Jael Neeman

Byliśmy przyszłością

Przełożyła Agnieszka Jawor-Polak

Tytuł oryginału hebrajskiego

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA

Fotografia na okładce © by MICHA BAR AM / MAGNUM PHOTOS

Fotografia Autorki © by KATARZYNA SIKORA

Zdjęcia w książce pochodzą ze zbiorów Autorki oraz archiwum kibucu Jechiam.

Copyright © by YAEL NEEMAN, 2011

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2012

Copyright © for the Polish translation by AGNIESZKA JAWOR-POLAK, 2012

Redakcja MAGDALENA BUDZIŃSKA

Korekta ALICJA LISTWAN / D2D.PL i ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL

Projekt typograficzny, redakcja techniczna i skład ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład wersji elektronicznej MICHAŁ NAKONECZNY / VIRTUALO SP. Z O.O.

ISBN 978-83-7536-459-0

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.

www.czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Wołowiec 2012

Wydanie I

Spis treści

- 1

- 2

- 3

- 4

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

1

Naszą historię opowiadaliśmy sobie bezustannie. Obsesyjnie. Na głos. Czasem czuliśmy zmęczenie, jeszcze nim rozpoczęliśmy, a jednak mówiliśmy o tym godzinami. Z wielką uwagą słuchaliśmy się nawzajem, bo nawet wiele lat później, gdy nie mieszkaliśmy już w kibucu, każdy wieczór z tą opowieścią przynosił nowe szczegóły.

Nie wiedzieliśmy na przykład, że część dzieci z Sosny, grupy starszej od naszej o pięć lat, pracowała z hodowcami bydła. I że żyli w węgierskiej enklawie na terenie naszego kibucu. Nie wiedzieliśmy, że ló fasz („koński fiut”) służył im za „dzień dobry” i „dobry wieczór”. Nie wiedzieliśmy, że Itai z Sosny już w wieku sześciu lat bez przeszkód objeżdżał konno nasze wzgórza.

Te historie przekazywało się wyłącznie ustnie, wbrew wszelkim oficjalnym regułom. Wybijały ze zraszaczy na trawnikach przy stołówce, wyzierały ze spękanych murów twierdzy, ze szpar w pięknych kamiennych chodnikach. Opowiadaliśmy je z ogniem w oczach. Mówiliśmy:

– Niewiarygodne, że przy nas zabijali krowy na rampie, że najspokojniej w świecie ukręcali kurom łby.

Lecz brzmiało to jak wspomnienie z naszych najlepszych lat.

Bo rzeczywiście były to nasze najpiękniejsze, skąpane w złocie lata. Właśnie dlatego że żyliśmy w chłodzie pomimo żaru i wiecznie palącego słońca. Byliśmy czujni, ciekawi każdego dnia. Nie traciliśmy ranków ani nocy na sen. Skakaliśmy, biegaliśmy z rękoma lepkimi od mleczka figowego i żywicy. Nocą i dniem byliśmy z sobą tak blisko, a jednak nie wiedzieliśmy nic o sobie nawzajem. Nie znaliśmy też zupełnie samych siebie.

Opowiadaliśmy od zawsze, już wtedy, w domu dzieci, w noce z pomarańczowym księżycem. Pletliśmy o każdej porze – żeby zasnąć i żeby nie zasnąć, siedząc na korytarzu przy wejściu do sal albo na swoich łóżkach. Przesadzaliśmy do granic w opowieściach o miejskich wakacjach z rodziną biologiczną (jechaliśmy z mamą, tatą i rodzeństwem. Na tydzień stawaliśmy się rodziną z miasta, chodziliśmy w galowych ubraniach, noszonych kolejno przez wszystkie wyjeżdżające dzieci). Zaś po powrocie z kibucowego mieszkania przy ulicy Szejnkina w Tel Awiwie – a każdy z nas wracał osobno – opowiadaliśmy sobie o cyrku Medrano, do którego chodziliśmy wszyscy. Tyle że wieczór, gdy to my odwiedziliśmy cyrk, był inny niż wszystkie: lwy uciekły z klatki, akrobata spadł z liny… Opowiadaliśmy sobie niestworzone rzeczy.

Po odejściu próbowaliśmy czasem opowiadać swoją historię ludziom z miasta. Nie udawało się nam jednak przekazać ani jej wątków, ani tonu. Głos brzmiał drażniąco, fałszywie, to piskliwie, to znów zbyt grubo, jak fujarka z naszego dzieciństwa. Poddawaliśmy się w połowie. Jałowe słowa spadały między nas a nich jak zgubione oczka z robótek naszych matek, w milczeniu przysłuchujących się rozmowie mężczyzn podczas cotygodniowych zebrań kibucu.

Mówiliśmy w liczbie mnogiej. Tak się urodziliśmy i tak rośliśmy, od szpitala po wieczność. Dziwne, kręte były i są nasze horyzonty.

Od wyjścia ze szpitala nigdy nie próbowano nas rozdzielić. Przeciwnie – łączono, zlepiano, spajano.

Maluchy – żłobek

Jednak nie o zespolenie chodziło przede wszystkim – choć czasem, gdy ludzie mówią o swoim dzieciństwie w kibucu, wydaje się inaczej; zespolenie było jedynie efektem ubocznym eksperymentu z socjalizmem (uchwałę o umieszczeniu dzieci we wspólnych domach podjęto w roku 1918 i obowiązywała ona wszystkie kibuce z wyjątkiem kilku najstarszych – Deganii Alef, Deganii Bet i Ein Charod, które były przeciw. Pozwolono im się wyłamać. Degania istniała jeszcze przed regulaminami i systemem).

Wcale więc nie chodziło o spajanie, lecz o oddzielenie, o uwolnienie dzieci od uciążliwego brzemienia rodziców, od ich pieszczot i pragnień narzucanych przez czułe matki, przez ambitnych ojców. O oddzielenie i ochronę dzieci przed burżuazyjną naturą rodziny. „Przeszłości ślad dłoń nasza zmiata”, głosiła Międzynarodówka. Teraz jak feniks z popiołów odrodzić się miał inny świat, sprawiedliwy i równy. Chodziło o ukształtowanie nowego dziecka, z którego kiedyś wyrośnie nowy człowiek.

Tęsknota części kibucowych dzieci za rodziną, której nie miały, była w istocie tęsknotą za ideą, która już wtedy była i do dziś pozostała dla nich niepojęta, powiedzmy, że była czymś w rodzaju tęsknoty diaspory żydowskiej za Jerozolimą.

