Sofi Oksanen

Gdy zniknęły gołębie

Przełożył Sebastian Musielak

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału fińskiego Kun kyyhkyset katosivat

Projekt okładki Magdalena Palej

Projekt typograficzny i redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Copyright © by Sofi Oksanen, 2012

Published by agreement with Salomonsson Agency

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2015

Copyright © for the Polish translation by Sebastian Musielak, 2015

Redakcja Marta Höffner

Korekta Edward Rutkowski / d2d.pl, Kamila Zimnicka-Warchoł / d2d.pl

Skład Alicja Listwan / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej Janusz Oleś / d2d.pl

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Książka ukazała się dzięki pomocy finansowej FILI – Finnish Literature Exchange

FILI – Fxinnish Literature Exchange on tukenut tämän kirjan kääntämistä

ISBN 978-83-8049-081-9

Prolog

1948

Zachodnia Estonia

Estońska Socjalistyczna Republika Radziecka, ZSRR

Poszliśmy jeszcze do Rozalii i złożyliśmy bukiecik polnych kwiatów na jej trawiastej mogile, chwilę staliśmy w milczeniu w świetle księżyca, rozdzieleni kwiatami. Nie chciałem, by Juudit odeszła, nie chciałem jej puścić, i dlatego musiałem powiedzieć to na głos, choć nie powinienem był tych słów wypowiadać:

– Już nigdy więcej się nie spotkamy.

Usłyszałem w nich zgrzyt piasku, oczy Juudit zaszły szkłem, takim samym, jakie często zamienia rozsądnego mężczyznę w pusty, wydrążony pień, zdany na łaskę żywiołów. I teraz zachybotał na falach, które wezbrały w kącikach jej oczu. Może chciałem też uśmierzyć własny ból i dlatego wybrałem tak szorstkie słowa, może chciałem być okrutny, żeby potem po drodze przeklinała mnie i moją zatwardziałość, a może pragnąłem jeszcze ostatniego świadectwa, że Juudit nie chce odchodzić – wciąż nie byłem pewny jej serca, choć tyle już razem przeszliśmy.

– Żałujesz, że wziąłeś mnie do siebie po tym wszystkim – wyszeptała Juudit.

Wzdrygnąłem się. Zmieszany jej przenikliwością, przeciągnąłem tylko dłonią po karku. Wieczorem zdążyła jeszcze mnie ostrzyc, za kołnierz dostały się włosy, które mnie teraz łaskotały.

– To nic, rozumiem – szepnęła po chwili.

Nie zaprzeczyłem, a mogłem. Nie wierzyłem jednak, że zdziałam w lesie więcej bez niej, choć była dla nas przecież dodatkowym balastem. Moi chłopcy dawali mi to do zrozumienia. Ale gdy usłyszałem, że uciekła z Tallinna na wieś do Armów, musiałem ją wziąć do lasu – tylko tam było bezpiecznie, Ruscy już się zbliżali. Armom do końca nie ufaliśmy. Wziąłem ją wtedy na ręce jak połamanego ptaka, było już z nią krucho, majaczyła przez wiele tygodni. Dopiero gdy nasz felczer zginął w potyczce, chłopcy pozwolili mi sprowadzić do naszego oddziału panią Vaik, żeby nam pomagała, nam i Juudit. I znów ją odratowałem, ale gdy wkroczy na otwierającą się przed nami drogę, nie będę mógł jej dłużej chronić. Chłopcy mieli jednak rację: kobiety i dzieci powinny siedzieć w domu, Juudit musi wrócić do miasta. Czuliśmy zaciskającą się pętlę, w lesie było coraz mniej bezpiecznie. Spojrzałem na nią kątem oka: wpatrywała się w drogę, którą za chwilę odejdzie, usta miała rozchylone i dyszała ciężko, próbując jeszcze zachwiać moją pewnością.

– Tak będzie najlepiej. Dla nas wszystkich. Wrócisz do swojego poprzedniego życia – rzekłem.

– Ono już nigdy nie będzie takie samo. Już nigdy nie będzie.

Część pierwsza

Potem przyszedł strażnik Mark, prowadził ich pojedynczo na skraj rowu i zabijał strzałem z pistoletu.

12 000. Materiały z procesu oskarżonych o ludobójstwo Juhana Jüristego, Karla Linnasa i Ervina Viksa, który odbył się w Tartu w dniach 16–20 stycznia 1962 roku. Estońskie Wydawnictwo Państwowe, 1962

1941

Północna Estonia

Estońska Socjalistyczna Republika Radziecka, ZSRR

Szum się nasilał; wiedziałem, co zaraz wyjedzie zza drzew. Spojrzałem na ręce: nie drżały. Za chwilę popędzę w stronę nadjeżdżającej kolumny i zapomnę o Edgarze i jego słabych nerwach. Kątem oka widziałem jego dygoczące dłonie na bryczesach i niepasujący do walki wyraz twarzy. Jeszcze nie tak dawno byliśmy w Finlandii na szkoleniu i tam pilnowałem Edgara jak w szkółce, ale tutaj musi już walczyć sam. Wypełnić zadanie. Zaraz. Teraz. Rzuciłem się przed siebie, granaty tłukły mnie po udach, wyszarpnąłem jeden z cholewy i już kręcił młynka w powietrzu. Fińska bluza wojskowa, którą Finowie dali mi na wyspie, była wciąż jak nowa, dodawała mi sił. Niedługo wszyscy synowie Estonii będą nosić tylko mundury i broń naszej estońskiej armii i żadnej innej: ani armii najeźdźców, ani sojuszników, tylko swojej własnej. Do tego dążyliśmy, do odzyskania kraju.

Słyszałem, że inni biegną za mną, że ziemia ugina się pod naporem butów, i jeszcze szybciej pędziłem w stronę warkoczących pojazdów. Czułem już w nozdrzach smród wrogiego potu, a w ustach smak żelaznej furii, w moich butach biegł już teraz ten drugi, tamten bezwzględny żołnierz, który w ostatniej walce wskoczył do rowu i ciskał granaty w sowiecki batalion likwidacyjny, kapsel, sznurek i rzut, kapsel, sznurek i rzut, to tamten obcy, kapsel, sznurek i rzut, i teraz tamten obcy zanurza się już coraz głębiej w warkot motorów. Wszystkie nasze kaemy celują w kolumnę. Aut jest więcej, niż się spodziewaliśmy, jest ich bez liku, bolszewików i fizylierów o estońskich rysach, bez liku pojazdów i bez liku kaemów. Ale my nie czujemy lęku, tylko oni, bo kipi w nas nienawiść i wylewa się na nich z taką furią, że wróg zamiera, opony autobusu mielą nagle w miejscu, nasza nienawiść zakleszcza go w chwili, gdy z luf naszych karabinów tryska żywy ogień – dopadamy do autobusu i wybijamy wszystkich do nogi.

Mięśnie ramion drżały od wystrzelonych kul, w nadgarstku czułem jeszcze ciężar rzuconego granatu, ale powoli docierało do mnie, że jest już po walce. Gdy nogi przywykły do bezruchu i łuski przestały siec gradem, zdałem sobie sprawę, że koniec walki nie oznacza ciszy. Dokoła podnosiły się teraz tamte inne dźwięki, masowy marsz robaków ryjących chciwie glebę pod trupami, pracowity szmer batalionów śmierci idących za zapachem świeżej krwi – i cuchnęło, cuchnęło odchodami i kwasem wymiocin. Wiatr rozwiewał już smród prochu i nagle poraziło mnie światło, gdy od krawędzi chmury oderwał się gorejący wóz i ruszył ku nam po wszystkich zabitych – po naszych, po istriebitielnych, po Ruskich, po Estończyków. Zmrużyłem oczy. W uszach mi dzwoniło. Ludzie dyszeli, wycierali czoła, chwiali się niczym drzewa. Chciałem spojrzeć w niebo, lepiej obejrzeć ten złoty wóz, ale nie dane mi było dłużej stać i podpierać bok rozstrzelanego autobusu. Najżwawsi uwijali się już jak na wiejskim targu: trzeba było zabrać zabitym broń, pasy i torby z nabojami, nic więcej. Brodziliśmy przez zwały zmasakrowanych ciał i podrygujących kończyn. Podniosłem właśnie pas z nabojami, kiedy poczułem, że coś przy ziemi łapie mnie za kostkę. I zaskakująco mocno przyciąga ku sobie, ku chrypiącym jakieś słowa ustom. Kolana ugięły się pode mną, nim zdążyłem wycelować, i upadłem obok konającego równie bezwładnie, jak przed chwilą on sam; byłem pewny, że to już mój koniec. On jednak nie patrzył na mnie, a z trudem wydobywane słowa kierował do ukochanej; nie rozumiałem ich, mówił po rosyjsku, ale takim głosem chłopak może mówić tylko do narzeczonej. Wiedziałbym to, nawet gdybym nie zobaczył fotografii w jego brudnej dłoni i białej sukienki na umazanym krwią kartoniku; twarz dziewczyny zasłaniał palec. Brutalnie wyswobodziłem nogę z uchwytu i życie zgasło w oczach, w których jeszcze przed chwilą dostrzegłem siebie. Musiałem wstać, nie było czasu do stracenia.

