Angelika Kuźniak

Papusza

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA

Fotografia na okładce © by AGNIESZKA TRACZEWSKA

Copyright © by ANGELIKA KUŹNIAK, 2013

Redakcja MAGDALENA BUDZIŃSKA

Korekty ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL, ALICJA LISTWAN / D2D.PL

Projekt typograficzny, redakcja techniczna i skład ROBERT OLEŚ / D2D.PL

ISBN 978-83-7536-654-9

Skład wersji elektronicznej: MAGDALENA WOJTAS / VIRTUALO SP. Z O.O.

Spis treści

- Dedykacja

- Motto

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- Od autorki

- Bibliografia

- Źródła fotografii

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Agnieszce Zwolskiej, mojej przyjaciółce

Nie przyszłam do was po wasze pieniążki, […]

przychodzę, żebyście czarnej nocy nie czynili w biały dzień.

Papusza

– Zdjęłam z głowy czarne, bo to już rok, jak umarł.

W domu umirał, pod pierzyną, na dużej poduszce. Zejszła się cała rodzina z Gorzowa: Wajsy, Dębiccy. Trzęsłam się wtedy, jakbym nogi w lodzie skute miała. A jak śmierć stanęła przy jego łóżku, nie było mnie przy nim, bo poszłam do kuchni napić się herbaty. Usłyszałam krzyk, przybiegłam szybko i zobaczyłam, kto siedzi przy starym Cyganie. Nikt jej nie widział, a ja widziała. Zawołałam, tak rozpaczliwie, tak na cały dom: „Dajcie mu mleka, ratujcie!”.

Ale wszystko na nic. Tylko zimny wiatr się zerwał i już Dyźko do innego świata należał.

Patrzyłam mu na twarz. Pomarszczona była jak wysuszona słońcem ziemia, ust nie miał wcale, tylko otwartą dziurę. I całkiem był do siebie niepodobny.

Od tamtego dnia jestem phivli, wdowa.

Z tego domu Dyźko umarł, z niczego więcej, bo dwie wojny calusieńkie przeżył, nie raz na gołej ziemi spał, we mchu, we błocie, i był zdrowy. A tu jak się położył, tak nie wstał.

W chorobie zmienił się bardzo. Męczył mnie podejrzliwościami, miał grymasy i nerwy. Psychiki dostawał, jakby go co nawiedzało, rzucał talerzem albo szklanką. Niemożebnie było tak żyć. Razu jednego sam doktór powiedział: „Dziwne, że pani nie zabił”. A ja na to: „Niech pan bierze ode mnie, co chce, ale męża ratuje, on człowiek dobry, tylko chory, a kto chory, ten dobroć gubi”.

Chciałam się sama położyć w pościeli, ale Dyźko gorszy kalika, staruteńki był, na dwadzieścia cztery lata starszy ode mnie. Stawy miał powykręcane, trzeba mu było usłużyć. Jak sam nie mógł chodzić, to go na plecach nosiłam. I do pokoju, i do kuchni, i na podwórek. Zliczyć te wszystkie kroki, to ja sobie myślę, że z pół świata obejszłam.

Edzio Dębicki z naszej rodziny powiedział później przy wszystkich: „Dziękuję cioci, że wuj miał dogląd”. A przecież kto miał dać Dyźkowi staranie jak nie ja?

Kobiety umyli go, ubrali, musieli się śpieszyć, nim ciało nie ochłódło. Na głowę narzucili chustę z dziurą. Tą dziurą dusza miała do niego wrócić, jakby chciała. Do kieszeni każden Cygan wepchał mu piniądze. Żeby z gołą ręką nie puszczać na tamten świat. Igłę, papierosy i grzebień też ze sobą zabrał.

Nad trumną nie ma pieśni. I nie ma orkiestry. Palimy świce, tyle, żeby w parze nie szło zrachować. I jak nieboszczyk leży, nic robić nie wolno. Ani myć się, ani czesać. Cygany nawet brody nie golą. Tylko siedzą, śmieją się, piją wódkę i opowiadają straszne historie, na przykład o wężach, co lubią wysysać mleko z piersi matek. Że nocą wślizgają się do łóżka i piją aż do krwi. Jak jeździlimy jeszcze w taborze, sama robiłam dymem krąg zaklęty, żeby się gad nie przecisnął, dokolutka z zapaloną szmatą chodziłam po obozie.

