Już w księgarniach:

Alexandra Fuller, Dziś wieczorem nie schodźmy na psy.
Afrykańskie dzieciństwo

Raimond Gaita, Mój ojciec Romulus

Wenguang Huang, Strażnik trumny. Opowieść o mojej rodzinie

Mourid Barghouti, Jestem stamtąd, jestem stąd

Alexandra Fuller, Rozmowy pod drzewem zapomnienia

Anthony Shadid, Kamienny dom.
O Bliskim Wschodzie, jakiego już nie ma

André Aciman, Wyjście z Egiptu, wydanie 2

Carmen Bugan, Zakopać maszynę do pisania. Dzieciństwo pod okiem Securitate

Następna książka w serii:

Alexandra Fuller, Wyjedź, zanim nadejdą deszcze

Peter Godwin

Mukiwa

Biały chłopak w Afryce

Przełożyła Agnieszka Nowakowska

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego Mukiwa: A White Boy in Africa

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt typograficzny Zuzanna Szatanik / d2d.pl

Fotografia na okładce © by W. Robert Moore / National Geographic Creative / Corbis / Profimedia

Copyright © 1996, Peter Godwin

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2016

Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Nowakowska, 2016

Redakcja Tomasz Mucha

Konsultacja merytoryczna dr Miłosława Stępień

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Korekta Agnieszka Rymarowicz i Justyna Telesz / d2d.pl

Skład Alicja Listwan / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

ISBN 978-83-8049-247-9

Matce i ojcu, z miłością

Wprowadzenie

Mukiwa to w zamierzeniu książka raczej wspomnieniowa niż autobiograficzna. Jej strony zaludniają zarówno postaci autentyczne, jak i osoby mające więcej niż jeden pierwowzór. Wielu z nich zmieniłem nazwiska i cechy umożliwiające identyfikację nie tyle z obawy przed konsekwencjami prawnymi, ile przede wszystkim ze względu na to, by moich bohaterów uchronić przed represjami. Niekiedy, zwłaszcza w rozdziałach o wojnie, nie obyło się bez znacznych ingerencji – opisywanym wciąż bowiem grozi zemsta. Ale wszystkich znanych polityków i inne osoby publiczne przedstawiam pod ich prawdziwymi nazwiskami.

Chociaż Mukiwa należy do literatury faktu, nie jest rekonstrukcją śledczą. Zainteresowanym tą ostatnią mogę polecić Rhodesians Never Die [Rodezyjczycy nigdy nie umierają], opracowanie historyczne dokumentujące koniec białej Rodezji, które napisaliśmy wspólnie z Ianem Hancockiem. Mukiwa to zapis moich wspomnień, zacierających się wraz z upływem lat, a więc niepozbawiony słabości i skaz.

Pisanie tej książki było zarazem łatwe i traumatyczne. Powracam w niej do zabliźnionych już spraw, do urazów emocjonalnych, które zdołałem bardzo skutecznie i głęboko pochować. Proces odsłaniania tych pokładów miejscami bywał przyjemny, ale bywał też dojmująco bolesny, zawsze jednak był wyzwalający.

Próbowałem nie być mądry poniewczasie, lecz opisywać wydarzenia tak, jak je wówczas odbierałem, nawet jeśli może nas to ukazywać w nie najlepszym świetle. Próbowałem unikać kazań i nie politykować. Próbowałem unikać sentymentów i autocenzury.

Ta książka nade wszystko ma być hołdem dla Afryki – mojego domu, z którego istnienia nie zdawałem sobie sprawy.

Peter Godwin

Londyn, 1996

CZĘŚĆ PIERWSZA

Rozdział pierwszy

Myślę, że po raz pierwszy uświadomiłem sobie, że coś jest nie tak, gdy zamordowano naszego najbliższego sąsiada, ooma Pieta Oberholzera. Czyli miałem wtedy jakieś sześć lat. Przeciwko królowej zbuntowaliśmy się dwa lata później, do wybuchu prawdziwej wojny minęło następnych siedem.

Pamiętam ciało ooma Pieta leżące na drodze wysypanej żużlem. Leżał na plecach, z piersi sterczała mu kościana rękojeść myśliwskiego noża. Wcześniej oglądałem rzecz jasna mnóstwo trupów, więc samo to nie zrobiło na mnie wielkiego wrażenia. Z mojego otrzaskania ze śmiercią byłem naprawdę dumny. I żeby zaimponować innym dzieciakom, lubiłem im o niej opowiadać.

Znałem się na trupach lepiej od kolegów, bo często towarzyszyłem mojej matce, gdy je wykopywała i kroiła. Wolno mi było podawać jej narzędzia, a ze sprejem owadobójczym służyłem jako Główny Pogromca Much, czyli spoczywała na mnie nie lada odpowiedzialność, zwłaszcza jak na małego chłopca.

Matka była lekarką i chodziła w białym fartuchu. Chociaż większość ludzi, z jakimi miała do czynienia, żyła, zdarzało się, że musiała zająć się także martwymi, i to właśnie przy nich jej pomagałem.

Oom Piet był pierwszym martwym człowiekiem, jakiego zdążyłem poznać, zanim umarł. Dlatego właśnie ten przypadek tak mnie zaciekawił. W gruncie rzeczy nie znałem tego ooma za dobrze. Pracował w fabryce jako kierownik zmiany i mimo że Oberholzerowie mieszkali niedaleko nas, pod wzgórzem, widywaliśmy się rzadko. To była duża afrykanerska rodzina, mieli masę gęsi i siedmioro dzieci o takich imionach jak Hennie, Dawie i Hettie.

Oberholzerowie byli najbiedniejszymi białymi, jakich znałem. Ich próby utrzymania się z farmy skończyły się klapą, więc dominee, pastor Holenderskiego Kościoła Reformowanego, poprosił mojego ojca, żeby dał oomowi Pietowi pracę – jakąkolwiek pracę. Do Silverstream sprowadzili się z całym dobytkiem w jednym pożyczonym pick-upie. Nie mogliśmy się nadziwić, jak mogła się w nim pomieścić cała rodzina i wszystko, co mają. My do przeprowadzki musieliśmy wynająć duży wóz meblowy z przyczepą.

Rok po ich przyjeździe sporą sensację wywołała dostawa łóżka przywiezionego ciężarówką należącą do Road Motor Services, firmy transportowej, która miała do nas co tydzień regularny kurs. Oom Piet pochwalił się wtedy mojemu ojcu, że teraz, po raz pierwszy w życiu, wszyscy w jego rodzinie dostaną osobne spanie.

Oberholzerowie mieli starego niebieskiego volkswagena kombi z silnikiem z tyłu zamiast z przodu. Tego dnia, kiedy oom Piet został zamordowany, jechali tym starym niebieskim kombi.

Oom Piet z żoną i ich najmłodszą córką wracali właśnie z wyprawy do Umtali. O tym, po co się tam wybrali, gazety nie pisały – ani wtedy, ani później – ale ja to wiem. My też tego dnia pojechaliśmy do Umtali i spotkaliśmy ich po drodze.

– Dzień dobry, meneer[1] Godwin. – Oom Piet ukłonił się z szacunkiem mojemu ojcu.

– Witam, panie OB – odparł ojciec. Tylko dzieciaki mówiły mu oom Piet. Oom w języku afrikaans znaczy „wujek”.

– Udał się urlop? – spytał ojciec. Oberholzerowie właśnie wrócili z pierwszego w życiu rodzinnego wyjazdu na wakacje i byli tym straszliwie podekscytowani.

– Ach, było naprawdę lekker[2] – powiedział oom Piet, po czym zaczął o tych wakacjach bardzo szczegółowo opowiadać, nawet o tym, co jedli i gdzie tankowali benzynę. Gdy skończył relację z drugiego dnia, ojciec mu przerwał, bo inaczej nigdy byśmy nie dotarli do Umtali.

– Jedziecie na zakupy? – zagadał jeszcze ojciec, żeby pokazać, że wcale nie jest nieuprzejmy.

– Ach, właściwie to nie, meneer. Chcemy tylko odebrać wakacyjne zdjęcia z Windsor Studios i pokazać je reszcie naszych dzieciaków, które teraz są w szkole. Jeszcze nigdy nie oglądali siebie na fotografiach.

Pani Oberholzer uniosła dumnie tani, plastikowy aparat kompaktowy.

– To jest cudo – powiedziała z podziwem. – Nie trzeba w nim ustawiać ostrości ani niczego regulować. Wystarczy go tylko nakierować i nacisnąć ten czerwony guziczek. Nawet ja to potrafię.

Roześmiała się niepewnie, po czym nagle uniosła aparacik i zrobiła wspólne zdjęcie mojego ojca i swego męża, opartych o nasz samochód. Dużo później wysłała nam tę fotografię, na której oom Piet i mój ojciec mają zaskoczoną minę. Jak wynikało z jej dopisku, było to ostatnie zdjęcie żywego ooma Pieta. Wbrew przechwałkom producenta aparatów fotografia była trochę niewyraźna. Gdy jej się dobrze przypatrzyłem, w lewym dolnym rogu dostrzegłem siebie, gapiącego się z auta przez okno.

Z naszego domu w Silverstream do odległego o jakieś sto sześćdziesiąt kilometrów Umtali, stolicy prowincji Manicaland, jechało się ponad trzy godziny, bo droga była kręta i w wielu miejscach stroma. Mieliśmy wtedy jeszcze starego białego austina westminstera. Tego samego, którym ojciec przejechał naszego psa Bingo, gdy jechaliśmy na jakiś ślub do kościoła w Melsetter. Ale to stało się później, wtedy jeszcze Bingo żył.

