W serii ukazały się ostatnio:

Gellert Tamas Mężczyzna z laserem. Historia szwedzkiej nienawiści

Angelika Kuźniak Papusza

Peter Robb Sycylijski mrok

Michał Książek Jakuck. Słownik miejsca

Luca Rastello Przemytnik doskonały. Jak transportować tony kokainy
i żyć szczęśliwie

Stefano Liberti Na południe od Lampedusy. Podróże rozpaczy

V. S. Naipaul Indie. Miliony zbuntowanych

Magdalena Grochowska Wytrąceni z milczenia (wyd. 2 zmienione)

Florian Klenk Kiedyś był tu koniec świata

Angelika Kuźniak Marlene (wyd. 2)

Elisabeth Åsbrink Czuły punkt. Teatr, naziści i zbrodnia

Frank Westerman Czysta biała rasa. Cesarskie konie, genetyka i wielkie wojny

Barbara Demick W oblężeniu. Życie pod ostrzałem na sarajewskiej ulicy

Paweł Smoleński Oczy zasypane piaskiem

Scott Carney Czerwony rynek. Na tropie handlarzy organów,
złodziei kości, producentów krwi i porywaczy dzieci

Mateusz Janiszewski Dom nad rzeką Loes

Norman Lewis Neapol ’44.
Pamiętnik oficera wywiadu z okupowanych Włoch

Witold Szabłowski Zabójca z miasta moreli.
Reportaże z Turcji (wyd. 2 rozszerzone)

Peter Harris Słuszny opór. Konstruktorzy bomb, rebelianci i legendarny proces o zdradę stanu

Liao Yiwu Bóg jest czerwony. Opowieść o tym, jak chrześcijaństwo
przetrwało i rozkwitło w komunistycznych Chinach

Dariusz Rosiak Wielka odmowa. Agent, filozof, antykomunista

Anthony Shadid Nadciąga noc. Irakijczycy w cieniu amerykańskiej wojny

Ilona Wiśniewska Białe. Zimna wyspa Spitsbergen

Iza Klementowska Samotność Portugalczyka

V. S. Naipaul Poza wiarą. Islamskie peregrynacje do nawróconych narodów

Swietłana Aleksijewicz Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka

Drauzio Varella Ostatni krąg. Najniebezpieczniejsze więzienie Brazylii

Ewa Winnicka Angole

Michał Olszewski Najlepsze buty na świecie

Norman Lewis Głosy starego morza

W serii ukażą się m.in.:

V. S. Naipaul Maska Afryki. Odsłony afrykańskiej religijności

Karolina Domagalska Nie przeproszę, że urodziłam.
Historie rodzin z in vitro

Grzegorz Szymanik

Motory rewolucji

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce © by Agata Grzybowska / Agencja Gazeta

Copyright © by Grzegorz Szymanik, 2015

Copyright © by Grzegorz Szymanik (teksty s. 73, 88, 92, 105, 109, 121, 138, 146, 161, 173), Agora (teksty s. 9, 18, 28, 41, 60)

Redakcja Tomasz Zając

Konsultacja arabistyczna Hanna Jankowska

Korekta Monika Pasek / d2d.pl, Sandra Trela / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Alicja Listwan / d2d.pl

ISBN 978-83-8049-012-3

Cóż, człowiek jest istotą niezastygłą […]

Wiesław Myśliwski, Traktat o łuskaniu fasoli

Zima na Ukrainie

Polowanie

– Bili tylko w głowę. O tu, piętnaście uderzeń. Jeszcze w skroń. Nos mam połamany, a czaszkę pękniętą. Bili tylko w głowę, ale ręka czasem im schodziła. Nie mogłam oddychać, dławiłam się krwią. Straciłam przytomność.

– Liczyli, że się nie ockniesz. Zamarzłabyś.

– Zamarzłabym. Ale milicyjny patrol zauważył mój samochód rozkraczony na drodze. Chcieli wlepić mandat. Wyczołgałam się do nich z rowu. Czołgałam się i płakałam. Nie pamiętam tego.

– Co ty im takiego zrobiłaś, Tania?

– Włamałam się na prezydencką posesję, piłą ręczną ścięłam prezydencką wieżyczkę, z której prezydent poluje na dziki.

