strony, a ja chciałbym uniknąć spekulacji, a przede wszystkim nie chcę wybiegać naprzód w jego życiu. Przeżył dopiero lat dwadzieścia cztery i zarazem przeżył już tyle, że ma prawo układać sobie dalej życie nieobciążany przeze mnie zawczasu tym, co wydarzy się przez jego resztę. Pokażę jego dni tak, jak nadchodzą, tam zaś, gdzie niedokładnie widzę  j e g o  dni, pozwolę im przychodzić do mnie.

A zatem tego dnia, którego wieczór jest jeszcze wczesny i jasny, on razem z trzema przyjaciółmi, niezbyt bliskimi, ale jedynymi, jakich ma w miejscu, gdzie przed chwilą wysiadł z pociągu, taszczy dwie zdarte i dosyć ciężkie walizki; wszak ma tu jednak osiąść na jakiś niewiadomy czas, a rzeczy niezbędne do życia, choćby dopiero zaczętego, ważą sporo. Jeden garnitur oczywiście ma na sobie, może ten elegancki w jasnoszarą kratkę, do tego białą koszulę z odpowiednio dobranym krawatem, a na głowie kapelusz, choć wciąż jeszcze jest lato. To było najgorętsze lato od stu lat i wieczór jest ciepły, i przyjemniej byłoby iść z gołą głową, lecz kapelusza i tak nie dałoby się zapakować do walizki, a przecież było nie do pomyślenia wybierać się w podróż pociągiem w nieznane miejsce, w nowym kraju, bez marynarki, w samej koszuli. Czterej mężczyźni ruszyli pieszo ze stacji, niosąc walizki na zmianę, i A., który jest tu najdłużej, mówi, że muszą wsiąść do autobusu na następnym przystanku, bo jeszcze został im do przejścia kawał drogi; w przeciwnym razie będzie już za późno, żeby gdzieś zjeść kolację, poza tym jest sobotni wieczór i w mieście grają dobry film, na który jeszcze zdążą pójść, jeżeli się pośpieszą. Więc śpieszą się jak tylko mogą i mężczyzna, który dopiero co wysiadł z pociągu, zostawia jedynie bagaż w wynajętym pokoju w nowo wykończonej willi i pośpiesznie przedstawia się właścicielce, której mąż akurat zmarł, co zmusiło ją do wynajmowania tych pokojów samotnym robotnikom z fabryki, choć miały być jej elegancko urządzonym domem, która jednak mimo to wita go miło i uprzejmie. Potem wychodzą szybko, by uczcić fakt, że wszyscy znajdują się akurat w jednym miejscu i we wzajemnym towarzystwie. Film, na który udało im się zdążyć, rozgrywa się na statku niewolników i grany jest w kinie Castor, przy idyllicznym basenie portowym w środku miasta, gdzie w sobotnim bezruchu spoczywają rybackie łodzie z sakami na wielkich obręczach, a mieszkańcy zażywają wieczornej przechadzki po nabrzeżu. Kapitan statku chce skończyć z handlem niewolnikami, ponieważ ma się żenić i zależy mu na reputacji, więc rozkazuje pierwszemu oficerowi zmienić ładunek i załogę, lecz kiedy wkracza na pokład z młodą żoną, którą chce zabrać ze sobą w podróż poślubną, odkrywa, że ładunek i załoga są te same. To ciekawa historia na podstawie scenariusza Williama Faulknera, z Mickeyem Rooneyem i Wallace’em Beerym w rolach głównych, i choć rozgrywa się w dziewiętnastym wieku, to wyobrażam sobie, że mogą się z nią odrobinę utożsamiać, ponieważ wszyscy oni właśnie doświadczyli, jak zwyczajne na pozór statki albo, w ich przypadku, zwyczajne na pozór pociągi mogą okazać się czymś całkiem innym. A jaki to statek czy pociąg akurat teraz ich wiezie albo przynajmniej w jakim miejscu akurat teraz wysiedli, tego bodajże nikt z nich jeszcze nie jest całkiem pewien. Może idą potem do kogoś na kwaterę i rozmawiają o filmie, do tego piją trochę ciepłej wódki, kieliszek lub dwa, palą, aż ich spowija siwy dym, opowiadają sobie to i owo, grają w karty i na chwilę zapominają, że znajdują się w miejscu, którego nie znają i które ich nie zna; są jeszcze młodzi i jest sobotni wieczór, i noc rozsrebrza księżyc w pełni, a oni chcą wyzyskać jak najlepiej ten krótki postój, przystanek w ich długiej podróży, która z woli przypadku zetknęła ich przelotnie właśnie tu.

•

O tych trzech mężczyznach, którzy czekają na peronie, nie wiem nic więcej poza tym, że tak jak większość innych w tej podróży wkrótce wyruszą dalej. Wiem za to, że nazajutrz mężczyzna, który będzie moim ojcem, pisze list do kobiety, która będzie moją matką, a która od pół roku jest jego żoną, że miasto, do którego właśnie przybył, to jest Södertälje i wydaje się większe od miasta, które dopiero co opuścił, to jest od Alingsås. Odnotowuje, że podobnie jak wszystkie miasta w tym nowym kraju wydaje się rzadko zabudowane i że z dzielnicy do dzielnicy to pieszo kawał drogi, i że wokół małego, choć niezbyt gęsto zabudowanego centrum rozciągają się duże osiedla nowych domków i bloków czynszowych, gdzie pod dostatkiem światła, powietrza i zieleni. Wygląda na to, że wszędzie są wysokie drzewa, ba, całe lasy rosną niemal tuż za oknem, a przede wszystkim jest tam wielka fabryka farmaceutyczna produkująca leki, gdzie potrzebują młodych kobiet, które by zwinnie pakowały te leki do pudełek i słoiczków, a im szybciej się z tym uwijają, tym więcej mogą zarobić. „Wczoraj wieczorem wróciłem do siebie nie później jak o jedenastej – zapewnia – bo chciałem się rozpakować i obejrzeć pokój, ale mój nowy współlokator już spał, więc trzeba z tym było zaczekać”¹. Współlokator to „młody, spokojny ślimak”, który z rana zdążył opowiedzieć – ponieważ jest niedziela i wszyscy mają wolne, a w domowej jadalni dostali śniadanie, kanapki z serem i kawę, bo w pokojach nie wolno im nawet zagrzać wody na herbatę – że dzień roboczy w wielkiej fabryce ciężarówek zaczyna się o siódmej, a kończy o czwartej, z półgodzinną przerwą na obiad o wpół do pierwszej, i że do pracy można iść w zwykłym ubraniu i przebrać się już na miejscu, bo potem można się porządnie umyć pod prysznicem. Mają też nowoczesne klozety spłukiwane wodą, ale jak cię przyciśnie w czasie pracy, to trzeba pytać o zgodę, i drzwi się w nich nie zamykają, nie mówiąc już o ryglowaniu, tak żeby nikt tam nie chodził, żeby odpocząć czy się zdrzemnąć. Nic z tego jednak nie jest jego zdaniem szczególnie istotne. Pisze zwięźle i trochę jakby z obowiązku, i zbyt pośpiesznym charakterem pisma, bo chce natychmiast nadać list. „Jedyne, co jest ważne – pisze – to znaleźć mieszkanie albo przynajmniej jakiś kąt dla nas obojga, gdzie można zagrzać trochę wody, urządzić sobie dom, tak żebyś mogła wsiąść do pociągu i tu przyjechać”.

Widać też, że się o nią niepokoi – może aż za bardzo. „Bądź ostrożna na rowerze i przy kąpaniu się”, pisze, jakby była małym dzieckiem. Przez prawie rok, aż do tej chwili, byli ze sobą nieprzerwanie razem, a przedtem, prawie przez dwa lata – w nieprzerwanej rozłące, jeżeli można tak powiedzieć. Bo „żyli w rozłące” to może niewłaściwe słowa, gdy miejscem, gdzie ich rozłączono, jest rampa selekcyjna w Auschwitz-Birkenau. I to, że „jedno niepokoi się o drugie”, to może także niewłaściwe słowa, bo przecież wszystko, czego człowiek się w życiu obawia i co go może napawać niepokojem, już się tym dwojgu przydarzyło – nie mówiąc już o wszystkim tym, co było nie do pomyślenia, ale i tak się wydarzyło – wszystko z wyjątkiem tego ostatniego, co w dalszym ciągu może się wydarzyć, ale po prostu nie ma prawa się wydarzyć, i wobec czego słowo „niepokój” już nie wydaje się właściwe. Ponieważ ilość niepokoju wystarczająca, aby zatruć świat, skoncentrowała się do jednej czarnej kropli żrącego lęku, który nieprzerwanie unosi się nad chwilowo najsłabszym punktem tego związku, wciąż tak nieprawdopodobnego, że jeszcze nie do uwierzenia – dwojga młodych, którzy ostatnio rozstali się na rampie selekcyjnej w Auschwitz-Birkenau. Nie, którzy ostatnio rozstali się na peronie w Alingsås.

