Tytuł oryginału niemieckiego AUS DER SCHÖNEN NEUEN WELT. EXPEDITIONEN INS LANDESINNERE

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA

Fotografia na okładce © by THOMAS RABSCH / LAIF / EK PICTURES (3) i DAVID KLAMMER / LAIF / EK PICTURES

Copyright © 2009 by VERLAG KIEPENGAUER & WITSCH GMBH & CO. KG, COLOGNE / GERMANY

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2012

Copyright © for the Polish translation by URSZULA POPRAWSKA, 2012

Redakcja ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL

Korekty MAGDALENA ADAMEK, MAŁGORZATA POŹDZIK /D2D.PL

Projekt typograficzny, redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

The translation of this work was supported by a grant from the Goethe-Institut which is funded by the German Ministry of Foreign Affairs

Tłumaczenie książki zostało dofinansowane przez Goethe-institut ze środków niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych

ISBN 978-83-7536-411-8

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice tel./fax +48 18 353 58 93, e-mail: arkadiusz@czarne.com.pl, mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl, honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa tel. +48 18 351 00 70, e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa tel./fax +48 22 621 10 48 e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: ewa.nowakowska@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl tel. 504 564 092, 605 955 550

Skład: D2D.PL ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52 e-mail: info@d2d.pl

Skład wersji elektronicznej: MICHAŁ NAKONECZNY / VIRTUALO SP. Z O.O.

Wołowiec 2012

Wydanie I

Czarne na białym

Obcy wśród Niemców

Iście książęce są ogrody, które za chwilę opłyniemy. Muskularny kapitan statku zagaja w dialekcie saksońskim:

– Witam państwa serdecznie na pokładzie naszej gondoli. Trasa wycieczki poprowadzi wokół ogrodu, który stanowi główną część parku książęcego Wörlitz.

Przyszedłem punktualnie i jako pierwszy zająłem miejsce na jednej z wielu ławek ustawionych na pokładzie tego niewielkiego, płaskiego statku. Siedzę z tyłu, miejsca wokół mnie są wolne, chociaż pasażerów systematycznie przybywa i robi się coraz ciaśniej. Jeden z nich, na pierwszy rzut oka dość sympatyczny typ gimnazjalnego nauczyciela fizyki i matematyki, przysuwa się ostrożnie w moją stronę, przygląda mi się przez chwilę, po czym mówi do mnie:

– Poproszę dwa piwa.

Kiedy nie reaguję, z naciskiem powtarza:

– Dwa piwa proszę.

Jak wpadł na ten pomysł? Nie wyglądam jak kelner, nie trzymam butelek z piwem, szkieł ani ścierki, nawet nie stoję; siedzę tak samo jak on.

– Nie sprzedaje się? Zero obsługi? – nie ustępuje.

– Zero obsługi – odpowiadam i dopiero teraz daje mi spokój.

To, że odmówiłem z uśmiechem, nie zjednało mi jego sympatii. W każdym razie ten szczupły, siwy mężczyzna nadal siedzi w znacznym oddaleniu ode mnie, choć na statku robi się coraz ciaśniej. Kapitan zwraca się teraz do gości z prośbą, żeby przesunęli się trochę do tyłu. Mężczyzna zabiera głos:

– Pytanie, czy my tego chcemy. Chciałbym mieć przyjemność z tego rejsu.

Kapitan nie przejmuje się tą kwestią i powtarza apel. Gość przybliża się wreszcie do mnie z niechęcią – „posuń się trochę” – pod naporem współczująco-rozbawionych spojrzeń pozostałych współpasażerów.

Przyczyna tkwi zapewne w moim wyglądzie. Jestem czarny. Na głowie mam perukę z czarnych, bujnych loków. Ale – co dziwiło mnie już dawniej, kiedy występowałem w roli Turka Alego – większość otaczających mnie osób nie przygląda mi się zbyt uważnie i gładko nabiera się na obecną mistyfikację, chociaż mówię dziwaczną łamaną niemczyzną, tak samo jak robiłem to jako Ali.

Od roku przebieram się za „czarnego” i podróżuję po Niemczech, ze wschodu na zachód kraju. Biorę udział w ulicznych festynach, usiłuję wynająć mieszkanie, zapisuję się na rejsy statkiem, próbuję wynajmować miejsca na kempingach dla siebie i mojej ciemnoskórej rodziny, chodzę na dyskoteki, do knajp, mieszam się z tłumem kibiców futbolu i rozmawiam z urzędnikami.

Chcę się przekonać, jak żyje się w Niemczech komuś, kto ma czarny kolor skóry.

Czy to stereotyp – opinia o Niemcach tradycyjnie wrogich wobec obcych? Czy moje „czarne” alter ego pozna kraj tolerancyjny, taki, jaki gloryfikowano z okazji mistrzostw świata w piłce nożnej w 2006 roku, czy też odwrotnie – przekonam się, że nastroje tutaj kształtuje prasa brukowa, która często raczy czytelników odstraszającymi przykładami czarnoskórych jako dealerów, azylantów-oszustów i kryminalistów? Chcę się stać papierkiem lakmusowym i przeprowadzić test nastrojów. Ten plan równie mnie intryguje, co niepokoi.

Moja obecna rola nie była kwestią chwilowego nastroju. Już przed laty podjąłem pierwszą taką próbę, nie doprowadziłem jej jednak do końca, czując, że jej nie sprostam. Nie dlatego, żebym uważał, że byłoby to aktem bezczelności wobec ciemnoskórych imigrantów czy ciemnoskórych Niemców. Każda z moich ról była rodzajem bezczelności wobec pewnej grupy ludzi. Jednak bez kroku na „obcy” teren, bez przekroczenia własnego ja, nie mógłbym stać się kimś innym i sondować rzeczywistości w ukryty sposób. Nie, przyczyną moich wahań była zwykła obawa, że zbyt szybko zostanę rozszyfrowany.