Tego dnia, gdy zamordowano ooma Pieta, po drodze do Umtali spotkaliśmy też sir Hugo, tam gdzie szosa przecinała jego farmę, tuż poniżej Skyline Junction. Wraz z chłopcami z gospodarstwa wypalał pole przy drodze. Mówiono mi, że sir Hugo Sebright jest jakimś starym etończykiem, chociaż mnie nie wydawał się aż taki stary. Wyglądał młodziej od mojego ojca i znacznie, znacznie młodziej niż stary pan Boshof z Lemon Kop. (Jain wymyśliła, że będziemy zawsze mruczeć na jego widok: „Oto idzie Hugo. Nosi buty długo”. Nie wiedzieć czemu, pękaliśmy wtedy ze śmiechu). Tak czy siak, do sir Hugo mówiło się „sir” inaczej niż do pana Simpsona, dyrektora naszej szkoły. My, dzieciaki, zwracaliśmy się do pana Simpsona „sir”, niczego nie dodając. Za to w rozmowach o nim nazywaliśmy go po prostu „panem Simpsonem”. Nie mówiliśmy o nim „sir Simpson”. Ani tym bardziej „sir Jack”. To było dość zagmatwane. Któregoś wieczoru ta sprawa nie dawała mi usnąć, więc uznałem, że rano poproszę ojca, żeby mi to wytłumaczył. Ale kiedy się obudziłem, kompletnie wyleciało mi to z głowy.

Tak czy inaczej, wtedy – w 1964 roku – sir Hugo i jego żona mieszkali jeszcze na swojej farmie na wzgórzach nad doliną Biriwiri. Żona sir Hugo nie była starą etonką, bo była od niego dużo młodsza. Właściwie to wyglądała prawie jak rówieśnica niektórych koleżanek mojej siostry, miała długie blond włosy, masę złotej biżuterii w uszach i na palcach, a do tego długie, pomalowane na czerwono paznokcie. Mówiło się o niej lady Sebright. O ile mi było wiadomo, nie miała imienia.

Sir Hugo zaglądał do naszego auta przez okno, postukiwał sygnetem w szybę i słuchając mojego ojca, często parskał ze śmiechu. Za nim stali nieruchomo chłopcy z farmy, wsparci na motykach badzas i szuflach do gaszenia ognia, czekając, aż skończy. Przed naszym odjazdem zaproponował, byśmy w drodze powrotnej z Umtali wpadli na drinka.

Późnym popołudniem nasz austin nareszcie zachrzęścił na żwirowym podjeździe u Sebrightów. Byłem wykończony tym ogłupiającym łażeniem z matką i siostrą wśród wieszaków z ubraniami w domu towarowym Meikles i wyprawą z ojcem do tamtejszego działu z narzędziami, gdzie tata wybierał jakieś imadła, śruby i uszczelki, których rozmiary wynotował sobie bardzo dokładnie na odwrocie pudełka papierosów Gold Leaf. W czasie lunchu dostałem zapiekankę z serem i „brązową krowę”, z której ten dom towarowy słynął, czyli dużą porcję lodów waniliowych zalanych colą i podanych w wysokiej szklance. Jak można odgadnąć, ożywiłem się wtedy aż za bardzo, ale po chwili uszła ze mnie para.

Dom Sebrightów był jeszcze niewykończony. Duży, w stylu rancza, miał ciemne drewniane podłogi i szeroką werandę od frontu. Ogród wciąż jeszcze obsadzano i wszędzie leżała rozkopana czerwona ziemia. Gdy przyjechaliśmy, rozpoznałem zaparkowanego na podjeździe volkswagena kombi Oberholzerów. Właściwie nie przyjaźnili się z Sebrightami, ale sir Hugo wykupił ich gospodarstwo i podobno wciąż był winien oomowi Pietowi trochę pieniędzy, czego dowiedziałem się z podsłuchanej rozmowy rodziców. Córka Oberholzerów spała w kombi, więc w ogóle jej wtedy nie zobaczyłem.

Dorośli szybko dostali gin z tonikiem, whisky z wodą sodową, sherry albo piwo Castle. Przyniesiono też miseczki solonych, nieobranych z ciemnowiśniowej skórki orzeszków arachidowych i cynowe talerze ze słono-octowymi chipsami Willards. Ja, ponieważ byłem zmęczony, przyniosłem sobie z auta kocyk i podszedłem do najbliższego psa, żeby się przy nim zdrzemnąć. Bez moherowego kocyka zwanego noskiem nigdzie się nie ruszałem; inaczej nie umiałbym zmrużyć oka.

W domu mościłem się zwykle do snu przy kominku, z moim noskiem i z psami. Ale wilczur Sebrightów nie potrafił spokojnie usiedzieć, zrobił się wyraźnie zły i nie chciał być poduszką małego chłopczyka. Łaziłem za nim, ciągnąc mój kocyk, ale pies na mnie warczał i szczerzył kły. Im bardziej robił się nieprzystępny, tym bardziej mnie to drażniło i doprowadzało do płaczu, aż w końcu moja matka, po paru interwencjach, uznała, że pora się zbierać.

Prawdopodobnie to uratowało nam życie.

Gdy przejechaliśmy ostre zakręty za Tandevel i wreszcie zamajaczyły w dole światła Silverstream, przez radio zaczął nas wzywać jakiś trzeszczący głos. Mieliśmy krótkofalówkę, bo matka była lekarzem okręgowym. Podlegał jej cały okręg Melsetter i musiała być zawsze uchwytna.

– Blue nine, blue nine, słychać mnie, odbiór? – powiedział głos. Przez radio wymawiano nine, dodając na końcu „r”: niner.

Ojciec zatrzymał auto i żeby uzyskać lepszy odbiór, kręcił gałką blokady szumów. Tata znał się na radiach bardzo dobrze i nawet je reperował w swoim warsztacie. Nacisnąwszy odpowiedni guzik, włączył mikrofon i odpowiedział:

– Blue niner, słyszę na trzy, odbiór.

„Na trzy” znaczyło, że słyszalność jest okej, ale nienadzwyczajna. Optymalna była „na pięć”, ale taką miało się zwykle gdzieś wysoko na wzgórzu albo bardzo blisko nadającego.

– Blue niner, mówi policja z Melsetter, policja z Melsetter. Mieliśmy piątkę, EMA ciężko ranny. Miejsce: trzy kilometry na zachód od Skyline Junction, na sto pięćdziesiątym drugim kilometrze od Umtali. Możecie bezzwłocznie przybyć? Odbiór.

„Piątka” oznaczała wypadek drogowy, EMA[3] był skrótem używanym przez policję na określenie dorosłego Europejczyka. Ojciec powiedział policjantom, za ile dojedziemy, nazywając to ETA[4] –„przybliżonym czasem przybycia”. Potem zrobił nawrotkę i znów ruszyliśmy pod górę, coraz dalej od świateł Silverstream. Tata jechał szybciej niż normalnie, nie zważając na lelki, nocne ptaki lubiące siadać po ciemku na nagrzanej drodze. Chociaż zwykle umiały w ostatniej chwili uciec przed samochodem, czasem jednak nie podrywały się w porę do lotu. Gdy tego wieczoru przejechaliśmy lelka, nikt poza mną nie krzyknął z obrzydzenia. Wszyscy zastanawiali się tylko nad tym, kim jest ten ranny Europejczyk.

Do miejsca wypadku nie mieliśmy daleko, pewnie jakieś kilkanaście kilometrów, a ja całkowicie rozbudziłem się z podniecenia. Gdy na Skyline Junction skręciliśmy w lewo, w stronę farmy sir Hugo, w oddali na drodze zobaczyliśmy świecący znak policyjnej blokady i stojącego przy nim afrykańskiego posterunkowego, który powoli machał latarką.

– Doktor Godwin – powiedział, zaglądając do nas przez okno – nasz dowódca spodziewa się pani.

Stare niebieskie kombi nie było już niebieskie. Prawie całe osmalone na czarno, stało dziwnie nachylone, z przednim zderzakiem na granitowej ścianie wykopu, którym pod szczytem wzgórza droga wrzynała się w zbocze. Szosę przegradzał ustawiony w poprzek rząd kamieni, z których część była całkiem duża. Auto nie dałoby rady tamtędy przejechać, a w tym miejscu nie można było zawrócić. Przy kombi leżało ciało, jego górną połowę przykrywała zakrwawiona kurtka. Całość oświetlały reflektory dwóch policyjnych land roverów, dające długie cienie.

Dowódca uniósł kurtkę i naszym oczom ukazał się oom Piet. Miał otwarte oczy i wyglądał na bardzo zdziwionego. Z kącika otwartych ust ciekła mu ślina. Z jego koszuli, jasnoniebieskiej w drobne prążki, podartej i zalanej ciemnoczerwoną krwią, sterczała rękojeść noża. Nosił veldskoens, traperki, ale jeden but zsunął mu się z nogi. Miał też dziurawą skarpetę i widać mu było duży paluch. Wydawało się to nierzeczywiste. Przed chwilą zostawiliśmy ooma Pieta pijącego piwo Castle z pianką i wydłubującego z zębów orzeszkowe skórki, a teraz bez jednego buta leżał na wznak przy drodze.

Pilnowałem się, żeby trzymać się z boku i nikomu nie plątać pod nogami, bo nie chciałem zostać odesłany do samochodu. Matka dotknęła boku szyi ooma Pieta i skinęła głową do dowódcy. Zamienili parę słów, po czym zamknęła zmarłemu oczy i poszła do austina po swoje rzeczy. Wróciła w białym fartuchu i z podkładką do pisania w ręku przyklękła przy ciele. To widziałem już nieraz. Na podkładce miała formularz zwany Kartą Nagłego Zgonu, na którym były kontury zwłok, pokazane z przodu, z boku i z tyłu. Matka miała na rysunku oznaczyć piórem miejsca, w których znajdowały się rany. I wypełnić odpowiednie rubryki. Musiała to robić zawsze, gdy do zabitych w czasie pijatyki albo w wypadku samochodowym wzywała ją policja. Tyle że oom Piet nie zginął w wypadku.