Ledwo zebraliśmy broń, w oddali zaczął narastać nowy warkot i sierżant Allik dał rozkaz odwrotu. Zakładaliśmy, że istriebitielnyj zaczeka na posiłki, zanim przystąpi do kontrataku, albo podejmie próbę odszukania naszego obozu, ale było jasne, że prędzej czy później ruszą za nami. Nasi kaemiści dotarli już do skraju lasu, gdy zobaczyłem znajomą postać: Mart ciągle skakał przy jakimś trupie. Zdążył już kolbą karabinu roztrzaskać mu czaszkę na miazgę, mózg wypłynął na ziemię, ale chłopak wciąż walił, walił bez opamiętania, jak gdyby chciał przerąbać trupa na pół. Podbiegłem do niego i uderzyłem mocno z otwartej dłoni, wyrwałem mu karabin. Nie poznał mnie, szamotał się i wrzeszczał na niewidzialnego wroga, wymachiwał rękoma. Zdołałem go jednak opasać jakoś wyjętym ze spodni paskiem i zawlec do punktu zbornego, gdzie nasi chłopcy pospiesznie składali rzeczy do zabrania. Szepnąłem im, żeby mieli Marta na oku, pukając palcem w skroń, a felczer spojrzał szybko na dyszącego, spienionego chłopaka i skinął głową. Sierżant Allik popędzał żołnierzy, wyszarpnął komuś piersiówkę z rąk i wrzasnął, że Estończyk to nie Iwan, nie walczy po pijaku. Zacząłem rozglądać się za Edgarem, bałem się, że gdzieś prysnął, ale nie, zgarbiony kuzyn siedział na kamieniu z dłonią na ustach i spoconą twarzą. Złapałem go za ramię, a gdy zwolniłem uchwyt, poplamioną chusteczką zaczął ścierać z rękawa krwawy ślad po mojej dłoni.

– Ja nie mogę. Nie gniewaj się.

Pierś wezbrała mi od nagłego obrzydzenia, przed oczami przemknął mi obraz mojej matki, która ukrywała kawę i w tajemnicy gotowała ją Edgarowi i nikomu innemu. Otrząsnąłem się. Musiałem się skupić, zapomnieć o kawie, zapomnieć o Marcie i o tym, że utożsamiłem się z mężczyzną, którego zobaczyłem w jego oczach szaleńca, z tym samym obcym, który w moich butach pobiegł zabijać. Musiałem zapomnieć o wrogu, który złapał mnie za kostkę i w którego spojrzeniu rozpoznałem siebie, zapomnieć o tym, że nie dostrzegłem siebie w twarzy sierżanta Allika. Ani w twarzy felczera. W twarzach tych ludzi, którzy, jak przeczuwałem, dotrwają do samego końca. To była moja trzecia walka po powrocie z Finlandii, jeszcze żyłem i miałem na rękach krew nieprzyjaciela. Skąd zatem te nagłe wątpliwości? Dlaczego nie potrafiłem rozpoznać siebie w twarzach tych, o których wiedziałem, że zobaczą pokój na własne oczy?

– Zamierzasz szukać innych naszych czy zostać i walczyć z nimi? – spytał Edgar.

Spojrzałem na las. Dostaliśmy zadanie: nękać okupującą Estonię Armię Czerwoną i przekazywać naszym sojusznikom w Finlandii informacje o ruchach nieprzyjaciela. Doskonale pamiętałem, jak nam się podobały nasze fińskie mundury i jak wieczorem stawaliśmy w szeregu i intonowaliśmy słowa naszego hymnu, Saa vabaks Eesti meri, saa vabaks Eesti pind. Po przerzucie do Estonii moja komórka zdążyła jedynie przeciąć kilka linii telefonicznych, a wtedy nasza radiostacja przestała działać i uznaliśmy, że bardziej się przydamy ojczyźnie, walcząc w partyzantce, ramię w ramię z leśnymi braćmi. Sierżant Allik był odważnym dowódcą, jego chłopcy błyskawicznie parli do przodu.

– Uchodźcy mogą potrzebować obstawy – szepnął Edgar. Miał rację. Przedzierającej się przez lasy masie ludzkiej towarzyszyło wielu dobrych żołnierzy, pochód był jednak powolny, gdyż jedyna droga ucieczki z bolszewickiego kotła wiodła przez bagna. Walczyliśmy jak lwy, aby dać im trochę czasu, aby jak najdłużej zatrzymać wroga, nie wiedzieliśmy jednak, czy uchodźcy zdołają umknąć pościgowi. Edgar wyczuł moje wahanie.

– Nie wiadomo, co w domu. Od Rozalii też nie miałeś żadnych wiadomości – dodał.

Zanim zdążyłem sprawę rozważyć, skinąłem głową i szedłem zgłosić dowódcy, że dołączamy do uchodźców, choć Edgar zaproponował to zapewne wyłącznie dlatego, żeby uniknąć kolejnej walki i ocalić własną skórę. Kuzyn znał moją słabość. Każdy zostawił w domu dziewczynę, narzeczoną lub żonę, ale tylko ja byłem gotów dla kobiety wycofać się z walki. Przekonywałem się jednak w duchu, że wybrałem rozwiązanie i honorowe, i nawet rozsądne.

Kapitan przyklasnął naszemu pomysłowi odłączenia się od jego oddziału. Mimo to dziwnie opadłem z sił. Może dlatego, że wciąż nie słyszałem na lewe ucho, a może dlatego, że po głowie ciągle mi się tłukły ostatnie słowa konającego Rosjanina do swojej narzeczonej. Miałem wrażenie, że to się w ogóle nie wydarzyło, a przecież nie zdołałem zmyć z siebie odoru śmierci, choć długo szorowałem ręce w leśnym strumieniu. Bruzdy na dłoniach – linia życia, serca i głowy – pozostały ciemnobrązowe, zaschnięta krew wżarła mi się głęboko w skórę, więc dalej szedłem ręka w rękę z zabitymi wrogami. Niekiedy przypominałem sobie, jak moje nogi pędziły do walki, jak palec bez wahania naciskał spust karabinu, a gdy wystrzelałem już wszystkie naboje, ręka chwyciła pistolet, potem kamień z ziemi, by na końcu rozbić głowę czerwonoarmisty o błotnik autobusu. Ale to nie byłem ja, to był tamten obcy.