Już nie tak łatwo odróżnić jedno pożegnanie od drugiego. Nie, jej nie wolno zabić się na rowerze albo utopić się w jeziorze czy potknąć na schodach albo paść ofiarą jakiegokolwiek, prawdopodobnego czy też nie, zrządzenia losu, które by mogło przeciąć tę ostatnią wątłą nić będącą szansą na jakieś nowe życie, wbrew wszystkiemu. „O mnie masz się absolutnie nie troszczyć – dorzuca chwacko. – Jutro przed obiadem pójdę do fabryki w sprawie pracy. M. mówił, że z moimi meriter [kwalifikacjami] na pewno mnie przyjmą. Dzisiaj pomówię z tą kobieciną, której mąż zmarł, czy się wkrótce nie zwolni jakiś pokój, i strasznie martwię się o ciebie, jak mówiłem, nie wychodzisz mi ani na chwilę z myśli, i właściwie może by było lepiej, gdybyś tu razem ze mną przyjechała, to byśmy nie musieli się o siebie bać, a wszystko by i tak jakoś się ułożyło. I na pewno wszystko się wkrótce ułoży i niedługo będziesz tu u mnie”.

Jako adres nadawcy podaje R 639 B, Södertälje. Co to za adres? Bez ulicy, bez nazwiska, tylko jakiś kod. Adres do jeszcze jednego baraku, w kolejnym obozie? Czy na taki adres może dojść odpowiedź? Jak długo taki adres będzie miał prawo ich rozdzielać?

Dwa dni później zaczyna pracować w tej wielkiej fabryce ciężarówek. Jego robota to spawanie rur paliwowych w podwoziach. Zatrudnili go bez problemów. Sumienny i pracowity, można przeczytać w wystukanym na maszynie świadectwie dyrektora działu kadr z tkalni bawełny w Alingsås, co przypuszczalnie już wystarcza dyrektorowi personalnemu w Scania-Vabis, ale na wszelki wypadek informuje się go także, że mężczyzna siedzący przed nim ma oprócz tego doświadczenie w produkcji samochodów ciężarowych. „Pracował przy toczeniu wałów do ciężarówek w firmie Büssingwerke w Braunschweig/Vechelde od września 1944 do marca 1945”, zapisuje skrzętnie dyrektor w rubryce „doświadczenie i kwalifikacje” w nowo otwartej teczce personalnej. Nie żeby to miało, jak mówię, jakieś większe znaczenie. Europa potrzebuje w tym momencie więcej ciężarówek niż Scania-Vabis może wyprodukować, a Scania-Vabis potrzebuje więcej robotników niż w tym momencie może znaleźć. Wiele europejskich fabryk samochodów ciężarowych wciąż jeszcze leży w gruzach i nie jest w stanie dostarczyć tych wszystkich ciężarówek, które są niezbędne, aby je podnieść z ruin, nie mówiąc już o wszystkim innym w Europie, co nieodzownie wymaga ciężarówek, aby powstać z ruin. Ta okoliczność daje w tym momencie fabryce Scania-Vabis w Södertälje dużą przewagę nad, dajmy na to, firmą Büssingwerke w Brunszwiku, która w ciągu ostatnich dwóch lat nie była w stanie wytoczyć żadnych wałów korbowych.

Dwa tygodnie później pod adresem pocztowym R 639 B w Södertälje otwiera się nowa możliwość i ów niepokój, którego inaczej nie da się zażegnać, zostaje uśmierzony tym sposobem, że kobieta, która ma być moją matką, udaje się pociągiem do mężczyzny, który ma być moim ojcem, aby zamieszkać razem z nim w wynajętym pokoju bez kuchni. Tam we wczesne, szybko mroczniejące jesienne poranki zagrzewają sobie wodę na herbatę po kryjomu, na odwróconym do góry żelazku, zanim on uda się do swojej fabryki ciężarówek, ona zaś do fabryki medykamentów, a po jakimś czasie do pewnej rodzinnej fabryki konfekcji, gdzie wszywa podszewki do płaszczy, na akord i w takt muzyki. „Dziewczęta nie lubią muzyki marszowej, poza tym wszystko, od muzyki poważnej do popularnych szlagierów”, mówi dyrektor fabryki lokalnej gazecie. Ona jest młoda i zręczna i ma już roczne doświadczenie w pracy szwaczki nabyte w Szwedzkich Zjednoczonych Fabrykach Lnu SA w Alingsås, i w dobry dzień, przy ośmiu godzinach pracy, potrafi dojść do siedemdziesięciu pięciu öre za godzinę, co razem z niedużą, chociaż większą pensją z fabryki ciężarówek pozwala im wkrótce jakoś stanąć na nogi. Już 1 października 1947 mogą wynająć sobie z drugiej ręki kawalerkę z małą kuchenką i z prawdziwym adresem, Villagatan 22. Rok później pod tym adresem, w domu, z którego nie mam żadnych wspomnień, ten młody człowiek zostanie moim ojcem, a ta dziewczyna moją matką. Natomiast do domu, z którego mam wiele wspomnień, przenosimy się jakiś kolejny rok albo dwa lata później; co innego mówią dokumenty, a co innego postarzała pamięć, ale to bez znaczenia, to tam się zaczyna, w domu poniżej stacji kolejowej, gdzie młody człowiek, który będzie moim ojcem, wysiada z pociągu w pewne sierpniowe popołudnie 1947, w tym domu, który widać z góry z okna wagonu po lewej ręce, gdy się nadjeżdża pociągiem z północy, przez Most.

To właśnie jest Miejsce. To tu mój świat nabiera swoich pierwszych barw, blasków, zapachów, dźwięków, gestów, imion, słów. Nie jestem pewien, jak wczesne doznania człowiek jest w stanie zapamiętać, niektórzy twierdzą, że sięgają do przeżyć dwulatka, moje pierwsze wspomnienie to śnieg i mróz, więc przypuszczalnie jest trochę późniejsze, urodziłem się bowiem w październiku, natomiast jestem niemal pewien, że jeszcze zanim zaczynam pamiętać ten świat, który spotykam po raz pierwszy, on już odcisnął we mnie swoje ślady całkiem poza pamięcią, więc nawet to, czego nie będę pamiętał, nie będzie także zapomniane. To jest Miejsce, którego piętno zawsze będę nosić w sobie, choćbym był święcie przekonany, że to ja sam siebie uformowałem.

To jest różnica między mną a nimi. Oni spotkali świat po raz pierwszy w zupełnie innym miejscu i noszą w sobie świat zupełnie inny, i tyle dla nich już się zaczęło i skończyło, i ciągle jeszcze nie jest pewne, czy coś tutaj może się zacząć od nowa, ponieważ tylu rzeczy, których nie mogą albo nie chcą już pamiętać, nie mogą także zapomnieć. Im te barwy i blaski, i zapachy, i dźwięki, i głosy tego miejsca często będą przypominały o czymś innym, czasem niejasnym dla nich samych. Aby mimo to chociaż z grubsza udało im się przyswoić to miejsce, muszą je poznać tak dokładnie i pozwolić mu odcisnąć w sobie ślady tak głębokie, że kiedyś właśnie o tym miejscu pomyślą sobie, słysząc nocą, jak się przetacza pociąg towarowy, lub czując zapach smażonego śledzia na klatce schodowej czy spacerując pod wysokimi sosnami, czy spotykając smolisty powiew od Bałtyku, czy widząc czerwień jarzębin jesienią, czy patrząc na swoje dzieci.

•

Tym, co ich wcześnie przywiązuje do Miejsca, jest Dziecko, którym przypadkiem jestem ja. Nie chciałbym wyolbrzymiać własnej roli w tym kontekście i możliwe, że się mylę, jednak dziecko, przynajmniej od strony praktycznej, utrudnia dalszą podróż. Bo jechać dalej z nadzieją w sercu, walizką w ręku i kapeluszem na bakier to jedno. Lecz jechać dalej z noworodkiem – to już zupełnie inna sprawa. Przez wzgląd na Dziecko krótki przystanek musi wydłużyć się na czas nieokreślony, a wielkie plany związane z dalszą drogą trzeba rozmienić na drobne plany związane z miejscem, gdzie akurat się znajdują, co Miejsce zaraz potwierdza za pomocą cudu.

Niedobór mieszkań – bostadsbrist – to jedno z pierwszych słów, jakimi wita ich język Miejsca. Niedobór i Niedostatek. W lokalnej gazecie, która nazywa się „Stockholms Läns & Södertälje Tidning”², na co dzień nazywanej „Länstidningen”, reportaż o rodzinie mieszkającej w namiocie przy kąpielisku. O robotniczych barakach Scanii-Vabis. „Katastrofalny niedobór mieszkań w ostrym świetle”, woła czołówka z 19 lipca 1948.

Nie żeby potrzebowali czytać lokalny dziennik, aby wiedzieć. Każdy w Miejscu może powiedzieć im, że własne mieszkanie to cud.