Istnieje mianowicie problem czysto techniczny, kiedy biały człowiek chce się wcielić w ciemnoskórego. Sprawy nie rozwiązuje szminka teatralna, potrzebne są mocniejsze środki. Znał się na tym John Howard Griffin. W 1959 roku, udając czarnoskórego, wędrował przez cały miesiąc po Ameryce, a potem opisał swoje przygnębiające doświadczenia w książce Czarny, jak ja. Zmarł przedwcześnie, bo środki, które zażywał dla utrzymania przez dłuższy czas ciemnego koloru skóry, nieodwracalnie zrujnowały mu wątrobę.

Mój plan wcielenia się w postać ciemnoskórego był po części reakcją na rasistowskie wypowiedzi niemieckich polityków. Na przykład Edmunda Stoibera, byłego premiera Bawarii, który ostrzegał przed zbytnim „pomieszaniem ras” w niemieckim społeczeństwie. Albo Ronalda Schilla, byłego senatora Hamburga, który przedstawiał się otwarcie jako „bezlitosny sędzia”: „Ode mnie Murzyni dostawali zawsze trochę więcej”¹ (co znaczyło: dostawali wyższe wyroki niż biali przestępcy). Albo Wolfa Schneidera, słynnego mistrza dziennikarzy i moderatora programów telewizyjnych na żywo, który dowodził: „Murzyni nie są tak inteligentni jak biali, ponieważ zostali stworzeni tylko ze względu na siłę fizyczną. Jeśli Bóg tak rozmaicie stwarza ludzi pod względem koloru skóry, długości nóg, kroju oczu i tak dalej, dlaczego miałby na swojej złotej wadze jednakowo odmierzać każdemu inteligencję?”². Wypowiedzi tego rodzaju umocniły we mnie decyzję, by przekonać się na własnej skórze, w jaki sposób rasizm podsycany od góry daje o sobie znać na co dzień u dołu, między zwykłymi ludźmi.

Jakiś czas temu poznałem pewną plastyczkę z Paryża, która tworzyła maski. Stosowała ona metodę specjalnego natryskiwania, która pozwalała „przefarbować” człowieka białego tak, że robił wrażenie „niepodrobionego” czarnoskórego. Mogłem więc w końcu wprowadzić w czyn swój dawno zamierzony plan. Sytuacje, które aranżowałem, były rejestrowane kamerą, a dzięki temu, że w moich eskapadach towarzyszył mi najczęściej zespół, wyposażony – podobnie jak ja – w ukryte minikamery i mikrofony, powstał dokument filmowy³.

Tymczasem wracamy do Wörlitz. Statek sunie po wodzie licznymi kanałami, czasami tak blisko brzegu, że niektóre turystki zdążyły nawet zerwać liście paproci. Gdy po raz kolejny zbliża się do brzegu, ja też ostrożnie wyciągam rękę. Tu akurat rosną pokrzywy. Otwieram dłoń, żeby zerwać którąś z nich. Towarzyszą mi zaciekawione i pełne napięcia spojrzenia pasażerów, którzy nie mogą uwierzyć, że naprawdę jestem aż tak nieświadomy, że pokrzywy parzą. Statek płynie leniwie swoim biegiem, ja sięgam powoli i zrywam roślinę. Wokół widzę zdumienie, a ci, którzy w głębi ducha już się cieszyli i których spojrzenia obserwuję bez pośpiechu, są trochę rozczarowani: nie zobaczyli u mnie przestrachu, nie usłyszeli, żebym syknął z bólu. Strzepuję tylko demonstracyjnie rękę, jakbym się dziwił, że dotknięcie rośliny może spowodować pieczenie. Dla jednej ze starszych pań jest to okazja do wystąpienia w roli obrończyni niemieckiej flory.

– U nas niczego się nie zrywa! Jakby to wyglądało, gdyby każdy zrywał, co chce! – I jeszcze dodaje: – To pokrzywa, więc masz od razu terapię antyreumatyczną.

Płyniemy dalej. Nasz kapitan i sternik w jednej osobie spocony prowadzi statek, jednocześnie opowiadając gościom skomplikowaną historię książęcej rodziny:

– Książę Franz był wtedy zmuszony poślubić swoją przyszłą żonę na rozkaz króla pruskiego, chociaż kochał inną. Chciał zostać Anglikiem… Wtedy król postawił warunek: zostajesz w swoim kraju i rządzisz dalej, ale bierzesz za żonę moją kuzynkę. Franz pomyślał wtedy: wybieram mniejsze zło i żenię się z królewską kuzynką.

– Tak przecież nie wolno – nie mogę się powstrzymać, żeby nie sprowokować rozbawienia współpasażerów. – To jest… jak to się mówi? Małżeństwo z przymusu, no, coś podobnego!

– Nie w tamtych czasach – ucina krótko mój sąsiad.

Kiedy wycieczka się kończy i podnoszę się z miejsca, mój sąsiad czuje się upoważniony, żeby popędzać mnie jak dziecko:

– Żwawo, żwawo, jesteśmy ostatni. – A potem pyta: – Skąd znasz tak dobrze niemiecki?

Wprawdzie na statku zbliżyliśmy się do siebie, biorąc pod uwagę dystans przestrzenny, jednak to jego „tykanie” jest nie na miejscu. Inni pasażerowie, jeśli nie znają się bliżej, zwracają się do siebie per pan, pani, a Ossis, Niemcy z landów wschodnich, mają jeszcze większe niż Niemcy z zachodnich regionów kraju opory przed mówieniem innym na ty. Mimo wszystko słyszę pytanie osobiste, co nie zdarzało mi się często jako czarnoskóremu.