Będąc w drugiej klasie, zobaczyłam po raz pierwszy dorosłego w piżamie. Był nim mój tata, który zasnął podczas popołudniowej przerwy. Codziennie przychodziliśmy do mieszkania rodziców na godzinę i pięćdziesiąt minut, od siedemnastej trzydzieści do dziewiętnastej dwadzieścia (aż do siódmej klasy, kiedy zesłano nas do placówki oświatowej w Ewron). Tego dnia o wpół do szóstej weszłam do ich mieszkanka bez pukania (nigdy nie pukaliśmy, u nas drzwi zawsze były otwarte, dwadzieścia cztery godziny na dobę, przecież nie ma nic do ukrycia, domy są własnością wszystkich, a nie burżuazyjnym mieniem, które trzeba otoczyć murem i którego należy pilnie strzec), a on leżał w łóżku w piżamie. Serce waliło mi jak szalone, gdy wybiegłam na dwór, krzycząc, że mój tata umarł. Umarł! Ktoś mnie usłyszał i niepewnie poszedł sprawdzić. Cwi N. nie umarł, tylko śpi. Tak wyglądają dorośli, kiedy śpią: leżą spokojnie w łóżku twarzą do ściany, plecami do nas, ubrani w wielką piżamę, przykryci pikowaną kołdrą.

Nasza opowieść pozornie sprowadzała się do fabuły. Fabułą był system, który nie odpowiadał ani dzieciom, ani dorosłym. Rodzice żyli obok niego, my pod nim. Nikt nie żył w nim, system nie służył ludziom do życia, lecz do realizacji ambicji i marzeń. Nasi rodzice i my z całych sił próbowaliśmy żyć w systemie, na tym właśnie polegał eksperyment. Jednak systemu nie sposób było zadowolić. Drżeliśmy przed nim, wiedząc, że nigdy nie uda się nam spełnić jego wymagań. Służyliśmy mu dniem i nocą, starsi (nasi rodzice) gromadząc setki dni zaległego urlopu, owoc ich bezustannej pracy, a my, młodsi, w polu, w stołówce, w domu dzieci. Wszędzie.

Nie wiedzieliśmy nic o życiu dorosłych, o ich jawie ani o śnie. Dorośli zamieszkiwali odrębny glob.

Poruszaliśmy się naprzeciw siebie jak dwa szeregi tancerzy, zbliżające się i oddalające miarowym krokiem podczas wspólnych tańców urządzanych w stołówce w piątkowe wieczory. My z kwiatowymi nazwami naszych grup: Narcyz, Anemon, Urginia, oni z własnymi nazwami zapożyczonymi od ognisk Haszomer Hacair: Pierwszy Maja, Ludzie Pracy, Stalin, Łan. My o imionach świeżych jak kropla rosy, jak letni deszcz: Jael, Michal, Tamar, Ronen. Oni o imionach, którymi dopiero co zastąpili te pierwsze, węgierskie: zamiast Frediego – Cwi, zamiast Agi – Naomi, zamiast Laciego – Icchak.

Żyliśmy we wszechświatach równoległych, my w społeczności dziecięcej, rodzice wśród starszych.

Przemieszczaliśmy się w masie jak klucze ptaków, jak stada zebr, zawsze w dwóch dużych grupach. Na codzienne spotkania o siedemnastej trzydzieści my, dzieci, szłyśmy wszystkie razem, odprowadzając się nawzajem pod drzwi domu rodziców biologicznych, a po upływie godziny i pięćdziesięciu minut, 0 dziewiętnastej dwadzieścia, wracałyśmy tą samą ścieżką do domu dzieci, odprowadzane przez rodziców.

Myjedliśmy kolację w domu dzieci, oni w stołówce. Przedtem, tuż po naszym urodzeniu, matki zawiozły nas ze szpitala prosto do domu niemowląt, gdzie czekała już na nas opiekunka. Potem przychodziły nas karmić, zawsze razem, w tych samych godzinach. Karmiły jedna przy drugiej. Synchronizacja miała zagwarantować, że żadne dziecko nie dostanie więcej. Ni mniej, ni więcej. Także na układanie nas do snu rodzice przychodzili grupkami. Wolno im było spędzić z nami kwadrans. Nie każdy przychodził, ponieważ większość z nas miała jeszcze rodzeństwo, a we wszystkich domach kładło się dzieci spać o tej samej porze, poza tym wielu rodziców zajętych było budową kibucu i pracą w komisjach. Byliśmy dziećmi od święta: w Rosz Haszana paradowaliśmy przed nimi ze snopami zboża, w Pesach śpiewaliśmy piosenkę o koźlątku, mijając w drodze na scenę długie stoły, za którymi siedzieli. Spotykaliśmy się regularnie w świetnie zsynchronizowanej choreografii, bezwiednie spełniając wytyczne ze skoroszytów rozsyłanych po wszystkich kibucach Haszomer Hacair, dostosowane do lokalnych warunków przez komisje do spraw świąt. W dni świąteczne na moment wkraczaliśmy w wieczorne życie dorosłych i wycofywaliśmy się „z bębenkami i tańcem”1, radzi, że koń i jeździec wrzuceni zostali w morze^2, krokiem opracowanym specjalnie dla nas przez Nirę Neeman, nauczycielkę rytmiki. Równocześnie dokładnie to samo robiły wszystkie dzieci we wszystkich kibucach Haszomer Hacair wystawiające Hagadę – opowieść o święcie Pesach. Tańczyliśmy przed rodzicami na trawnikach podczas akademii kończącej rok szkolny i podczas święta kibucu, śpiewaliśmy: „Budujem razem kibuc wspaniały, jakiego oczy nie oglądały, jakiego oczy nie oglądały”.

Narcyz na nocnikach

Oni, dorośli, też śpiewali. Śpiewali w chórze na kilka głosów, tańczyli tańce chasydzkie, co zwykło się robić we wszystkich kibucach Haszomer Hacair podczas wesel bez rabina (pary młode jeździły do urzędu rabinackiego w Naharii, brały oficjalnie ślub i wracały na wesele, żeby nie wpuszczać rabina do kibucu. Żeby jego wiara nie zetknęła się z naszą).