A mimo to ten cud się zdarza. Prawie nowo wybudowane mieszkanie, mały pokoik z kuchnią, łazienką z toaletą i bieżącą ciepłą wodą, w piwnicy sąsiedniego domu pralnia opalana drewnem i zsyp na śmieci na klatce schodowej, otwór na listy i tabliczka z nazwiskiem na drzwiach. W pokoiku wersalka, okrągły stolik z regulowaną wysokością i przedłużanym, bejcowanym na orzech blatem, do tego cztery tapicerowane krzesła od kompletu. We wnęce łóżko dziecięce. W kącie, na przykrytym koronkową serwetą stoliku gazetowym, radioodbiornik marki Philips. Gdzieś także bieliźniarka z szufladami na pościel, ręczniki i dziecięce ciuszki. W kuchni ława do spania z jasnego drewna, lodówka i zlewozmywak, i zasuwana szafka ścienna, pomalowana na szaro, z drzwiczkami z płyty pilśniowej, serwis stołowy w niebieski deseń, na sześć osób. Na ścianie nad radioodbiornikiem obraz olejny: żółte i czerwone kwiaty w niebieskim wazonie. W piwnicy dwa używane rowery, z czego jeden z fotelikiem dla dziecka, zawieszone na hakach w suficie. Szukam także spacerowego wózka, ale nie wiem za bardzo, gdzie go mam umieścić. Wiem tylko, że gdzieś musiało być na niego miejsce, tak samo jak później musiało być miejsce na drewnianą kolejkę i półkę na książki dla dzieci wypożyczone z miejskiej biblioteki, i pudło z przegródkami z podstawowym zestawem klocków Meccano, i tylko parę, za to drogich, odlanych z metalu miniaturowych samochodów, a wśród nich, tu jestem pewien, czarne volvo PV 444. W mieszkanku jednopokojowym wyraźnie widać, ile miejsca zajmuje choćby jedno dziecko.

W tym mieszkanku Dziecko zajmuje więcej miejsca, niż widać. Wokół Dziecka rosnący kokon z ambicji i planów. Tekturowe pudełko z wystruganymi ręcznie klockami z drewna, na których namalowane są litery, to nie tylko Zabawka, ale także Projekt, a te wciąż nowe kombinacje liter, które Dziecko wraz z młodym człowiekiem, będącym teraz jego ojcem, w długie niedzielne popołudnia układa sobie w pokoju na podłodze, to nie są tylko słowa w nowym języku, lecz także cegiełki nowego świata. Dziecko uczyni to Miejsce swoim miejscem i umożliwi im w ten sposób nowy świat – oto i Projekt, który szybko wypełnia mieszkanko swym niewidzialnym inwentarzem marzeń i oczekiwań. Przecież tym dwojgu nowo przybyłym nie trzeba dachu nad głową, tylko twardego gruntu pod nogami, a tam, gdzie Dziecko zapuści korzenie, może i oni z czasem znajdą punkt oparcia.

Tym Dzieckiem jestem więc ja. A Miejsce, które mam uczynić ich miejscem, czyniąc je moim własnym, ma swoje geograficzne centrum w otynkowanym na jasnożółto dwupiętrowym bloku z dwiema klatkami schodowymi i osiemnastoma mieszkaniami poniżej peronu pierwszego stacji kolejowej, gdzie duże składy pasażerskie w drodze na południe zawsze stają na krótko, także ekspresy, także nocne składy, także do Kopenhagi i Hamburga. Przez okna kuchni i pokoju małego M-1 na pierwszym piętrze bloku tuż pod lasem widać, jak ludzie poruszają się w wagonach. I jak ruszają razem z wagonami. Z każdym pociągiem nowy świat za refleksami wagonowej szyby, niemo nieświadom swojego krótkiego przystanku w tym świecie, który ma być moim.

Podobno nawet zagraniczne koronowane głowy robiły tutaj krótki postój, witane przez tłum ludzi na peronie machający chorągiewkami; królewskie wagony przetaczano wtedy na boczny tor, gdzie serwowano królewskie śniadanie, a następnie włączano je do królewskiego szwedzkiego pociągu na ostatni paradny odcinek podróży, wjazd na Dworzec Centralny w Sztokholmie i dojazd pod królewski zamek, jednak takiego świata nigdy nie widziałem przez nasze kuchenne okno. Przypuszczalnie było to jeszcze przed wojną, zanim zbudowano nasz dom i zanim się urodziłem, i jedyne, co wtedy było widać z wagonu, gdyby przypadkiem ktoś zechciał spojrzeć w naszą stronę, to kawał piaszczystego wrzosowiska i rzadki sosnowy las.

Całkiem pewne jest w każdym razie, że amerykański generał wojsk pancernych, Patton, parę miesięcy po zakończeniu wojny miał krótki postój na peronie pierwszym, zanim wsiadł do pociągu 21.53 do Malmö. Wcześniej tego dnia wizytował Sörmlandzki Pułk Pancerny w Strängnäs, gdzie studiował dwudziestodwutonowy szwedzki czołg, model 42, oraz opancerzony transporter szwedzkiej konstrukcji, SKP, zbudowany przez Scanię-Vabis; generał stwierdził przy tym, że szwedzki wóz jest lepszy od swoich amerykańskich odpowiedników. Chociaż to mogła być tylko kurtuazja. Poza tym nie był chyba całkiem w zgodzie z amerykańskim dowództwem wojskowym, które właśnie odebrało mu komendę nad trzecią armią. Było to wieczorem 3 grudnia 1945 i spory tłum zgromadził się na stacji, aby uczcić „popularnego generała”. Gdy pociąg z Pattonem szarpnął, by ruszyć na południe, rozległy się głośne wiwaty. To także działo się przed moim urodzeniem, ale w tym czasie nasz dom już stał tam, gdzie stoi, w pierwszym rzędzie widowni, dopiero co wykończony i oddany lokatorom, i może paru z tych nowych mieszkańców otworzyło w ten późny grudniowy wieczór swoje okna od strony peronu, aby choć z dala spróbować zobaczyć człowieka, który zaledwie rok wcześniej równie genialnie jak bezwzględnie zmiażdżył niemiecki opór na północy Francji. George S. Patton – brzmiało jego pełne nazwisko. Ja pamiętam go tylko jako George’a C. Scotta w Ostatnich dniach Pattona i pewnie dlatego wiwatowałbym trochę oszczędniej, ale ci, którzy na peronie, za oknem naszej przyszłej kuchni, bez najmniejszych oporów wznosili okrzyki na cześć prawdziwego Pattona i widzieli na własne oczy, jak wsiada do pociągu do Malmö, i może czuli jeszcze podskórny wojenny niepokój, pewnie już nigdy nie zapomnieli, co widzieli, ponieważ przyszło im należeć do ostatnich, którzy widzieli generała George’a S. Pattona żywego. Ponad dwa tygodnie później, 21 grudnia 1945, zmarł on w następstwie katastrofy samochodowej pod Mannheim, w pokonanych i okupowanych Niemczech.

Moje zaś pierwsze własne wspomnienie stacji za kuchennym oknem to pociągi, które nigdy nie stają i nigdy się nie kończą, tylko wiecznie stukoczą po nocach w swoich ciasno sczepionych karawanach krytych wagonów towarowych i lor, jęczących i zgrzytających jak zbyt obładowani kajdaniarze w jakiejś ekspedycji karnej. Pamiętam je głównie dlatego, że to one jako pierwsze budzą mnie, gdy w oknach trzęsą się szyby, a złącza szyn tłuką o koła i trzaskające błyskawice z podwójnych lokomotyw wdzierają się przez zasłony, i stęchły zapach chemikaliów i zgnilizny stacza się ku nam z peronów, i wpada do naszych łóżek i snów.

Na wąskim pasie ziemi oddzielającym bloki od stromego zbocza, które wznosi się aż do siatki przy peronach, architekci Miejsca pozostawili trochę sosen, a pod drzewami pozwolili rosnąć trawie i białej koniczynie. To moje pierwsze miejsce zabaw. Szukam w trawie czterolistnych koniczynek i bawię się wśród drzew w chowanego, i puszczam łódki z kory w kałużach na ścieżce pod nasypem kolejowym. Czterolistna koniczynka jest wczesnym znakiem fortuny, a podwójna czterolistna koniczynka – moim wczesnym misterium. Z czasem zabawy stają się coraz zuchwalsze, coraz bardziej absorbujące, popołudnia wydłużają się coraz bardziej i coraz trudniej od razu rzucić wszystko, gdy okno w naszej kuchni się otworzy i ktoś zawoła, że czas już do domu. Ten głos z okna w kuchni woła mnie po polsku. Woła mnie tamta młoda kobieta, która teraz jest moją matką, i woła w pierwszym języku, którego się nauczyłem, i pierwszym, który zapomnę. Zimą największy spłachetek trawy między sosnami polewa się porządnie wodą i starsi chłopcy schodzą na dół ze swoimi kijami hokejowymi, i zabawy robią się brutalniejsze, i wcześniej zapada zmrok, w wołaniach z okna słychać teraz bardziej niespokojny ton. I wkrótce inny język.