Odpowiadam, że przez trzy lata uczyłem się niemieckiego w Instytucie Goethego w Dar es Salaam. Czy mam pracę? Nie, odpowiadam. I wtedy rozmowa kończy się tak nagle, jak się zaczęła. Mój interlokutor podpowiada, żebym spróbował pracy jako tragarz, najlepiej od razu, tutaj. „Wiosłować, wiosłować!”, mówi i pokazuje na stateczek, który właśnie z ulgą opuszczamy.

O tym, że niechęć do czarnoskórych nie wiąże się z wiekiem, będę się miał jeszcze okazję przekonać. Jestem w Chociebużu (Cottbus), w strefie pieszych, przechodzę właśnie obok sklepu jubilera i chcę się rozejrzeć za zegarkiem na rękę, który będzie miał funkcję stopera. Pomysł przychodzi mi do głowy spontanicznie – myślę o moich treningach biegowych – i nie ma nic wspólnego z rolą „czarnego”. Młoda sprzedawczyni, zobaczywszy mnie, twierdzi, że takich zegarków w sklepie nie ma. Na wystawie widziałem jednak właśnie taki i mówię jej o tym. Kobieta w końcu nawiązuje ze mną rozmowę i ściąga zegarek z wystawy. Jest drogi, złoty. Chętnie wziąłbym go do ręki, choćby tylko po to, żeby ocenić jego wagę. Sprzedawczyni jednak nie wypuszcza go z dłoni i uśmiecha się w wymuszony sposób.

Trudno mi sobie wyobrazić, że ta młoda kobieta ma już za sobą złe doświadczenia z ciemnoskórymi. Lecz lęk przed odmiennością, podobnie jak antysemityzm, ma niewiele wspólnego z realnymi doświadczeniami, występuje nawet tym częściej, im rzadziej ludzie stykają się z obcymi.

Kolega z naszego zespołu, który wszedł do sklepu jubilerskiego w momencie gdy ja, sfrustrowany, go opuszczałem, poprosił sprzedawczynię, by podała mu ten sam zegarek, i zapytał ją ze współczuciem w głosie, czy przed chwilą nie obawiała się o ten cenny przedmiot.

W odpowiedzi usłyszał: „Widzi pan, że jestem jeszcze spocona ze strachu. Bo nigdy nic nie wiadomo”.

On, mój kolega, mógł wziąć zegarek do ręki. Nie było problemu.

W bardziej wytwornych regionach Niemiec takie upokorzenia zostały mi oszczędzone. Nie spotkały mnie ani w luksusowej restauracji przy najbardziej prestiżowej ulicy Düsseldorfu, Königsallee, ani w mieszczącym się tam jednym z najelegantszych salonów jubilerskich, ani podczas jazdy próbnej wspaniałym bentleyem, który bez problemu oddano mi do dyspozycji, ponieważ w specjalnie założonym na tę okazję ubraniu wyglądałem jak facet, który musi mieć niezłą forsę. Osiem miesięcy czeka ktoś, kogo stać na to, by wydać na takie auto dwieście pięćdziesiąt tysięcy euro. Nic dziwnego, duży pieniądz usposabia tolerancyjnie. To kiepska pociecha w czasach grasującej biedy.

Lecz kontakty ze światem luksusu są w mojej biografii czarnoskórego tylko epizodem. Najczęściej nie podaję szczegółów swojej prywatnej historii i jestem – jeśli ktoś mnie o to zapyta, choć zdarza się to rzadko – uciekinierem z Somalii, który nie może wrócić do ojczyzny, ale i nie rozmawia płynną niemczyzną. Może traktowano by mnie inaczej, gdybym odgrywał ciemnoskórego lekarza mówiącego perfekcyjnie po niemiecku albo czarnego muzyka. Lecz jako somalijski imigrant ani nie mam pracy (jak większość uciekinierów objętych w Niemczech zakazem zatrudniania), ani nie mogę się pochwalić specjalnymi umiejętnościami czy doświadczeniami. Nie jestem kolegą wśród kolegów, jak wtedy, gdy udawałem Turka, prostego robotnika, lub gdy udawałem redaktora „Bild” czy piekarza albo agenta firmy telemarketingowej. Nawet jako bezdomny byłem równy wśród równych – lecz jako czarny między białymi?

Jestem po prostu czarny i obcy, co w społeczeństwie nastawionym na sukces znaczy: bezbronny, bez wartości. Ci, których spotykam na swojej drodze, mogą wyżywać się na mnie, folgując swoim rasistowskim odruchom, albo inaczej – nieobarczeni szacunkiem dla prestiżowego zawodu ani imponujących dochodów, mogą bezczelnie wtykać nos w moje sprawy i demonstrować silne bicepsy.

„Czarny jak facet Heidi Klum”

Jest piękny wiosenny poranek. Wybrałem się na poszukiwanie mieszkania w Nippes, jednej z głównych dzielnic Kolonii. Otwiera mi właścicielka, kobieta mniej więcej pięćdziesięciokilkuletnia, energiczna w sposobie bycia, która od razu przechodzi do rzeczy – omawia wysokość czynszu, wynajem plus media, koszty dodatkowe, termin wprowadzenia się, czyli to, co zwykle w takich sytuacjach. Oprowadza mnie po małym, pustym mieszkaniu, pokazuje dwa pokoje, łazienkę, widok z okna.