Podczas potyczki zgubiłem kompas, a lasów nie znałem, lecz szliśmy przed siebie pewnie, jak gdybym wiedział, dokąd zmierzamy; nastrój mi się trochę poprawił, gdy znów usłyszałem śpiew ptaków. Edgar prędzej czy później spostrzeże chwiejny kurs naszego marszu, ale wiedziałem, że nic nie powie, bo z dala od uchodźców, za którymi gonił istriebitielnyj, było po prostu bezpieczniej. Nie musiałem nawet mówić tego na głos. Kuzyn kilkakrotnie próbował mnie namówić, żeby spokojnie przeczekać, dopóki nie przyjdą Niemcy, że to jedyne sensowne rozwiązanie, że na tym etapie nie warto przecież niepotrzebnie ryzykować. Nie słuchałem go jednak, tylko brnąłem dalej przed siebie: chciałem czym prędzej dotrzeć do Armów, żeby zaopiekować się Rozalią i jej rodziną, przy okazji sprawdziłbym też, co słychać u Simsonów, a gdyby walki ciągle jeszcze trwały, odszukałbym zaufany oddział partyzantów i przyłączył się do niego. Edgar wlókł się za mną, tak samo jak wtedy przez zamarzniętą Zatokę Fińską na szkolenie. Połyskująca w dali rozszczepionym światłem woda przeraziła go, twarz mu zbladła i widziałem, że najchętniej zawróciłby na brzeg. Gdy zamarzały nam narty, ociosywałem z lodu swoje i jego. A potem znów szliśmy gęsiego, ja z przodu, on z tyłu, tak samo jak dziś. I teraz znów chciałem go porządnie odstawić, wolałem słyszeć szum drzew niż jego sapanie tuż za plecami. Przed chwilą wyciągnąłem swój woreczek z tytoniem, dłonie mi drżały, nie chciałem, żeby Edgar to widział. W myślach wciąż wracałem do twarzy żołnierza, który złapał mnie za nogę, to ona mnie popędzała i choć plecak mi ciążył, biegłem coraz szybciej, chciałem zostawić tę twarz za sobą, twarz chłopaka, który najprawdopodobniej zginął od mojej kuli, jego narzeczona nigdy się nie dowie, że jej luby zginął właśnie tam i że ostatnie myśli kierował właśnie do niej – kocham cię. Były też inne powody, dla których dość chętnie zostawiłem oddział kapitana przed kolejną akcją – nasi szwabscy sojusznicy już wcześniej wzbudzili moje podejrzenia.

Wysłali nasz oddział na tyły armii sowieckiej, zaopatrując na drogę zaledwie w garstkę granatów, pistolet i zepsute radio. Nie dali nam nawet porządnej mapy Estonii. Wysłali nas na pewną śmierć, nie miałem co do tego żadnych wątpliwości. Ale wykonywałem rozkazy i zachowałem swoje podejrzenia dla siebie. Jak gdyby te wszystkie wieki, kiedy bałtyccy baronowie obdzierali Estończyków ze skóry, niczego nas nie nauczyły.

Zanim zdecydowałem się na przejście do Finlandii, zamierzałem dołączyć do oddziałów Zielonego Kapitana, rozważałem nawet zorganizowanie jakiegoś zamachu. Zmieniłem plany, gdy zaproponowano mi udział w organizowanym przez Finów szkoleniu na wysepce Staffansö, a zamarznięte morze obiecywało łatwą przeprawę na drugą stronę zatoki. Uznałem to za zrządzenie opatrzności; szeregi leśnych braci zdążyły już przesiąknąć do cna bufonadą i beztroską, którymi nie wygra się żadnej wojny, nie przepędzi wroga na cztery wiatry, nie sprowadzi do kraju wywiezionych na Sybir, nie odzyska zagarniętych domów. Działalność Zielonego Kapitana wydała mi się nazbyt ryzykowna – facet nosił w kieszeni notes, w którym zapisywał wszystkie informacje o swoich ludziach, rozrysowywał dokładnie planowane akcje, szkicował przebieg leśnych tuneli. Moje podejrzenia potwierdziła później córka Marta. Dowiedziałem się od niej, że ludzie z istriebitielnego odnaleźli u jej matki zeszyt, gdzie w kolumnach sumiennie zapisano, kto i kiedy przynosił partyzantom prowiant: wszak Zielony Kapitan solennie przyrzekł, że po wojnie wynagrodzi ludziom cały poniesiony trud i koszty aprowizacji. I dom Marta zamienił się w dymiące pogorzelisko, on sam postradał rozum, a jego córka przedzierała się teraz przez las z resztą uchodźców. Część wymienionych w zeszycie partyzantów bolszewicy już dopadli i zabili.

Rozumiałem, że ci ludzie chcieli mieć po prostu czyste sumienie, gdy później, po odzyskaniu niepodległości, będzie się wracać do tych trudnych czasów; chcieli mieć dowody, dokumenty świadczące o tym, że działali wtedy zgodnie z prawem i dobrym obyczajem. A przecież właśnie w tych trudnych czasach nie mogliśmy sobie pozwolić na dobre obyczaje, postępowanie bolszewików dobitnie zaś wykazało, że nasza ojczyzna i nasze domy przeszły w ręce niecywilizowanych barbarzyńców. Nie krytykowałem jednak Kapitana głośno, bo był człowiekiem wykształconym i bohaterem wojny wyzwoleńczej, wiedział o wojnie więcej niż ja, a w jego słowach było wiele mądrości. Szkolił ludzi, uczył ich strzelać, telegrafować morsem i dbał o to, żeby najważniejszą w lesie sprawność – bieganie – ćwiczyć codziennie i we właściwym wymiarze. Gdyby nie ów zwyczaj prowadzenia sumiennych notatek, zostałbym prawdopodobnie przy Zielonym Kapitanie w Estonii. I jeszcze ten ich aparat fotograficzny. Byłem z nimi jakiś czas, gdy pewnego dnia zaczęli od rana ustawiać się do zdjęcia. Nieznany mi partyzant wymknął się z szeregów i poszedłem w jego ślady, mówiąc sobie, że po co mi to zdjęcie, w końcu i tak nie należę do ich oddziału. Chłopcy pozowali przed ziemianką, trzymając się za ramiona, z granatami za pasem, ktoś dla hecy wsadził sobie głowę w tubę patefonu. Na pierwszym planie ustawiono plecak pełen zabranych z kasy rajkomu komunistycznych banknotów, które następnego dnia Zielony Kapitan rozdawał garściami ludziom we wsi, bo wiedział, że tak czy owak to jego oskarżą o grabież. „Bierzcie, śmiało – mówił im – te sowieckie ruble zostały zarekwirowane i zwrócone ludowi”.

Kapitan był już legendą za życia, ale ja się do tego nie nadawałem, nie chciałem być bohaterem. Czy to słabość? Czy byłem choć trochę lepszy od Edgara?

Rozalia byłaby dumna ze zdjęć z chłopakami ze szkolenia na wyspie i z oddziału Zielonego Kapitana. Nie chciałem jednak powielać jego błędów i dlatego pociąłem na drobne kawałki także zdjęcie Rozalii, chociaż ciężko mi było się do tego zmusić. Jej spojrzenie dodawało mi otuchy w wielu trudnych chwilach i wiedziałem, że będę potrzebował tej fotografii, jeśli padnę na polu walki i życie zacznie ze mnie uchodzić, ale brakowało mi go już teraz, gdy zostawiwszy moich towarzyszy na polu walki, wędrowałem przez omszone skały, brakowało mi jej spojrzenia. Kuśtykający za mną Edgar nigdy nie nosił przy sobie niczego, co przypominałoby mu o żonie. Kiedy pojawił się w domku letniskowym Leonidy, gdzie się zaszyłem, czekając na sprzyjającą porę, aby wyruszyć do Finlandii, dał mi wyraźnie do zrozumienia, że o jego powrocie w rodzinne strony nie wolno mi nikomu pisnąć ani słowa. Ostrożność dezertera była zrozumiała, a o tym, że moja matka ma słabe nerwy, wiedzieli wszyscy. A przecież nie potrafiłem sobie wtedy nawet wyobrazić, bym mógł postąpić tak samo i nie dać mojej Rozalii nawet znaku życia. Słyszałem za plecami posapywanie Edgara i starałem się pojąć, dlaczego tak mu zależy na tym, by jego żona sądziła, że ciągle jest przymusowym czerwonoarmistą. Ja chciałem czym prędzej dotrzeć do domu Armów, do Rozalii, a Edgar nawet słowem nie wspomniał, że chciałby zobaczyć żonę. Podejrzewałem, że zamierza ją zostawić, że znalazł sobie gdzieś nową dziewczynę, może w Helsinkach. Gdy byliśmy na Staffansö, Edgar często sam wypuszczał się do miasta, miał tam jakieś swoje sprawy, podobno był stałym bywalcem restauracji w hotelu Klausa Kurkiego. Tym podejrzeniom przeczyło jednak to, że spojrzenie kuzyna nigdy nie było takie zamglone, jakie bywa po kobiecie, i że nie ciągnęło go do alkoholu tak bardzo jak nas, o czym świadczyła nieskazitelna świeżość jego oddechu po powrocie na wyspę. Kuzyn korzystał też z tych samych co wszyscy strojów sportowych, przekazanych nam przez Finów, choć kręcił nosem na materiał i krój. A w takich łachach nigdy by nie poderwał żadnej dziewczyny, nie zaimponowałby jej tymi marnymi dwudziestoma markami diety, które nam tam dawali, nie wpuściliby go za nie nawet do burdelu. Starczało nam ledwo na papierosy, skarpetki i artykuły pierwszej potrzeby.