Teraz moja matka wyciągała nóż z jego piersi. Uważała, żeby nie zatrzeć na trzonku odcisków palców. Podała nóż dowódcy, a on zmierzył jego głownię i schował go do plastikowej torby. Matka na rysunku z lewej strony klatki piersiowej, tam gdzie jest serce, zrobiła krzyżyk. I zanotowała: „dwadzieścia pięć centymetrów”. To była długość ostrza. Ten fantastyczny nóż, prawdziwy nóż myśliwski, miał gruzełkowatą rękojeść z beżowej kości i długą, zakrzywioną stalową głownię z progiem w połowie długości, dalej zwężającą się i zakończoną szpiczastym sztychem. Na płazie nad ostrzem był wyżłobiony w stali rowek. Służył on do odprowadzania spływającej krwi, po to by nóż łatwiej wchodził w ciało i z niego wychodził. Zastanawiałem się, czy kiedy to wszystko się skończy, będę mógł dostać ten nóż. Wiedziałem jednak, że na razie mam o to nie pytać.

Posterunkowi ułożyli zwłoki z tyłu land rovera i na drodze pozostała po nich tylko ciemna plama, wyglądająca tak, jak gdyby z popsutej ciężarówki wyciekł olej. Pani Oberholzer i jej najmłodsza córeczka, które też podróżowały w kombi, zostały stąd zabrane wcześniej. Zawieziono je do pobliskiej siedziby urzędu drogowego.

Pani Oberholzer nie złożyła jeszcze policjantom formalnego zeznania. Była zbyt zdenerwowana. Ale powiedziała im, co się stało: dowódca powtórzył jej opowieść moim rodzicom. Oberholzerowie ruszyli od sir Hugo jakieś dwadzieścia minut po nas. Gdy dojeżdżali na górę, do Skyline Junction, a było już dawno po zmroku, zobaczyli kamienie leżące na szosie. W pierwszej chwili pomyśleli, że osunęła się ziemia, co na drogach w Manicalandzie zdarza się dość często. Oom Piet zatrzymał więc samochód i wysiadł, żeby usunąć kamienie, a wtedy z ukrycia przy drodze wyskoczyła nagle grupa Afrykanów i go zaatakowała. Według pani Oberholzer było ich około ośmiu. Gdy jedni szamotali się z jej mężem, reszta polewała kombi benzyną i próbowała je podpalić.

Na widok napastników oom Piet od razu krzyknął do żony, żeby nie wysiadała z auta i schowała się z córką pod siedzeniami; dlatego nie widziały one samej walki. Słyszały tylko wrzaski Afrykanów, przeklinającego ooma Pieta i odgłosy szarpaniny. Dziewczynka wślizgnęła się pod fotel i pani Oberholzer kazała jej siedzieć cicho. Myślała, że żadne z nich nie ujdzie z życiem. Kiedy bandyci polewali samochód benzyną, ona bez przerwy ją ścierała. Zaczęli więc w nią rzucać kamieniami. Gdy wreszcie usłyszała zbliżające się z oddali auto i zobaczyła jego światła na zboczu, napastnicy uciekli.

Pojechałem z matką do siedziby drogowców zobaczyć się z panią Oberholzer. Trzęsła się i rzucała jak koń, który chce się opędzić od much. Jej cienka sukienka, powalana brudem i podarta, śmierdziała benzyną. Miała brzydko pokiereszowaną wargę i straciła kilka zębów. Córeczka tuliła się do jej nóg. Na nasz widok kobieta wybuchnęła płaczem, więc moja matka ją uścisnęła, opatrzyła jej rany i zadrapania, a potem podała jakieś tabletki.

– Ścierałam benzynę, doktor Helen – mówiła żona ooma Pieta – a oni, proszę pani, lali ją i lali, próbując nas podpalić. Więc ciągle musiałam ją wycierać. – Pokazała ręką, jak to robiła. – Chcieli nas wszystkich spalić, wie pani. – Powtarzała to w kółko, jakby odebrało jej rozum, czy coś w tym guście. W końcu przyjechała po nią karetka z Chipingi. Ojciec wysadził zza kierownicy afrykańskiego szofera, mówiąc, że go zastąpi. Stwierdził, że zmuszanie go do powrotnej jazdy byłoby nie w porządku, skoro na drodze może być następna zasadzka.

W tamtych czasach, zanim rozpętała się prawdziwa wojna, nie nazywaliśmy jeszcze napastników terrorystami. Nie wiedzieliśmy w gruncie rzeczy, jak ich określać. Policjanci mówili o nich tsotsi, co chyba oznacza „bandziory”. Nie miałem właściwie pojęcia, kim oni są. Myślałem, że rabusiami, takimi grasującymi przy drogach afrykańskimi rozbójnikami.

Dowódca pokazał mojej matce jakąś kartkę, którą też miał zamiar zapakować do plastikowej torebki. Ponieważ ciało zostało już zabrane i najważniejsza praca została wykonana, zaryzykowałem, podchodząc bliżej. Była to wiadomość od tsotsi, a dorośli wydawali się nią zaskoczeni. Nikt jeszcze nie słyszał o takich rzeczach. Widziałem ją późnej w gazetach, w wersji z poprawionymi błędami ortograficznymi. Wiadomość napisano ołówkiem na wyrwanej z zeszytu szkolnego kartce w linie.

To robota Bandy Kokrodyla. Będziemy walczyć, aż wszystkie białe osadniki sobie pójdą i oddadzą nam naszą ziemię. VIVA CHIMURENGA[5]!

„VIVA CHIMURENGA!” było grubo podkreślone.

Dowódca spoglądał na kartkę, potrząsając głową.

– Banda cholernych nieuków od jakiegoś „kokrodyla” – powiedział. – Chryste, oni nie umieją nawet poprawnie napisać nazwy własnego gangu, a chcą rządzić w tym kraju! Czy któryś z was słyszał o gangu tsotsi, który nazywa się „Banda Kokrodyla”? – zawołał do zbitych w gromadkę posterunkowych, mocno akcentując błąd, a oni potrząsając głowami, zaprzeczyli pod nosem.

Nikt z Europejczyków nie miał pojęcia, co znaczy „chimurenga”. Dowódca zapytał więc czarnego podkomendnego:

– O co chodzi z tą całą chimurengą, sierżancie?

Sierżant wziął kartkę i przeczytał ją, oświetlając latarką. Wyglądało na to, że nie jest pewien.

– No cóż, to głupie, ale tak mówiono na rebelię ludu Szona z 1896 roku – odparł. – Ale myślę, że to może znaczyć po prostu powstanie – dodał, oddając kartkę. – Może więc chodzi tu o jakąś nową rebelię?

Zauważyłem właśnie, że dowódca też jest uzbrojony. Przy pasie nosił pistolet w kaburze z niebieskiego płótna. Kabura miała klapkę zamykaną na zatrzask i policjant bawił się, otwierając ją i zamykając. Było jeszcze dużo rozmów przez radio, różne policyjne wozy przyjeżdżały i odjeżdżały, a potem uznano, że skoro w okolicy grasuje Banda Krokodyla, mamy nie wracać do domu, bo to zbyt niebezpieczne. Musieliśmy poczekać do rana.

Afrykańscy policjanci przynieśli blaszaną dwustulitrową beczkę, podziurawioną z jednej strony i zardzewiałą, którą pozostawili po sobie drogowcy. W pobliskim lesie zebrali drewno, wsadzili do beczki i podpalili. Zrobiło się zimno, więc mundurowi zebrali się przy ogniu i patrzyli na sypiące deszczem iskier płomienie, rozcierając ręce i paląc tanie papierosy Star bez filtra, o których mój ojciec mówił, że smakują jak wielbłądzie łajno. Dym z ogniska gryzł mnie w oczy, ale im najwyraźniej w ogóle nie przeszkadzał. Większość policjantów znałem z imienia, ale tylko z imienia, tak właśnie się do nich zwracano. Sierżant-detektyw Solomon był moim przyjacielem. Pracował w Wydziale Specjalnym policji, więc w odróżnieniu od reszty, nie chodził w mundurze. W grubym trenczu i nasuniętej nisko na czoło zielonej kominiarce wyglądał jak wielkolud.

Ktoś przyniósł duże pęto boerewors[6] i Solomon piekł je nad ogniem. Dokoła krążył termos ze słodką herbatą, którą policjanci nalewali sobie do poobijanych emaliowanych kubków. Gdy kiełbasa się upiekła, przysiadłem z Solomonem na pobielonym murku nad przepustem irygacyjnym. Jedliśmy w milczeniu, czekając na świt. Nikt nie spał. Matka ciągle chciała mnie kłaść na tylnym siedzeniu w austinie, ale ja w ogóle nie czułem zmęczenia.

W Afryce bardzo szybko robi się jasno. Jest noc, a po chwili, gdy ziemia obróci się odrobinę, nagle mamy poranek. A poranek jest pozbawiony pamięci. Ten był pogodny i słoneczny, jak gdyby tej nocy nie stało się nic złego.

Odgłosy usłyszeliśmy, na długo zanim cokolwiek było widać. Głuche buczenie narastało powoli. Wszyscy wpatrywali się w niebo i w końcu nad doliną Biriwiri pojawiły się dwa warkoczące duże, szare samoloty. To były dakoty, zwane czasem DC-3. Rozpoznałem je, bo w moim pokoju wisiał pod sufitem model dakoty marki Airfix. Miałem modele wszystkich maszyn latających w Królewskich Rodezyjskich Siłach Powietrznych: hawkera huntera, vampire’a, canberry i francuskiego śmigłowca alouette.

Szare kadłuby nadlatujących samolotów srebrzyły się jasno w promieniach słońca i raziły oczy, kiedy się w nie wpatrywało. Maszyny dwa razy wolno zatoczyły koło, po czym zaczęli z nich wyskakiwać żołnierze, jeden za drugim, w sumie kilkudziesięciu. Utworzyli długi szereg i po chwili całe niebo upstrzyły białe, nadymające się spadochrony z kołyszącymi się pod nimi ludźmi. Nie mogłem oderwać wzroku od tego niesamowitego obrazu. Zdaje się, że nawet na opanowanym zwykle sierżancie Solomonie z Wydziału Specjalnego ten widok robił spore wrażenie.