Zatrzymujemy się trochę przy kwestii sprzątania korytarza; wynajmujący płacą za to dwadzieścia pięć euro w miesiącu. Pytam, czy nie można by sprzątać samemu, ale właścicielka przerywa: ma do tego swoich ludzi i wtedy jest pewna, że zawsze będzie czysto. Rozmawiamy przez chwilę o prysznicu w łazience. Zauważam – bardziej dla siebie – że brakuje mu zasłonki. Ona podejmuje tę uwagę i mówi, że nie chciałbym chyba przejąć zasłony, „której ktoś już używał”.

Wzruszam ramionami i odpowiadam:

– Właściwie czemu nie? Byle była czysta…

No dobrze. Typowa rozmowa, jaką się prowadzi przy oglądaniu mieszkań. Mam za sobą tuzin takich rozmów, lecz do tej pory nikt nie zdecydował się wynająć mi mieszkania. Stop – nie! Raz miałem prawdziwą szansę. Niezwykle uprzejmy właściciel jednego z mieszkań, mimo mojej ciemnej skóry i czarnych loków, podejrzewał, że coś mu się nie zgadza, bo wydałem mu się podobny do pewnego pisarza, który miał zwyczaj udawania kogoś innego. Zapomniał tylko jego nazwiska.

Teraz, w tym dwupokojowym mieszkaniu, czuję rezerwę i surowość potencjalnej wynajmującej i jej zawodową, zdystansowaną uprzejmość. Dyskryminację? Nie w pełnym tego słowa znaczeniu. Doświadczam czegoś innego.

Kobieta radzi mi na koniec, żebym przemyślał wszystkie za i przeciw przed podjęciem decyzji, i odprowadza mnie do wyjścia. Żegnam się i dziękuję.

– Bardzo proszę, z największą przyjemnością – słyszę za sobą jej głos.

Potem wchodzi „rodzina Hildebrandt”, która również szuka mieszkania, czyli ludzie z mojego zespołu wyposażeni w ukryte kamery i mikrofony.

Przed ostatecznym montażem nakręconego materiału filmowego zwróciliśmy się do nieświadomych aktorów filmu o ich zgodę. Moja potencjalna wynajmująca zgodziła się bez wahania, nie przeszkadzało jej zupełnie, że to, co poniżej oddaję jako dosłowny protokół jej rozmowy z „rodziną Hildebrandt”, zostanie przedstawione w filmie.

„Pani Hildebrandt”: – Przyszliśmy trochę za wcześnie…

Wynajmująca: – Nic nie szkodzi. Przestraszyłam się, bo przyszedł taki najemca, którego nie mogę wpuścić do domu, no… czarny.

„Pan Hildebrandt”: – A, to ten, co akurat wyszedł.

Wynajmująca: – On tu nie pasuje, ale chciał obejrzeć mieszkanie. Przez telefon nie widzę przecież, jak wygląda, ale nie pasuje tu do tego domu.

„Pani Hildebrandt”: – Jacy ludzie mieszkają w ogóle w tym domu?

Wynajmująca: – Jakby to powiedzieć. Obcokrajowców tu nie mamy. Właściwie nie chciałam, w ogóle nie chciałam, ale… aż taki czarny. Totalnie czarny, okropnie. Idziecie już państwo na drugie piętro, tak?

Gdyby ktoś mi opowiedział, że ta kobieta zareagowała takim wzburzeniem i brakiem pohamowania, uznałbym, że zmyślił albo grubo przesadził. Potraktowała mnie przecież jak należy i rozmawiała ze mną, jakbym był prawie normalnym człowiekiem.

Wynajmująca: – Był taki czarny, i jeszcze te włosy, i… nie! Nie mogę przestać o tym myśleć. Przecież przez telefon nie można się zorientować. Zadzwonił dziś rano.

„Pani Hildebrandt”: – No i?

Wynajmująca: – Mówił dobrze po niemiecku.

„Pani Hildebrandt”: – Coś takiego!

Wynajmująca: – Nie można przecież wcześniej wiedzieć, że ktoś jest czarny. No, był taki czarny jak facet Heidi Klum. Dlatego byłam tak przerażona.

Heidi Klum to modelka znana prasie bulwarowej, a prasa ta jest również przychylna jej mężowi Sealowi, prominentnemu muzykowi pochodzenia nigeryjsko-brazylijskiego. Ale to w żadnym razie nie skłoniło właścicielki mieszkania do większej tolerancji, co najwyżej dzięki temu nie zatrzasnęła mi drzwi przed nosem.

Ale teraz musi wyrzucić z siebie całą swoją awersję i szok. „Rodzina Hildebrandt” słucha.

Wynajmująca: – No, czarnych też już widuje się na rynku, ale gdzie oni mieszkają, nie wiem. Tu nie. On uważał, że sprzątanie schodów jest za drogie i mógłby sam to robić. I że nie ma zasłonki koło prysznica. Tak, mówię, nie mogę zostawić zasłonki, której już inni używali, chyba że pan tak lubi? Ach, to mu nie przeszkadza. To są tacy ludzie, oni mają taką kulturę! Nie pasują. To nie ma nic wspólnego z wrogością wobec obcokrajowców. Ale oni nie pasują. Takich nie mogę tu wpuścić. Co państwo myślą, jak taki zacznie gotować, to w całym domu będzie czuć tymi ich przyprawami! Nie, tego nie zrobię, nie. Raczej zaczekam – nawet niech mieszkanie stoi puste, do czasu gdy przyjdzie ktoś, kto będzie tu pasował.

Nie wątpię, że kobieta rzeczywiście była przekonana, że jej paplanina, lęk i niechęć „nie mają nic wspólnego z wrogością wobec obcokrajowców”. Była zresztą na tyle przezorna czy tchórzliwa, że nie powiedziała mi prosto w twarz, że nie wynajmie mi mieszkania z powodu koloru mojej skóry. Bo wówczas, zgodnie z nowymi przepisami przeciw dyskryminacji, mógłbym ją oskarżyć. Nikt nie musi czarnoskóremu wynajmować mieszkania, ale nikomu nie wolno powiedzieć głośno, że powodem odmowy jest kolor skóry.

