W serii ukazały się:

Christian Ingrao Czarni myśliwi. Brygada Dirlewangera

Christopher R. Browning Pamięć przetrwania. Nazistowski obóz pracy oczami więźniów

Gao Ertai W poszukiwaniu ojczyzny. Wspomnienia z chińskiego obozu pracy

Jael Neeman Byliśmy przyszłością

Božidar Jezernik Naga Wyspa. Gułag Tity

Frank Dikötter Wielki głód. Tragiczne skutki polityki Mao 1958–1962

Huszang Asadi Listy do mojego oprawcy. Miłość, rewolucja i irańskie więzienie

Szimon Peres, David Landau Ben Gurion. Żywot polityczny

Christian Ingrao Wierzyć i niszczyć. Intelektualiści w machinie wojennej SS

Julius Margolin Podróż do krainy zeków

Patrick Montague Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady

Calder Walton Imperium tajemnic. Brytyjski wywiad, zimna wojna i upadek imperium

Piotr Osęka My, ludzie z Marca. Autoportret pokolenia ’68

Wendy Lower Furie Hitlera. Niemki na froncie wschodnim

John Dinges Czas Kondora. Jak Pinochet i jego sojusznicy zasiali terroryzm na trzech kontynentach

Jacques de Saint Victor Niewidoczna siła. Mafia w społeczeństwach demokratycznych

Gary J. Bass Telegram konsula Blooda. Nixon, Kissinger i zapomniane ludobójstwo

Götz Aly Obciążeni. „Eutanazja” w nazistowskich Niemczech

Ben Urwand Kolaboracja. Pakt Hollywoodu z Hitlerem

Gerald Steinacher Zbiegli naziści. Jak hitlerowscy zbrodniarze uciekli przed sprawiedliwością (wyd. 2)

Dennis E. Showalter Pancerz i krew. Bitwa pod Kurskiem

Frederick Taylor Wypędzanie ducha Hitlera. Okupacja i denazyfikacja Niemiec

Następna książka w serii:

Arthur Allen Fantastyczne laboratorium doktora Weigla. Lwowscy uczeni, tyfus i walka z Niemcami

Adam Hochschild

Pogrzebać kajdany

Wizjonerzy i buntownicy w walce o zniesienie niewolnictwa

Przełożył Piotr Tarczyński

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego Bury the Chains: Prophets and Rebels in the Fight to Free an Empire's Slaves

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce: British Library, 649. c .237

Copyright © 2005 by Adam Hochschild

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2016

Copyright © for the Polish translation by Piotr Tarczyński, 2016

Redakcja Marta Höffner

Korekta Gabriela Niemiec / d2d.pl, Monika Pasek / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Małgorzata Poździk / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

ISBN 978-83-8049-249-3

Patricii H. Labalme (1927−2002)

Od autora

Cytując listy, gazety, dokumenty i inne teksty źródłowe, zachowałem oryginalną pisownię i interpunkcję, w tym osiemnastowieczny zwyczaj używania kropek, wielkich liter i kursywy, znacznie swobodniej i częściej, niż robimy to dziś.

Podając w dzisiejszych walutach równowartości cen sprzed dwustu lat, trudno o precyzję, gdyż za pieniądze kupowano wówczas inne rzeczy niż obecnie. Osiemnastowieczny londyńczyk nie mógł kupić komputera, a dzisiejszy nie może kupić biletu na dyliżans do Bath. Na tyle, na ile możemy pozwolić sobie na takie porównania, jeden funt z 1787 roku miał siłę nabywczą około stu czterdziestu funtów dzisiejszych (w chwili publikacji tej książki). Niekiedy odchodzę od tej zasady, ponieważ, po pierwsze, z czasem wartość funta malała, a po drugie, funty używane w brytyjskich Indiach Zachodnich warte były nieco mniej niż funt brytyjski.

Od tłumacza

Cytowane przez autora fragmenty tekstów z drugiej połowy XVIII wieku i pierwszej połowy wieku XIX starałem się oddać za pomocą języka polskiego z tego samego okresu.