Skoczkowie wylądowali na zboczach poniżej nas, więc widzieliśmy, jak zwijają spadochrony i pakują je do plecaków. W kilka minut sformowali długą tyralierę, którą ruszyli w dolinę, żeby złapać Bandę Krokodyla.

Willie, szef bandy, został przeszkolony w Moskwie, jak powiedziała potem policja, i nie sposób go było namierzyć. Należał do plemienia Ndau, pochodził z naszych stron. Okazało się również, że Williego Ndanganę, bo takie było jego pełne imię, łączyło „braterstwo krwi” z Knightym, naszym chłopcem zajmującym się kuchnią. W tamtych czasach na afrykańskich mężczyzn mówiliśmy „chłopcy”. Naszymi kucharzami czy ogrodnikami, niezależnie od tego, ile mieli lat, byli chłopcy. A afrykańskie nianie nazywaliśmy dziewczynami.

„Bracia krwi” z nacięć na rękach albo twarzach utaczali krew, by ją zmieszać. Następnie odbywała się skromna ceremonia i takich braci zaczynało łączyć coś w rodzaju pokrewieństwa. (Mieszkający w dolnej części naszej osady Jeremy Watson, mimo że był ode mnie starszy, zgodził się zostać moim bratem krwi, i po nacięciu scyzorykiem do dziś pozostała mi blizna).

Policjanci zadzwonili do ojca, żeby mu powiedzieć, że Knighty ma powiązania z Williem i Bandą Krokodyla. Chcieli aresztować naszego kucharza i przesłuchać go na posterunku, ale tata na to się nie zgodził. Przecież Knighty gotował u nas od lat i chociaż czasami miewał humory, na pewno nie był terrorystą.

Kiedyś, gdy go spytałem o jego imię, rozzłościł się dosyć mocno. Właśnie nauczyłem się czytać i wyczuł, że jestem z tego powodu napuszony. Chciałem, żeby mi powiedział, jak się pisze Knighty. Czy jak nighty, kiedy życzymy komuś dobrej nocy, czy może jak nightie – koszula nocna, którą matka i Jain zakładają do łóżka, czy też Knighty – od knights, rycerzy chodzących w zbroi. Nigdy się tego nie dowiedziałem. Syknął wtedy na mnie tylko „tssk”, kładąc język na podniebieniu, co u Ndau jest jednym ze sposobów okazywania irytacji, i zniknął w pomieszczeniach dla służby.

Pewnie pomyślał sobie, że z niego żartuję, bo nie umie czytać ani pisać, i dlatego się rozzłościł. Kiedy na koniec miesiąca mój tata mu płacił, Knighty zawsze kwitował to w księdze rozchodów i przychodów po prostu niewprawnym krzyżykiem.

Nie da się jednak ukryć, że Knighty rzeczywiście wyglądał bardzo groźnie. Na obu policzkach miał po kilka wielkich, ciemnofioletowych blizn, które były oznakami plemiennymi i przypominały kocie wąsiska. Strasznie mu zazdrościłem tego srogiego wyglądu i błagałem go, żeby mi zrobił plemienne nacięcia, ale odpowiadał, że muszę poczekać, aż dorosnę.

Kilka dni po morderstwie na rozmowę z Knightym przyjechali do nas ludzie z Wydziału Specjalnego. Chociaż nie było z nimi sierżanta Solomona, dwaj funkcjonariusze, Afrykanin i Europejczyk, jechali do naszego domu z samego Umtali. Mimo że nie pozwolono mi być przy tej rozmowie, później spytałem o nią Knighty’ego. Policjanci chcieli się dowiedzieć, kiedy po raz ostatni widział Williego i z kim się przyjaźni. Przesłuchiwali go ponad godzinę. Knighty chyba się zirytował. Powiedział im, że prawie się z Williem nie znają. Dorastali razem w Chikakwa, w rezerwacie plemiennym Muwushu, ale późnej właściwie się nie widywali. Willie poszedł do szkoły misyjnej. Knighty do szkoły nie chodził.

Willie, jak się okazało, pracował kiedyś pod innym imieniem u mojego ojca jako pracownik socjalny w posiadłościach należących do Rhodesian Wattle Company. Wszyscy robotnicy nazywali go lo teacher ka lo football, co w języku lapalapa znaczy „instruktor futbolu” – bo trenowanie zakładowej drużyny piłki nożnej było najważniejszym obowiązkiem pracownika socjalnego.

Ludzie z Wydziału Specjalnego przekazali mojemu ojcu list gończy, w którym za Williego policja oferowała nagrodę. Dokument wydrukowano na czerwono tłustym pismem. Ojciec wyjaśnił mi, że normalnie okólniki drukuje się na czarno, ale ten był bardzo pilny. Rozesłano go do wszystkich posterunków i do wszystkich dowódców policji w rezerwatach. Po przeczytaniu podał mi ten list. Zamierzałem po kolacji odczytać go całej służbie, ale gdy zabrałem się do przygotowań, jego lektura okazała się dla mnie za trudna.

Gdy posprzątano ze stołu, poszedłem za dom w stronę bojlera, przy którym siadywaliśmy z Knightym na drewnianych balach i omawialiśmy ważne sprawy. Nad ogniem, na potężnym ceglanym palenisku grzała się stojąca na podmurówce dwustulitrowa beczka. Ciepłej wody z niej używaliśmy do kąpieli. Ogień podsycało się, pchając głębiej długie akacjowe polana, a żeby go stłumić, odsuwało się je na bok.

Przy ogniu umościły się psy, a Knighty, Albert i Violet przynieśli ze sobą śpiące niemowlęta. Pokazałem im kartkę z wiadomością o nagrodzie, a oni przypatrywali się jej badawczo, obracając ją w dłoniach, po czym, gdy już przekonali się, że list jest autentyczny, podali mi go z powrotem. Przekazałem go Violet, bo ona była wśród nas najlepsza z czytania. Przy migoczącym ogniu z pewną trudnością i nie bez potknięć zaczęła czytać na głos.

4 lipca 1964 roku około godziny szóstej trzydzieści wieczorem na dziewiętnastej mili[7] od Melsetter na drodze do Umtali zamordowany został Petrus Johannes Andries Oberholzer. Zgon nastąpił wskutek uderzeń kamieniami i pchnięcia nożem. Zaatakowano go, gdy próbował usunąć przeszkodę uniemożliwiającą przejazd. W związku z tym wydarzeniem policja pilnie poszukuje przedstawionego poniżej Afrykanina.

Violet uniosła fotografię, żebyśmy wszyscy mogli ją zobaczyć. Było to zdjęcie czarnego, poważnie wyglądającego mężczyzny w filcowym kapeluszu. Nosił okulary w okrągłych, drucianych oprawkach, chustkę pod szyją, grubą, tweedową marynarkę i patrzył wprost w obiektyw ciemnymi, szeroko rozstawionymi oczyma.

William, alias Mutandani, alias Hlebeni (może też używać nazwiska Lovemore), 20910 Chipinga.

Taki numer miała jego situpa, czyli dowód osobisty. Dokument ten musieli mieć tylko Afrykanie, od nas go nie wymagano. Niżej podano jego rysopis:

Plemię: Ndau, wódz: Musikavanhu, kraal: Mukondo, ojciec: Hlebeni, wzrost: pięć stóp i siedem do dziewięciu cali[8]; wiek: dwadzieścia pięć do dwudziestu ośmiu lat; postura: szczupła lub przeciętna; skóra brązowa; nos płaski; wargi grube, szerokie; uszy przekłute, może mieć krótką brodę. Może nosić szkła optyczne w ozdobnej oprawce na górze i bez oprawki na dole…

Ostatnio widziany w następującym ubraniu: szare/niebieskie spodnie, zielony sweter, biała koszula, kurtka ¾ z czarnej skóry z zepsutym suwakiem; buty z brązowego zamszu, z twardym noskiem w szpic.

Dalej było trochę informacji o jego żonie Gladys oraz napisano, że William niedawno wrócił z Rodezji Północnej, gdzie pracował jako stolarz.

William ma brata imieniem Dumisani – afrykańskiego posterunkowego policji, pełniącego służbę w centrum Salisbury, który od wtorku 7 lipca 1964 roku z nieznanych powodów nie stawia się w miejscu pracy. […] Ma on około dwudziestu dwóch lat, mierzy sześć stóp[9], waży około stu dziewięćdziesięciu funtów[10] i może mieć przy sobie gitarę, na której umie grać.

Violet oddała mi list, po czym przez chwilę siedzieliśmy w milczeniu, słuchając ochrypłego skrzekotu żab w potoku i szumu akacjowych drzew na plantacji, która zaczynała się za ogrodem.

– Nigdy nie widziałem policjanta grającego na gitarze – powiedziałem. – Ciekawe, jakie melodie gra taki policjant?

Chyba nikt tego nie wiedział. Albert wstał razem z Violet i pomógł jej zanieść śpiące dzieci do pomieszczeń dla służby w głębi ogrodu.

Knighty palił papierosa, więc zostałem z nim i czekałem, aż go skończy. Zawsze wypalał je do samego końca, trzymając koniuszek papieru między paznokciami kciuka i palca wskazującego.

– Ciekaw jestem, gdzie teraz podziewa się Willie? – powiedział, wydmuchując nosem dwie smużki dymu.

– Policja uważa, że uciekł do Mozambiku – odparłem.

Knighty wrzucił niedopałek do ognia, wstaliśmy z kłód, odsunęliśmy je od paleniska i powiedzieliśmy sobie a mangwana – do jutra. Po naszym odejściu psy ułożyły się do snu w ciepłym popiele.