Cztery pary wyprawiają wesele. Dorośli tańczą, a my stoimy w wiankach na głowie, wielkie gałęzie w rękach wybranych par dzieci służą nowożeńcom za bramę, i śpiewamy do słów Kadii Mołodowskiej, poetki z miasta, której wiersze stały się refrenem naszego życia: „Otwórzcie bramę, otwórzcie na oścież, niechaj nią przejdzie złoty łańcuch gości: tata i mama, i siostra, i brat, i narzeczeni w kolasce wiezieni”.

Śpiewaliśmy, tańczyliśmy, graliśmy na fujarkach, mandolinach i cymbałkach, a gdy kończył się program artystyczny, każdy wracał do siebie. Trawnik pustoszał, zamykały się za nami drzwi stołówki i wracaliśmy do naszego ciasnego świata, do Narcyza z jego małymi toaletami, łóżeczkami i stolikami. W gronie dzieci – pod nami był Anemon, nad nami Pistacja – byliśmy szczęśliwi.

Nocami śnili się nam bohaterowie książek Ericha Kastnera, które między dziewiątą a dziewiątą dwadzieścia wieczorem czytała nam opiekunka. Siedziała w korytarzu, a my leżeliśmy w łóżkach. Dobiegał nas tylko jej głos. Inna nasza ulubienica Noriko– san, dziewczynka z Japonii, miała dokładnie tyle lat co my.

Nasze sny bywały powikłane. Przerażające historie, których wysłuchaliśmy, wisiały nad nami jak czarne obłoki. Opiekunka mówiła „dobranoc” i wychodziła, zamykając za sobą drzwi, a my nie zasypialiśmy. Baliśmy się. Jakby przypinane od święta broszki z czerwonym nieśmiertelnikiem, tak przez nas lubiane, przebiły białe galowe bluzeczki i utkwiły w ciele. Czekaliśmy, aż zrobi się jasno, żeby móc pobiegać na dworze. Uciec z lekcji zawsze było wolno, jak w państwach oświeconych, gdzie nie sądzi się zbiegłych z więzienia, bo natura ludzka każe próbować ucieczki, rwać się na wolność. W środku lekcji pływaliśmy na deskach po zbiorniku na deszczówkę. Czasem wstawaliśmy w nocy, siadaliśmy przy wejściach do sal, bawiliśmy się, rozmawialiśmy. Nie mogliśmy zasnąć. Kiedyś rozpaliliśmy w naszej jadalni ognisko i wróciliśmy do łóżek. Nocą nasz świat był wolny od dorosłych.

2

Właściwie historia naszego stworzenia, stworzenia nowego świata, nigdy się nie zdarzyła. Może właśnie dlatego opowiadaliśmy ją sobie wciąż od nowa. Brakowało nam języka, by ją spisać lub przetłumaczyć nasze życie ludziom z miasta.

Sądziliśmy, że dołączą do nas tłumy. Ogniska Haszomer Hacair, wolontariusze z zagranicy, robotnicy całego świata. Nie wiedzieliśmy, że w 1960 roku urodziliśmy się na gwieździe, której blask dawno zgasł i która z wolna spada do morza. Nie wiedzieliśmy, że ruch kibucowy zyskał najwyższe znaczenie w latach trzydziestych, w okresie muru i wieży strażniczej^3; że przed utworzeniem państwa, w roku 1947, kibuce pobiły demograficzny rekord – ich mieszkańcy stanowili siedem procent ogółu ludności żydowskiej. Już w 1948 roku zaczęło się nas robić mniej, a w latach siedemdziesiątych stanowiliśmy zaledwie trzy i trzy dziesiąte procent mieszkańców Izraela.

Nie wiedzieliśmy, że nasza gwiazda oświetla wyłącznie samą siebie. Myśleliśmy, że rośniemy i budujemy.

Urodziliśmy się w roku 1960 w Jechiam, najpiękniejszym kibucu na świecie, zielono-żółto-liliowym od sosen, janowców i judaszowców, założonym w 1946 roku na wzgórzu u stóp twierdzy krzyżowców. Urodziliśmy się w grupie Narcyz. Było nas w niej szesnaścioro: ośmiu chłopców i osiem dziewcząt. Grupa składała się w większości z wrażliwych dzieci niemłodych już rodziców, węgierskich założycieli kibucu, którzy budowali go wspólnie z członkami izraelskiego ogniska ruchu.

Narcyz na wycieczce. Jael trzecia z prawej

Imiona dzieci z Narcyza wypowiadaliśmy szybko, ciągiem, od najstarszego do najmłodszego z nas. Istniała też alfabetyczna kolejność nazwisk, burżuazyjny wymysł, którym posługiwali się tylko lekarze albo niezorientowani obcy. Stosowało się ją, powiedzmy, w kolejce do dentysty, który przyjeżdżał z Naharii albo z Krajot. Miał on zwyczaj z całkowitą obojętnością dyktować Miriam Ron, kierowniczce przychodni, powtarzającą się co roku nowinę: siedem ubytków, dziewięć, dwanaście. Mieliśmy tak dużo dziur, choć tak mało słodyczy. I wszyscy nosiliśmy aparaty korekcyjne dopasowane przez ortodontę, do którego też wzywano nas w kolejności alfabetycznej i który również przyjeżdżał z Naharii albo z Krajot.

*

Nie całkiem sami wybraliśmy nazwę „Narcyz”, choć ostatecznie zagłosowaliśmy na nią jednomyślnie, będąc w pierwszej klasie. Nazwa grupy towarzyszyła nam przez całe życie, widniała na tablicy ogłoszeń i na wszywce w koszulkach i spodniach z magazynu ubrań. Każda grupa miała swój kolor i swoją cyfrę rzymską. Naszym kolorem był brąz, a cyfrą – x.

Gdy wybieraliśmy nazwę, nie byliśmy jeszcze obeznani z obowiązującymi regułami. Do chwili wyboru nie rozumieliśmy właściwie, że musimy się ograniczyć do nazw kwiatów lub innych zjawisk ze świata przyrody. Kiedy się urodziliśmy, w kibucu było już około stu dwadzieściorga dzieci podzielonych na grupy wiekowe. Poprzedzały nas: Skała, Gaj, Cyklamen, Granat, Sosna, Dąb i Pistacja – a jednak nie rozumieliśmy. Nie zwróciliśmy uwagi.