Wąż to zły znak, tak jak sowa, ptak umarłych. Jak słychać jej krzyk, już wszystkie Cygany wiedzą, że śmierć jest blisko. Przysięgam Bogu, że chwilę przed tamtym też huczała. Może gdyby ja ją złapała i do ognia żywcem wrzuciła, Dyźko do teraz by tu w drugiej izbie lagą o podłogę stukał, żeby mu co przynieść. Ale umarł. Leżał dzień, drugi, a na trzeci zanieśli go na cmentarz. Było wiadome, że się nie rozmyślił. Kopczyk uklepali, krzyż wetknęli i został stary Cygan w ziemi.

Wróciłam do domu, usiadłam na progu i popatrzyłam po pustej izbie. Potem pościel, co w niej umirał, spaliłam podług obyczaju.

Papusza w mieszkaniu w Gorzowie Wielkopolskim. Lata siedemdziesiąte

Krótko się taka pościel pali.

Mówią mi teraz ludzie: „Nie płacz, pani, płaczem męża nie obudzisz”. Ale ja nie mogę się od tego żalu oderwać. Ile ja ślozów wylała, mój Boże, mogłabym się skąpać jak we wodzie. Bo to jest tak: kiedy umira stare drzewo – płacze cały las, kiedy umira stary Cygan – płaczą wszystkie gwiazdy. Jedź, mężu, trade, w obcą krainę, spotkamy się na księżycu albo na krzaku jagód, a może wcale, kto wie.

Jak umirał, o jedno tylko prosił: „Kamienia mi na grób nie kładź. Tam i bez tego będę miał ciężko, lepiej kwiaty posadź. Jak nie do mnie, to choć do tych kwiatów przyjdziesz, żeby je podlać”.

Chodzę co niedziela i noszę mu świeże gałązki. W Zaduszki też byłam, ubrałam się lekko, a na mogiłkach taki mnie mróz chwycił, że suchą trawę rwałam i w rękach paliłam. Nie mogłam się ruszyć z miejsca, jakby mi kto jakie czary zadał. Nie wiem, skąd to nagle. Czy kto dla mnie źle chciał? Ludzie patrzyli i mówili: „Biedna Wajs”. Gorączki takiej dostałam, że potem trzy razy na dzień, za przeproszeniem, bieliznę zmieniałam, siły całkiem odejszły i jak pierwszego listopada się położyłam, tak dopiero wczoraj, a to już trzy miesiące, wstałam, bo ksiądz po kolędzie chodził.

I żeby nikt z Cyganów nie przyszedł…? A ja tak lubię swoich. Jak chore, to kupuję czekoladę, pomarańcze, do szpitala idę. U mnie taki charakter, że lubię dać biedniejszemu. Pytam: „Może trzeba zanieść cukierka dla dziecka? A może kto głodny? Może nie ma na chleb?”. Idę do nich, poniżam się, przepraszam. A za co, to sama nie wiem.

Cztery dni umirałam z głodu. Nikt do mnie nie przyszedł.

1

Tego roku, kiedy zdejmuje z głowy czarne, ma chyba sześćdziesiąt trzy lata, sama nie jest pewna. Czas w tej opowieści to czas cygański i trudno mu ufać. Zapytaj Cygana o kwiecień, odpowie: „To jak kwitną jabłonki”. Wrzesień? „Jak kopali kartofle”. O lata pytać nie warto. Nikt ich w taborze nie liczył.

Krąży opowieść, że chłopi kończyli zbierać zboże z pól w dniu, w którym się rodziła, podobno 17 sierpnia. Podobno, bo pojawia się również inna data: 10 maja.