*

– Ciągle myślę, że przez to, że ja miałam szczęście, teraz szczęścia nie mają inni. – Tetiana opiera się plecami o ścianę i przeciera oko czerwone jak czereśnia. – Że ja innym to szczęście ukradłam.

Inni: Jurij Werbycki – pięćdziesiąt lat (porwany ze szpitala, znaleziony martwy pod Kijowem z workiem na głowie), Serhij Nihojan – dwadzieścia lat (zastrzelony podczas starć na barykadzie), Michaił Żyznieuski – dwadzieścia pięć lat (strzał w serce), Roman Senyk – czterdzieści pięć lat (zmarł w szpitalu od ran: postrzał płuca, amputowana dłoń).

Nazwiska następnych trzech nie zostały do tej pory ujawnione. Zniknął też szef kijowskiego Automajdanu – samochodowych patroli – Dmytro Bułatow. Porwany ze szpitala został Ihor Łucenko, ale jego znaleziono żywego – ciężko pobitego pod Kijowem. Łucenko, Bułatow to nie przypadkowe ofiary starć, ale jedni z najważniejszych działaczy Majdanu. Ktoś ich wybrał i na nich zapolował.

Ale to Tetianie Czornowoł wydawało się, że umarła pierwsza.

*

Trudno jest rozmawiać z Tanią Czornowoł.

Telefon ma na podsłuchu, więc kiedy się z nią umawiasz, mówi tak: „Może będę o siódmej albo nie będę. Lepiej umówmy się na Majdanie o ósmej, ale może mnie tam nie być”.

Kiedy już znajdziesz ją w budynku Federacji Związków Zawodowych (który demonstranci z kijowskiego Majdanu zamienili w swój sztab) – wśród śpiących na korytarzach, wśród kobiet z kanapkami, wśród rannych i zmarzniętych – i staniesz przy kawałku wolnej ściany, żeby porozmawiać, zaraz podchodzi tamten młody w kasku. Za nim dwie babuszki i jeszcze ratownik medyczny. Zmieniasz ścianę i przez chwilę spokój, a potem znów: księgowy z Ługańska, dziewczyna z Czerniowiec, dziennikarze ze Lwowa. Wszyscy chcą ją zobaczyć, dotknąć, zrobić zdjęcie, uścisnąć dłoń. Już po chwili przy Tetianie Czornowoł jest taki tłum, że porządkowi krzyczą: – Na korytarzu konferencji organizować nie wolno!

Trudno jest rozmawiać z Tetianą Czornowoł, bo kiedy się rozejrzysz, na ścianach zobaczysz więcej Tetian. Są też na drzwiach i oknach. Jej zdjęciami oklejono cały sztab, ale twarz Tetiany na tych zdjęciach jest inna. To twarz, od której odwraca się wzrok – wygląda jak rozdeptany butem owoc.

Dziś po tamtej twarzy Tani zostało już tylko obleczone krwią oko i usztywniony plastikiem nos.

– Tania, opowiedz o tamtym dniu.

– Poczekaj – mówi i zaraz gdzieś pędzi, coś załatwia, gdzieś dzwoni. – Jestem żołnierzem Majdanu – dodaje na odchodnym.

Tania ma trzydzieści cztery lata, jednego syna, jedną córkę, męża z partii UDAR Witalija Kłyczki i dom pod Kijowem.

Kiedy miała siedemnaście lat, była radykalną nacjonalistką ukraińskiej organizacji UNA-UNSO (potem trochę jej przeszło).

Kiedy miała dwadzieścia jeden lat, została dziennikarką i pojechała do Czeczenii pisać o wojnie.

Kiedy miała dwadzieścia sześć lat, zaczęła pisać o korupcji – „bo to ona najbardziej niszczy Ukrainę”.

Kiedy miała lat trzydzieści jeden, prezydentem został Wiktor Janukowycz, a Tania pomyślała, że nie będzie już wolności słowa.

Kiedy miała trzydzieści trzy lata, wystartowała w wyborach parlamentarnych (nie dostała się; oblano ją farbą, rozwieszono ogłoszenia agencji towarzyskiej z jej numerem telefonu i pobito).