Niczego nie chcą pozostawić przypadkowi. Nic nie może oddzielać Dziecka od Miejsca. Żadne obce słowa. Żadne obce imiona. Nic, co by mogło pozbawić Dziecko punktu oparcia dla nich wszystkich. Więc gdy spostrzegają, że pierwsze słowa Dziecka są w obcym języku, zmuszają się, by zwracać się do niego w języku, który jeszcze jest obcy im samym, i zadbać o to, aby w ręce Dziecka wcześnie trafiły książki w tym nowym języku, i wcześnie uczyć je układać na podłodze słowa w tym nowym języku ze sporządzonych własnoręcznie drewnianych klocków z literami.

Imię dziecka, za radą nowych przyjaciół, już wcześniej zabezpieczyli. Najzwyklejsze w nowym języku imię chłopca. Imię jest ważne, powiedzieli przyjaciele. Obce imię zwraca uwagę i stanie się obciążeniem. Dlatego planowane imię Gerszon, na cześć dziadka Dziecka, musi ustąpić Göranowi, imieniu, które jest jak wymyślone specjalnie po to, by odróżnić obcych od miejscowych. Probierzem jest szczególna intonacja długiego ö. Mogli mu także dać na imię Jakob, po drugim dziadku, Jakubie; byłoby łatwiejsze w wymowie i właściwie wcale by się nie wyróżniało, bo jest przyjęte także tutaj, ale wydaje mi się, że w kwestii imienia chcą zabezpieczyć się stuprocentowo. Dają mu też na imię Jakob, ale drugim imieniem nie woła się nikogo przez kuchenne okno.

•

Co do Języka nie pomylili się w rachubach. Może i co do Imienia, ale tu trudniej już o pewność. Natomiast pewne jest, że Dziecko wrasta w Miejsce najpierw przez Język. Właśnie w tym miejscu Dziecko widzi wszystko po raz pierwszy, i to naprawdę  w s z y s t k o,  bez tego zmęczonego rozróżniania, które przychodzi z wiedzą o tym, jak wszystko na świecie powinno się nazywać, i z doświadczeniem, jak powinno wyglądać.

Pierwszym ptakiem jest wróbel w krzaku berberysu pod sklepem nabiałowym. Pierwsza wiewiórka wdrapuje się po pierwszej korze na pierwszą sosnę pod kuchennym oknem. Pierwszy skraj lasu ciągnie się wzdłuż pierwszej drogi do szkoły. Pierwsza leśna ścieżka usłana jest pierwszym nagrzanym świerkowym igliwiem i otoczona pierwszymi jagodami. Pierwsza woń kiszonego śledzia dobiega z parteru, od Hedmanów. Pierwsza ulica to Hertig Carls väg, a wzdłuż niej pierwszy uliczny chodnik (baw się wyłącznie na chodniku!) i pierwsza ścieżka rowerowa (tylko uważaj na rowery!), i pierwsze jarzębiny. Jest także wybrukowana pierwszą kostką granitową, o którą obijają się i dudnią pierwsze opony samochodowe. Pierwsze auto należy do ojca Andersa, sąsiada zza ściany, i czasami trzeba je uruchamiać korbą, a ja nie sięgam nawet do szyby, kiedy bawimy się na przednim siedzeniu, kręcąc kierownicą. Pierwsi śmieciarze w mojej pierwszej śmieciarce zahaczają pierwsze pojemniki na śmieci na podnośniku z tyłu wozu i naciskają guzik, tak że pojemnik jedzie wysoko, jest przyciskany do okrągłej dziury i przewracany do góry nogami, śmieci zwalają się do brzucha śmieciarki, resztki wytrząsa się paroma szarpnięciami za uchwyt, a potem kubeł zjeżdża znowu na dół, jest odhaczany i na mocnych plecach odnoszony z powrotem do tajemnego pomieszczenia za zamkniętymi na klucz drzwiami w zimnej, betonowej piwnicy w nowym bloku, gdzie mieszkamy. Moja pierwsza śmieciarka jest marki Norba i została zakupiona w trzech kosztownych egzemplarzach przez Zakład Oczyszczania Miasta Södertälje jako krok ku czystszej i sprawniejszej procedurze wywozu śmieci, ponieważ jest wyposażona w „osłonę do bezpyłowego załadunku, urządzenie do mechanicznego opróżniania pojemników, zgniatarkę wewnątrz kontenera i mechanizm wysypujący”. Mój pierwszy zsyp na śmieci to przypuszczalnie krok wstecz, ponieważ szyb sprowadzający śmieci do komory zsypowej na dole został źle skonstruowany i na końcu skręca, przez co śmieci czasami tam grzęzną i zsyp się zatyka. I to pomimo że w instrukcji wydziału budowlanego z 5 listopada 1940, dotyczącej zsypów na śmieci, napisano wyraźnie, że „szyb powinien być na całej długości pionowy i prosty, a w dolnej części całym swym przekrojem wychodzić na pojemnik na śmieci w taki sposób, aby pionowa linia wewnętrznej ściany szybu znalazła się w obrębie pojemnika w odległości co najmniej 5 cm od jego krawędzi”. Można tam też przeczytać, że „komora zsypowa ma być wyposażona w oświetlenie elektryczne, tak aby cała była dobrze oświetlona”. Mój pierwszy zsyp nie jest dobrze oświetlony. Z ciemnego i zimnego pomieszczenia dobiega słodko-kwaśny odór kuchennych odpadków i surowy powiew mokrego betonu.

Moją pierwszą śmieciarką mogę przejechać się z moim pierwszym śmieciarzem wczesnym rankiem, gdy ci dwoje nowo przybyli, którzy zostali moim ojcem i moją matką, jeszcze śpią na wersalce w pokoju i roleta jest ciągle spuszczona, a ulica za oknem leży cicha, nie licząc harmideru wróbli w krzaku berberysu i przeciągłego zgrzytu pierwszych porannych pociągów odjeżdżających na południe. Moje pierwsze poranki są zawsze wczesne i jasne, i w jeden z takich poranków wykradam się przez drzwi na klatkę i schodami w dół, i na zalany słońcem chodnik, ponieważ nie mam cierpliwości, by wylegiwać się na moim posłaniu w kuchni, a nie chcę budzić tych dwojga, którzy śpią, dopóki nie zadzwoni budzik, a na ulicy nie rozlegną się wołania i odgłosy narastającej rowerowej karawany, która zgrzytając łańcuchami i poskrzypując siodełkami, toczy się jarzębinową aleją ze swoim codziennym ładunkiem: kartonowymi pojemnikami z prowiantem i półśpiącymi cyklistami.

Wcześnie więc obejmuję miejsce w posiadanie, ci dwoje tego nie zauważają, czasami wręcz dosłownie śpią. Mam zabronione zadawać się z obcymi oraz przyjmować cokolwiek od obcych, ale śmieciarze nie są przecież obcy. Przynależą do miejsca tak samo jak dokerzy i marynarze w starym porcie, gdzie łowię moją pierwszą płotkę, i ubrani na biało piekarze, i sprzedawcy w piekarni po drugiej stronie ulicy, gdzie kupuję moją pierwszą chrupiącą bułkę i gdzie spod przykrywy w ladzie litrową miarką z długą rączką nalewają mi moje pierwsze mleko. Specjalnością piekarni jest słodkie pieczywo nazywane chałką SS, od piekarni SS, która swą nazwę bierze od lokalizacji, to znaczy Södertälje Södra, ale my tej bułki nie kupujemy. Zaraz na lewo od wejścia do sklepu leżą moje pierwsze butelki oranżady w ciemnozielonych drewnianych skrzynkach, ułożonych jedna na drugiej pod ścianą. Ta absolutnie pierwsza nazywa się Pomril i ma smak jabłkowy.

Mogę przejechać w szoferce śmieciarki od tego krańca jarzębinowej alei, gdzie stoi nasz dom, na samym końcu, już pod lasem, i gdzie zaczyna się droga przez las do Morskiego Kąpieliska, do drugiego krańca alei, gdzie kończą się bloki, a ulica skręca ostro w lewo i znika pod kolejowym wiaduktem. Las i droga do Morskiego Kąpieliska należą do naszego terytorium, ale droga za wiaduktem już nie. Za wiaduktem leży ta wielka fabryka, która połyka rowerowe karawany, a wypluwa samochody ciężarowe i która za swymi bramami kryje świat, do którego nie mogę się zbliżyć za pomocą nazw. Mój tata jest monterem rur, ale co monter rur ma wspólnego z tatą, tego nie wiem. Równie dobrze mógłby być odlewnikiem, frezerem, rowkarzem, urzędnikiem, blacharzem, operatorem maszyn na karty perforowane, wyważaczem, dyrektorem, kowalem, brygadzistą, szlifierzem, pomocnikiem tokarza albo inżynierem. Tych słów ze świata za bramami fabryki nie da się zobaczyć ani powąchać, więc nie nazywają one niczego w moim świecie. To wcześnie oddziela ten świat, który ma stać się moim, od tego, który tata musi usiłować uczynić własnym, ponieważ codziennie o siódmej rano znika ze swoim rowerem za czymś, co się nazywa bramą podwoziową, i nie widzę go, dopóki mama nie zawoła z okna w kuchni, że czas na kolację.