Nabożeństwo żałobne za ooma Pieta odbyło się w holenderskim kościele reformowanym w Umtali. Mój ojciec pojechał tam wcześniej, żeby pomóc w sprawach organizacyjnych. Pozwolono mi się z nim zabrać i do auta wzięliśmy też jednego z małych Oberholzerów. Ponieważ wyprawialiśmy się na pogrzeb jego ojca, mój ojciec posadził go z przodu, a ja, utyskując, musiałem siedzieć z tyłu. Chłopak miał jakieś osiem lat, nosił tenisówki marki Bata, długie szorty khaki, białą koszulę i pierwszy w życiu krawat, krótki i szeroki. Miętosił go i skubał, aż materiał kompletnie się wygniótł i zawilgocił. Dzieciak nie płakał i prawie całą drogę siedział cicho, wyglądając ponuro przez okno, do którego ledwo sięgał głową. Na obrzeżach Chipingi przejechaliśmy przez tłoczną afrykańską dzielnicę, township, z tłumami czarnych czekających na autobusy, kupujących na targu i krążących zakurzonymi ulicami. Mały Oberholzer odwrócił się od szyby i po raz pierwszy odezwał się do mojego ojca:

– Wie pan, że mój wujek zastrzelił kiedyś kaffira[11]? Ale nic mu za to nie zrobili, bo miał pozwolenie na broń.

Potem znowu zatopił się w swoich myślach i milczał do końca podróży.

W ciągu paru tygodni po morderstwie Oberholzera udało się złapać kilku ludzi z Bandy Krokodyla. Ale tylko tych „przeszkolonych na miejscu”, uchodzących za mało ważnych. Jeden został schwytany już następnego dnia. Miał szpotawą stopę, którą ciągnął po ziemi, utykając, więc żołnierze namierzyli go łatwo. Inny przekroczył granicę z Mozambikiem, ale tam aresztowała go policja i sprowadziła z powrotem na rodezyjską stronę. Ojciec powiedział, że doniesienie o zatrzymaniu zostało „podrasowane”, bo podano w nim, że człowiek ten został złapany jeszcze na naszym terytorium.

Matka musiała stawiać się przed sądem w Umtali na procesach członków bandy, zeznawać o „przebiegu wypadków”, o tym, w jaki sposób zamordowano ooma Pieta, i przedstawiać dokumentację dotyczącą jego śmierci. Jeździła tam wiele razy i czasem zabierała mnie ze sobą.

Budynek sądu znajdował się przy samej Main Street, w centrum miasta. Duży, kwadratowy, kryty czerwoną dachówką, miał wysokie, łukowe okna z zielonymi żaluzjami. Naprzeciwko był hotel Cecil, więc europejscy świadkowie mogli tam sobie wygodnie odsapnąć na werandzie, usiąść na trzcinowych fotelach i przy herbacie czekać, aż urzędnik sądowy wezwie ich stamtąd do składania zeznań.

Gdy ostatni raz byłem w sądzie, na sali wywiązał się wielki spór o to, w jakim wieku jest jeden z ludzi Krokodyla. Matka wyjaśniła mi, że jeśli nie ma ukończonych osiemnastu lat, nie będzie można go powiesić, ale jeśli jest starszy, to grozi mu stryczek. Jak większość Afrykanów nie miał świadectwa urodzenia i nie znał tej daty.

W charakterze świadka powołano jego matkę, bardzo chudą kobietę w długiej bawełnianej sukience w drukowane wzory i chustce na głowie. Powoli, ze spuszczonym wzrokiem szła przejściem między ławami obitymi skórą, po czym wspięła się na schodki i stanęła na miejscu dla świadka. Była to wąska przestrzeń za drewnianą barierą.

Oskarżyciel, Hindus, spytał ją, kiedy urodził się jej syn.

Mówiła cicho w języku szona, a tłumacz to przekładał.

– Mój syn to bardzo dobry chłopak. Zawsze przysyła pieniądze do domu. Nigdy nikogo nie skrzywdził. On…

– Tak, tak – sędzia przerwał jej niecierpliwie. – Proszę nie robić dygresji i odpowiedzieć na pytanie. Kiedy dokładnie urodził się pani syn?

Kobieta przeprosiła i znów zaczęła mówić.

– Wysoki Sądzie – zaczął tłumacz, chociaż ona wcale tak nie powiedziała, tylko nazwała sędziego mambo, co w szona znaczy „pan”.

– Urodziłam go w roku, w którym była straszna susza i umarł wódz Ngorima. To było dwa lata po rebelii Gemini.

Sędzia, biały, w siwej, przypudrowanej peruce i w czerwonej todze, wyglądał na zdezorientowanego.

– Zechce pani wyjaśnić sądowi, co to takiego ta rebelia Gemini?

– To była wielka zamorska wojna białych ludzi.

– Moja klientka, jak sądzę, mówiąc „rebelia Gemini”, ma na myśli drugą wojnę światową, Wysoki Sądzie, którą nazywa rebelią germańską, nieco przekręcając przymiotnik – powiedział adwokat.

Po matce zeznawali kolejno: nauczyciel ze szkoły, asystent komisarza okręgowego, wiejska pielęgniarka, paru krewnych, i każdy z nich mówił co innego. Nie wiadomo, komu należało wierzyć, ale z ich zeznań wynikało, że oskarżony ma od piętnastu do dwudziestu trzech lat.

Spojrzałem na niego. Siedział na drewnianej ławce, z rękami skutymi z przodu kajdankami. Nie sprawiał wrażenia szczególnie zaniepokojonego, wystraszonego czy choćby żywiej tym wszystkim zainteresowanego. Gdy sąd próbował podjąć decyzję, czy go zabić, czy nie, zaczął dłubać w nosie. W dużym skupieniu pakował sobie bardzo głęboko do dziurki lewy palec wskazujący. A ponieważ miał ręce skute kajdankami, prawą dłoń też unosił do twarzy.

Według mnie wyglądał dość młodo, na jakieś piętnaście lat. Zastanawiałem się, jak bym się czuł na jego miejscu.

Kilka dni później sędzia uznał, że jego wiek budzi zbyt duże wątpliwości, by go powiesić, i dlatego skazał go na dożywocie. Ale dwóch innych członków bandy dostało wyrok śmierci. Królowa Anglii przysłała list, w którym kazała darować im życie. Ale my już wtedy byliśmy zbuntowaną kolonią i nie słuchaliśmy królowej. Tak więc ci dwaj zostali powieszeni.

Williego Ndangany, szefa tej siatki, nie udało się złapać. Siedemnaście lat później, gdy po uzyskaniu niepodległości w nowym Zimbabwe władzę objęli czarni, wrócił do kraju jako bohater wojenny. Pani Oberholzer już dawno wyemigrowała z dziećmi do RPA. Willie został wiceministrem do spraw paramilitarnych w pierwszym czarnym rządzie. Pamiętam jego artykuł w „Heraldzie”, w którym napisał, że tego ranka, gdy w dolinie Biriwiri szukali go komandosi z jednostki specjalnej SAS[12], schował się w przepuście. Tym przepuście, na którym przysiedliśmy z sierżantem Solomonem, żeby zjeść kiełbasę i napić się słodkiej herbaty. Tym, na którym majtałem nogami.

Od czasu do czasu widywałem Williego w telewizji, jak przecina wstęgę albo odsłania kurtynę na uroczystości otwarcia jakiejś instytucji rządowej czy uczestniczy w sesji inauguracyjnej parlamentu. I raz zobaczyłem go na żywo. Siedział na tylnym siedzeniu czarnego rządowego mercedesa, który na Tongogara Avenue w centrum Harare zatrzymał się obok mnie na czerwonym świetle.

Na jego widok zawsze przypominała mi się kościana rękojeść myśliwskiego noża stercząca z piersi ooma Pieta.

Rozdział drugi

Przed morderstwem ooma Pieta żyłem w granicach domowego świata w Silverstream. Codziennie wczesnym rankiem oboje rodzice z niego znikali – matka do afrykańskich przychodni i wiejskich szpitalików, ojciec, by nadzorować pracę w fabryce albo objeżdżać ogromne plantacje, których krańce dzieliły setki kilometrów. Dlatego oboje zdawali mi się dość dalecy. Ojciec był wysoki, miał szeroką, mocno wysklepioną klatkę piersiową i wspaniałe, krzaczaste wąsy. Chłopcy za jego plecami nazywali go mandebvu, co w szona znaczy „wąsacz”. Na mnie, ponieważ byłem jego synem, czasem mówili piccanini mandebvu. Ojca chyba lubili, bo traktował ich dobrze i w odróżnieniu od innych szefów rzadko krzyczał. Nosił okulary w szylkretowych oprawkach, a ciemne włosy zaczesywał do tyłu. Próbował je w tajemnicy przygładzać pomadą, którą znalazłem w łazienkowej szafce.

Ojciec zawsze chodził w bluzie, szortach safari, długich skarpetach i veldskoens – traperkach. Był opalony jak farmer: miał ogorzałą twarz, zbrązowiały od słońca serek przy kołnierzu bluzy pod szyją, brązowe przedramiona i nogi na odcinku pomiędzy mankietem szortów i skarpetami. Poza tymi miejscami jego skóra była mlecznego koloru i kojarzyła mi się z roślinami doświadczalnymi, które trzymaliśmy w szkolnej ciemni, żeby przekonać się naocznie, że bez słońca nie mogą urosnąć.

Mój ojciec miał trochę bzika na punkcie bluz safari, szytych na miarę u krawca w Umtali według wzoru, który tata szkicował na pudełku papierosów. Kieszenie na piersiach musiały mieć dokładnie wymierzone przegródki na pudełko papierosów Gold Leaf, suwak logarytmiczny, mały kalendarzyk z notatnikiem, dwa długopisy i automatyczny ołówek z grafitem 2HB. Używał tylko takiego. Czasami, przed wyjściem rano do pracy, pozwalał mi załadować swoje kieszenie. Wyobrażałem sobie, że zbroję samolot bojowy w baterię pocisków.