Kiedy ma trzydzieści cztery lata, na Ukrainie wybuchają protesty. Tetiana nie schodzi z Majdanu dzień i noc. Aż do 24 grudnia.

*

Wróciła.

– Tania, opowiedz o tamtym dniu.

– 24 grudnia rano byłam u ministra spraw wewnętrznych Witalija Zacharczenki. Chciałam opisać rezydencję, którą buduje. Majątek jest ogrodzony i musiałam się wspinać, żeby zrobić zdjęcia.

– Wrzuciłaś to do internetu. Napisałaś: „Tu mieszka kat”.

– Byłam też u Wiktora Pszonki, prokuratora generalnego Ukrainy. Cały dzień śledził mnie samochód Berkutu. Raz doganiał, raz wyprzedzał. Włączył alarm, wyłączył. Próbował zepchnąć mnie do rowu. Ale to był samochód państwowy, szkoda im było stukać karoserię.

– Nie zatrzymałaś się?

– Kiedy zaprotestował Euromajdan, założono mi osiem spraw karnych. Długo bym z aresztu nie wyszła. Myślałam: „Dojedziemy do Majdanu, tam ludzie nas obronią”, ale Berkutowi szybko się znudziło śledzenie.

– Mieszkałaś na Majdanie.

– Kiedy założyli mi sprawy, opozycja zaproponowała wyjazd za granicę, a ja się nie zgodziłam. Na Majdanie zrobiłam sobie pokoik w łazience; kabiny prysznicowe nie miały wody, więc w nich spałam. Ale potem woda już była, więc opozycja wynajęła dla mnie mieszkanie przy Majdanie. 24 grudnia miałam tam nocować, ale zadzwoniła mama. Powiedziała, że moje młodsze dziecko ma rano w przedszkolu akademię. Mieszkam w małej miejscowości pod Kijowem, chciałam tam być. To była pierwsza akademia syna. Tego dnia Janukowycz podpisał ustawę o amnestii. Pomyślałam, że przecież nie będą mnie prześladować w dniu, w którym mnie rozgrzeszono. Nikt ze znajomych nie wiedział, że jadę do domu. Była już prawie północ. Zaraz miałam być w domu, położyć się z dziećmi.

– Jak długo ich nie widziałaś?

– Miesiąc. Podjeżdżałam do swojej wioski, kiedy postanowiłam sprawdzić, czy nikt za mną nie jedzie. W końcu wracam do domu, a w domu dzieci. W lusterku widzę dwa samochody. Znam swoją wieś, skręcam tam, gdzie uliczki oblodzone. Jeden samochód znika, ale drugi wciąż jest. Co robić? Wracam na Majdan. Wtedy ten samochód zaczyna mnie wyprzedzać, uderza. To drogi samochód, nie milicyjny. Potem mi powiedzą, że to porsche cayenne. Tym ślicznym porsche taranują moje stare auto. Znaczy nie szkoda im. Czyli ktoś zapłacił dużo. A jak dużo, to znaczy, że kiepsko ze mną. Drugie uderzenie było mocne.

– To wtedy wyleciałaś z drogi? Widziałem film, który nagrał twój wideorejestrator.

– Myślałam, że wywrócę się do góry kołami, ale wyjechałam. A oni uderzają znów; frunę. Chcą, żebym wleciała na słup. Potem się powie: „Tania usnęła za kierownicą i się rozbiła”. Niedaleko budują nowy supermarket. Chcę tam jechać, przebić ogrodzenie, wbić się w budynek, może ochrona zadzwoni po milicję. Zawracam i pod prąd. Wtedy uderzają tak, że mój samochód się zatrzymuje.

– Wysiadłaś i zaczęłaś uciekać.

– Ale biegną za mną! Potem dostałam uderzenie w tył głowy. Straciłam przytomność. Kiedy się ocknęłam, stałam na nogach, ktoś mnie przytrzymywał, a ktoś inny bił po twarzy. I znowu nic nie pamiętam. I bólu też nie pamiętam. Ale cieszyłam się.

– O czym ty mówisz?!

– Że nie muszę ich błagać na kolanach, żeby przestali. Cieszyłam się, że mdleję. I znowu dziura. Mówiłam ci: znalazła mnie milicja. Pamiętam jeszcze, jak mnie zszywali. Nie bałam się. Cieszyłam się, że dokumenty ze spraw, które badałam, przekazałam tego dnia redakcji. Coś po mnie zostanie. I wydawało mi się, że umarłam.