Granice mojego świata są ostre i restryktywne, i dwaj śmieciarze, którzy sadzają mnie w szoferce w miejscu, skąd mam najlepszy widok, dobrze wiedzą, którędy one przebiegają; tory ruchliwej magistrali kolejowej, wiadukt nad ulicą, most kolejowy nad kanałem, sam kanał, strome nabrzeża w porcie, szpiczaste ogrodzenia wokół fabryk i składów węgla wzdłuż brzegów zatoki Hallfjärden.

Stal i woda. Ogrodzenia i ślepe uliczki. Bariery i głębie.

Jedyna droga, która nie kończy się czymś twardym i trudnym do sforsowania, to droga ciągnąca się dalej tam, gdzie kończy się granitowa kostka, a zaczyna las, i wokół której wiosną kwitną pierwiosnki i konwalie, i którą latem zapełnią rowery, a z czasem także samochody, i która podczas długich niedzielnych spacerów z tatą wydaje się nie mieć końca. To droga do Morskiego Kąpieliska, kończąca się piaszczystą plażą. Kąpielisko to najbardziej otwarta i najbardziej gościnna z granic mojego świata, lecz to tak czy inaczej granica i droga nie prowadzi dalej, i mój świat na tym się kończy.

To w znacznej części świeżo wybudowane osiedle, gdzie śmieciarka przystaje przy każdym domu i starannie wytrząsa resztki z każdego kubła na śmieci, teren tak niewielki, że dziecko wcześnie samo może poznać go jak własną kieszeń, jest w gruncie rzeczy bezlitośnie ograniczoną enklawą, złożoną głównie ze stacji kolejowej z należącymi do niej domami służbowymi z czerwonej cegły, z szesnastu nowo zbudowanych, otynkowanych na żółto lub na szaro dwupiętrowych bloków po obu stronach wybrukowanej kostką alei, z paru bocznych uliczek z piętrowymi willami, rynku, dwóch placów zabaw, żłobka, urzędu pocztowego, dwóch sklepów spożywczych – Klings ze spływającą wodą chłodniczą na witrynie i Konsum z pierwszą sklepową zamrażarką – trafiki, małej pasmanterii, piekarni i cukierenki. Na placyku przy stacji kiosk z gazetami i budka telefoniczna, gdzie spod wyjmowanej podłogi z drewnianych listewek pobłyskują upuszczone drobne monety. To szczelnie otoczona idylla, do której można dostać się tylko ciemnymi pasażami pod torem kolejowym lub balansując nad przepaścią na kolejowym moście, lub przełażąc przez zakazane torowiska, lub skacząc po zdradliwych krach, lub robiąc dziury w oznaczonych trupią czaszką fabrycznych ogrodzeniach.

A z drugiej strony jest to miejsce, które łatwo można zbadać i wziąć w posiadanie. Nie tylko dlatego, że jest takie małe i tak okrojone, lecz także dlatego, że jest takie nowe. Praktycznie niemal bez historii. Jeszcze niedawno nie było tu ludzi, tylko sosnowy las i piaski. Jeszcze niedawno nie przebiegała tędy kolej i nikt nie myślał o tym, by ją tu poprowadzić. Jeszcze niedawno planowano tu coś całkiem innego, coś wspanialszego i zakrojonego na większą skalę. Jeszcze niedawno na tym bezplanowym odludziu miało wyrosnąć zaplanowane szczegółowo idealne miasto. „Leśne okolice Näset na południe od miasta” miano zamienić w raj robotniczych domków własnościowych; jednorodzinne domki skupione w grupki z własnym podwórkiem, esplanada wśród parków i wzgórz, rynek z halą targową, łaźnie, kościół na małym wzniesieniu, przy fabrykach park sportu i rekreacji, nadmorskie kąpielisko.

Dopiero dużo później w życiu dowiaduję się, że miejsce, w którym uczę się nazywać świat, to wykolejone marzenie planistów.

Architekt, który śnił ten sen, nazywał się Per Olof Hallman i czerpał inspirację z ruchu społecznego pragnącego zastąpić regularny i obcy przyrodzie ideał miasta epoki industrializmu czymś bardziej organicznym i zgodnym z naturą. Plan miał być dopasowywany do terenu, nie teren do planu. Ulice miały omijać wzgórza i wspinać się po wzniesieniach, a nie przebijać się przez nie. Zastane uwarunkowania miały być wykorzystywane, a nie usuwane. „Architekt miejski, który nie zna terenu, może paroma pociągnięciami ołówka niemal zrujnować strukturę osiedla”, pisał Hallman w 1901 roku. Dwa lata później przedstawił swój projekt zabudowy i zagospodarowania „południowej części podmiejskich parceli miasta Södertälje”.

Ambicje Hallmana, i całego ruchu, były niebagatelne. Chciano usunąć ołówkiem urbanisty ciemne strony industrializacji: brud, zatłoczenie, dewastację środowiska i społeczne niesprawiedliwości; a z drugiej strony wykorzystać ukryte szanse industrializacji – ołówkiem urbanisty stworzyć bardziej wolne i równe, żyjące bliżej natury społeczeństwo. Jednym z pionierów ruchu był Austriak, Camillo Sitte, który chciał odtworzyć ludzki klimat właściwy średniowiecznym miastom z ich krętymi zaułkami i nieregularnymi placami. Inną ważną postacią był Anglik, Ebenezer Howard, który pragnął stworzyć nowe połączenie między wsią i miastem, rolnictwem i przemysłem, sadem i podwórzem. Wielkie, przeludnione miasta miały być zdecentralizowane, natomiast wiejskie okolice – zabudowane rozległymi i zielonymi miastami ogrodami. Przy odrobinie przewidującej urbanistyki można by pokojowo zburzyć koszary kapitalizmu i pokojowo skonstruować nowe, lepsze społeczeństwo. Pokojowa ścieżka do rzeczywistej reformy – zatytułował Ebenezer Howard swoją książkę, którą Per Olof Hallman prawie na pewno przeczytał, zanim przyłożył kreślarski ołówek do rozciągniętych na południu podmiejskich lasów i pustaci. Tutaj nie było koszar, które by trzeba zburzyć, ulic, które by trzeba wytyczać na nowo, wspomnień, które trzeba wykopać, tradycji, które trzeba złamać.

Tutaj nie było także jeszcze planu wysokich torów kolejowych, które miały przedzielić to miejsce na pół, ani głębokiej bruzdy kanału, która odetnie je na północy, nie było oczywiście także planu mostu kolejowego ani wiaduktu, ani fabrycznych ogrodzeń, ani naftowych terminali, które za chwilę zmienią w makulaturę urbanistyczny sen Pera Olofa Hallmana.

O wiele później zrozumiałem, że to jest w jakiś sposób specjalność tego miejsca. Że tu nic nigdy nie wychodzi tak jak w planach. Jak zabudowa tych podmiejskich parceli. Czy przebieg linii kolejowej. Czy kanału. Czy Morskie Kąpielisko. Czy ludność tego miasta. Czy to miasto.

Jakby przypadek zapałał szczególną miłością właśnie do tego miejsca. I że ten przypadek przyciągnął do siebie jak magnes najbardziej przypadkowy z ludzkich losów. I że może właśnie dlatego to było najmniej przypadkowe w opowieści o człowieku, który wysiadł tu z pociągu, aby od nowa rozpocząć swoje życie. To w gruncie rzeczy idealnie wybrane miejsce, aby tak właśnie zrobić, zdarzało mi się myśleć już o wiele później; żadnych mocnych więzi z przeszłością, żadnych ustalonych planów na przyszłość, żadnego gotowego scenariusza, by w niego wejść – czy zostać z niego wytrąconym.

Ach, ale to o wiele później! Jakże zdradliwie się narzuca! Ta ściągająca wszystko do banału, pomniejszająca, mędrkowata, porządkująca świat post factum perspektywa. Jak łatwo jednym pociągnięciem pióra albo dwoma wpisać ludzi w opowieść, która dla nich wciąż musi być nienapisana, obciążyć ich wiedzą, której jeszcze nie mogą posiadać, zamknąć im horyzonty, które dla nich muszą pozostać szeroko otwarte.