Zaproponowaliśmy wiele różnych nazw, z których większość zawierała słowo „banda”: Bombowa Banda, Banda Dzieci Leśnych i inne kojarzące się z wielką przygodą. Opiekunki delikatnie, a potem rzeczowo naprowadzały nas na świat kwiatów, aż weszliśmy na właściwe tory i zdecydowaliśmy się na Narcyza. Nie pamiętam, jaki drugi kwiat dano nam do wyboru, ale chyba zrozumieliśmy, że nie ma już znaczenia, czy będziemy Narcyzem, Anemonem czy Urginią, jak nazwano grupy, które przyszły po nas. To było jak wybór między białymi a marchewkowymi sandałami tego samego fasonu.

W innych kibucach całego kraju, w Galilei i na Negewie, nasi rówieśnicy w tym samym czasie wybierali te same nazwy. Wszyscy śniliśmy o Noriko-san, dziewczynce z Japonii.

*

Fiszel z Naharii był kibucowym fryzjerem.

Raz na jakiś czas, z bliżej nieokreśloną częstotliwością, przyjeżdżał do nas, do Narcyza. Nazywaliśmy go między sobą „doktor Fiszel”. Może na podobieństwo doktora Curiela, naszego kibucowego lekarza, który także przyjeżdżał z Naharii, doktor Polak, jego następczyni, też pochodzącej stamtąd, lub doktora Libera, dentysty? Przypuszczaliśmy, że w Naharii wszyscy są lekarzami. Ale Fiszel nie był lekarzem, nie był też jednym z wielu niemieckich Żydów, którzy tam mieszkali. Był fryzjerem, mieszkał w obozie przejściowym przylegającym do miejskiego szpitala.

Nienawidziliśmy się strzyc. Cierpieliśmy zwłaszcza z powodu Fiszelowych kłamstw. Nie mieściło nam się w głowie, że można kłamać bez mrugnięcia okiem, a do tego wciąż powtarzać te same łgarstwa. Za fotel fryzjerski służyło mu zwykłe krzesło. Nie było przy nas dorosłych i nie wiadomo było, według jakich zasad przesuwa się kolejka. Gdy przyszła kolej na któreś z dzieci, błyskawicznie spadało na nie prześcieradło zastępujące fartuch i niewiele pozostawało czasu na strach. Wiedzieliśmy, że po skończeniu z Narcyzem Fiszel pójdzie ze swym rynsztunkiem dalej, strzyc następne dzieci. Dopiero znacznie później dowiedzieliśmy się, niemal przypadkiem, że wszyscy specjaliści – fryzjerzy, lekarze, dentyści – obsługują nie tylko dzieci, ale także cały kibuc, wszystkich jego członków. Przyjeżdżają, wykonują zlecenie i wracają.

W trakcie pracy Fiszel pytał każde z nas, co chcielibyśmy dostać: baloniki? słodycze? Zapamiętywał sobie prośbę (tak przynajmniej sądziliśmy) i obiecywał, że następnym razem przywiezie wymarzony przedmiot. Tak było zawsze. I zawsze przyjeżdżał z niczym. Wciąż od nowa wierzyliśmy mu i rozczarowywaliśmy się gorzko, że prezenty znowu nie dotarły. Przecież Fiszel przyjeżdżał z Naharii, miasta łakoci, sklepów z bananami w czekoladzie i bułeczek maślanych z kawiarni Hansa i Gili, gdzie po ulicach kursują zaczarowane dorożki, w mig przewożąc pasażerów z miejsca na miejsce bulwarem nad rzeką Gaaton. Jest tam wszystko, co najlepsze w świecie, ale Fiszel widocznie zapominał o nas, gdy mijał sklepowe wystawy.

Fiszel

Tyle że Fiszel z pewnością nienawidził nas znacznie bardziej niż my jego i na pewno nie miał pieniędzy na prezenty dla nas. Nie wiemy nawet, czy miał dzieci. Nie wiedzieliśmy nic o domach naszych dentystów w Hajfie i w Krajot, myśleliśmy, że w mieście wszyscy są bogaci. Nie mieliśmy pojęcia, że żyją z prac zleconych i mieszkają w obozach przejściowych. Tonęliśmy w morzu własnego potu, ogłuszeni dźwiękami fujarek, mandolin i cymbałków. Spalaliśmy się w płomiennym haśle:

„Dla syjonizmu, socjalizmu i braterstwa narodów”, wypisanym na pierwszej stronie gazety „Al Hamiszmar”, trafiającej co dzień do skrzynek pocztowych naszych rodziców. Nie wiązaliśmy go jednak z naszymi sąsiadami z Januch, wioski druzyjskiej widocznej na krańcu horyzontu po wschodniej stronie twierdzy. Chadzaliśmy tam na spacery z naszą nauczycielką, przecinaliśmy dolinę strumienia Jechiam, słuchając o judaszowcach i drzewach poziomkowych, i by dać żywy przykład braterstwa narodów, pięliśmy się pod górę do wielkiej szkoły w Januch. Tam dostawaliśmy zawsze cukierki mieniące się jaskrawo i zwiedzaliśmy klasy. Kiedy indziej to my zapraszaliśmy dzieci z Januch do Jechiam. Gdy przychodziły, częstowaliśmy je waflami. Graliśmy w piłkę i pokonywaliśmy ich tak miażdżąco, że przez kilka dni nie mogliśmy dojść do siebie z wrażenia. Wygrywaliśmy z nimi trzynaście do jednego albo dwanaście do zera.

Nie wiedzieliśmy, że w Januch mieszkają tysiące ludzi, że brak tam infrastruktury, że w szkołach dzieci muszą się męczyć nad poezją Bialika^4. Wprawdzie nam o tym mówiły, ale my nie uczyliśmy się o Bialiku i nie rozumieliśmy, co to znaczy. Nie mieliśmy pojęcia o niczym. Nie znaliśmy dobrze nawet hebrajskiego, a co dopiero arabskiego. Januch leżało dwa kilometry od nas, lecz dzieliły nas lata świetlne.

Nie wiedzieliśmy też nic o naszych sąsiadach z Maalot – poza tym że od siódmej klasy trzeba było raz w tygodniu przez dwie godziny pomagać dzieciom imigrantów w odrabianiu lekcji. Nie wiedzieliśmy o Libanie po drugiej stronie granicy.

Nic nie wiedzieliśmy również o kibucu Kabri, który mijaliśmy w drodze do przychodni w Naharii. Bo Kabri nie należało do Haszomer Hacair.