Nasi na wyspie patrzyli na Edgara bykiem, uważali go za innego i już się bałem, że kuzyna skreślą i odeślą z powrotem do kraju. Raz kolba karabinu rozbiła mu łuk brwiowy i bladł potem na samą myśl o strzelaniu, więc musiałem wziąć go porządnie w obroty. Nie mogłem się nadziwić, jak taki palant zdołał przeżyć w armii bolszewików i jakim cudem tak się tam zaokrąglił, w końcu nie karmili ich tam słoniną i pszennym chlebem. Ale na Staffansö wreszcie stracił ten tłuszczyk, w Finlandii wszystko było na kartki.

Kuzynowi wiele uchodziło na sucho, bo zawsze był mocny w gębie. Gdy zaczęła do nas przyjeżdżać na wykłady fińska generalicja, Edgar obwołał się specjalistą od sowieckich stopni wojskowych, popisywał się płynną znajomością rosyjskiego, a w końcu próbował nawet robić naszym wykłady o spadochronach, choć sam w życiu nie wyskoczył z samolotu. Wieczorami dopieszczał nasze fałszywe dokumenty, które musiał nam przygotować na powrót do kraju, i szeptał mi, że dzięki temu szkoleniu stworzy w kraju idealną siatkę szpiegowską. Nie broniłem mu pytlować, wychowaliśmy się razem i w przeciwieństwie do reszty przywykłem już do jego fantazjowania. Oni jednak słuchali tych bajdurzeń z rozdziawionymi gębami – czasu wolnego mieliśmy akurat pod dostatkiem i chłopaki napatrzyły się wtedy na fińskie lotty za wszystkie czasy, ślepiły za nimi jak Adam za Ewą po zjedzeniu jabłka. Ja spędzałem te długie godziny na rozmyślaniach o Rozalii i o wiosennym siewie. W czerwcu usłyszeliśmy o wywózkach. Wciąż nie miałem żadnych wieści od ojca, którego bolszewicy aresztowali rok wcześniej. Matka płakała wówczas, że głupi był, czego nie śpiewał Międzynarodówki tak jak inni, czego nie zdjął czapki, czego tak gardłował przeciw komasacji gruntów i nacjonalizacji, ale ja wiedziałem, że ojciec nie mógł inaczej. No i zapłaciliśmy za to wysoką cenę: straciliśmy dom, stary Simson poszedł do więzienia, a jego syn do lasu. Bolszewicy postanowili go przykładnie ukarać, choć innych uspokajali, że ziemi odbierać nie będą, ale kto im tam wtedy wierzył.

Jednak Edgara los gospodarstwa kuzyna zupełnie nie wzruszał, mimo że to pieniędzmi Simsonów opłacano jego szkoły – te same szkoły, którymi kuzyn tak się potem przechwalał przed chłopakami na wyspie, tym swoim uniwersytetem w Tartu, a chętnych słuchaczy na Staffansö nie brakowało, prawie sami studenci, chłopskich synów było w naszej grupie niewielu. Wąski horyzont życiowych doświadczeń tych pięknoduchów uwidaczniał się w ich stosunku do nas – Edgar i inni studenci drwili ze wszystkich, których uważali za prostaków. W ich ustach słowo „niewykształcony” brzmiało jak obelga, ich miarą człowieczeństwa była liczba zaliczonych klas szkoły powszechnej. Słysząc ich rojenia o tym, że gdy tylko ze Staffansö wyruszą w świat estońscy superszpiedzy, dni sowieckiej armii będą policzone, miałem niekiedy wrażenie, że chłopcy za dużo się naczytali angielskich powieści szpiegowskich. Edgar był pierwszym apostołem tej ewangelii. Część jego uczniów miałem za żądnych przygód smarkaczy, ale na szczęście tchórzy w naszej grupie nie było i to mnie trochę pocieszało, oddalało zwątpienie w efekt całego szkolenia. Podstawy opanowaliśmy, przeszliśmy kurs radiotelegrafii, ćwiczyliśmy morsa i jeśli Edgar kiepsko sobie radził z broną, to jego jedwabiste paluszki wydawały się wręcz stworzone do nadawania i kuzyn wyciągał nawet sto znaków na minutę. Moje graby lepiej pasowały do rękojeści pługa. Niemniej w kwestii najważniejszych rozstrzygnięć naszej polityki i jej angielskiej orientacji byliśmy zgodni.

Miałem inne plany: zamiast fotografii Rozalii w kieszeni na piersi trzymałem zabrane jeszcze z wyspy luźne kartki papieru z dziurkami do wpinania, bo noszenie przy sobie całej dokumentacji było zdecydowanie zbyt ryzykowne. Kupiłem też sobie oprawny w ceratę notes z przeznaczeniem na dziennik. Zamierzałem dokumentować bolszewickie zniszczenia. Uznałem, że takie świadectwa będą potrzebne, kiedy już nastanie pokój. Przekażę je wtedy ludziom o lepszym piórze niż moje, a oni napiszą na tej podstawie historię naszej wojny wyzwoleńczej. Świadomość powagi tej misji dodawała mi sił, gdy ogarniały mnie wątpliwości, czy nie porzuciłem aby swoich poprzednich, bardziej ambitnych planów z czystego tchórzostwa, albo gdy wybierałem wariant bez bezpośredniej walki. Wykonywałem jednak ważne zadanie i ojciec byłby ze mnie dumny. Nie zamierzałem zapisywać w notesie niczego, co mogłoby kogokolwiek narazić na niebezpieczeństwo lub pozwoliłoby kiedyś zidentyfikować mnie. Postanowiłem nie zapisywać nazwisk i w miarę możliwości unikać też podawania nazw miejscowych. Zdobędę jeszcze aparat, ale nie do robienia pamiątkowych zdjęć partyzanckich. Wróg czyha wszędzie. Oczy agentów świecą kupionym złotem. Nasze czernią mogiły.

1941

Tallinn

Estońska Socjalistyczna Republika Radziecka, ZSRR

Magazyny zboża stały w płomieniach, niebo wspierało się na słupach dymu. Autobusy, ciężarówki i samochody osobowe tłoczyły się na drodze, opony piszczały w panicznym zawrocie to samo co ludzie: „Wybuch!”. Ogień przeciwlotniczy. Grad odłamków szkła. Juudit siedziała z otwartymi ustami w kąciku kuchni w mieszkaniu swojej matki, która uciekła na wieś do siostry Lii, zostawiając Juudit samą w domu, samą w obliczu bomby, która wszystko zniszczy. Już od pewnego czasu drogi z Tallinna do Narwy były zapchane wypełnionymi po brzegi ciężarówkami, podobno bolszewicy powołali nawet nowe komisariaty: ewakuacji bydła, ewakuacji zboża i soczewicy, ewakuacji wszelkiej ruchomej materii – Sowieci zamierzali zabrać ze sobą wszystko, absolutnie wszystko, nawet połówki ziemniaków, nie zostawić niczego Niemcom, niczego Estończykom. Sołdaci ściągali z pól co tylko się dało. I wszystko pchano w stronę Narwy, do portów. Wybuch!