Matka miała długie, rude włosy, tak długie, że mogła na nich siadać. Co wieczór po kąpieli sadowiła się przed toaletką i szczotką ze szczeciny czesała je tak energicznie, że elektryzowały się i zaczynały trzaskać. Potem w jasną skórę twarzy wklepywała krem nawilżający. Rano, po herbacie, chowała włosy: czesała je w ciasny kok i przykrywała go siateczką, którą przypinała garścią szpilek. Następnie zakładała swoje „praktyczne” buty, biały fartuch i wychodziła.

Całe dnie spędzałem z psami i służbą. Z kucharzem Knightym, rzecz jasna, i z nianią Violet, która była jego drugą, młodszą żoną. Był jeszcze z nami pochodzący z Mozambiku Albert, „chłopiec”, który zajmował się ogrodem. Nie znam ich nazwisk. Dla nas w tamtych czasach Afrykanie nie mieli nazwisk. Znaliśmy tylko ich imiona nadane na chrzcie, nierzadko dość dziwaczne.

Starsi Afrykanie, których rodzice nie mówili po angielsku, jako imię dostawali często jakieś przypadkowe angielskie słowo. Wierzyli, że imię w języku białego człowieka zapewni im jego moc. Wybór był ograniczony do słów, jakie mieli okazję usłyszeć ich rodzice. Ludzie często więc nosili takie imiona, jak Tickie (Zegar), Sixpence (Sześciopensówka), Cigarette (Papieros) albo Matches (Zapałki). W następnym pokoleniu Afrykanów pod wpływem chrześcijańskich misjonarzy rozpowszechniły się imiona starotestamentowe, na przykład Jeremiasz, Ezekiel, Izajasz, Zephaniah. Dziewczynki nazywano często od nastroju, jaki po ich narodzinach miała matka – Joy (Radość), Happiness (Szczęście), Delight (Zachwyt). O ile mi wiadomo, żadna dziewczynka nie nazywała się Rozczarowanie, Męka czy Niedola. Wreszcie czarni zaczęli dostawać imiona popularne wśród europejskich osadników. Zwykle zachowywali i pamiętali także swoje imiona afrykańskie, ale ich nie używali, a moda, żeby do nich wracać, przyszła po wojnie domowej, po nowej chimurendze.

Imiona często przekręcali półanalfabeci zatrudnieni w okręgowym urzędzie do spraw rdzennych mieszkańców, gdzie trzeba było rejestrować nowo narodzone dzieci. Matce pomagała sanitariuszka Cloud (Chmura), która miała się nazywać Claude, ale urzędnik zrobił literówkę. A nasza Violet miała w papierach imię Vylit.

Matka powiedziała mi później, że oddanie Violet wyłącznie do mojej dyspozycji przyniosło taki sam skutek, jak podarowanie nastolatkowi własnego samochodu: zapewniało mi mobilność. Tak więc kiedy tylko chcieliśmy, wędrowaliśmy po całej okolicy, chodziliśmy na herbatę do jej przyjaciółek, pomagaliśmy przy żniwach lub myszkowaliśmy na targu. Violet nosiła strój służącej – kwiecistą sukienkę z białym fartuszkiem i wykrochmalony czepek w stylu pielęgniarki, przypięty do ciasno zaplecionych włosów. Kiedy byłem mały, nosiła mnie na modłę afrykańską na swoich szerokich plecach w tobołku z cienkiego, szarego koca. Jej zapach pamiętam do dziś. Był kojący, przypominał piżmo, a dymne wonie palonego drewna mieszały się w nim z zapachem mydła Lifebuoy. Nawet gdy miałem już cztery czy pięć lat, wciąż nosiła mnie w ten sposób na dalsze wyprawy do sklepu albo do wsi; niczym kangur, który ma torbę nie z przodu, lecz z tyłu.

Któregoś dnia Violet wstąpiła do apostolików, czyli została wyznawczynią Afrykańskiego Kościoła Apostolskiego. Ponieważ apostolicy nie pili alkoholu, ceniono ich jako robotników. Warto nadmienić, że taką opinię mieli też u nas Malawijczycy, którzy większość swoich zarobków woleli wysyłać do domu, niż marnotrawić na piwo, hazard i kobiety. Po wyglądzie trudno było stwierdzić, czy kobieta należy do apostolików. Dlatego moi rodzice nie wiedzieli, że Violet do nich przystąpiła. Za to mężczyzn będących członkami tego Kościoła łatwo było rozpoznać – golili głowy, nosili długie brody i chodzili z długimi, drewnianymi kosturami.

Rzecz jasna, ja o nawróceniu Violet wiedziałem od samego początku. Pewnego niedzielnego ranka zarzuciła mnie w płachcie na plecy i ruszyła ze wzgórza, mijając fabrykę i sklep, po czym z głównej drogi skręciła na ścieżkę, którą obeszła afrykańską osadę. Potem po balu przerzuconym nad rzeką Silverstream przeprawiliśmy się na drugą stronę. Rzeka pod nami, wbrew swojej nazwie (Srebrny Potok), była głęboka i rwąca. Przystanęliśmy na brzegu, Violet zdjęła buty, przeżegnała się zamaszyście, po czym z rękami rozpostartymi dla równowagi, jak człowiek balansujący na linie, weszła na kładkę i przemierzyła ją szybkim truchtem. Sztuczka polegała na tym, żeby nie patrzeć w dół i nie przystawać po drodze. Lepiej też było, żebym się jej nie wiercił w płachcie i nie zapuszczał z niej niespodziewanie żurawia na boki. Po szczęśliwym przejściu na drugi brzeg Violet jeszcze raz robiła znak krzyża, zakładała buty i ruszała na polanę, gdzie zbierali się apostolicy.

Siadaliśmy wszyscy w szerokim kręgu, a w środku stał łysy, długobrody mężczyzna. Trzymał laskę zwieńczoną krzyżem i czytał w szona ustępy ze sfatygowanego egzemplarza Starego Testamentu. Po każdym zdaniu robił przerwę, my zaś wołaliśmy chórem ehe! oraz ndizvozvo!, czyli „tak” i „zaprawdę”. Potem inny starszy brat zaczynał uderzać w dundun i całe zgromadzenie śpiewało hymn.

W końcu przy akompaniamencie bębna wszyscy tańczyliśmy w kole. Na plecach Violet podskakiwałem do góry i opadałem w dół, co było wielką frajdą i nazywało się „duncing”. Sforsowani wygibasami i spoceni ruszaliśmy w drogę powrotną, znów przechodziliśmy nad rzeką, z mozołem pięliśmy się pod górę do domu, by nie spóźnić się na lunch. Powtarzaliśmy tę wyprawę co niedziela.

My, apostolicy, w ciągu paru lat umocniliśmy się i nasze szeregi się powiększyły. Tradycyjnymi metodami postawiliśmy ogromny szałas. Pracowaliśmy tylko w niedzielę – nie musieliśmy przestrzegać świątecznego odpoczynku, bo działaliśmy na chwałę bożą – a mimo to w niecałe dwa miesiące skończyliśmy dzieło.

Najpierw oczyściliśmy dużą połać ziemi i skopaliśmy ją motykami. Potem otoczyliśmy ją głębokim na ponad pół metra rowem. Umieściliśmy tam na planie okręgu podarowane nam przez fabrykę akacjowe belki, które stanowiły odrzut z produkcji. W ten sposób powstały ściany. Umocniliśmy je, zalepiając otwory gliną. Następnie czekało nas najtrudniejsze zadanie. Z cieńszych belek zbudowaliśmy duży stożkowaty szkielet, w który wpletliśmy kratownice z gałęzi powiązanych korą. W pamiętną niedzielę osadziliśmy nasz dach na szczycie konstrukcji.

W międzyczasie kosiliśmy rosnącą na wzgórzu wysoką trawę słoniową i zżętą suszyliśmy na słońcu. Nawet ja dostałem mały, stępiony sierp i mój urobek, chociaż dość mizerny, został przyjęty przez głównego strzecharza z kurtuazyjną podzięką. Powiązaliśmy trawę w snopki i przytwierdziliśmy je do szkieletu warstwami od dołu do góry, kładąc w ten sposób strzechę. Nabierająca wreszcie kształtów budowla wyglądała wspaniale, większej chaty chyba nikt nigdy nie widział.

Po skończeniu strzechy członkowie kongregacji mieli przynieść w koszach plecionych z trawy świeże krowie łajno, żeby zrobić z niego klepisko. Ponieważ my nie mieliśmy w domu krowy, dostarczyliśmy w koszu odchody osłów. Po zmieszaniu łajna z piachem oraz wodą powstała maź przypominająca cement, której grubą warstwę rozsmarowaliśmy na ziemi. Kiedy zastygła i wyschła, była tak twarda jak terakota.

Gdy już mieliśmy prawdziwy kościół, trzeba było zadbać o odpowiednie szaty. Jeden ze starszych, niejaki Izaak, który w dzień powszedni był chłopcem sprawującym pieczę nad stadami w posiadłości Erazma, wrócił niedawno z Umtali i powiedział, że tamtejsi apostolicy noszą strój zwany przez nich gammont. Składał się on z czerwonej sukni do ziemi i nakładanego na nią krótkiego białego kitla z kwadratowym wycięciem pod szyją, trochę przypominającego komżę ministranta. Izaak obstalował sobie taką szatę i po nabożeństwie wszyscy go obstąpili, żeby ją podziwiać, dotykając lamówek i fałd oraz deliberując ogólnie nad krojem. Wkrótce już wszyscy mężczyźni mieli takie ubiory. Kobiety zaczęły nosić długie, luźne czerwone sukienki z białym kołnierzem i przykrywać głowy czerwonymi chustami dhuku.

Violet też miała ten należyty strój, ale chowała go w plastikowej torbie i dopiero w pobliżu kościoła wyjmowała i rozwijała, po czym przebierała się schowana za głazem nad rzeką. Po nabożeństwie znowu zakładała ubranie służącej. Z jakichś powodów uznała, że moi rodzice nie mieliby dla apostolików zrozumienia.

– Pamiętaj, ani madam, ani baas[13] nie mogą się dowiedzieć, gdzie chodzimy w niedziele – powiedziała. – Masz im o tym nie mówić. Rozumiesz?