Byliśmy, dorośli i dzieci, fakirami stąpającymi po powierzchni księżyca, którego nikt nie chciał odkryć. Wierzyliśmy, że nazrywamy gwiazd, a one niczym fajerwerki rozjaśnią niebo nad wszystkimi krajami ziemi. Robotnicy będą maszerować w ich blasku jak w świetle pochodni, na świecie zapanują równość i sprawiedliwość. Z wysiłku bolały nas nogi, nie mogliśmy się skupić na niczym prócz marszu. Zapomnieliśmy, z kim mamy się zrównać, z kim zawrzeć pokój i komu oddać sprawiedliwość. Piliśmy własny pot, nie pomagając nikomu.

Trafiali do nas wolontariusze z całego świata. Przyjeżdżali na wakacje pełni zapału, by „podać pomocną dłoń”, wspomóc nas w pracy. Graliśmy z nimi w siatkówkę, rozmawialiśmy łamaną angielszczyzną, brzdąkaliśmy na gitarze, próbowaliśmy się kłaść na ich łóżku wodnym. Proszę, oto świat, cały jasnowłosy, kulturalny świat przyjechał do nas. Wolontariusze pracowali, interesowali się nami i naszym życiem, a potem wracali za morze. My żyliśmy dalej.

3

Dla nas, dzieci, prawdziwymi bohaterami nie zawsze byli dorośli z kart oficjalnej historii kibucu, tej spisanej w Księdze jubileuszowej i opowiadanej z okazji rozmaitych rocznic. Od najmłodszych lat wiedzieliśmy, że w naszym Jechiam i we wszystkich innych kibucach od jeziora Genezaret po pustynię Negew odbywa się ciągła rotacja, że wciąż zmieniają się osoby na wysokich, najbardziej cenionych stanowiskach, takich jak sekretarz czy administrator.

Jednak ani wtedy, ani później nie zorientowaliśmy się, że na innych stanowiskach nie było żadnej rotacji. Nikt nie chciał się zamienić z praczkami. Nikt nie marzył o syzyfowej pracy kob iet obierających ziemniaki, tych, które przez kilkadziesiąt lat przesiadywały w kuchni na niskich stołeczkach przy wielkich kotłach. Nikt nigdy nie zastąpił też sprzątaczki, która utrzymywała w czystości prysznice i wspólne toalety. Te prace (w odróżnieniu od dochodowych i produktywnych zajęć w polu albo w fabryce) należały do tak zwanego sektora usług, przypominającego kompanię kwatermistrzowską w pułku bojowym, która musi zostać w obozie, żeby ekwipować czołgi i gotować dla głodnych kolegów wracających z manewrów i potyczek.

Rotacja, jeden z uroków naszego systemu, chroniła najwybitniejszych, którzy wymieniali się na najważniejszych stanowiskach. Niższe kasty pozostawiała samym sobie, przygważdżała do zajmowanej pozycji.

Większość pracowników sektora usług stanowili członkowie ogniska Ludzie Pracy. Ironia losu sprawiła, że nazwa ta, całkowicie wbrew ich intencjom, jaskrawo kontrastowała z Pierwszym Maja, z którego wywodzili się założyciele kibucu.

Ognisko Ludzie Pracy tworzyli uchodźcy wojenni, syjoniści, którzy po wojnie wstąpili na Węgrzech do Haszomer Hacair i w ramach ruchu oraz za jego pieniądze wyemigrowali do Izraela. Mówili potem:

– Do dziś nie wiadomo, co było skuteczniejsze: argumenty ideologiczne czy czekolada i dobre papierosy.

Przybyli do Jechiam dwa lata po założeniu kibucu i kilka miesięcy po walkach, które toczyły się tu podczas wojny niepodległościowej. W pełni uczestniczyli w jego budowie i rozwoju.

*

Gdy my, dzieci kibucu, odeszłyśmy, gdy odeszli wolontariusze i wielu członków innych ognisk – oni zostali. To członkowie Ludzi Pracy najliczniej pozostali w Jechiam.

Nasze kontakty z dorosłymi podyktowane były kryterium użyteczności i ograniczały się wyłącznie do osób, które miały jakiś związek z naszym życiem: nauczycieli, opiekunek, pracowników magazynu ubrań, warsztatu szewskiego, stołówki, słowem – ludzi z sektora usług.

Niemal wszyscy bohaterowie naszej prywatnej mitologii byli członkami Ludzi Pracy, bo to oni wykonywali roboty na terenie kibucu, w pralni czy w kuchni. Oni przystawali czasem i głaskali nas po głowie, gdy mijaliśmy ich na chodniku. I tylko i wyłącznie oni pozwalali swoim dzieciom jeść słodycze i zostawać na trochę, gdy uciekały z domu dzieci. Wtedy nie wiedzieliśmy jednak, do jakiego ogniska należą.

Kibucowa kuchnia i magazyn ubrań

Moi bracia i ja nie wiedzieliśmy także, że nasza mama wywodzi się z Pierwszego Maja, a tata imigrował wcześniej, w roku 1939, kiedy rada rodzinna zwołana w Wiedniu uchwaliła, że cała młodzież musi niezwłocznie wyjechać.

Bo przecież w kibucu przeszłość nie ma znaczenia. Wszyscy – czy to urodzeni w węgierskiej wiosce, czy w Budapeszcie, Wiedniu bądź Hajfie – są równi wobec systemu.

*

Na czele węgierskich weteranów z ogniska Ludzie Pracy i na czele weteranów w ogóle, na pierwszej pozycji, ze znaczną przewagą nad innymi, stał Piros. Nie brał wprawdzie udziału w starciach z Arabami podczas wojny niepodległościowej (przecież Ludzie Pracy przyjechali do Jechiam dopiero po niej), nie zakładał plantacji, nie wytyczał pól i nigdy nie pełnił funkcji administratora czy sekretarza kibucu, ale my wiedzieliśmy, że bez niego kibuc by się zawalił.

Dwa razy w roku kolumna dzieci szła jak wielka stonoga do warsztatu szewskiego Pirosa przymierzyć nowe buty.

„Piros” znaczy po węgiersku „czerwony”, czyli rudy. Kiedy się urodziliśmy, on był już jednak bardziej łysy niż rudy. Piros klął, gdy miał ochotę, boleśnie i nieprzyjemnie poklepywał nas po udach, a do pomocy w sklepie samoobsługowym przyjmował dziewczyny z siódmej klasy lub starsze, kierując się rozmiarem ich biustu, o czym informował, jakby przyznawał medal tym „właścicielkom wielkich balkonów”, jak je określał. Tylko Piros u nas tak mówił, nikt więcej. Był szewcem, wybierał i wyświetlał filmy, kierował składem broni i kibucowym sklepem. Każda z tych funkcji z osobna wystarczała na pełny etat.