•

Będę więc szczery co do tej mądrości post factum, jest bowiem wszechobecna i nieuchronna, i zdradliwa. Kiedy odbiegam od opowieści o mnie samym jako generale Pattonie w czołgu przebranym za śmieciarkę w trakcie inspekcji mojego właśnie zdobytego terytorium (by zrobić dygresję o Perze Olofie Hallmanie i jego zakończonym fiaskiem projekcie urbanizacyjnym dla podmiejskich parceli na południu), mam pięć lat i za kilka miesięcy zostanę przyłapany na tym, jak skaczę po krach na kanale. Przywiedzie mnie do złego Tommy Hedman, który jest starszy o dwa lata, mieszka po prawej stronie na parterze i pochodzi z Falun, i ma rodziców, którzy raz do roku jedzą kiszonego śledzia, mimo że moi rodzice przypuszczają, że to jakaś gnijąca torba ze śmieciami, która utknęła na dole, w skonstruowanym niewłaściwie wylocie zsypu na śmieci. Do Hedmanów nie wolno mi wchodzić i nie wolno mi bawić się z Tommym.

A więc, mówiąc szczerze, z tych zdarzeń pamiętam w najlepszym razie tylko jakieś ułomki. Ten wczesny ranek ze śmieciarzami to ułomki śpiącego mieszkania, nagrzanego słońcem trotuaru, słodko-kwaśnych śmieci, szczęku pojemników, poplamionych olejem drelichów i lepiącego się do gołych nóg plastikowego siedzenia. Nie jestem nawet pewien, czy te ułomki są prawdziwe, ani tym bardziej, czy ułożyłem je właściwie. Nie jestem także pewien, że pamiętam te ułomki, jeśli przez pamiętanie rozumie się aktywne przypomnienie czegoś. Bo jak przypomnieć sobie coś, czemu jeszcze nie nadało się imienia, a zatem coś, dla czego jeszcze nie ma się żadnego słowa?

Zatem refleksy raczej niż ułomki: mętne odbicia zmysłowych doświadczeń, cielesnych doznań bez słów i porządku. Skakanie po lodowych krach: tarcie zlodowaciałych spodni o posiniałą z zimna skórę, światło kredowobiałych twarzy w czarnym otworze drzwi, ścisk twardych dłoni, ostre dźwięki głosów, doznanie lania. Lanie jest w moim świecie słowem-doznaniem kry lodowej.

Dopiero o wiele później znajdą się słowa na rozpacz i strach, a jeszcze później na koszmary, które tapetowały to mieszkanko z oknami na tory kolejowe, a jeszcze później na to, co mężczyzna będący moim ojcem i kobieta będąca moją matką mogli myśleć i czuć, gdy ich zebrane koszmary nagle stoją przed nimi, na ich progu, w mrocznej zimowej sieni, ociekając czarną jak noc wodą, chrzęszcząc pod ich stopami kruchym lodem, parząc ich skórę śmiertelnym chłodem.

Dopiero o wiele później doznania mogą stać się opowiadaniami. Dopiero o wiele później nieme strefy bezsłowia mogą wypełnić się rozproszonymi ułomkami języka. Dopiero o wiele później zjeżdżam za Tommym po ślizgawce ze stromego zbocza na brzeg kanału koło mostu kolejowego i z rozpędu wypadam na trzeszczący lód, i widzę, jak otwierają się nam pod nogami ciemne szczeliny wody, czuję, jak stopy ześlizgują się i buty nabierają wody, a zimne, zesztywniałe spodnie trą o ciało w trudnej drodze do domu, do doznań strachu i lania.

Dopiero o wiele później mogę stać się dzieckiem, które opowiada. Dopiero o wiele później mogę kopać, szukając ułomków w tamtych niemych strefach, odsiewać je przez złoża czasu i składać w jakąś opowieść. To nie dziecko pamięta, tylko ja o wiele później próbuję pamiętać dziecięce doznania.

„Pamięć nie jest narzędziem badania przeszłości – pisze Walter Benjamin w eseju o swoim berlińskim dzieciństwie. – Pamięć jest tylko żywiołem minionego, jak ziemia jest żywiołem, w którym spoczywają pogrzebane miasta. Ten, kto szuka swojej pogrzebanej przeszłości, musi postępować jak kopacz – bez wahania, raz po raz powracać do tych samych miejsc, roztrząsać je i przerzucać, tak jak przerzuca się ziemię. Bo tylko najskrupulatniejsze przeszukanie tych złóż pozwoli odkryć tkwiące w nich prawdziwe skarby: obrazy, które wyrwane ze wszystkich swych dawnych kontekstów błyszczą jak klejnoty w trzeźwych salonach naszego późnego zrozumienia – jak ułomki ruin lub torsy w galerii kolekcjonera”.

Obraz błyszczącej żółtej blaszki, ostrej i nieregularnej jak cienko rozwałkowane ciasto na pierniczki, wielkości drobnej, pięcioörowej monety. Parzy w rękę.

Późniejsze zrozumienie. Biegniemy z krzykiem po podkładach toru kolejowego, który ciągnie się wzdłuż mojej pierwszej drogi do szkoły i prowadzi do fabryki, gdzie produkuje się separatory do mleka. Prowadzi także do fabryki, gdzie produkuje się elementy budowlane z lekkiego betonu, i do czarnych hałd węgla i koksu pod wysokimi żurawiami w porcie, i do gigantycznego silosu zbożowego, którego przeznaczenie jeszcze nie jest dla nas jasne. Biegniemy jednak po torze do fabryki separatorów, ponieważ szkoła leży przy fabryce i codziennie idziemy kolumną do słynnej fabrycznej stołówki („marzenie każdej pani domu: maszyny, maszyny i jeszcze raz maszyny wszelkiego rodzaju”), aby spożyć bezpłatny szkolny obiad, który właśnie zaczął nam wszystkim przysługiwać, ale na który już zaczęliśmy trochę wybrzydzać.

Nie, to musiało być w drodze ze szkoły do domu. W drodze do szkoły, rano, kiedy zawsze jesteśmy spóźnieni i musimy gonić, żeby zdążyć, nikt nie wpadłby na ten pomysł. Czyli jest popołudnie i biegniemy, skacząc po podkładach, od strony fabryki, i to od tyłu, z fabryki, nadjeżdża pociąg. Nie, nie pociąg właściwie, tylko mała lokomotywa manewrowa, która robi dużo hałasu, bo to spalinowóz. Wszystko w porządku, bo słyszymy ją i widzimy, jak nadjeżdża, a nadjeżdża dosyć powoli. Choć jednak jest trochę ryzyka, bo ktoś wymyślił, że urządzimy zawody, kto ostatni zeskoczy z toru. Tym razem to nie Tommy, jest za duży, żeby chodzić do mojej klasy. Zatem kto? Obraz nie chce się wyklarować.

Lokomotywa zbliża się, nikt nie zeskakuje, wpadam na pewien pomysł.

Czy to ja kładę na szynie monetę? Dwa öre. Czy to faktycznie mój pomysł?

Chowamy się w zaśmieconym i zarośniętym zielskiem rowie, patrzymy, jak lokomotywa rośnie aż do nieba. Ziemia drży. Szyny wyją. Moneta wibruje.

Na miejscu monety wyobrażam sobie siebie.

Błyszcząca żółta blaszka, większa niż pięć öre, leży rozwałkowana na szynie. Parzy w rękę.

Obraz Andersa i mnie na chodniku przed naszym domem.

Wypróbowuję pewne słowo, które u kogoś posłyszałem, może u Tommy’ego. Jak jeszcze raz powiesz to słowo, to nie wejdziesz na ucztę Pana Boga w niebie, mówi Anders.

Pytam go, kto to Pan Bóg. I gdzie leży Niebo. I kto jest zaproszony na tę ucztę.

Późniejsze zrozumienie. Tak oto do mojego świata dołączają Bóg i Niebo. Skończyłem cztery lata i umiem czytać słowa, które tata układa na podłodze z klocków z literami, ale Boga i Nieba nigdy nie ułożył. Piekła też nie. Te słowa Anders poznał wcześniej ode mnie i to od niego uczę się ich po raz pierwszy, i właśnie tam, na chodniku przed klatką schodową naszego bloku przy jarzębinowej alei, Bóg, Niebo i Piekło na zawsze wiążą się z doznaniem jakiejś cudzej uczty.

Właśnie do takich doznań próbuję się dokopać, kiedy o wiele później chcę opowiedzieć, jak powstaje mój świat; doznań obrazów, dźwięków i zapachów z momentów, kiedy po raz pierwszy nadaję światu imiona. I w najlepszym razie – doznania małego, ciemnowłosego chłopca, który nie wiedzieć czemu nosi moje imię i który w jakiś sposób jest mną, i który na niewielkim spłachetku ziemi między mostem kolejowym a Morskim Kąpieliskiem, portem i wałem kolejowym właśnie czyni świat swoim własnym.