Idylla wędrowania

– Gdzie tu mogą być jiżyny?

Nie oczekiwałem, że grupa starszych osób z miasteczka Gummersbach położonego w Bergisches Land, w Nadrenii Północnej-Westfalii, gotowa do wyruszenia na cotygodniową pieszą wycieczkę, powita mnie z egzaltowanym entuzjazmem i weźmie w środek jako nowicjusza. Dlatego próbuję rozbroić demonstrowaną przez nich rezerwę sowizdrzalskim chwytem. Bo jeśli ktoś tak jak ja bez potrzeby i w dodatku z obcym akcentem pyta o jeżyny, ten nie powinien budzić niczyjego lęku.

Seniorom wydaję się jednak podejrzany. Dwie starsze panie, które w widoczny sposób starają się zachować spokój ducha, twierdzą, że „nie wiedzą, bo nie są stąd”. A czerstwy i energiczny starszy pan w krótkich spodenkach, uzbrojony w parasol – najwidoczniej przewodnik tej grupy złożonej z samych kobiet – pokazuje kierunek przeciwny do naszej wędrówki, mówiąc, że może jeżyny są tam.

Każdy może wziąć udział w grupowej pieszej wycieczce, którą proponuje miasteczko Gummersbach. Na miejsce zbiórki przyszedłem za późno, więc dogoniłem piechurów dopiero na obrzeżach miejscowości. Moje uprzejme tłumaczenie się ze spóźnienia uczestnicy puszczają mimo uszu, jakby się zmówili. Dlatego wymyśliłem chwyt z „jiżynami”.

Spodziewałem się, że grupa starszych wiekiem turystów, z których kilka osób zna się między sobą dobrze i od dawna, zareaguje na mnie, przynajmniej z początku, z pewnym dystansem, lecz nie spodziewałem się otwartego odrzucenia.

Na moje uprzejme pytanie: „Czy mogę się przyłączyć?” nikt nie odpowiada. Mimo to idę dalej i nawet próbuję częstować jabłkami – na próżno.

Koleżanka z mojego zespołu filmowego, która specjalnie przyłączyła się do wycieczki, zwraca się do dwóch starszych pań, pytając prowokacyjnie, czego ten tu szuka, i wskazuje na mnie. Zagadnięte dają upust swoim emocjom:

– Jeżyn szuka – mówią z przekąsem. – A ma na myśli na pewno coś całkiem innego!

– Co takiego?

– Tego jeszcze nie wiemy. W każdym razie tu go nam nie trzeba.

Rozglądam się z lekka naiwnie, nie noszę przy pasku żadnego scyzoryka, mam w ręce tylko reklamówkę na zakupy. Robię wrażenie człowieka zainteresowanego wyłącznie naturą, który po prostu idzie na wycieczkę. Ale jestem czarny.

Ponawiam pytanie o „jiżyny” lecz starzy turyści utrzymują niewzruszenie, że przy tej trasie żadne nie rosną, chociaż, jak się później przekonam, orientują się w okolicy bardzo dobrze i wiedzą, że jest inaczej. Właściwie chce mi się śmiać.

– Może tam, przy tamtej drodze? A może po drugiej stronie? – zastanawia się głośno starszy pan, chcąc, niczym szlachetny rycerz, uwolnić pełne obaw towarzyszki marszruty od mojej niemiłej obecności, i wskazuje mi drogę w zupełnie innym kierunku. Zwracając się do mojej koleżanki, mówi szeptem: – Powinniśmy po prostu zniknąć w jakimś domu. On sam nie jest niebezpieczny, ale nie wiadomo, gdzie ma z sobą innych, którzy tylko czekają. Oglądałem wczoraj XY⁴. Gdyby pani tylko wiedziała, co oni tam…

W tym momencie przy drodze zaroiło się od krzaków jeżyn – co zaskoczyło mnie samego, ponieważ próba nawiązania znajomości i pytanie o krzaki leśnych owoców były z mojej strony tylko gagiem. Wykrzykuję z ostentacyjnym zdumieniem:

– Tutaj! Państwo mówicie: nie ma jeżyn. Są! Zatrzęsienie, całe mnóstwo!

Seniorkom jest wstyd. Zdają sobie sprawę, że ich kłamstwo wyszło na jaw, przyjmują więc ton obronny:

– Tak, ale skąd mogłyśmy o tym wiedzieć? To przypadek, że rosną przy tej drodze – tłumaczy się niezręcznie jedna.

– One nie są wcale dojrzałe – dorzuca druga.

A trzecia wtóruje:

– Przecież nie zostaniemy na jeżynach, idziemy dalej.

Jedna z turystek zdradza mojej koleżance z zespołu filmowego, że na koniec przewidziane jest wspólne picie kawy. Kilka minut później pytam głośno, czy będzie okazja, żeby wypić kawę.

– Nie mamy tego w planie – pada cierpka odpowiedź.

Próbuję wciągnąć do rozmowy jedynego w grupie mężczyznę.

Na temat parasola:

– Czy parasol jest też na słońce? – dopytuję naiwnie.

Wtedy ten chwyta laskę parasola niczym broń, wywija nią w powietrzu i demonstruje z groźbą w głosie:

– Tak, to ochrona. Przeciw deszczowi!