Juudit zakryła uszy dłońmi, przycisnęła je najmocniej, jak mogła. Już pogodziła się z myślą, że miasto zostanie zburzone przed nadejściem Niemców, ale miała nadzieję na bardziej powszednią oprawę, wyobrażała sobie, że ostatnim dźwiękiem, jaki usłyszy, będzie brzęknięcie łyżeczki o talerzyk, delikatny stuk wypełniających puzderko spinek do włosów, głuche tąpnięcie stawianego na stół dzbanka z mlekiem. Ptaki! Ich trele! Ale Luftwaffe i ogień przeciwlotniczy zdławiły je zupełnie, Juudit już nigdy ich nie usłyszy. Ani szczekania psów. Ani miauczenia kotów, krakania wron, postukiwań w mieszkaniu na drugim piętrze, dzieci na parterze, gońców na ulicy, skrzypienia wózka i brzęknięcia pod jej oknem, gdy sąsiadka z wiadrem na głowie uderza o belkę nad wejściem do kamienicy. Juudit przymierzała miskę, zakładała ją sobie na głowę, oczywiście w domu i bez świadków, pozowała w niej przed lustrem i dziwiła się, czemu modystki nie wymyśliły jeszcze małego kapelusika na taką miskę czy wiadro na głowie. Sukces murowany. Kobiety są takie dziecinne, takie głupiutkie, wystarczy im awangardowy kapelusik na wiadrze i już się czują bezpiecznie. Jednak blaszane odgłosy należały już do przeszłości, do tamtej przeszłości, w której zawierał się jej dzień powszedni. Dzień naznaczony stratą i bolszewikami, ale mimo wszystko dzień powszedni, pełen powszednich dźwięków. Wiosną brat Johan przywiózł ją do mieszkania matki przy ulicy Valge Laeva, tak na wszelki wypadek, ale dni płynęły jak zawsze, choć brata i jego żonę bolszewicy zabrali już w czerwcu i od tamtej pory Juudit nie miała od nich żadnych wieści, a do ich domu wprowadzili się obcy, jacyś ważni czynownicy komisariatów. Mąż Juudit został wcześniej wcielony do Armii Czerwonej. A Elisa, sąsiadka z parteru, została znów skazana za działalność kontrrewolucyjną, bo nie wiedziała, że jej sublokatorka Karin zamierza wyjechać z kraju. Nawet Juudit była przesłuchiwana w tej sprawie. Potem dni znów płynęły jak zawsze, toczył się nurt powszedniości, która była przecież lepsza od tych dni teraz, dni zniszczenia. Na wsi u ciotki Leonidy Rozalia dalej doiła krowy, chociaż rodzina jej narzeczonego padła ofiarą terroru, bolszewicy odebrali Simsonom gospodarstwo i aresztowali ojca Rolanda, a matka młodego Simsona przeniosła się do Armów, na garnuszek Rozalii. Juudit była jej za to wdzięczna. Sama nie ścierpiałaby obecności swojej teściowej, nawet w tak trudnych dla kobiety chwilach, nie miała anielskiej cierpliwości Rozalii. Gdyby o tym wszystkim dowiedział się mąż Juudit, znów miałby się o co dąsać, wszak jego ukochana mamcia niczym nie zasłużyła sobie na taką obojętność żony swojego beniaminka. Może i nie, za to Rozalia będzie ją rozpieszczać i na pewno już niedługo uraduje teściową pierwszym dzieckiem. Tylko że Juudit tej chwili nie dożyje.

Szukała już w przeszłości obrazów i głosów, które mogłyby się stać jej ostatnią myślą, tuż przed samym końcem. Może coś z dzieciństwa, może Rozalia i dobiegające z kuchni odgłosy krzątaniny, może chwila, która zabrzmiałaby tak samo jak wszystkie poranki sprzed wojny, kiedy się wiedziało, że dzień będzie podobny do poprzedniego, a może ta, gdy stojące pod oknem u matki siedzisko zgrzytnęło o podłogę i ten zgrzyt wyprowadził Juudit z równowagi, może właśnie jeden z tych dni, gdy nie miała nic ważnego na głowie, gdy potrafił ją rozzłościć nawet taki drobiazg. A może, mimo wszystko, chciałaby przed śmiercią jeszcze raz zobaczyć dzień ze swoich czasów panieńskich, kiedy nie było na tym świecie nic bardziej podniecającego od pudełka z zawiniętą w jedwabny papier sukienką, sukienką dla oczu przyszłych zalotników. O swoim mężu Juudit za nic nie chce myśleć. Przygryzła wargę – mąż był obecny w jej myślach ciągle, choć usiłowała go z nich wytrawić. Gdyby ta bomba, której rozbłysk rozświetlił przed chwilą jej pokój, trafiła w tę kamienicę, ostatnią myślą Juudit byłoby jej małżeństwo. Mięśnie zadrżały jej od nowej kanonady, ale zobojętniała już na wybuchy, przestała się kulić.

Myśl o śmierci pod gruzami domu zaświtała w głowie Juudit dzień przed wyjazdem matki i nie opuszczała jej ani na chwilę, jak gdyby nigdy niczego bardziej nie pragnęła. Lubiła Tallinn, czego nie mogła powiedzieć o teściowej, która mieszkała teraz pod jednym dachem z Armami. Matka próbowała ściągnąć na wieś i ją, prawie wszyscy mieszkali już kątem u ciotki Leonidy, a w takich chwilach rodzina powinna trzymać się razem.

– Dziękować Bogu, że twój ojciec już tego nie ogląda. Dużo teraz gęb do wykarmienia, więc się rozdzielimy: jedna moja siostra przygarnie mnie, a druga ciebie. Tylko na jakiś czas. Posłuchaj, Juudit, choć spróbuj się jakoś dogadać z teściową.

Juudit udała, że się zgadza, byle jak najszybciej wypchnąć matkę na wieś. Nie zamierzała jednak jechać do ciotki. Nie podzielała nadziei matki na rychłe zwycięstwo i w duchu dziękowała Bogu za zapalenie płuc, które zabrało jej ojca, gdy ludziom na wsi żyło się jeszcze dobrze. Ojciec nie przeżyłby ani bolszewickich porządków, ani zniknięcia Johana. Rezerwy ludzkie ZSRR wydawały się nieograniczone, dlaczego sytuacja miałaby się zmienić akurat teraz? Dlaczego nie zmieniła się przed czerwcowymi wywózkami, dlaczego nie przed aresztowaniem brata? Grzmoty walk przetaczały się po estońskiej ziemi wraz z ciężkimi, ubłoconymi gąsienicami czołgów, które w końcu rozjadą ich wszystkich, to pewne. Juudit zamknęła oczy, w pokoju było widno: na niebie jaśniały ogniste pręgi, przypominające świętojański pokaz sztucznych ogni, który oglądała z tarasu restauracji Salon na nabrzeżu Pirity rok po ślubie. Wtedy z uszami Juudit wszystko było jeszcze w porządku, a i troski miała zupełnie inne, pragnienia ogniskowały się tępo na osobie męża, czy raczej na osobie, którą tak bardzo chciała w nim widzieć. I w tamtą noc świętojańską na Piricie marzyła, tak mocno marzyła. Wyobraziła sobie teraz, że znów jest tamta letnia noc, skupiła się na płonących beczkach smoły, na lesie, nastroszonym jak zbudzony jeż. Przeciągnęła językiem po nieco zwarzonej szmince, trochę już rozmazanej, ale wcale jej to nie przeszkadzało, to bowiem był znak, że jej usta całowano. Tymczasem orkiestra dawała z siebie wszystko, piosenka opowiadała o młodości, która jest ulotnym snem, o sarnach pijących beztrosko wodę ze strumienia, a noc wypełniały świerszcze cykające o kwiecie paproci i to ich cykanie nakładało się na dwuznaczne uśmieszki niezamężnych przyjaciółek Juudit. Dziewczęta chichotały, potrząsały buńczucznie krótko obciętymi włosami, one miały jeszcze wszystko przed sobą, sobótkowe czary mogły jeszcze spełnić każde ich marzenie. Juudit poczuła wtedy, że zamążpójście odarło ją ze zdrowej cery, odebrało mięśniom sprężystość, uwięziło oddech przy ziemi. A ponieważ gra nie była warta świeczki, udawała przed przyjaciółkami kobietę doświadczoną, trochę od nich lepszą i trochę mądrzejszą, trzymała dłoń męża swobodnie, jak przystało na mężatkę z rocznym stażem, starając się zarazem wdeptać w ziemię kiełkujące ziarno gorzkiej zazdrości względem przyjaciółek, które jeszcze nikogo nie wybrały i których jeszcze nikt nie zamierzał poprowadzić do ołtarza. Ale potem mąż porwał Juudit do tańca i śpiewał razem z solistą, że jego żoneczka jest maleńka jak zegarek, a czułość w jego głosie poniosła ich daleko od reszty, orkiestra grała już nowy kawałek, beztroskie sarny poszły w zapomnienie i Juudit przypomniała sobie, po co wyszła za tego właśnie mężczyznę. To się stanie dziś. Tej nocy się uda.