Musiałem wyglądać trochę niewyraźnie, bo uklękła, wzięła mnie za ręce i popatrzyła mi w oczy.

– Niech to będzie nasza mała tajemnica – oznajmiła. – Nasza wspólna, tylko twoja i moja.

Uwielbiałem sekrety, więc chętnie na to przystałem.

Ale po paru tygodniach zacząłem się upominać o gammont. Nie odpowiadało mi, że w niedzielę nie biorę udziału w potajemnych przebierankach nad rzeką. Gdy poprosiłem Violet o strój, spojrzała z przestrachem.

– Gammont jest tylko dla dorosłych – przekonywała mnie. – A poza tym jak byśmy go ukryli?

Byłem bardzo zawiedziony, ale w końcu pogodziłem się z jej racjami.

Minęły dwie niedziele. A potem, w poniedziałek, tuż przed przerwą obiadową Violet zaprowadziła mnie do sklepu.

Nasz sklep był jaskinią skarbów. Kiedy wchodziło się tam z jasności na dworze, w pierwszej chwili, zanim oczy nie przyzwyczaiły się do panującego wewnątrz mroku, nic nie było widać. Potem powoli zaczynały się wyłaniać jaskrawe bele materiału na półkach przy ścianie, a niżej rzędy puszek, tanie płócienne buty, emaliowane talerze i miski, kostki niebieskiego mydła do prania i butelki oleju spożywczego. Pod sufitem wisiały rowerowe koła i dętki, narzędzia rolnicze, kociołki i garnki. W pomieszczeniu w głębi stały duże worki z kaszą kukurydzianą mealie, mąką, cukrem i mlekiem w proszku.

Kerozynowa lodówka pękała od lodów Penny Cool i Lyons Maid, butelek coca-coli i oranżady waniliowej. Na jej pokrywie przyczepiono odręcznie napisany apel: „NAJPIERW zdecyduj, czego chcesz, i DOPIERO WTEDY otwórz lodówkę. Obowiązkowo”. Ale nikt się tym nie przejmował i szukając ulubionych smaków, grzebaliśmy w niej godzinami.

Na drewnianym kontuarze stała szklana gablota ze słodyczami: różnokolorowymi ciągutkami owocowymi, żelkami, gumą balonową do żucia, dropsami i małymi nugatami o smaku bananowym w kształcie człowieczka. Ale największym rarytasem były słodkie papieroski – białe cukierkowe tutki z jaskrawym czerwonym czubkiem, ułożone w paczuszkach jak prawdziwe papierosy. Ja „paliłem” cztery sztuki dziennie.

Sklepikarz Joseph pozwalał mi zastanawiać się nad wyborem tak długo, jak chciałem. Tymczasem obsługiwał innych, sprzedając im papierosy Star na sztuki i połówki chleba. Klienci wysupływali drobniaki z zawiniątek zrobionych z chustek do nosa i odliczali je dokładnie na kontuarze, a Joseph z baletowym rozmachem otwierał ogromną, dzwoniącą kasę.

Na ścianie za jego plecami wisiał wielki plakat z dwiema rozpromienionymi Afrykankami. Napis na dole mówił: „Krem Ambi rozjaśni Ci cerę i sprawi, że będziesz piękniejsza”. Kobiety z plakatu miały jasnokarmelowe twarze i otaczał je wianuszek patrzących na nie z zachwytem czarnych mężczyzn w smokingach.

Tego dnia zdążyliśmy z Violet w ostatniej chwili, bo krawiec zwany Panem Szkiełko, który zwykle siedział na zapleczu przy starej maszynie do szycia z pedałem, właśnie zamykał drzwi przeciwwłamaniowe. Jego przezwisko brało się stąd, że nosił okulary, co wśród Afrykanów było bardzo rzadkie. Kiedy Pan Szkiełko wspiął się na drabinę i ściągnął z półki dwie bele materiału, czerwoną i białą, domyśliłem się, o co chodzi. Miarką krawiecką zmierzył mi szyję, pas, rękę i nogę. Gdy brał ze mnie miarę, stałem nieruchomo jak posąg, prężąc kończyny jak struny. Potem na przybitym do lady metalowym pręcie mierniczym odmierzył kawałki obydwu materiałów i odciął je z bel.

Następnie Pan Szkiełko zrobił na kartce papieru jakieś wyliczenia.

– Koszt wynosi dziewięć i pół szylinga – oświadczył. – Sześć szylingów za materiał, trzy i pół za robociznę.

Nie zdawałem sobie sprawy, że trzeba będzie za to zapłacić. Miałem tylko szylinga, którego wyjąłem z kieszeni i z wahaniem położyłem na ladzie, ale Violet już odliczała monety ze swojej chusteczki do nosa. Podsunąłem jej mojego szylinga.

– Nie, nie trzeba – powiedziała, dając mi go z powrotem. – Lepiej kup sobie za to coś słodkiego.

– Pojutrze przyjdźcie na przymiarkę – oznajmił Pan Szkiełko.

Z trudem powstrzymywałem swoje podekscytowanie.

Po jednej mierze mój gammont był gotowy. Wyszedł wyjątkowo pięknie, bo kwadratowe wycięcie pod szyją na białym kitlu Pan Szkiełko z własnej inicjatywy ozdobił haftem, a na piersi wyszył mi napis: „Master Peter”.

Wkrótce wszyscy, oprócz nowo nawróconych, których wciąż przybywało, mieli szaty, ale neofici też zwykle w ciągu paru tygodni sprawiali sobie gammont. Jeśli chodzi o nawrócenia, odnosiliśmy znaczne sukcesy, ponieważ przyrządzonemu u nas koktajlowi religijnemu nie sposób było się oprzeć. Tradycyjny afrykański animizm wzbogaciliśmy pewnymi motywami chrześcijańskimi, głównie ze Starego Testamentu.

Izaak, który przewodził naszej starszyźnie, był człowiekiem prostym, bardziej mistrzem ceremonii niż kapłanem, i jak się okazało, urodzonym showmanem. Jego czytania Biblii były krótkie i szybko przechodziliśmy po nich do bębnów i tańca.

Bębniarze gromadzili się pod ścianami ogromnego szałasu – wszyscy mieli tradycyjne bębny o korpusach z wydrążonego pnia drzewa i membranach z krowiej skóry naciągniętych na górze i przymocowanych drewnianymi kołeczkami. Największe, olbrzymie, o brzmieniu basowym były tak wysokie, że grało się na nich na stojąco. Ja akompaniowałem na małym dundunie, siedząc po turecku. Czasem grała naraz setka bębnów. Podobno dźwięk dochodził na odległą o dobre osiem kilometrów wieżę widokową na górze Spitzkop.

Gdy rytm z wolna nabierał tempa, w towarzyszącym mu tańcu narastała ekstaza. Nie było w nim chwili przerwy, na miejsce wyczerpanych tancerzy wchodzili inni. Ruchy stawały się coraz szybsze, aż wreszcie któryś z tańczących wydawał z siebie przeszywający krzyk. Bębny milkły, ludzie nieruchomieli, po czym się rozstępowali. Ten kto zawył, najczęściej padał po chwili na ziemię w gwałtownych konwulsjach, często z pianą na ustach. I wtedy właśnie nawiedzał go duch.

Gdy duch w niego wstąpił, uspokojony wpadał w trans, wodził błędnym wzrokiem, a jego ciało ogarniał bezwład. Zaczynał mówić nie swoim, kompletnie odmienionym głosem. Czasami przemawiał w zrozumiałym dla ogółu języku szona, niekiedy mówił językami zrozumiałymi jedynie dla starszyzny.

Przemowa miała formę opowieści – zwykle związanej z jakimś mało znanym wydarzeniem ze Starego Testamentu – albo kazania, w którym mówca nawoływał wiernych do przestrzegania w życiu jakichś nakazów. Bywało, że nawiedzonemu zadawano pytania, a on odpowiadał, ale zauważyłem, że takie rozmowy zazwyczaj odbywały się w innych językach, a więc ci z naszej kongregacji, którzy ich nie znali, korzystali z pośrednictwa kogoś ze starszych, służącego za tłumacza.

Człowiek w transie stawał się wyrazicielem nawiedzającego go ducha, jego medium, a więc kluczową figurą w afrykańskim animizmie. Medium, przestawszy być sobą, stawało się czyimś reprezentantem, najczęściej jakiejś postaci biblijnej, któregoś z proroków bądź apostołów – chociaż nigdy samego Chrystusa. Bywało też, że wstępował w nie duch zmarłego przodka, by z zaświatów podzielić się mądrością i posłużyć radą.

To było niesamowite.

Duchy mogły przemawiać przez każdego – przez mężczyznę, kobietę, nawet przez dziecko. Raz widziałem, jak nawiedzona jedenastoletnia czy dwunastoletnia dziewczynka, normalnie mówiąca wysokim, piskliwym głosem, zwróciła się do nas głębokim barytonem. Wygłosiła niezmiernie szczegółową rozprawę dotyczącą tlącego się konfliktu o ziemię między dwoma miejscowymi plemionami, począwszy od jego genezy z końca XVIII wieku. Jej przemowa była usiana archaicznymi zwrotami w języku chiNdau, które dawno wyszły z codziennego użytku.

Do najbardziej niepokojącego wydarzenia doszło pewnej niedzieli, gdy trochę podrosłem. Przez pół godziny grałem na bębnie, po czym wstałem do tańca. W tych czasach tańczyło się najczęściej wokół stojącego pośrodku pala, wyrzucając wysoko nogi i wybijając rytm na twardym klepisku w zgodnych przytupach tak mocno, że trząsł się cały szałas i drżała strzecha. W środku, koło pala płonęło niewielkie ognisko, bo tego zimowego ranka panował przejmujący chłód, a naszą dolinę spowijała gęsta mgła zwana guti. Tańczyliśmy w szaleńczym tempie, mimo zimna zlani potem.

Pamiętam tylko, że wpatrywałem się w płomienie, czując, jak powoli pochłania mnie ogień.