– Głupia.

– Potem się obudziłam.

*

– Byłaś pierwszą opozycjonistką z Majdanu, którą pobito tak brutalnie.

– Teraz sytuacja jest gorsza. Teraz ludzie są wywożeni do lasu, bici, giną bez śladu albo od kuli snajperskiej.

– Dlaczego byłaś pierwsza?

– Pewnie mi się należało. Zalazłam Janukowyczowi za skórę…

– Pani Tetiano, pani Tetiano – słyszymy z boku. Znów zbiera się przy nas tłum, jest nawet siostra zakonna. – My jesteśmy z Cerkwi greckokatolickiej. Mogę panią nagrać kamerą?

– Tak, tak – kiwa głową Tetiana i opowiada dalej – …zalazłam mu za skórę. Ostatnie trzy lata pracowałam przeciwko niemu. Pisałam o korupcji, kosztownych posiadłościach. O zabawach prezydenta. Wiesz, że on ma gospodarstwo myśliwskie, w którym lubi sobie postrzelać do dzików?

– Mnie też polowania się nie podobają, ale wiele osób poluje. Również polski prezydent.

– Ale ten nasz teraz zaczął polować na ludzi. Mamy przecież już zabitych i porwanych. Zginął mój przyjaciel Dmytro Bułatow. Nie wierzę, że znajdziemy go żywego. Ihor Łucenko porwany i pobity w lesie. Sama po śmietnikach szukałam jego ciała. To było szczęście, że się odnalazł. On i ja. Ale wiem, że za to nasze szczęście zaraz zapłacimy inną krwią.

– Wróćmy do prezydenta. Włamałaś się do jego posiadłości, Międzygórza.

– Tak. W 2012 roku. Chciałam pokazać ten przepych, to bogactwo z brudnych, kradzionych pieniędzy. Wiesz, że Janukowycz jest jednym z najlepiej sprzedających się pisarzy Ukrainy? Wydawnictwo Nowyj Swit z Doniecka płaci mu bajońskie sumy, tylko tych książek nikt nie widział. Władza wyciąga z kraju miliony, a ludzie coraz biedniejsi. To z korupcyjnych pieniędzy powstało Międzygórze – sto trzydzieści pięć hektarów nad Dnieprem, sztuczne jeziora, grota, pole golfowe, stajnie, przystań dla jachtów i lądowisko dla helikopterów, ptaszarnia, ogrody, złocone sufity. Wkradliśmy się i robiliśmy zdjęcia, dopóki nas nie złapała ochrona.

– I ścięłaś wieżę, z której prezydent strzela do dzików?

– To było innym razem, w październiku. Musiałam przejść piętnaście kilometrów, wytaplać się w błocie, przepłynąć rzekę. Piłowaliśmy ręcznie drewniane bale. Zajęło nam to cztery godziny. Upadł cały domek. Ścigali nas tajniacy, uciekliśmy. Ale był problem, bo nie zrobiłam zdjęć. Nie ma zdjęć, nie ma wydarzenia. Chciałam to opublikować, potrzebowałam dowodów na spiłowanie tej wieży. Poszłam jeszcze raz. Przy wieży czekali na mnie strażnicy. Schowałam się w krzakach i czekałam. Rozmawiali o mnie: że zaraz mnie złapią. Ale zdjęcia zrobiłam.

– Tania, ale po co to? – woła tłum, który kolejny raz zebrał się wokół.

– Bez niego w tym kraju nic się już nie robi, uwierzcie. On nie jest prezydentem, wziął sobie ten kraj na własność. Jak nie protestować?

– Tania – pyta tłum – a nad Janukowyczem jest ktoś jeszcze?

– Nie, nie, nie.

– Tania, Tania, a u nas w miejscowości – przez tłum przeciska się starsza para w puszystych kożuchach – ludzie chcą szturmować urząd, tylko ludzi brakuje, pomożesz?

Znowu trzeba zmienić ścianę.

*

– Kiedy ludzie się dowiedzieli, że jesteś w szpitalu, ruszyli pod MSW protestować. Nieśli twoje zdjęcia.