Po dobrych dwóch godzinach wędrówki grupa dochodzi do parkingu, z którego rozpoczęła marszrutę. Pytam jeszcze raz o możliwość napicia się kawy. Jedzenie i picie jest na wszystkich kanałach telewizyjnych w Niemczech ulubionym tematem, a ja przez całą drogę nastawiałem się na jeżyny, jabłka. Ochota na jeżyny przeszła mi zupełnie. Zapomniałem już, że moja skóra jest czarna, i odczuwam jedynie przykrą świadomość, że starsze osoby, z którymi od dwóch godzin wędruję, cały czas trzymają mnie na dystans.

Uczestnicy wycieczki wskakują do swoich aut.

– Wracamy do domu! – rzucają w moim kierunku starsze panie z pierwszego samochodu i kiedy ruszają, widzę na ich twarzach ulgę.

Oddala się również kolejna turystka.

– Ach nie, nie chcemy – fuka na moją koleżankę, która próbowała apelować do jej wrażliwości, sugerując, że może i ja chętnie poszedłbym z nimi na kawę.

Nie nalega na to nawet jedyna kobieta, która podczas wędrówki wydawała się trochę mniej niedostępna i którą chyba nawet wzruszała moja naiwna serdeczność. Jej głośna uwaga, że chciałbym się tylko przyłączyć, pozostaje bez echa. Nikt nie wyobraża też sobie, że mógłbym się zapisać do koła turystycznego, o które jeszcze pytam, bo nikt nie odpowiada na moje pytanie o wysokość ewentualnej składki. Słyszę wymijającą odpowiedź, że z tą sprawą muszę „zwrócić się do miasta”. Nikt również nie ma zamiaru zaproponować mi podwiezienia do centrum. Jedna z uczestniczek wydaje nerwowe polecenie koleżance siedzącej za kierownicą vana:

– Zamykaj te drzwi i odjeżdżaj!

Scena ta ma w sobie coś absurdalnego. Na filmie jest to aż nazbyt jaskrawe i wywołuje salwę śmiechu. Ale ja dobrze pamiętam ciężar upokorzenia, które zafundowała mi grupa starszych ludzi tylko z powodu mojego ciemnego koloru skóry.

Czarny poszukuje miejsca kempingowego

Kolejny test przynależności rozgrywa się na polu kempingowym w pobliżu Minden w Lesie Teutoburskim. Przyjechałem tu mercedesem z przyczepą kempingową. Nie jestem sam; są ze mną jeszcze „żona” i dwie „córki”, jedna już prawie dorosła, druga mała i słodka, wszystkie atrakcyjnie ubrane. Znajomy z Towarzystwa Niemiecko-Kongijskiego pomógł mi nawiązać z nimi kontakt i pozyskać je do mojego kolejnego pomysłu. Zapytał je po prostu, czy nie zechciałyby wziąć udziału w pewnym projekcie filmowym. Te trzy kobiety, autentycznie czarnoskóre, są przekonane, że ja też jestem czarnoskórym naturszczykiem. Mała córka „mojej” czarnej żony potraktowała mnie od razu jako zastępczego ojca i natychmiast nawiązaliśmy serdeczny kontakt.

Przed recepcją kempingu kręci się kilku stałych bywalców, którzy przyjeżdżają tu na każdy wolny weekend i urlop, jeśli jako renciści nie zainstalowali się już na cały rok. Wokół ponad stu miejsc na parkingu, gdzie stoją przyczepy kempingowe z wymontowanymi kołami, rosną małe krzewy, a gdzieniegdzie są niskie, drewniane, brązowe płotki. Mieszkańcy kempingu znają się często od lat, ich dzieci bawią się razem, zawiązują się nawet małżeństwa. Do tego towarzystwa dochodzą goście przyjeżdżający na weekendy i przelotni turyści z różnych państw Europy.

Pytam o możliwość wynajęcia tu dla siebie na stałe miejsca postojowego. Mieszkańcom kempingu, którzy siedzą przy stolikach, popijając piwo, opada szczęka. Właściciel i gospodarz w jednej osobie próbuje się mnie pozbyć:

– To nie jest do zamieszkania. – Ostrożnie dobiera słowa, bo zdaje sobie sprawę, że ze wszystkiego, co powie, będzie się musiał tłumaczyć przed stałymi kempingowiczami. – Czy oni pana zaakceptują. – Próbuje wybić mi pomysł z głowy. – Mówię to tylko dlatego, że to jest mały kemping.

Udaję, że go nie rozumiem, i pytam, w czym problem.

– No… człowiek, skąd pochodzi, bym powiedział.

Nie wyjaśniałem mu, skąd pochodzę ja i moja „rodzina” – z Wanne-Eickel, z Hoyerswerdy, z Timbuktu albo skądś jeszcze, a on nie był ciekaw mojego paszportu. Pytam więc, o co naprawdę chodzi.

Wreszcie zarządca odpowiada:

– Jakby to powiedzieć? Chodzi o kolor skóry, czy jest się czarnym, czy białym. To jest problem. Bo oni zawsze będą pana omijać łukiem.

Proponuję kompromis: zakwaterujemy się na jedną noc. Zarządca godzi się na to z ciężkim sercem. Przynajmniej na razie problem został odsunięty. Jednemu z naszej grupy, który też chciał wynająć miejsce na kempingu, lecz ostentacyjnie zawrócił, zarządca się poskarżył:

– Wszyscy są Niemcami, Luksemburczykami, Holendrami, ale, że tak powiem, białymi.

Kolega z zespołu pyta go, czy miał już jakieś złe doświadczenia z czarnoskórymi.

– Jak dotąd nie. Ale wszyscy, o których wiem, żyją za nasze pieniądze. Nam jest wszystko jedno, skąd idzie pieniądz. Oni może zapłacą – pokazuje ruchem głowy w naszym kierunku, gdy naradzamy się między sobą – ale za to inni mi odjadą. Kempingowicze powiedzieli mi zupełnie jasno: „Wpuść no tylko tych Cyganów, my się spakujemy”.