Juudit błyskawicznie otworzyła oczy, znów się przyłapała na myśleniu o mężu. Nad morzem jakby wstawało słońce. Ale to nie była zorza, tylko gorejący niczym pochodnia Czerwony Tallinn, który próbował wydostać się z portu, pikujące samoloty wrzeszczały nad nim jak przerażone mewy. Odgłosy panicznej ucieczki. Juudit zrobiła kilka niepewnych kroków i po udanej przeprawie na drugą stronę pokoju oparła się o ścianę. Nie mogła uwierzyć, że bolszewicy naprawdę uciekają. Ciężko osunęła się na podłogę w kącie sypialni. Dotarło do niej, że Luftwaffe interesuje się wyłącznie wypływającymi z portu statkami i reszta Tallinna jej nie obchodzi, lecz ta konstatacja nie wzbudziła w niej żadnej emocji. Dygoczące nogi przypominały jej nazbyt dobitnie, co oznacza ryk nadlatującego bombowca: trzeba biec w krzaki, trzeba się gdzieś ukryć, zagrzebać – tak jak wtedy, gdy pojechała na wieś pomagać Rozalii i ciotce przy pędzeniu bimbru, i pewnego dnia zupełnie niespodzianie na niebie pojawił się wrogi samolot, więc rzuciły się do ucieczki, ciotka wywróciła kocioł, ale schowały się pod drzewami i zdyszane wpatrywały się w nisko lecącą maszynę, na szczęście brzuch miała lekki.

Juudit przywarła plecami do ściany, nogi mocno zaparła w podłogę. Była gotowa na eksplozję. Choć powietrze było gęste od odoru wojny, nie wszystkie znajome zapachy zniknęły, z tapet wciąż sączyła się woń starej kobiety – bezpieczna i przebrzmiała. Juudit przywarła nosem do ściany. Wzór na tapecie był tak samo niemodny jak w pokojach u Johana, gdzie Juudit mieszkała z mężem, czekając na wykończenie swojego domu. Ale nie zdążyła w nim zamieszkać i już nigdy go nie umebluje. Nigdy nie zobaczy we własnym domu nowych tapet z grzybieniami, które wybrała wreszcie w Salonie Tapet Martinsona, choć kilka razy się rozmyślała, narzekając na każdy kolejny wzór najpierw mężowi, potem bratu, a na koniec bratowej, która jedna rozumiała, że wybór odpowiednich tapet do pokojów to sprawa wielkiej wagi. Wreszcie zapadła ostateczna decyzja i Juudit wychodziła ze sklepu Martinsona z ulgą, skończyło się uważne oglądanie próbek, porównywanie ich ze sobą w domu, w sklepie i jeszcze raz w domu. W euforii zamówiła taksówkę, aby natychmiast pojechać z dobrą wiadomością do męża, któremu kamień spadł z serca, ponieważ problem z tapetami bardzo mu dokuczał, i postanowiła to uczcić z bratową w restauracji Nõmme, gdzie zamówiła torcik i bitą śmietaną umazała sobie nos, wówczas gładki i lśniący, bo co wieczór nacierała sobie twarz cukrem. Tak, prawdziwym cukrem! Czy piły wtedy koktajl, czy potem poszły na tańce? Czy jej mąż przyłączył się do nich później i czy wtedy Juudit znowu przyszła do głowy myśl, że teraz, tego wieczoru wreszcie się uda? Czy tak wtedy myślała, tak marzyła – tak samo, jak tyle razy przedtem i potem?

Oczekiwany przez Juudit koniec jednak nie nastąpił. Rano miasto się chwiało, płonęło i dymiło, ale ciągle stało, Juudit żyła, a bolszewicy zniknęli. Słysząc dobiegające z ulicy okrzyki radości, Juudit przeczołgała się do zaklejonego taśmami okna i nie zważając na odłamki, otworzyła je. Ulica pękała w szwach od Wehrmachtu, hełmy i rowery falowały w dole jak zboże, niepoliczalne, niekończące się puszki z maskami gazowymi, żołnierze tonący w deszczu kwiatów. Juudit wyciągnęła rękę za okno, w powietrzu tryskały uśmiechy jak bąbelki świeżej lemoniady, ramiona tłoczyły w stronę wyzwolicieli pachnące dziewczętami powietrze, dłonie przypominały czerwcowe liście na drzewach, drżące i niespokojne, a w tym czasie inne ręce i ramiona rwały na strzępy plakaty partii komunistycznej, oficjalne portrety przywódców, darły się wargi, pękały głowy, łamały szyje, obcasy butów spadały na oczy, wcierały je w trotuar, tłoczyły wściekle pył w papierowe usta wodzów, wiatr rozsiewał dokoła plakatowe konfetti, wszędzie walały się odłamki szkła, zgrzytały pod stopami jak czysty śnieg. Podmuch wiatru zatrzasnął okno – Juudit się wzdrygnęła.

To nie tak miało być. Gdzie ten koniec, na który tak czekała? Była zawiedziona, rozstrzygnięcie nie nadeszło. Otworzyła znów okno i wciągnęła do płuc powietrze wolnego Tallinna. Niepewnie, jakby na próbę. Jakby się bała, że jeśli zrobi to niewłaściwie, to zburzy kruchy pokój albo zostanie ukarana za swoją niewiarę w zwycięstwo Niemców i odejście bolszewików. Nie odważyła się wybiec na ulicę, niespokojne, rozchwiane nogi nie chciały jej słuchać, powstrzymywały je niestosowne myśli, które eksplodowały w jej głowie, gdy córeczka sąsiadki wbiegła na podwórze z krzykiem, że tata wraca do domu. Okrzyk dziewczynki po raz kolejny przypomniał Juudit o obrączce i musiała się wesprzeć na krześle jak stara kobieta.

Wkrótce ograbione przez czerwonoarmistów sklepy zapełnią się i otworzą swoje podwoje, a ekspedientki za ladą znów będą zawijać zakupy w papier. Ruszy oczyszczalnia ścieków, mosty wrócą na dawne miejsca i wszystko, co się stało – co zostało zagrabione, zniszczone i zarżnięte – wszystko się odstanie, jak puszczona od końca celuloidowa taśma. Miasto było jeszcze poranione, wyssane do cna, drogi zapadały się pod ciężarem padłych koni i zabitych sowieckich żołnierzy, przy których uwijały się już chrząszcze, ale niedługo i one znikną. Odbuduje się porty. Pozszywa porwane tory. Zasypie wybite przez bomby wyrwy w szosach. Z gruzów powstanie pokój, zaprawa załata ziejące rozstępy kamienic, przetrącone drogi nie będą już wstrzymywać podróży i świece będzie można pozgarniać ze stołów do szuflad, w domach za grubymi kotarami zapłoną elektryczne lampy, może nawet wrócą wywiezieni, Johan przyjedzie do domu i już nikogo nigdy nigdzie nie zabiorą, nikt nie przepadnie bez wieści, nie będzie już nocnego łomotania w drzwi, a Niemcy wygrają wojnę – chyba trudno sobie wyobrazić bardziej świetlaną przyszłość. Wróci dzień powszedni. I choć tego właśnie Juudit przed chwilą pragnęła, ta myśl stała się nagle nieznośna, a niedawna obojętność przeistoczyła się w niepokój o to, co dopiero ma nadejść. Powracająca powszedniość nie była tą, o której marzyła. Za oknami czekało miasto wyzute z bolszewików – drogi już zanosiły się kurzem wzniecanym przez pierwszych wracających do stolicy Estończyków, Tallinn wkrótce wypełni się mozaiką estońskich, niemieckich i łotewskich szyneli oraz wirujących wokół nich dziewcząt, panien, narzeczonych, wdów, córek, matek i sióstr, nieprzebraną rzeszą szlochających, roześmianych, roztańczonych kobiet.