– Trwa śledztwo. Zatrzymali cztery osoby, między innymi właściciela tego porsche. Nie wiedział, że rejestrację nagra mój wideorejestrator. To ludzie powiązani z administracją. Ale czy ich skażą?

– I wróciłaś na Majdan.

– Wróciłam. Bardzo się boję o dzieci, o przyjaciół. Ale dlatego też tu jestem. Jeszcze pół roku temu uważałam, że moja śmierć będzie dla dobra Ukrainy, że coś nagłośni. Teraz uważam, że za dużo się dzieje, żeby umierać. Więcej zdziałam żywa.

– Jesteś jeszcze dziennikarką?

– Od dawna chyba nie, raczej aktywistką.

– O co walczy Majdan? Dziś już nie chodzi tylko o Unię Europejską.

– Ludzie są tu przeciw kłamstwom. Są przeciwko korupcji, bo korupcja ich poniża. Zaczęło też chodzić o dumę, także narodową.

– Wschodnia Ukraina jest za Janukowyczem.

– To są Ukraińcy z tymi samymi problemami co u nas. Tylko Donbas ma trochę gorzej, bo przyzwyczajony jest do życia w warunkach, kiedy władza zastrasza człowieka. Władza u nich od dawna się zrosła z kryminałem. Ale mogą być jeszcze częścią normalnej Ukrainy.

– Nie boisz się wojny domowej?

– W 2000 roku pojechałam do Groznego. To było miasto, ale nie zobaczyłam ani jednego domu. Wszędzie ruiny. Wtedy pomyślałam sobie, że taki scenariusz jest możliwy na Ukrainie. No pewnie, że się boję. Ale nie sądzę, by do tego doszło. Ukraina nie rozpadnie się na kilka części, to nie leży także w interesie Janukowycza.

– Tania, a co będzie potem?

– To nieważne! Nieważne, kto będzie następnym prezydentem, byle tylko nie był nim Janukowycz. Nie jestem idealistką, wiem, że nie będzie pięknie, że będą inne problemy. Ale chciałabym widzieć Ukrainę bez Janukowycza. Bo Janukowycz to kryminał. Chciałabym demokracji, konkurencji przy władzy, chciałabym się po prostu nie martwić o swój kraj.

– Wróciłaś na Majdan po miesiącu. To już nie jest ten sam Majdan. To nie są kolorowe protesty. Tylko twierdza, barykady, koktajle Mołotowa.

– Jest straszniej. Ale nie tylko dlatego, że Majdan się zmienił. Mnie też jest straszniej. Strasznie by mi było drugi raz umierać.

Ukraina, 2014

Motory rewolucji

Może gdyby Lena nie ugotowała rosołu, nie musiałaby uciekać przed milicją?

Najpierw gotowała w garnku dziesięciolitrowym, ale schodził w minutę. Wzięła więc świeżą kurę, ziemniaki, marchew i zawiozła za barykady. Tam na placu mają wielkie gary.

Przy garach zobaczyła ogłoszenie: „Masz samochód? Chcesz pomóc? Zapisz się do Automajdanu!”.

Może gdyby Lena miała tylko męża, pięcioletnie dziecko, trzydzieści cztery lata i dobrą pracę, nie musiałaby teraz ukrywać się w cudzym mieszkaniu?

Ale ma też dobry samochód, pakowny. I ogromną złość na to, co się dzieje na Ukrainie.

„Czemu nie?” – myśli sobie.

„Potwory!” – myśli miesiąc później, kiedy milicjanci rozbijają ten samochód młotami, a z męża ściągają kurtkę i stawiają go na śniegu w szeregu z innymi.

Każą powtarzać: „Kocham Berkut”.

Mężczyźni w szeregu trzęsą się z zimna, uderzają głowami o wycelowane lufy.

„Kocham Berkut!” – zawołają niektórzy. „Kocham prezydenta Janukowycza!”.

A mąż Leny nie. On zawoła: „Kocham tylko swoją żonę”. Lena odwiedza go później po kryjomu w szpitalu, szuka jej milicja.

*

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl,

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl, edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Hoża 42/1, 00-516 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl,

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl,

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków, tel. +48 12 432 08 52

e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2015

Wydanie I