Dziwaczne poplątanie pojęć, ale najwyraźniej w potocznym mniemaniu istnieje łączność pomiędzy czarnoskórymi i Cyganami.

– Nie wiem przecież, co to za ludzie – mówi właściciel kempingu do kolegi z zespołu. – Ten akurat – to o mnie – mówi po niemiecku, pozostali ani słowa. To są zawsze takie sprawy.

Kompletna bzdura: moja „żona” i „córki” nie zdążyły jeszcze nawet otworzyć ust. Są przestraszone, czują się dotknięte i smutne.

Następnego dnia rano próbuję jeszcze raz wynegocjować stałe miejsce na kempingu. Lecz pan i władca pola odwraca się do nas plecami i zmieniając temat, poufałym tonem mówi do kolegów z zespołu filmowego, siedzących przy stoliku obok:

– Czy w Kolonii ciągle jeszcze kelnerów nazywa się Köbesse⁵ i dalej są tam te karnawały? Ze wszystkim, co się z tym łączy? Oni tam są zawsze w dobrym nastroju: „dolej mu jeszcze!”.

Rezygnujemy i pakujemy manatki.

Potem rozmawiamy o tym między sobą. Moja czarnoskóra „żona”, która od ośmiu lat mieszka w Niemczech i jest związana ze znanym piłkarzem, stwierdza lakonicznie:

– Dla nas to było normalne. My wiemy, że wielu białych nie lubi czarnych.

– Głupie stereotypy – dodaje „córka”, która ma piętnaście lat, w szkole należy do najlepszych i perfekcyjnie mówi po niemiecku. – Od chłopaków słyszę czasem przezwiska „czarna” albo „czekolada”. Oni myślą, że nie rozumiem. Albo pytają: „Czy tu się gdzieś paliło?”. Robi mi się wtedy przykro i najchętniej wróciłabym do swojego kraju, gdzie wszyscy mnie rozumieją i lubią taką, jaka jestem.

Podczas tej rozmowy, która toczyła się w naszym wozie kempingowym, zmyłem z siebie całą charakteryzację. Starsza dziewczynka była lekko skonsternowana, widząc, że stałem się biały, a moja mała „córeczka” w osłupieniu odsunęła się ode mnie. Poczuła się oszukana. Na szczęście przez pewien czas siedzieliśmy jeszcze razem: opowiedziałem, jaki był cel zaaranżowania całej tej sytuacji, i stwierdziłem z ulgą, że mała znowu nabrała do mnie zaufania.

To Mouctar Bah, mój przyjaciel i doradca, miał pomysł, by zorganizować dla mnie na potrzeby takiego właśnie epizodu na kempingu „czarną rodzinę”. W 2009 roku otrzymał medal Carla von Ossietzkiego i jest jedną z niewielu pozytywnych postaci dramatu, który mną głęboko wstrząsnął. Mouctar Bah był przyjacielem Afrykańczyka Oury'ego Jalloha, który ubiegał się w Niemczech o azyl i spłonął w 2005 roku w Dessau w celi policyjnej. Rzekomo sam zapalił się od zapałki, choć udowodniono, że miał wtedy skrępowane ręce i nogi. Mouctar Bah zainicjował ruch na rzecz Oury'ego Jalloha i razem z innymi energicznie domagał się prawnego wyjaśnienia tej tragicznej sprawy. W 2006 roku stracił licencję jako właściciel kafejki internetowej w Dessau, miejsca spotkań Afrykańczyków-Niemców i czarnych imigrantów. W grudniu 2008 roku policjanci, na których ciążył zarzut nieumyślnego spowodowania śmierci Oury'ego Jalloha z powodu niedbałości przy wykonywaniu obowiązków służbowych, zostali uniewinnieni.

„Czarnuch” w ogródku działkowym

Kolonia ogródków działkowych nie jest już tym, czym była dawniej. A może jednak? Ucharakteryzowany na czarnoskórego stoję na starannie wypielęgnowanym trawniku przed budynkiem zarządu ogrodów działkowych w berlińskiej dzielnicy Marzahn, rozglądam się wokół ciekawie, widząc atmosferę świętowania, lecz za chwilę przestaję rozumieć to, co się tu dzieje. Zauważam bowiem grupę dziewczynek, które przygotowują się do występu. Okazuje się, że zademonstrują taniec brzucha. Ten arabsko-muzułmański akcent wprawia mnie w zdumienie, ponieważ jedynym egzotycznym elementem na tym święcie wiosny w ogrodach działkowych jestem ja. Przyciągam uwagę, ludzie są przekonani, że pomyliłem drogę i trafiłem tu przez pomyłkę.

Tylko instruktorka grupy przygotowującej się do występu, młoda kobieta o włosach blond, ma pewien pomysł. Wysyła jedną z dziewczynek, żeby któremuś z mężczyzn włożyła turban na głowę. To jemu, księciu ze Wschodu, grupa zadedykuje długo ćwiczony taniec brzucha. Okazuje się, że instruktorka kieruje dziewczynkę do mnie:

– Popatrz, może weź od razu tego czarnego tu naprzód. On tak śmiesznie wygląda.

Dziecko nie ma odwagi podejść do mnie i wybiera innego mężczyznę.

– Nie, Sarah, nie zgadzam się, to jest twój ojciec – mówi młoda kobieta. – Przyprowadź, proszę, tego obcego.

I kiedy dziewczynka, posłusznie tym razem, zwraca się w moim kierunku, nauczycielka potwierdza:

– Tak, właśnie tego. Jak ma na imię nasz przyjaciel?