Niepewny jest też rok tego zdarzenia. Jedni mówią, że był to 1910. Inni – że dziewiąty. A w ankiecie członkowskiej do Związku Literatów Polskich napisano: Bronisława Wajs, 1908. Gdzie się urodziła? Dziś już nikt nie powie. Może w lesie, pod gwiazdami, bo tam się dzieci rodziło. Może nawet prawdą jest, że niedaleko Płońska. W dokumentach podawano: Lublin albo Sitaniec. Nie ma tam jednak żadnych śladów.

Jej przyszłość zdecydowała się trzeciej nocy po narodzinach. Cyganie opowiadają, że wtedy zjawił się duch. Wyliczył dobro, które ją spotka, zło, które przeżyje. Ostrzegł. Matka dziecka spodziewała się wizyty, bała się, więc tej nocy była z nią stara Cyganka. Słów ducha nikomu nie mogły powtórzyć. Szeptały tylko między sobą: „Albo będzie z niej wielka duma, albo wielki wstyd”.

Z lasu zanieśli dziewczynkę do wsi i ochrzcili.

Ale w taborze nikt nie wołał: „Bronka!”. Mówili: „Prześliczna!”.

Przez tę urodę nazywali ją Papusza, co po cygańsku znaczy „lalka”.

– Mama mówiła do mnie „lalunia”. A zdrowa byłam, te ręki takie, piersiątka takie! Szczupła byłam. Ta buzia taka rumiana, włosy duże, jak dziedziczka jakaś, plotłam je w warkocze. (Nie obetnie ich do końca życia). Lubiłam tańczyć, śpiewać, wesoła byłam bardzo. Zawsze w spódnicy jak z kwiatów uszytej, w kolorze czereśni, zwinna jak wiwiórka leśna, pomimo że czarna.

Raz nawet, jeśli wierzyć temu, co zapisała w pamiętniku (zachowało się prawie dwieście stron), została królową zabawy. Była już żoną Dyźka. Zabrał ją ze sobą, bo grał w orkiestrze („Miał swój zespół, piętnaście ludzi”).

Byle kto nie mók pszyjść. Tylko gruba ryba, bo zabawa była po zaproszeniu. Bardzo piękna salowa mózyka. Jeden Pan dyrektor szkoły, kawalier w średnim wieku, bardzo pszystojny był król, a ja królową zostałam. Dostałam żywe kwiaty i pomarańczy dziesięć, cztery dóże czekolady, perfómy trzy flakoniki, a stolik był założony różnym trónkiem i tortami. Szybko rozsławiło się po całym mieście i cyganki były bardzo zazdrosne i złe na mnie. A stare cygany patszyli jak wilki, a ja Bogu ducha nie winna.

Ojciec. W jej opowieściach nie ma nazwiska ani imienia. Był z Cyganów Polska Roma, z Warmijaków i z Berników. Papusza pisała, że z ojca lepsza rodzina, ale nie sposób zrozumieć dlaczego. Sami Cyganie plączą się w wyjaśnieniach. Zmarł na Syberii (ponoć trafił tam za kradzieże). W pamiętniku jest jeszcze jedno zdanie: Miałam pięć lat i ojciec pszyszedł, a ja się go bałam, bo nie rzył z nami. Nic więcej.

Często, znacznie częściej Papusza mówi o matce. Katarzyna, z domu Zielińska. Pochodziła z galicyjskich Cyganów, ale wędrowała z wołyńskimi. Kilka lat po śmierci ojca Papuszy wyszła drugi raz za mąż. Za Jana Wajsa, stryjecznego brata Dyźka. Biedę z nim miała, bo był pijak i w karty grał. Tracił wszystko, co przynosiła ze wsi. Jeśli nie starczało pieniędzy na wódkę, ciął jej plecy batem. Aż powietrze jęczało, aż żmije jej na plecach porosły. I nikt słowa nie powiedział w obronie. Bo Cygan może zrobić z żoną wszystko, co mu do głowy strzeli. Przegrać w ferbla. Mordę otłuc. Przydusić nogą gardło. Sponiewierać jak ścierwo jakieś.

Matka Papuszy chciała męża dziećmi ułagodzić. „Dużo dzieci – dużo szczęścia”, mówi cygańskie przysłowie. Rodziła je z uporem. Najpierw Przemka, a potem jeszcze czworo: Janinę, Julię, Tadeusza i Wincentego. Nie pomogło. Rany na plecach goiły się tygodniami.