Warsztat szewski mieścił się na skraju kibucu w baraku, którego ściany, a przede wszystkim wysoki skośny strop, pokrywały „fotosy gwiazdeczek”, jak je nazywał Piros, wycięte przez niego z różnych magazynów. Na wszystkich widać było rozpromienione, wydekoltowane panie z gigantycznym biustem i szerokim uśmiechem. Piros uczył nas, jak się nazywają. Nie wiemy, czy ten barak rzeczywiście tak bardzo się różnił od innych budynków w kibucu, czy tylko tak nam się wydawało – przez gwiazdeczki, zapach skóry i narzędzia do rozpychania butów. Warsztat szewski składał się z dwóch pomieszczeń – w pierwszym siedział Piros ze swym odwiecznym czeladnikiem Meirem Sz., znakomitym rzemieślnikiem, o którym mówiono, że jeszcze na Węgrzech był szewcem. Meir Sz… zwykł był przerywać pracę tylko po to, żeby obdarzyć nas swoim nieśmiałym uśmiechem i spytać, jak się miewamy. Nigdy się nie denerwował. Szewcy siedzieli po dwóch stronach olbrzymiego stołu roboczego zawalonego narzędziami i elementami butów, całkowicie pogrążeni w pracy. Ich usta, podobnie jak wszystkie kieszenie, wiecznie były pełne gwoździ.

Drugie pomieszczenie mieściło przybory do rozpychania obuwia, mnóstwo pudełek z butami i dwa taborety, na których zasiadaliśmy przed Pirosem do przymiarki. Dwa razy do roku szył dla nas nowy model: wysokie buty na zimę, sandały na lato. Przychodziliśmy wybrać kolor: w przypadku sandałów biały lub marchewkowy dla dziewcząt, brązowy dla chłopców. W przypadku butów zimowych – czerwony lub brązowy dla wszystkich. Kształt – ten sam dla wszystkich dzieci z Hakibuc Haarci, ogólnokrajowego związku kibuców Haszomer Hacair.

Właściwie nikt nie znał historii Pirosa. Jego obecność była tak oczywista, że zadawanie jakichkolwiek pytań zdawało się zbędne. A jednak je zadawaliśmy. Piros był kawalerem. Czasem nasza stonoga w nowych butach – czerwonych albo brązowych – przystawała obok któregoś z weteranów i pytała go, dlaczego Piros nie ma żony ani dzieci. Nie odpowiadano nam. Wydawało się, że pytanie przemykało przez głowę zajętych i zabieganych dorosłych jak papierowy samolot, ale nie lądowało. Jest kawalerem i już. Raz ktoś nam powiedział, że Piros przeżył nieszczęśliwą miłość. Roztrząsaliśmy tę odpowiedź na wszystkie strony, ale nie mogliśmy sobie przypomnieć, kto to powiedział i czy mówił serio. Może tylko chciał się nas pozbyć?

O rzeczach niepraktycznych się nie mówiło. Ani o bolesnym i denerwującym klepaniu nas po udach podczas przymierzania nowych butów, kiedy rzucał: „Piroszę uprzejmie”.

Piros w swoim warsztacie

Śmialiśmy się z jego żartów, kolekcjonowaliśmy je i stale powtarzaliśmy.

Piros wymieniał z węgierskim akcentem wszystkich aktorów i aktorki z Hollywood, a my sądziliśmy, że zna ich nie tylko z nazwiska, ale poznał ich też osobiście. Fotografie, którymi obwieszony był warsztat, ukazywały nam rowek między piersiami Raquel Welch i jej koleżanek. Ten rowek wydawał się nam wyjściem ewakuacyjnym wskazującym, że można żyć inaczej. Pomysł zawieszenia zdjęć damskich dekoltów był tak wyjątkowy, że nie zakazano go w żadnym z regulaminów Haszomer Hacair. Był to kolejny powód, dla którego byliśmy dumni z Pirosa. W głębi duszy rozumieliśmy, że pełni on dla nas dodatkową funkcję, znacznie ważniejszą niż wszystkie jego etaty:

sygnalizuje nam istnienie innych światów. Oto gdzieś tam są „Lahiton”5, Tel Awiw, Hollywood i Nowy Jork. Piros stanowiłjak gdyby wywrotową wspólnotę międzynarodową w jednej osobie, zmyślną komunę, której nie postrzegano jako groźnej, bo nie spodziewano się po niej żadnych deklaracji. Z tej przyczyny nikt się nie zorientował, że sposób bycia Pirosa i jego zdjęcia tak bardzo mieszają nam w głowach.

*

Dzięki pełnionym funkcjom Piros mógł wiele podróżować, ale nie kosztem dni roboczych, co zawsze podkreślano, lecz w ramach setek dni zaległego urlopu, owocu niezmordowanej pracy weteranów. Piros jeździł do Tel Awiwu oglądać dziesiątki filmów. Przywoził je nam potem z Wydziału Kinematografii.

Do końca szóstej klasy oglądaliśmy filmy w gronie dzieci. Piros odpowiadał nie tylko za wybór i projekcję filmu, lecz także za cenzurę. Pokazy odbywały się bez udziału rodziców, ale również bez opiekunek i nauczycielek. W sali, jak w warsztacie szewskim, byliśmy tylko my i on.

Co drugi tydzień Piros przywoził nam z Tel Awiwu nowy film: Rekord Annie, Lassie wróć, Winnetou, Nasz cudowny samochodzik. Ostrze cenzury nie było wycelowane w treści nieprzyzwoite, tylko wywołujące lęk. Gdy zbliżał się fragment, który Piros uważał za przerażający, po prostu nakazywał wyjść z sali wszystkim dzieciom od klasy trzeciej w dół. W ten sposób zostaliśmy uchronieni przed czarownicą z Czarnoksiężnika z Krainy Oz. Zapalił nagle światło i nas wyprosił.

Od siódmej klasy uczestniczyliśmy w projekcjach dla dorosłych, na które czekał cały kibuc. Raz w tygodniu zbieraliśmy się w wielkiej stołówce i siadaliśmy w rzędach. Pokaz się opóźniał, podobnie jak każda wieczorna prelekcja w sali jadalnej, jak każda piątkowa kolacja: trzeba było uzgodnić, czy okna mają być otwarte, czy zamknięte. Te spory toczyły się jak niemy film, wyświetlany wciąż od nowa przed główną projekcją. Najpierw wstawali z miejsc zamykacze okien, bez słowa zamykali je i siadali. Potem podnosili się otwieracze, otwierali okna i też siadali. Obie frakcje działały w pełnej koordynacji.