To wszystko nie było zainscenizowane, tę sytuację wyreżyserował czysty przypadek. Nagle znalazłem się w centrum uwagi wszystkich zgromadzonych. Zaskoczony, a nawet speszony, czując na sobie ironiczne spojrzenia uczestników pikniku, odpowiadam stojącej przede mną dziewczynce:

– Nazywam się Kwami.

Chwilę trwa, nim moje obco brzmiące imię dotrze do nauczycielki tańca. Wtedy dostaję na głowę turban, po czym zostaję poproszony na sam przód i tam usadzony. Odgrywam rolę egzotycznej istoty, która pasuje jak ulał do oglądania egzotycznego tańca.

Niektóre z dziewcząt są w wieku, który określiłbym na początek fazy dojrzewania, i w swoich charakteryzacjach wyglądają jak młody narybek haremu. Poruszają się ponętnie i erotycznie. Czuję się nieswojo, niczym właściciel haremu, uwodzony przez te młodziutkie istoty. Niektórzy mężczyźni, których dostrzegam kątem oka, szepczą między sobą, dwuznacznie chichoczą i pokazują na mnie palcem.

Dziewczynki tańczą więc taniec brzucha, ja się przyglądam z eksponowanego miejsca, a potem zostaję uwolniony od egzotycznego nakrycia głowy, w które mnie wtłoczono – i po wszystkim. Nie ma żadnego dalszego ciągu, żadnego kontaktu z kimkolwiek z licznych uczestników święta na działkach. Moja jeszcze przed chwilą tak pożądana egzotyczność jest w istocie murem nie do przebicia między mną a resztą.

Tylko nauczycielka tańca podchodzi jeszcze do mnie, żeby mi krótko podziękować. Pytam ją przy tej okazji, czy mógłbym sobie wynająć tutaj jakieś poletko działkowe. Kobieta, do której zostałem skierowany, wymieniła adres odpowiedniego urzędu w mieście.

Kilka dni później udaję się zatem do filii urzędu miasta. Jowialna urzędniczka od ogródków działkowych zwraca się do mnie od razu po imieniu. Po kilku zdaniach zreflektowała się jednak, pewnie dlatego, że zauważyła, iż posługuję się niemieckim na tyle sprawnie, by odróżnić formę „ty” od „pan”. Jej rozmowa ze mną to same uniki. Ani nie chce mi powiedzieć, czy są jeszcze wolne ogródki działkowe, ani nie mogę wyciągnąć informacji, ile osób mieści się w domku na działce. Nie dostaję też odpowiedzi na pytanie o zwyczaje związane z grillowaniem ani o przepisy dotyczące świętowania na działkach.

Opowiadam jej przy tym z naiwną otwartością, że marzę o urządzaniu sobie święta z rodziną i pieczeniu mięsa na otwartym ogniu, tak jak to robią Niemcy na co drugiej łące. Trochę przesadzam – odzywa się we mnie przekora – chcę poirytować urzędniczkę swoją opowieścią o tęsknocie za rodzinnym piknikiem. Ironia i prowokacja to cechy nie tylko niemieckiego Sowizdrzała; pokrewne postaci literatury afrykańskiej czy tureckiej, jak Abu Nuwas albo Hodża Nasreddin, też lubiły ją stosować.

Urzędniczka nie ma jednak poczucia humoru.

– Właściwie nie wolno panu rozniecać ognia – zauważa sucho i podsumowuje naszą krótką wymianę zdań: – A więc tak, jak pan to sobie wyobraża, to się nie da.

Najpierw powinienem wystąpić o przyznanie ogródka działkowego, przedkładając paszport i wypełniony formularz. Urzędniczka podtyka mi formularz pod nos, lecz nie pozwala mi go zabrać. Próbuję jednak wziąć go na chwilę do ręki, żeby w ogóle móc coś przeczytać, ale ona nie puszcza nawet na milimetr. Zaczyna się wyrywanie sobie formularza i papier na pewno by się podarł, gdyby mądrzejszy w tym duecie, czyli moje czarnoskóre ja, nie ustąpiło.

– Chciałbym wypełnić ten formularz razem z żoną – tłumaczę urzędniczce. – Chyba że jest w nim coś tajnego.

– Tak, jest właśnie tajny – odpowiada kobieta z najwyższą irytacją i chowa go do szuflady. Mam przyjść w przyszłym tygodniu, wtedy będzie mogła mnie przyjąć. Do widzenia.

Potem zresztą sprawa miała swój ciąg dalszy, ponieważ cała ta scena rozgrywała się przed publicznością: byli to interesanci, sześć czy siedem osób, którzy przyszli, żeby zapoznać się z podanym na liście wykazem wolnych działek. Ten i ów chichotał, obserwując moją dziwną szarpaninę z urzędniczką. Końcówki całego zajścia, przy której mnie już nie było, wysłuchała potencjalna chętna na wydzierżawienie ogródka, również czekająca w tej kolejce, koleżanka z mojego zespołu:

Przewodnicząca zarządu ogródków działkowych: – To inny styl życia, inna mentalność. Nie chcemy tego. Nie robimy tego, bo oni chcą tylko świętować. Nie, żebym coś miała przeciw tej mentalności, ale ona nie odpowiada temu, czego my chcemy.

Interesant pierwszy: – Oni niczego nie uprawiają. Człowiek się tylko denerwuje. Nawet trawnika nie koszą.

Interesant drugi: – Inna kultura.

Przewodnicząca: – Ja nie mam nic przeciw temu, ale to było widać, że on tu w ogóle nie pasuje, tak jak my to sobie wyobrażamy. Niech idzie na Kreuzberg⁶, grillować na łące. Nam starczy już tego teatru, tam nie będzie się wyróżniał.