Papusza pamięta matkę, jak siedzi w kucki przy ognisku. Między kolanami trzyma kurę. Krew z odrąbanej głowy jeszcze kapie, kiedy ostrym, szpiczastym nożem wydłubuje z niej oczy. Chwyta je w dwa palce i ostrożnie zszywa w jedno, „na płask”. Odcina sobie trochę włosów z warkocza na ogon, potem szybkim ruchem wyłamuje kurze pazury i robi z nich rogi. Szykuje bengoro, diabełka, wróżebny rekwizyt.

Schodzą się inne Cyganki. Jedna się śmieje i naśladuje chłopkę z końca wsi. Żegna się trzy razy krzyżem, spluwa za siebie i krzyczy: „Zgiń, przepadnij, siło nieczysta!”. I opowiada, jak jej wrzuciła do szklanki z wodą mułoro, trupka z wosku. Blady, jak to umarły, wyprostowane nogi i ręce skrzyżowane na piersi.

– „Ktoś ma umrzeć w tym domu”, mówię chłopce. „To jest woda od zmarłego, śmierć wam ona niesie. Trzeba ją wylać na cmentarzu. Dom ten jest w mocy czarów, mogę zło wypędzić, ale połóż, paniusiu, pieniążki albo jedzenie”. Dwa pełne tobołki od niej przyniosłam. Dla głupiego nie mam litości. Wszystko mu wezmę i tylko pośmieję się z jego biedy.

Matka skończyła już robić pierwszego diabła. Małą Papuszę oblatuje strach, zasłania oczy, bo on jakby żywym wzrokiem spogląda. W garnku topi się ogarek świecy, kobieta rozciera w palcach zwęglone drewno i miesza je z woskiem. Podaje Papuszy talię podartych kart. Dziewczynka wydziera czerwone serca i robi z nich kulki na oczy dla czarnego diabła. Trochę niechlujnie. Zbyt jej się śpieszy, czeka na nią Adaś, pierwsza miłość.

1963 rok

Był w moich latach, mieliśmy po dziesięć, kiedyśmy się bawili, żeśmy niby mąż i żona. On mnie bił, niby wysyłał na wróżby na wieś, ja coś pszynosiłam w tobołkach, nawet sobie robiliśmy mieszkanie, takie małe bótki stawialiśmy.

Biegną przed siebie, omijają ścieżki w lesie. Nocą chodzi po nich diabeł. Lepiej licha nie kusić. Słyszą za plecami, jak stara Cyganka złorzeczy. Wymachuje nożem, bo jakaś młoda mężatka przeszła przed dyszlem wozu. (Cyganie wierzą, że to przynosi nieszczęście).

Nad jeziorem biało, jakby śnieg spadł. Na gałęziach suszą się koszule, wokół lata puch z poduszek. Przed każdą Cyganką co najmniej trzy miski: na babskie szmaty, na męskie i jedna do płukania. W jeziorze woda nie płynie, więc prać w nim nie wolno. Gdyby tak się zdarzyło, wystarczy później łyk i jest się magerdo, skalanym. A wtedy ani jeść wśród swoich nie można, ani, jak to w cygańskim zwyczaju, pić z jednego kieliszka. Jakby zaraza przylgnęła. Nikt nawet ręki nie poda. Wszystko ustalone w mageripen. Tak nazywa się ich niepisane prawo. Dzieci nie dotyczy, ale w taborze zasady wdycha się z powietrzem.

Cyganki piorą w miskach i gadają. Podobno wczoraj trzysta kroków stąd ludzie ze wsi znaleźli obcego Cygana. Leżał twarzą do ziemi, na szyi ślad po kosie. Mała Papusza zna te historie o nieboszczykach. Że wyłażą z kątów, z pamięci, z wyobraźni. Pokazują się ludziom. Ale nigdy w swojej własnej postaci.

Człowiek musi się bronić. Kładą więc Cyganie przed snem pod posłanie, pod mech siekierę, widelec albo nóż.