Nikt się do tego nie wtrącał. Ani dzieci, ani dorośli. Wszyscy wiedzieliśmy, że to „stamtąd” (znakomita większość Węgrów z obu ognisk, zarówno z Pierwszego Maja, jak i z Ludzi Pracy, pochodziła „stamtąd”. A „tam” – jak mi kiedyś opowiadała mama, gdy byłam chora – Dunaj zamarzał zimą. I „tam” -mówił nam ktoś inny – Dunaj był czerwony od krwi, tak wielu zastrzelonych Żydów wrzucono do niego naraz). Wyjaśnienie, skąd się wzięli wstający, żeby otworzyć, i wstający, żeby zamknąć, obeszło jakoś z ust do ust całą dziecięcą stonogę: ci, którzy byli w obozach lub ukrywali się w dusznym schronieniu, czuli przymus otwierania. Ci, którzy przeżyli na otwartej przestrzeni albo byli szczuci psami, musieli zamykać. Czekaliśmy na jednych i drugich.

Po rozwiązaniu kwestii okien Piros rozpoczynał pokaz. Pierwsza rolka filmu już była w projektorze. Pirosowi pomagał Karmi, jego wieczny uczeń, syn Meira Sz… z warsztatu szewskiego, jedyna osoba, na której polegał. Karmi został przyuczony do tej funkcji już w wieku siedmiu lat.

W połowie drugiej rolki albo pod jej koniec – bo pierwsza część projekcji była zawsze dłuższa od drugiej – rozlegał się grzmiący głos Pirosa, literującego: „przerwa!” z nienaganną dykcją, nad którą się mozolił i którą dopracowywał nieustannie dla tego jednego słowa, aż doszedł do perfekcji. Po pięciominutowej przerwie wznawiał projekcję punktualnie i bez zwłoki. Choćby go błagano, nie zaczekałby.

Piros dbał o dyscyplinę, a mimo to wyraźnie dobiegały nas okrzyki dorosłych siedzących w ostatnim rzędzie, którzy opatrywali film szczególną ścieżką dźwiękową złożoną z komentarzy i dowcipów.

*

Wydział Kinematografii Związku Zawodowego Histadrut, z którego sprowadzały filmy wszystkie kibuce i moszawy^6, mieścił się przy ulicy Szejnkina w Tel Awiwie, trzy domy od naszego mieszkania. „Nasze mieszkanie” na Szejnkina niezupełnie było nasze, ale wszyscy dorośli członkowie kibucu i my, dzieci, tak je nazywaliśmy. Każdy kibuc miał mieszkanie w mieście. Jeździliśmy tam na wakacje z rodziną biologiczną, a w razie potrzeby nocowali w nim działacze. Terminem tym określano osoby pracujące poza terenem kibucu. Tytuły osób zajmujących różne stanowiska zawsze były bardzo dynamiczne, jak na nasz wiecznie młody ruch Haszomer Hacair przystało.

Mieszkanie wynajął nam bardzo tanio Zili z Aszkelonu. Sądziliśmy, że Zili jest milionerem. Nie był nim, był za to bratem Dioriego z ogniska Ludzie Pracy, członka kibucu Jechiam, i chciał wnieść swój wkład w działalność ruchu kibucowego.

Myśleliśmy, że Piros jeździ do Tel Awiwu i w trzy dni ogląda czternaście filmów po to, by się zastanowić, który będzie dla nas najodpowiedniejszy. Nie wiedzieliśmy, że decyzja zapadała znacznie wcześniej i że podejmowano ją w Wydziale Kinematografii Histadrut. Filmy krążyły po wszystkich kibucach. W każdym z nich, podobnie jak u nas, raz w tygodniu zbierano się na projekcję w stołówce – a latem na trawniku przed kibucowym klubem.

Umowy o prawa autorskie sprawiały, że nowe filmy były kopiowane (z taśmy trzydziestopięciomilimetrowej na szesnastkę) i rozpowszechniane kilka lat po premierze.

Francuzi, którzy czasem prowadzili w Jechiam koła zainteresowań dotyczące kina i polityki i w ramach Klubu Dobrego Filmu chcieli pokazać twórczość klasyków, takich jak Eisenstein czy Bertolucci, mieli problemy z dotarciem do ich filmów, bo zgodnie z umowami i w związku z przepisami prawa autorskiego Wydział był zobowiązany do niszczenia kopii po upływie pięciu lat.

Na naszej planecie teraźniejszość przekreślała przeszłość i przyszłość. Klasykę unicestwiono, nowości jeszcze dla nas nie skopiowano. Wszystko oglądaliśmy w nam tylko właściwej kolejności.

Filmy do kopiowania wybierała Komisja Repertuarowa Wydziału Kinematografii Histadrut. Wydział był w gruncie rzeczy monopolistą w dziedzinie filmów szesnastomilimetrowych w Izraelu.

Nie tylko znaczącej części klasyki filmowej brakło w zasobach Wydziału: także filmy erotyczne uznano za niegodne włączenia do repertuaru.

Francuzi z Klubu Dobrego Filmu protestowali:

– Dlaczego Emmanuelle, Ostatnie tango w Paryżu czy izraelski Co powiesz nagiej kobiecie są zakazane, natomiast komplet westernów i wszystkie filmy karate są dostępne?

– Czy produkcje karate i inne burżuazyjne filmy familijne są lepsze od erotyków, poruszających wiele zagadnień egzystencjalnych? – zastanawiali się głośno podczas dyskusji przed projekcją.

Po kilku latach dotarły do nas i tamte filmy.

Piros obsługiwał projektor także podczas spotkań Klubu Dobrego Filmu. Nigdy nie wtrącał się do dyskusji. Popierał wyświetlanie wszystkich filmów świata.

4

W soboty w domach dzieci dyżurowali mężczyźni. Nasi ojcowie, ale nie tylko. Sobotnie dyżury rozpisywał koordynator pracy (który rotacyjnie zmieniał się co rok – by zachować demokrację).

Koordynator zostawiał dyżurnym w skrzynkach pocztowych zielone karteczki, na których wpisywał ołówkiem datę, godzinę i miejsce, w którym mieli się stawić. Żadne dyskusje czy negocjacje nie wchodziły w grę.