Juudit nie chciała spotykać na ulicy tych, które będą mówić o wracających do domu mężach albo których narzeczeni, ojcowie i bracia wyszli już z lasu lub zbiegli z oddziałów Armii Czerwonej walczących w Estonii czy na wybrzeżu Zatoki Fińskiej. Nie wiedziałaby, co im odpowiedzieć, sama nie wysłała swojemu mężowi ani jednego listu. Owszem, próbowała, wyciągała papier i atrament, siadała za stołem, ale jej ręka milczała, nie potrafiła nakreślić na kartce żadnego słowa. Już pierwsza litera imienia męża była ciężką przeprawą, a wymyślenie pierwszego zdania przerastało siły Juudit. Nie była w stanie napisać listu stęsknionej żony, a tylko taką korespondencję można było wysyłać na front. Wszystkie te noce, gdy wysilała się bez skutku, i te, gdy nawet nie próbowała się wysilać, zapadły jej głęboko w pamięć, podobnie jak nie zapomniała ani jednego razu, kiedy głębszym dekoltem starała się zainteresować męża swoimi piersiami, zawsze na próżno. Doskonale pamiętała tamto poniżenie, pamiętała, jak się czuła, gdy wszystkie jej wyobrażenia o tym, co pociąga w niej mężczyzn, okazały się fałszywe, pamiętała, jak jej świeżo poślubiony mąż odsunął od siebie piersi, które mu podsunęła pod nos, zepchnął na drugą połowę łóżka, tak jak się przesuwa zepsute jedzenie na drugi koniec stołu.

Mąż Juudit uciekł przed mobilizacją na początku rządów bolszewików, tak jak wielu innych, którzy chowali się po strychach domów i zaszywali w odludnych letniskach, i było jej z tym lepiej. Miała wtedy łóżko tylko dla siebie, choć oczywiście pamiętała, aby należycie marszczyć czoło i odgrywać rolę żony martwiącej się o męża. Kiedy podczas wyprawy po jedzenie został złapany przez enkawudzistów i wrzucony jak pies do czarnego ZIS-a, szare oczy Juudit zdołały pociemnieć od łez, bo tak wypadało. Miała jednak ogromną nadzieję, że będzie to ostatnia podróż jej męża, czarny ZIS zwiastował rychły koniec już tylu przed nim, zaraz jednak zlękła się własnych myśli, wzbierającego w piersiach dzikiego szczęścia z powodu możliwości, jakie niesie wojna. W rodzinie Juudit nie było rozwodów, furtkę do wolności mogło jej uchylić tylko wdowieństwo. Ale uparta teściowa wycisnęła z któregoś komisariatu informację, że jej syna wysłano na front, tak więc Juudit, zgodnie z obyczajem, znowu sięgnęła po chusteczkę. Nikomu nie mogła powiedzieć, jak bardzo jej dobrze w łóżku, w którym śpi bez męża. Tęskniła za mężczyzną, za kochankiem, tylko skąd go wziąć? Samo myślenie o tych rzeczach było wysoce niestosowne. Jednakże czytała parokrotnie Panią Bovary i Annę Kareninę i choć tytułowe bohaterki cierpiały w innych okolicznościach, Juudit czuła z nimi głębokie pokrewieństwo dusz, ponieważ i jej nie była obca kobieca tęsknota.

Przed weselem matka Juudit dała jej mimochodem kilka rad małżeńskich, wspomniała o ewentualnych kłopotach, lecz zabrakło wśród nich problemów, z którymi zetknęła się córka. Wątpliwości zaczęły ją trapić już w okresie narzeczeństwa, mogła więc odpowiedzieć matce – oczywiście oględnie – że wbrew temu, co ta dała jej do zrozumienia, jej przyszły mąż w ogóle nie szuka z nią zbliżenia. Jej przyjaciółki miały zupełnie odmienne doświadczenia ze swoimi wybrankami – ci zazwyczaj nie mogli się doczekać pójścia do ołtarza. Rozalia też czyniła aluzje do ognistego temperamentu swego ciemnobrewego Rolanda. Matka Juudit zbyła troski córki uśmiechem: powściągliwość narzeczonego świadczy wyłącznie o szacunku, jej ojciec też był takim dżentelmenem. Wszystko się ułoży, gdy tylko zamieszkają pod jednym dachem.

Juudit uznała więc, że jest głupia i martwi się zachowaniem, które świadczy wyłącznie o wielkiej miłości, i na weselu wybiegała już myślami do ich podróży poślubnej do Haapsalu, gdzie mieli zarezerwowany pokój w hotelu Wybrzeże. Jednak obrączki nic nie zmieniły i noc poślubna była żenująca. Mąż wszedł w nią, ale zaraz coś mu się stało. Wycofał się, poszedł za parawan, nalał wody do miski i zaczął się energicznie szorować. Potem położył się po drugiej stronie łóżka, jak najdalej od niej, swojej żony. Juudit udała, że śpi. Następnej nocy nie poszło wcale lepiej. Na trzeci dzień mąż zasnął wieczorem na sofie i rano zachowywał się tak, jak gdyby nigdy nic. Tamtego dnia przespacerowali się promenadą wzdłuż plaży zwanej Afryką, a wieczorem poszli na tańce do Salonu na wybrzeżu, jak każda inna młoda para w podróży poślubnej. Potem wrócili do Tallinna, gdzie mąż Juudit podjął pracę pomocnika w biurze notarialnym Johana, a ona skupiła się na urządzaniu domu i gorączkowym poszukiwaniu jakiegoś rozwiązania.

W miejscach publicznych jej mąż zachowywał się wzorowo, podawał ramię i często całował w dłoń, a kiedy był w figlarnym nastroju, to nawet i w usta, ale zmieniał się diametralnie, kiedy tylko zostawali we dwoje. Jeśli nie czuł do niej pociągu, to po co się w ogóle oświadczył? Czy wszystko to było fałszem, od pierwszego spotkania? To Rozalia poznała ją z rodziną Simsonów po zaręczynach z Rolandem i z początku Juudit nie zwróciła najmniejszej uwagi na ambitnego krewnego wybranka swojej kuzynki – spojrzała na niego inaczej dopiero wtedy, gdy Rozalia jej powiedziała, że chłopak bynajmniej nie jest tak bezbarwny, na jakiego wygląda, bo zostanie lotnikiem. Juudit czytała Czerwonego Barona, miała pytania i wątpliwości, a chłopak zapalał się i kraśniał; odbyli wiele ożywionych dyskusji o Manfredzie von Richthofenie. W jego zapale było coś niesamowitego, jakaś namiętna pasja, i Juudit nie wątpiła już w swoje szczęście ani w to, jakie miejsce zajmie na trybunach, gdy jej wybranek będzie dawał pokaz akrobacji lotniczej z zawrotami Immelmanna. Rozalia chwaliła wybór Juudit, a Juudit – Rozalii. Obie uważały, że im się poszczęściło. W listach przyszły lotnik obiecywał Juudit, że będzie ją zabierał samolotem do Paryża i Londynu, oboje marzyli, by zobaczyć świat, by podróżować. Myśl o pustce pod stopami przerażała ją, ale jakież miny robiły jej przyjaciółki, kiedy opowiadała im o przyszłości żony lotnika, damy bywałej w metropoliach, latającej po rękawiczki do Paryża, gdzie sprzedawczynie najpierw pudrują je w środku, a dopiero potem podają klientkom do przymiarki! Kto wie, może któregoś dnia jej mąż mignie nawet w kronice filmowej i publiczność w kinie stężeje w napięciu, kobiety będą wstrzymywać oddech, niektóre może zemdleją. Czasami Juudit zachodziła w głowę, dlaczego mężczyzna dzierżący klucze do tak fascynującej przyszłości zainteresował się akurat nią, ale gdy na zaręczynach pocałował ją w czoło, Juudit spłonęła rumieńcem i była tak rozpalona, że nawet nie ośmieliła się myśleć o innych formach obcowania. A potem się okazało, że innych form obcowania już więcej nie było.