*

Od śmierci Dyźka Papusza mieszka samotnie. W Gorzowie Wielkopolskim, przy ruchliwej ulicy Kosynierów Gdyńskich. W domu z cegły, jednopiętrowym, numer dwadzieścia. W mieszkaniu numer dwa. Na parterze. Drzwi po prawej stronie, skobel zamiast zamka.

Ma pokój i niedużą komórkę. Łazienki Papusza nie ma, ale – jak mówi – to mała bieda, bo gdy Cyganie żyli w lesie, tam żadnych łazienek nie było.

Z korytarza wchodzi się od razu do kuchni na stary, jeszcze poniemiecki piec. Strasznie kopci. W środku półmrok. W oknie na gwoździach suszą się pęki traw, gałęzie i zioła. Jest bylica, boże drzewo, matka wszystkich ziół. Biedrzeniec przeciw zarazie. Babka na rany. Od zauroczenia poderwaniec. Sobacza lilija, najlepsza na kurzajki. Lubczyk – ziele miłośnicze, łza tęczy, kurzyślad na melancholię. Żywokost od złamań i potłuczeń (wystarczy zmieszać z kurzym tłuszczem i okładać bolące miejsca). Skrzyp na padaczkę, czosnek na zawroty głowy, katar, odciski i ból uszu. Są i pokrzywy.

– Jak świeże, pcham w nie ręce – mówi Papusza. – Ale jak pomaga, to tylko na chwilę. Na słotę tak mnie rwie, że wytrzymać nie mogę. Próbuję palcy zginać, a one jak martwe. Do bani chodziłam, tu, w Gorzowie, gorące kąpiele brałam. Po szyję aż. Nic nie pomaga.

Ma zmęczoną twarz, lekko się garbi. Włosy, wciąż jeszcze ciemne, zaplata w warkocze i związuje z tyłu głowy. Kiedy się uśmiecha, zawsze smutno, pręży się blizna na jej twarzy. Biegnie od oka, przez cały policzek, na ukos, aż do szyi.

Ślad po samosądzie.

Przed wojną na Wołyniu Papusza spotykała się za plecami Dyźka z innym Cyganem (Byłam troszkę kókietka. Czy to moja wina, że byłam?). Miał żonę Lolę i dzieci. To właśnie Lola ciachnęła ją brzytwą.

Uchylają się drzwi do pokoju. A tam jak w taborowym wozie. Rozgrzebane łóżko, sterty pierzyn i poduch. Stół nakryty chustą z koronki. Kilka krzeseł. Komoda, lustro. Na ścianie kolorowy dywan, obrazek z Matką Boską Cygańską, ptasie pióra. Od dawna nikt tu nie remontował.

– Czasem ktoś przyjdzie i pyta: „Jak to było, pamiętasz, pani Papusza?”. Pamiętam. Pamięć, dzięki Bogu, nie zatarłam.

*

Z kilku takich spotkań, również przy Kosynierów, zachowały się nagrania: filmowe i radiowe. Wiele amatorskich. Razem kilkanaście godzin. Z różnych lat (ostatnie z 1986, rok przed jej śmiercią).

Prawie zawsze zaczynają się tak samo. Od zdziwienia.

– Ze mną porozmawiać przyszli? Są poety, są wiersze śliczne, baśnie zachwycające, ale ja niczym nie jestem. Nauki żadnej nie posiadam, żadnej szkoły. Co może powiedzieć stara Cyganka podobna do prawdziwka zapomnianego w jesiennym lesie? Jestem dziewczyna biedna, spod krzaku. Nerwowa, duszę mam malutką. Jestem zwyczajny człowiek, może gorszy od wszystkich. – Papusza mówi to szeptem i szeptem dodaje: – Zachodźcie.

Gości lubi. Jak Dyźko żył, to bywało, że dwadzieścia osób naraz gościli. Dziś (1973) „złośna” jest tylko, gdy pukają bez zapowiedzenia. Tyle razy prosiła, żeby uprzedzać, a tak nie ma czym przyjąć. Pół biedy, jeśli z obiadu zostało kilka ziemniaków. Papusza podsmaża je na margarynie i podaje na blaszanym talerzu.