W przeciwieństwie do nagłych mobilizacji dyżury były przewidywalne: co czwartą lub piątą sobotę każdemu dorosłemu wypadał przydział do pracy, której nie można było przerwać w szabat (jak pomoc w domach dzieci, nawadnianie pól, zbiór owoców, obsługa stołówki). Sobotnie dyżury próbowano ułożyć w mniej więcej stały cykl, aby dyżurujący mogli zdobyć doświadczenie w tak rzadko wykonywanych zajęciach.

Jednym z dyżurnych w Narcyzie był Fajwel, kibucowy ślusarz. Fajwel stał ponad wszystkimi wydziałami, czy też poza nimi. Wszyscy go cenili. Nie zaliczał się ani do Francuzów, ani do Izraelczyków, ani do Węgrów. Był Polakiem, wiecznie nosił strój roboczy i faktycznie bez przerwy pracował. Jakby wyszedł z socrealistycznych obrazów albo z ceramicznej płaskorzeźby, którą Joske wyrył przy wejściu do stołówki, przedstawiającej tłum ludzi pracy wymachujących różnymi narzędziami, co tworzyło kompozycję tak dynamiczną, że nie wiadomo było, kto jest jej głównym bohaterem: człowiek, kosa, sierp, a może sama praca.

Fajwel nie przestawał pracować nawet po godzinach. Ciął żelazo, spawał i lutował stoły, półki i inne rzeczy, o których naprawę mieszkańcy kibucu prosili go prywatnie, a on nigdy nie odmawiał.

Pewnej soboty, będąc u nas na dyżurze, Fajwel powiedział, że Rosjanie wcale nie są lepsi od Amerykanów, że może nawet Amerykanie są lepsi.

– Amerykanie są dużo lepsi od Rosjan, Fajwel tak powiedział – powtarzaliśmy sobie wieczorem, kiedy poszedł na zebranie kibucu.

Sobotni dyżurni nie umieli zapleść warkoczy ani usmażyć grzanek z chleba moczonego w mleku z dodatkiem jajek i cukru. Czekaliśmy na soboty i baliśmy się ich. Czuliśmy się jak na diabelskim młynie: wiedzieliśmy, że powinniśmy się cieszyć, a jednocześnie chcieliśmy, żeby to się już skończyło, żeby nadeszła niedziela. Nie wiedzieliśmy, czy dyżurni zepną dziewczynkom włosy choćby w koński ogon tak, aby się zaraz nie rozplótł, nie mieliśmy pewności, czy gdziekolwiek dotrzemy na czas, czy jedzenie będzie gotowe. Specjalnie nie zasypialiśmy, żeby dać im znać, kiedy nas mają obudzić, chociaż oni wiedzieli, o której wypada pobudka. Nie mieliśmy do nich zaufania.

Luki pojawiające się w rozkładzie dnia dawały nam nadzieję na przygody, jednak kiedy się one wydarzały, baliśmy się, że je zmyśliliśmy, że wyolbrzymiliśmy całą historię tak bardzo, aż skruszyliśmy w proch zawartą w niej odrobinę prawdy. Pewnej soboty, na dwie minuty przed wyruszeniem do twierdzy, Szimon, nie znalazłszy czegoś, czego szukał, zaklął: „w pizdu”. W nocy, kiedy już poszedł, długo to roztrząsaliśmy: zaklął czy nie zaklął? Czy monety, które znaleźliśmy w twierdzy, są rzeczywiście zabytkowe i będą pokazywane na wystawie, a jeśli tak – czy będzie napisane, że odkryły je dzieci z Narcyza? Nie byliśmy pewni, co się zdarzyło naprawdę. Albo wyjazd z Willim, który zastępował u nas czasem stałych dyżurnych i raz zgodził się zabrać nas wszystkich, szesnaścioro dzieci, niewielką półciężarówką Susita aż do skrętu na Gaaton (mieszkańcy kibucu Gaaton nazywali go skrętem na Jechiam, a my skrętem na Gaaton, choć i tak można było tam skręcić tylko do Gaaton albo do Jechiam).

Mężczyźni pełniący sobotnie dyżury także opowiadali nam w korytarzu bajki na dobranoc, nim o dziewiątej trzydzieści żegnali się z nami, zamykali za sobą drzwi do świata dorosłych i szli na zebranie kibucu.

*

Zebranie odbywało się w każdą sobotę wieczorem. Była to jedna z nielicznych rzeczy, które wiedzieliśmy o świecie dorosłych i ich rozkładzie dnia. W tym samym czasie my, dzieci z Narcyza, urządzałyśmy alternatywne zebranie własnego pomysłu. Siadaliśmy grupkami w progu każdej z czterech sal, spisywaliśmy protokół i rozprawialiśmy o wprowadzeniu nowego regulaminu naszych nocnych zabaw. Choćby „pupcioberka”, który polegał na tym, że goniliśmy się i ściągaliśmy sobie nawzajem spodnie od piżamy, przed czym ratowało tylko ustawienie się w futrynie drzwi. Rozważaliśmy, czy wolno przez cały czas tkwić w futrynie.

Podczas odbywających się w stołówce zebrań kibucu mężczyźni mówili, a kobiety robiły na drutach. Czym zajmowali się dorośli w pozostałe wieczory? Nie wiedzieliśmy. Ale na zebraniach kibucu decydowali o wszystkim: rozstrzygali nie tylko abstrakcyjne kwestie ideologiczne, lecz także wszystkie aktualne sprawy. Zgromadzenie to było organem władzy ustawodawczej, sądowniczej i wykonawczej zarazem: każdy wyjazd z kibucu – krótki czy długi, na studia, urlop czy za granicę – musiał zostać przez nie zatwierdzony. Zgoda wymagana była także we wszystkich sytuacjach wyjątkowych: gdy chodziło o przyjęcie prezentu, zakup mebli, udzielenie pomocy swoim dzieciom czy krewnym.

Podczas zebrań kibucu podejmowano uchwały zarówno w sprawach publicznych, jak i prywatnych. Tam też wybierano komisje. Gdy ktoś chciał się uczyć, w sekretariacie kibucu, w komisji do spraw edukacji i wreszcie na zebraniu podejmowano decyzję, czy może jechać na studia, czy też powinien jeszcze zaczekać, i co ma studiować: czy to, co go interesuje, odpowiada potrzebom kibucu. Jeśli nie – musiał się dostosować do potrzeb wspólnoty.

Sobotnie zebranie kibucu. Kobiety robią na drutach