W końcu Juudit się odważyła i zaczęła wypytywać swoje przyjaciółki, świeżo upieczone mężatki, o ich problemy intymne. Do Rozalii nie śmiała się zwrócić: kuzynka zajęta była gromadzeniem wyprawy, a Simsonowie szykowali się na przyjęcie w swoje progi młodej gospodyni. Mimo że między Rozalią a Rolandem wyczuwało się iskrzące pożądanie, młodym narzeczonym nie spieszyło się bynajmniej do ołtarza, chcieli zrobić wszystko tak jak trzeba i Juudit po swoim ślubie nie mogła już uczestniczyć w przygotowaniach kuzynki. Wcześniej zastanawiały się wspólnie nad fryzurą i bukiecikiem panny młodej, wybiegały myślą do czasów, gdy obie będą już mężatkami. Listy między Tallinnem a domem Armów krążyły niemal bez przerwy i Juudit kazała przysiąc Rozalii, że zabiorą swoich mężów do Haapsalu, zażyją kąpieli błotnych w tamtejszym sanatorium i spróbują jakoś ich zbliżyć do siebie, bo choć stosunki kuzynów pozostawały dobre – wyrośli przecież w jednym domu – to byłoby jednak przyjemniej, gdyby zostali też dobrymi przyjaciółmi, równie sobie bliskimi jak Juudit z Rozalią. Ta z początku nie za bardzo chciała, lepszym rozwiązaniem dla świeżo upieczonej mężatki wydawał się bezpłatny kurs krawiecki Singera, ale potem się zgodziła, mogliby przecież wziąć na parę dni płatną pomoc i wyjechać do Haapsalu, spędzić wspólnie czas we czwórkę, bo na wsi zawsze jest jakaś robota i nikt nie ma nigdy czasu na towarzyskie spotkania. I choć w końcu Rozalia uznała wyjazd nad morze za dobry pomysł, Juudit sama go zarzuciła rychło po ślubie. Była przekonana, że Rozalia przejrzy ją na wylot, w mig dostrzeże w jej związku fałsz, którego Juudit nie potrafiłaby niczym zamaskować, niczym wyjaśnić. Nie miała słów, by powiedzieć kuzynce, że małżeństwo odebrało jej wszelką wartość. Rozalia by jej nie zrozumiała. Nie uwierzyła. Nikt by nie uwierzył.

Juudit czuła się bezradna, sięgnęła więc po Encyklopedię pani domu, którą dostała w prezencie ślubnym. Pod hasłem „małżeństwo” znalazła odnośnik do „seksualnego pożycia”. Pod literą „S” znalazła również „seksualną oziębłość” i wyjaśnienie, że przypadłość ta wynika zazwyczaj z przyczyn natury psychicznej: z lęku przed bólem, z obrzydzenia odczuwanego wobec mężczyzn lub z bolesnych wspomnień. W haśle była więc mowa o oziębłości kobiet, a nie mężczyzn, wina zatem leżała po jej stronie. Wiele przyjaciółek Juudit po zamążpójściu zwierzało się jej, że im mężom jakby ciągle było mało, jedna skarżyła się na ciasnotę, druga na to, że nie ma spokoju nawet w czasie miesiączki, co jest bardzo niehigieniczne i bez wątpienia także niebezpieczne, trzecia znów podejrzewała, że jej mąż przywlecze kiedyś do domu jakąś chorobę weneryczną. Sytuacja Juudit wydawała się wyjątkowa, ale w końcu znalazła: „tryper”, „kiła” i „szankier”. Oczywiście! Znalazła przyczynę! Mąż po prostu ze wstydu nie ośmielił się jej o tym powiedzieć! Trzeba go zatem posłać do lekarza, tylko jak? Przecież nie mogła mu powiedzieć, że podejrzewa go o chorobę weneryczną.

Odłożyła książkę na stół. Ilustracja przedstawiająca nóżkę niemowlęcia zakażonego kiłą dziedziczną przypomniała jej zapamiętaną z dzieciństwa kobietę, na której widok matka zwalniała kroku i skręcała z małą Juudit w boczną ulicę, mówiąc jej, że lepiej będzie, jeśli pójdą do sklepu kolonialnego później – tamta pani ma chorobę złych kobiet, którą można się zarazić, kiedy się dotyka na przykład tych samych naczyń co one. Matka miała w tym względzie rację, co potwierdziła też Encyklopedia pani domu, ale czy w takim razie także Juudit nie powinna mieć stosownych objawów? Ciągle pamiętała twarz tamtej kobiety. Była czysta, nie nosiła żadnych widocznych śladów kokainizmu, mimo że ich rodzinny lekarz podczas niedzielnej wizyty alarmującym szeptem mówił, że ta zaraza wciąż się rozprzestrzenia: „Profesja medyczna twierdzi, że szaleństwo kokainowe w naszym kraju osłabło, chociaż liczba psychopatów i neuropatów bynajmniej nie zmalała, a to właśnie oni są nosicielami kokainizmu. Nawet sobie pani nie wyobraża, ilu ich jest…”.

Encyklopedia pani domu nie dała jednak odpowiedzi na pytanie, czy wspomniane choroby mają wpływ na sprawność mężczyzny. Juudit nie posunęła się ani o krok dalej. Syfilis – najcięższa, najstraszniejsza choroba weneryczna. Nie mogła mieć aż takiego pecha. Musiała się pomylić. Jej mąż nie miał przekrwionych oczu, nie miał krost w ustach ani na nogach, nie miał zwyrodnień. Ale skąd mogła wiedzieć, czy nie złapał gdzieś tej choroby, czy nie całował złych kobiet albo nie robił z nimi jeszcze gorszych rzeczy, a jeśli tak, to co wtedy? Skąd mogła wiedzieć, czy nie chodził do lekarza?

Zaczęła się więc sobie przyglądać, codziennie oglądała język i kończyny, truchlała na widok bąbli po ukąszeniach owadów, pryszczyka na podbródku, kurzajki na dużym paluchu, podejrzewała, że mogła coś przeoczyć, że może właśnie przechodzi wspomnianą w Encyklopedii pani domu fazę bezobjawową. W rodzinie mówiło się już o mającym się wkrótce pojawić dziecku, niektórzy byli wręcz zdziwieni, że jeszcze go po Juudit nie widać, jej parcie do ślubu tłumaczono sobie właśnie przedmałżeńską ciążą, zwłaszcza teściowa szeptała o tym po kątach gderliwym głosem wszystkowiedzącej przekupki. W końcu Juudit zebrała się na odwagę, musiała nabrać pewności. Lekarz był przyjemny, ale badanie już nie, momentami nawet bolało. Kiedy było już po wszystkim, Juudit usłyszała, że na nic nie choruje i ma prawidłowo rozwinięte narządy rodne.

– Łaskawa pani – powiedział lekarz. – Pani jest stworzona do rodzenia dzieci.

1941

Zachodnia Estonia

Komisariat Generalny Estonia,

Komisariat Rzeszy Wschód

Tydzień przedzieraliśmy się przez obszary dotknięte walkami, obchodziliśmy rojące się od robactwa końskie truchła i rozdęte od gazów trupy, omijaliśmy szerokim łukiem wysadzone mosty i staraliśmy się orientować po pomrukach sowieckich bombowców. W końcu lasy zaczęły wyglądać znajomo, wydały mi się zdrowsze dzięki wreszcie ukojonej tęsknocie za domem, i odnaleźliśmy drogę do naszej dawnej łączniczki. Zostawiłem przemarzniętego Edgara na skraju lasu i ruszyłem ostrożnie ku jej domostwu, ale pies wyczuł swoich z daleka i przybiegł do nas. Dyszał spokojnie, uznałem więc, że nie ma żadnego niebezpieczeństwa, i dałem się zaprowadzić psu pod okno domu. Zapukałem w ustalony sposób. Łączniczka od razu otworzyła drzwi, uśmiechnęła się szeroko na mój widok i przekazała nowiny: ciągle się cofają, front wschodni się łamie, Finowie i Niemcy gonią Ruska za Ładogę, Sowieci wylewają paliwo i podpalają lasy, ale płonące drzewa nie są w stanie zatrzymać pochodu armii fińsko-niemieckiej! Zza pleców dziewczyny wyłonili się bracia Andrussonowie i podeszli do drzwi. Krzyknąłem na Edgara, że jest czysto, więc zaraz przytruchtał do zagrody.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl,

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl,

edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl,

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl,

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, info@d2d.pl

Wołowiec 2015

Wydanie I