Kiedy doszedłem do siebie, leżałem pod ścianą z głową na kolanach Violet, która ocierała mi czoło chusteczką. Byłem wycieńczony i wciąż nie mogłem się dobudzić. Mój gammont był jak wyjęty z rzeki, kompletnie mokry. Violet uspokajała mnie półszeptem, wycierając mi głowę i płacząc. Przewodzący kongregacji Izaak i inni członkowie starszyzny stali obok niej i szeptali z przestrachem.

Nie powiedzieli mi, co się stało. Myślałem, że po prostu zemdlałem, ale Violet powiedziała mi w końcu, że zostałem nawiedzony i przez jakieś dziesięć minut przemawiałem w szona. Ale nie chciała mi zdradzić ani tego, kim byłem, ani co mówiłem. Chociaż błagałem ją, straszyłem i namawiałem, milczała jak zaklęta. Nigdy nie widziałem jej tak upartej.

Po tym wydarzeniu przestałem chodzić do kościoła apostolików. Ogarnął mnie nagły lęk. Któregoś dnia po latach matka odnalazła na dnie szafy mój gammont i go wyrzuciła.

Ilekroć spotykałem na drodze czy na plantacjach dawnych współbraci, witali mnie uroczyście, inaczej niż przed tym wydarzeniem, składając ręce i unikając wzrokiem mojego spojrzenia.

Po mojej rejteradzie Kościół Apostolski wciąż przyciągał wiernych i w ciągu kilku lat stał się jednym z największych w południowej Afryce. Przemianował się na Chrześcijański Kościół Syjonu, a jego wyznawcy zaczęli nosić małe zielone wstążeczki przypięte na piersi. Później zobaczyłem, że zastąpiły je zielone plakietki z metalu jako formalna oznaka przynależności do Kościoła. W miastach, większych czy mniejszych, kongregacje zbliżyły się dzisiaj do konwencjonalnego ewangelikalizmu. Ale głębiej na prowincji, tam gdzie przetrwały tradycje kultury lokalnej, prosty Izaak bądź jego duchowi następcy wciąż praktykują dawne rytuały i pozostają w bliskości z tymi, którzy posiedli mądrość – z przodkami.

Knighty, w odróżnieniu od Violet, do apostolików nie przystąpił. Gardził nimi, bo nie pili piwa.

W jego życiu piwo było poważną sprawą. Nie uznawał jednak butelkowanych lagerów, jak castle czy lion, pitych przez białych. Ani też chibuku czy rufaro, mętnych afrykańskich cienkuszy z prosa, sprzedawanych w woskowanych kartonach. Knighty wolał warzyć piwo osobiście. W zaroślach na tyłach ogrodu trzymał dwustulitrową beczkę. Najpierw wsypywał do niej z worka zmielone proso i zalewał je wodą – najlepsza była deszczówka. Dodawał też paczkę drożdży. Później, gdy mieszanka powoli fermentowała, dorzucał jeszcze składniki uszlachetniające: zioła, kwiaty i pozyskiwaną z baobabu pastę zawierającą kwaśny winian potasu.

Czasem Knighty wzbogacał swoją beczkę o inne, mniej konwencjonalne ingrediencje. Stary akumulator samochodowy według niego nadawał piwu smakowitą goryczkę. Małe gryzonie wzmagały głębię smaku. Kucharz z wdzięcznością przyjmował też wszystkie węże, które zabijaliśmy w ogrodzie – najcenniejsze były boomslangi i zielone mamby.

Knighty uchodził we wsi za mistrza piwowarstwa wiernego dawnej, tradycyjnej szkole, więc jak tylko rozniosła się wieść, że uwarzyła się już kolejna beczka jego znakomitego trunku, prawdziwi koneserzy posyłali po zapas swoje żony. Knighty nalewał im piwo z potężnej, oblepionej ziemią beki do dużych czarnych garnków kuchennych. Kobiety wręczały mu w zamian drobniaki, parę kolb kukurydzy albo główkę kapusty. Pomagał im następnie unieść pełen garnek i postawić go na przykrytej zawojem głowie, po czym żony wracały do wsi, gdzie czekali spragnieni mężowie.

Piwo Knighty’ego było chyba nadzwyczajnie mocne, podobno dwa razy mocniejsze niż chibuku. Czasem jednak niezwykłe dodatki wywoływały u jego wielbicieli ostrą niedyspozycję.

Knighty razem z Violet zajmowali połowę pomieszczeń dla służby. Mówili, że to jest ich kaya, czyli mieszkanie. Ale ich prawdziwy dom, ich musha był w rezerwacie. Drugą połowę kaya użytkował Mozambijczyk Albert.

Albert pochodził z przygranicznego kraalu, odległego od nas o cztery dni marszu, do którego można było dotrzeć tylko pieszo. Był łysy, ale zapuścił krótką brodę i w jej zmierzwionych kępkach zawsze tkwiły ziarenka trawy. Nosił długie, workowate szorty, z których wychodziła mu na wierzch złachana koszula khaki. Albert miał krzywe nogi i chodził boso, a podeszwy jego stóp, szerokich jak talerze obiadowe, były zgrubiałe i szorstkie. Lubił żuć drewienka. Sadził długie kroki, więc musiałem biec, żeby za nim nadążyć.

Dbanie o nasz ogród, co było głównym zajęciem Alberta, wymagało dużo pracy, bo w sumie, wliczając w to wybieg dla osłów, miał do obrobienia jakieś dwa hektary ziemi. Wszystkie jarzyny na naszym stole pochodziły z dużego przydomowego warzywniaka. Gdy pod kierunkiem mojego ojca został zbudowany niewielki betonowy basen kąpielowy, Albertowi przybył obowiązek czyszczenia w nim wody. To zadanie kompletnie go jednak przerosło i koniec końców nasz basen został największą wylęgarnią żab w całej prowincji. Pływało się w nim, mając ręce i nogi oplecione długimi, cienkimi sznurami żabiego skrzeku.

Jako że drugim językiem Alberta był portugalski i po angielsku mówił on gorzej niż Violet czy Knighty, szona nauczyłem się przede wszystkim dzięki niemu. Właściwie to Albert mówił w chiNdau, dialekcie szona, którego używa lud Ndau zamieszkujący Gazaland, czyli region przygraniczny leżący częściowo na wschodzie Rodezji, a częściowo już w Mozambiku.

Niewielu Europejczyków umiało mówić w chiNdau czy w innych dialektach szona. Znali go niektórzy księża i nieliczni administratorzy okręgowi. Reszta białych zwracała się do Afrykanów po angielsku, mówiąc bardzo głośno, powoli i zwykle z afrykańskim akcentem. Albo też używali języka pidżynowego, zwanego kitchen kaffir, kuchennym kaffirskim, choć należałoby go określać jako lapalapa.

Kitchen kaffir dla nikogo nie był językiem ojczystym; był hybrydą, mieszanką angielskiego, afrikaans i zulu. Ojciec powiedział mi, że ten język powstał w kopalniach, bo biali nadzorcy musieli się jakoś dogadywać z górnikami pochodzącymi z różnych plemion. I dodał, że czasowniki zostały wzięte z zulu, rzeczowniki z angielskiego, a przekleństwa z afrikaans.

Albert nauczył mnie też przekleństw w chiNdau. Niezbyt się do tego kwapił, ale wierciłem mu dziurę w brzuchu i w końcu się zgodził. A kląć w chiNdau nie umieli nawet księża ani administratorzy okręgowi. Tak więc dowiedziałem się, że mboro to chuj, machende to jaja, a meche – cipa. Gdy wdawałem się w awantury z dzieciakami ze wsi, mogłem im rzucić wiązankę takich bluzgów, że i dorosłych zatykało z wrażenia.

Jedną z trwałych pamiątek, jakie Albert pozostawił po sobie, był domek na drzewie. Z tej śmiałej budowli na tyłach naszego domu rozciągał się widok na czerwoną polną drogę, która prowadziła do domu Viljoena i dalej, ku granicy z Mozambikiem. Albert był głównym twórcą domku, ale ja przez cały czas mu pomagałem.

Na początku kucharz Knighty bezlitośnie szydził z naszego pomysłu. Gdy my z Albertem na górze długimi gwoździami przybijaliśmy deski, on, w usmolonym białym fartuchu, długich białych szortach i z bosymi nogami, siadał po turecku pod drzewem, zapalał papierosa i zaczynał się szarogęsić. Kiedy jednak domek nabrał kształtów, Knighty przestał się natrząsać i zaczął nas ochoczo wspierać. Nie szczędził nam dobrych rad.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

Przypisy

[1] Meneer (afrikaans) – pan. Jeśli nie oznaczono inaczej, przypisy pochodzą od redakcji.

[2] Lekker (afrikaans) – przyjemnie, fajnie.

[3] EMA (ang.) – European Male Adult (przyp. tłum.).

[4] ETA (ang.) – Estimated Time of Arrival (przyp. tłum.).

[5] Słowo z języka szona oznaczające walkę narodowowyzwoleńczą, rewolucję. W Zimbabwe używa się go w kontekście powstań ludności lokalnej przeciw kolonizatorowi brytyjskiemu. Do pierwszej chimurengi doszło w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku. Było to głównie powstanie ludów Ndebele i Szona przeciw Brytyjczykom z British South Africa Company zarządzającym tym obszarem.

[6] Rodzaj kiełbasy.

[7] Trzydziestym kilometrze.

[8] 170–175 cm.

[9] 183 cm.

[10] 86 kg.

[11] Kaffir – czarnuch. Słowo pochodzenia arabskiego, używane na określenie osoby innej wiary, niewierzącej lub poganina. W RPA było stosowane przez wczesnych misjonarzy; obecnie uznawane za obraźliwe.

[12] SAS (ang.) – Special Air Service (przyp. tłum.).

[13] Baas (afrikaans) – tutaj: pan, szef.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel./fax +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

magda.jobko@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2016

Wydanie I