Milczy przez chwilę. A później „otwiera całe swoje wnętrze z prawdziwą ufnością dziecka. Mówi po polsku piękną, śpiewną prozą poetycką, silnie zmetaforyzowaną” – wspominał dziennikarz Zdzisław Morawski.

– A wszystko z takim wschodnim zaśpiewem – dodaje Janusz Koniusz, prozaik i poeta.

Tylko raz jej opowieść się łamie. Gdy ktoś pyta o „cygańskie kodeksy”. Papusza wzdycha na to i mówi:

– Z tego zapomnienia tak wzdycham.

Nic gadziom (nie-Cyganom) nie zdradzi.

Miejsca. Twarze. Historia jak w błyskach. Zwodzi ją pamięć, szczególnie słaba do dat. To, co mówi, wywołuje nowe pytania. Nie na wszystkie znajdę odpowiedź. Są więc w mojej opowieści o Papuszy zdarzenia prawdopodobne, prawdziwe i wiele znaków zapytania. Nie zdążyłam z nią porozmawiać. Miałam trzynaście lat, gdy umarła.

*

Do wieczora jeszcze ze cztery godziny (nagranie jest starannie opisane: „Maj 1973, godzina czternasta”). Słychać, jak Papusza nalewa wodę do garnka. Odsuwa fajerki, dokłada drwa pod kuchnię. Woda już wrze. Jest herbata. Być może poziomkowa, jej ulubiona. Kaszle. Przeprasza:

– Wystarczy, że wiatr powieje w złą stronę i już dym gryzie gardło. – Otwiera okno. Żali się: – W administracji byłam, prosiłam, żeby kto przyszedł, zaradził na ten piec, ale nikt nie przyszedł. Może dlatego, że ja nie dokuczam? Inne Cygany chodzą, wykłócają się. A mnie po co? Myślę sobie: może tam czasu nie mają, może pracują. – Zamyka okno. – Mnie – ścisza głos – ten Gorzów zjadł. Benzyna dusi, powietrze złe. Dobre ludzi dali mieszkanie, ale wziąć słowika w klatkę zamknąć, to on wszystko traci. Choć pięknie śpiewa, to jemu jest smutno. I te ściany takie ciężkie nade mną. A ja cygańska córka, las mi zdrowie daje. Jechałam taborem, to czułam się jak królowa Bona. Do mnie należeli perły rannej rosy. Moje były gwiazdy złote. Dziś co we włosy wplotę?

Nuci: „My, Cygany, my, magnaty, zazdrości nam ten bogaty, zazdrości nam nieba, wody i naszej czarnej urody”.

1963 rok

– W majowym słońcu jagody zbirałam, czarne jak łzy cygańskie. Na gałązkach się huśtałam. Żyłam wodnym szumem i jego srebrzystym dźwiękiem. Śpiewać nauczył mnie wiatr, ruczaje płakać. A jak lipy kwitły, to aż mnie zatykało, tak miód było czuć. W górach też cudnie. Jechalimy potokiem, pienił się, skakał, chodził po kamieniach, w deszczu groźniał, rozlewał się, wszystkich nas potopić chciał. Cyganka zejszła z wozu na drogę i tańczyła. Czemu? Bo jej radość była. Kawałek chleba suchego ugryzła, wody się napiła i była szczęśliwa. Z gołymi ręcami jechał człowiek po świecie. Czasem tylko coś pomieniał, parę groszy wziął. Wywróżył. I szedł dalej za tym chlebem żebraczym. Po pięćdziesiąt wozów jeździło u nas. Polskę znam od końca do końca.

To wszystko nie można wydrężyć ze serca.

Ale kto to zrozumi? Może tylko ci, co lubią przyrodę, świat, stare dawne życie przepamiętują w sobie.

1 Wszystkie fragmenty wiersza w tym rozdziale pochodzą z utworu Papuszy Krwawe łzy co za Niemców przeszliśmy na Wołyniu w 43 i 44 roku w przekładzie Jerzego Ficowskiego.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl,

tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,

honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,

dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl

tel. 504 564 092, 605 955 550

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Skład: D2D.PL

ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52

e-mail: info@d2d.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013

Wydanie I