Czasami wstydzę się trochę za niego. Nie dlatego, że matka ubiera go w sweter zrobiony w domu na drutach i w pumpy, a kiedyś nawet, chyba przy jakiejś odświętnej okazji, także w brunatną, nakrapianą wełnianą cyklistówkę, co może sprawia, że ten mały chłopiec akurat wtedy się wstydzi, ponieważ w jego świecie nikt nie ubiera się w ten sposób. Być może on się wstydzi, lecz nie ja. Nie ten, kim jestem o wiele później. To, czego trochę wstydzę się o wiele później, to jego zachowanie. Tego, że tak często dzwoni do drzwi Rickarda i Bossego w sąsiednim bloku i w milczeniu zagrzebuje się w stosach ich komiksów, nawet kiedy kolegów nie ma w domu. Mogę zaczekać, mówi chłopiec ich matce i przepada w najnowszej przygodzie kapitana Mikiego z serii „Dziki Zachód”, po dwadzieścia pięć öre, wychodzącej co tydzień w formacie książeczki czekowej; na końcu bandyci zawsze mają już kapitana na muszce, co każe chłopcu czytać numer za numerem, stos za stosem.

Wstydzę się tego, że czyta tak dużo komiksów, skoro wiem, jak wiele starań dokłada jego tata, żeby wcale nie czytał komiksów, tylko specjalnie dobrane lektury, które on przynosi mu co dwa tygodnie z miejskiej biblioteki w brązowej skórzanej teczce.

Te książki oczywiście też czytuje, czasami z latarką pod kołdrą, gdy lampa do czytania jest już zgaszona na noc. Albo latem, kiedy na dworze wciąż jest jasno, z książką przy poszerzonej szczelinie światła na krawędzi rolety. Któregoś razu, po późnym wieczorze z Sherlockiem Holmesem i zagadką nakrapianej przepaski, boi się zasnąć plecami do ściany w obawie, że wypełznie z niej morderczy jadowity wąż. Po późnym wieczorze z Allanem Poe i przypadkiem pana Waldemara w ogóle boi się zasnąć, żeby się nie rozpuścić w potwornej zgniliźnie.

Jednak komiksy mają być chłopcu oszczędzone. Podobnie jak i wiele innych rzeczy, które zdaniem tych dwojga nowo przybyłych mogłyby zniszczyć świat, który chłopiec akurat czyni swoim, a który dla nich jest jedyną szansą i nadzieją.

Zresztą nie oni jedni się niepokoją. Od mamy Pera-Olofa z bloku numer 43 chłopiec, który jest w pewien sposób mną, dostaje książkę pod tytułem „młodzież na złej drodze” czy „wielkomiejskie zagrożenia”, czy może „bezbożne inferno” albo coś w tym stylu, i ma ją zanieść do domu, mamie albo tacie. Mam wtedy jakieś siedem, osiem lat i młodszą siostrzyczkę, i już przenieśliśmy się na drugą stronę ulicy z kawalerki w bloku numer 42 do dwóch pokojów w bloku numer 45, a ja jak jednoosobowa chmara szarańczy pochłaniam wszystko na mej drodze, co tylko da się przeczytać, choćby to były szyldy sklepowe na Storgatan czy opakowanie płatków owsianych na kuchennym stole. Okładką książka przypomina powieść brukową, czarna dłoń chwyta obnażone damskie ramię na płomienistym tle, czy coś w tym stylu, i łatwo może być za taką wzięta. Ale to nie dlatego tata zabiera mi książkę, a nawet chce, żebym natychmiast odniósł ją i podziękował za pożyczenie, czego nie mogę zrobić, ponieważ jest podarowana, a nie pożyczona. Ma to coś wspólnego z rodzicami Pera-Olofa i z czymś, co tata nazywa propagandą. Książka z tą uwodzicielską okładką jest propagandą religii rodziców Pera-Olofa, która nie jest religią moich rodziców. Rodzice Pera-Olofa są zielonoświątkowcami czy członkami Szwedzkiego Związku Misyjnego lub czegoś takiego. Do tradycji zielonoświątkowców i członków Związku Misyjnego należy, zdaje się, zwyczaj, że także dzieci piją kawę. Per-Olof w każdym razie zawsze pije kawę z rodzicami. W religii moich rodziców panuje, zdaje się, zwyczaj, że dzieciom nie wolno pod żadnym pozorem pić kawy. Mnie w każdym razie nie wolno nawet jej spróbować, gdy piją. Moją pierwszą kawę piję u cioci Ilony w trafice na Strängnäsvägen, kiedy mam dziesięć lat, a ona ufa mi na tyle, że mogę przyjmować zapłaty i liczyć drobne, i wbijać te kwoty na kasę, choć nie na kasę totolotka, z którą trzeba szczególnie uważać. Kawa gotuje się przez cały dzień i ma gorzki smak, i wcale mnie nie ciągnie, żeby zostać zielonoświątkowcem.

Ale to prawda, że niepokoją się także rodzice Pera-Olofa. Martwią się o to, co będzie ze światem, gdy młodzież jest na złej drodze i rodzina jest w stanie rozkładu, i szerzą się poranki filmowe i komiksy, i przekleństwa, i muzyka rockowa, i rozpusta, i powszechna bezbożność. I o to, co się stanie z ciemnowłosym kolegą Pera-Olofa z sąsiedniego bloku, jeżeli nikt nie wskaże mu drogi i prawdy.

A z drugiej strony może być i tak, że nikt małemu chłopcu nie wciska tej książeczki z zachęcającą okładką, tylko on sam grzecznie pyta, czy mógłby ją pożyczyć, a wtedy mama Pera-Olofa łaskawie daje mu ją jako prezent i mówi, że tata i mama też może zechcą ją sobie przeczytać, i że to wszystko wcale nie oznacza, iż rodzice Pera-Olofa się martwią, tylko że są miłymi ludźmi.

O wiele później mam jako punkt wyjścia tylko ten ułomek. Tata odbiera mi, zaskakująco szorstko, pewną książkę (nie komiks, broń Boże), i ma to związek z zapachem kawy w kuchni mamy Pera-Olofa. Oraz z doznaniem niepokoju.

O wiele później wypełniam martwe pola między doznaniem a pamięcią.

Dokładam późne znaleziska z lokalnej gazety.

Aby uczcić pierwszy dzień Wielkanocy 1952, w kinie Roxy wyświetlany jest film o wielkomiejskich siedliskach rozpusty, z przedmową pastora K.-E. Kejnego³.

Na zebraniu gospodyń domowych redaktor Sture Olsson przestrzega przed poważnymi problemami, jakie grożą dzieciom chodzącym do kina. „Idolami nieprzystosowanych stają się ciemne typy, impulsy do przestępczych działań biorą się z tanich filmów kryminalnych. Łobuzerskie często zachowanie dzieci, które podczas porannych seansów z reguły są na widowni same, też może być fatalne w skutkach dla rozwoju młodych”.

„Nigdy więcej Flipa i Flapa”, deklaruje jakaś „mama krytyczna wobec kinowych poranków”.

Chłopiec uwielbia chodzić na poranki. Równie zachłannie jak połyka książki, pochłania też filmy. Nie da się zaprzeczyć, że na porankach panuje dzika wrzawa. Może i łobuzerka. Gdy film się zaczyna, wszyscy składają bilety na pół, żeby w nie dmuchać. Aby wydobyć pożądany dźwięk, trzeba mieć trochę wprawy. Złożony bilet trzyma się między kciukami, dłonie stulone w miseczkę, i dmucha się ostrożnie, tak by papier zaczął wibrować. W najlepszym razie brzmi to przeraźliwie. Chłopiec jest dobry w dmuchaniu w bilety. Na porankach uczy się wielu rzeczy, na przykład trzymać stronę Indian przeciwko białym. Uczy się tego na indiańskim filmie Białe pióro, który ogląda trzy razy. Kiedy dzieci bawią się w Indian i białych, co często robią w lesie, który zaczyna się tam, gdzie się kończy jarzębinowa aleja, chłopiec o ciemnych włosach jest zawsze Indianinem.

No tak, może jest powód do niepokoju.

Bo czyż nie widzę tego ciemnowłosego malca w gromadzie łobuzów, co urządzają kocią muzykę, rzępoląc na czym się da pod oknem rodziny S. z parteru bloku numer 38? Co tam, na miłość boską, robi on, który niebawem będzie nosił pudło ze skrzypcami i przezwisko rzępoła?

I czy nie włóczy się z bandą starszych chłopaków, którzy pewnego wiosennego dnia, wczesnym rankiem, wołają kärring [jędza] za panną Bergerman, kiedy przy fabryce Baltic mija ich na rowerze w drodze do szkoły? Nie widzę, kto go do tego prowokuje, i nie rozumiem, jak on może dać się sprowokować, bo przecież wiem, że uwielbia pannę Bergerman i dałby się za nią posiekać, i że na zawsze zapamięta, jak na wietrze od strony portu, aż ciężkim od fabrycznych woni, łopocze jej sukienka w kwiaty i jak jej rude włosy pieszczą jej jasną, piegowatą twarz, kiedy zdziwiona odwraca się i patrzy na nich, i że już zawsze będzie tam stała przed nim, w tamtej skrzypiącej klasie w żółtej drewnianej willi, i tłumaczyła z nieziemskim uśmiechem, że słowo kärring wzięło się od słowa kär [kochany], które oznacza lubić.

I jak wstyd pali w żołądku.

To, czego wstydzę się o wiele później, nie, nie wstydzę, bo to za mocne, chłopiec jest w końcu tylko dzieckiem, lecz co sprawia, że czuję się zażenowany, to jego ciągłe starania, żeby się dopasować, nie wyróżniać się, zachowywać się jak inni, chociaż nie jest jak inni. To, jak łatwo Miejsce przyciąga go do siebie i wciąga, przywłaszcza go sobie. To, jak ulegle on pozwala Miejscu odgradzać rodziców od siebie. Jak beztrosko zostawia ich świat poza sobą, a swój układa poza nimi.

Jak źle się wywiązuje ze swojej części Projektu.

Nie, chłopiec nie jest Pattonem, który w ich imieniu anektuje Miejsce. Jest dezerterem, który nazbyt łatwo pozwala wziąć się w posiadanie Miejscu i nazbyt często zwraca je przeciwko nim. Zbyt często udaje, że nie słyszy, gdy mówią do niego w języku, który jest jeszcze ich językiem, i zbyt często udaje kogoś innego, kiedy kaleczą język, który jest już jego językiem. Wierci im dziurę w brzuchu, aż pozwalają mu chodzić na lekcje religii, mimo że nie musi. I może mieć choinkę na święta jak wszyscy, chociaż wie, że nie jest jak wszyscy.

Jest inny, i wie o tym, i nie chce być inny.

Mogę go do pewnego stopnia zrozumieć. I do pewnego stopnia właśnie o to chodzi w Projekcie: by Dziecko uczyniło Miejsce swoim miejscem, aby im także umożliwić jakiś nowy świat.

W Projekcie nie chodzi o to, aby Miejsce odwracało od nich Dziecko. I co o wiele później trudno mi wyjaśnić, to dlaczego tak łatwo na to Miejscu pozwalał.

Lato 1956. Chłopiec właśnie zakończył swój pierwszy rok szkolny i powinien był przecież pojąć to czy owo. Ale gdy marna resztka jego prawie wytępionej rodziny przyjeżdża z drugiej strony kuli ziemskiej, aby odwiedzić raj przy jarzębinowej alei, i nadzwyczaj miękko wtapia się w małe M-2 na parterze bloku numer 45, on szybko podnosi zwodzony most i kryje się za barykadą z komiksów i wymówek.

Ciotka Bluma ma bujne kształty i donośny głos, i śniadania przyrządza tak jak w Izraelu, z sałatką z drobno pokrojonych warzyw. Kuzyni, jego rówieśnicy Izak i Jakob, rudowłosi i rozbrykani, zaraz próbują go wyciągać na różne eskapady.

To mogłoby być fajne lato. Kąpielisko. Las. Plac zabaw. Port. Niedzielne przejażdżki nowiutkim autem z miejscem na dwójkę pozginanych dzieci w ciasnej przestrzeni między tylnym siedzeniem a silnikiem.

I faktycznie wszystko tam jest. Od lasu poczynając. Jego kuzyni nie mogą się nacieszyć lasem. Jeszcze nigdy takiego nie widzieli. Ścieżki usłane igliwiem, szałasy, ciepłe pnie sosen na polanie. Tego lata zbierają w lesie dużo jagód. Jego kuzyni przepadają za jagodami. Któregoś dnia Izak, a może Jakob, proponuje, by pozamieniali miejscami plastikowe szufladki na dole kuchennej szafki, i parę godzin później ich świeżo zebrane jagody są pieczołowicie posypane solą.

Więc niby robią różne rzeczy razem.

A jednak nie. Jest tak, jakby chłopiec nie chciał dopuścić ich do siebie. Jakby się bał, że coś mu odbiorą, naruszą jego pozycję w Miejscu, zrobią go obcym, zrobią go tak innym, jak w głębi duszy przeczuwa, że jest.

To prawda, że kuzyni mówią językiem, którego on nie rozumie, i robią rzeczy, z którymi nie chce być kojarzony, na przykład pożyczają sobie na podwórzu stojące luzem rowery i zostawiają je potem gdzie popadnie. Prawdą jest także, że jarzębinowa aleja stanowi mały i zamknięty świat, do którego nie wpuszcza się nikogo ot tak sobie, ani z Viksängen po drugiej stronie mostu kolejowego, ani z Tel Awiwu po drugiej stronie kuli ziemskiej.

Ale prawdą jest także, że oni próbują przystosować się, jak tylko potrafią, i że nad podziw prędko uczą się języka, i że pod koniec lata poruszają się po Miejscu swobodnie, jak u siebie w domu, i do samego końca są otwarci i życzliwi wobec niegościnnego kuzyna, który chowa się wśród komiksów u Bertila na pierwszym piętrze bloku numer 47 i udaje, że nie słyszy, kiedy wołają na podwórzu pod oknem jego imię. Berrrra, wołają ze swoim gardłowym „r” i zaśmiewają się, bo wiedzą, że tak zdrabnia się imię Bertila i że on u niego się ukrywa.

Zostają tak długo, aż jarzębiny czerwienieją, zaczyna się szkoła i już nic nie może się wcisnąć między chłopca a jego świat.

Świat chłopca i niczyj więcej. Rodziców też nie.

Najmniej świat rodziców.

Zdarza się parę razy, że jego świat odtrąca go z powrotem ku ich światu i ich cienie na moment wdzierają się w niego, pozostawiając doznanie mroku i chłodu.

Któregoś zimowego dnia kilkoro dzieci rzuca pigułami w ich kuchenne okno, wołając „Żydzi”. Mieszkanie leży na parterze, w 45-ce, i okno wychodzi na podwórko. Chłopiec słyszy, jak śnieg wali głucho o szybę, i widzi, jak mama robi się biała na twarzy. Całkiem bieleje i cichnie. Nic nie mówi. Ani do dzieci na podwórku, ani do chłopca w kuchni. Nie mówi też nic tacie, kiedy ten wraca z fabryki. Przynajmniej kiedy chłopiec słyszy.

Gdy wiosną topnieją śniegi, pojawiają się kulki. W Miejscu gra w kulki to oznaka wiosny. Jednobarwne kamienne kulki kosztują po jedno öre za sztukę, można je kupić w trafice, obciążają i wypychają kieszenie. Niektórzy przechowują swoje kulki w specjalnie uszytych, dyndających u pasa woreczkach. Są także kulki ze lśniącej stali i z kolorowego szkła. Lepiej się nimi rzuca niż kulkami kamiennymi, bo są cięższe i większe, lecz także droższe i dlatego niewielu nimi ryzykuje w grze. Niektórzy ciągle tracą swoje kulki i muszą zadowolić się kibicowaniem albo próbują wyżebrać pieniądze na nowe. Stawka w grze w kulki jest wysoka, zwłaszcza w tej jej odmianie, która polega na celowaniu w piramidkę, czyli pirkę. Pirka składa się z trzech kulek, które wciska się w ziemię, i kulki, którą kładzie się na wierzchu. Kto trafi w pirkę, może ustawić ją znowu i wygrywa wszystkie te kulki, które w nią nie trafią.

Istnieje parę sposobów oszukiwania w pirkę. Najbardziej podstępny polega na tym, że te trzy kulki u podstawy piramidki wciska się trochę za mocno i trochę za głęboko, tak że powierzchnia do celowania zmniejsza się i pirka jest stabilniejsza, dlatego trudniej wybić górną kulkę.

O takiej pirce, dowiaduje się chłopiec, mówi się „żydowska”.

Dowiaduje się też, że istnieją kulkowe żydy.

Żyd kulkowy to ktoś, kto ustawia żydowską pirkę albo zbiera więcej kulek, niż wygrał, albo ściubi kulkę do kulki, zamiast nimi grać, albo tylko przypadkiem wejdzie w drogę jakiemuś rozczarowanemu czy sfrustrowanemu graczowi. Kulkowy żyd to powszechne w sezonie kulkowym wyzwisko. Najczęściej: „ty cholerny żydzie kulkowy”.

Chłopiec nieczęsto bywa nazywany kulkowym żydem, ponieważ jest marnym graczem i ciągle traci swoje kulki, i rzadko kogoś irytuje lub komuś zagraża, ale za każdym razem serce w nim zamiera, gdy słyszy słowo Żyd w tej albo innej kombinacji. Wie, że mama i tata są Żydami, i on sam, i jego siostrzyczka, i rodzina Kleinów po drugiej stronie mostu kolejowego, i ciocia Ilonka na drugim końcu jarzębinowej alei. I chociaż nie wie, co to znaczy, to rozumie, że ma to związek z ich cieniami.

¹ Cytaty z polskich listów przytaczane w książce są podawane w wersji oryginalnej (wszystkie przypisy od tłumacza).

² Gazeta Województwa Sztokholmskiego i Gminy Södertälje.

³ Karl-Erik Kejne – pastor, głośny w owym czasie moralista, zwalczający m.in. męską prostytucję.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl
edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: tel. 504 564 092, 605 955 550
irek.gradkowski@czarne.com.pl,
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2014
Wydanie I