W oryginalnych tekstach z tego okresu słowo „Negro”, „Murzyn”, pisane jest małą literą. Jest to wbrew zasadom pisowni angielskiej, zwłaszcza że w osiemnastowiecznym angielskim niekiedy wszystkie rzeczowniki pisano na modłę niemiecką, czyli wielką literą. Pisownia małą literą jest tu więc znacząca i zachowałem ją w przekładzie tekstów źródłowych. W języku angielskim słowo „mulatto”, „Mulat”, jest pisane małą literą, co również zachowano w cytatach.

Wydanie polskie ukazuje się dziesięć lat po wydaniu oryginalnym, dlatego postanowiłem uaktualnić wszystkie podawane przez autora wyliczenia cen, opierając się na zmianie siły nabywczej dolara amerykańskiego i brytyjskiego funta: w tym okresie wartość obu tych walut wzrosła o blisko dwadzieścia procent.

Wstęp

Dwunastu mężczyzn w drukarni

Dziwna rzecz – w mieście, w którym niemal na każdym rogu znajduje się niebiesko-biała ceramiczna tabliczka upamiętniająca ważne wydarzenie albo sławną osobę, to miejsce nie jest oznaczone w żaden sposób. Kiedy wyjdzie się ze stacji londyńskiego metra Bank, przetnie kilka przecznic i skręci w podwórze, można zobaczyć jedynie kilka niskich, nijakich budynków, stary pub, a wreszcie, właśnie w tym miejscu, wysoki budynek ze szkła i stali: 2 George Yard. Po stojących tu niegdyś księgarniach i drukarniach nie został żaden ślad, nic też nie przypomina o owym wiosennym dniu przed ponad dwustu laty, kiedy do budynku weszło kilkunastu mężczyzn – mieli tu zasiąść do spotkania. Było to posępnie wyglądające towarzystwo, większość z nich w czarnych, wysokich kapeluszach. Miasta wznoszą pomniki królom, premierom, generałom, ale nie jakimś zwykłym i niezajmującym żadnych oficjalnych stanowisk obywatelom, którzy pewnego razu zebrali się w drukarni. Jednak to, co rozpoczęli ci obywatele, odbiło się szerokim echem na całym świecie i do dziś odczuwamy tego efekty. Nic dziwnego, że podziwiał ich pierwszy i największy badacz tego, co współcześnie nazywamy społeczeństwem obywatelskim. Alexis de Tocqueville pisał, że ciąg wydarzeń zapoczątkowany przez owo spotkanie w Londynie był „całkowicie bez precedensu. […] Wątpię, by zastanowiwszy się nad historią różnych ludów, znalazło się coś równie wyjątkowego”1.

Aby móc zrozumieć, jak istotne były te początki, musimy wyobrazić sobie świat, w którym przeważająca większość ludzi to więźniowie. Zazwyczaj nie znają innego życia. Nie mogą wybrać, gdzie i jak chcą żyć. Zajmują się siewem, uprawą, zbieraniem większości najważniejszych zbóż globu. Za swoją pracę nie dostają ani grosza. Często pracują dwanaście albo czternaście godzin na dobę. Jeśli nie pracują wystarczająco ciężko, to się ich batoży albo stosuje inne okrutne kary. Umierają młodo. Przeważnie nie są skuci ani związani, ale pętają ich więzy, są częścią światowej gospodarki opartej na przymusowej pracy. Dziś, oczywiście, taki świat byłby nie do pomyślenia.

Tak jednak wyglądał świat – nasz świat – zaledwie dwieście lat temu i większość ówczesnych ludzi nie wyobrażała sobie, by mógł wyglądać inaczej. Pod koniec XVIII wieku sporo ponad trzy czwarte ludzkości żyło spętane w taki czy inny sposób – nie w kajdanach i pasiastych więziennych ubraniach, ale w różnych systemach niewolnictwa i poddaństwa. Na tamte czasy przypadło apogeum handlu ludźmi, który powodował, że każdego roku osiemdziesiąt tysięcy zakutych w łańcuchy Afrykanów ładowano na statki niewolnicze i przewożono do Nowego Świata. W niektórych częściach Ameryki niewolników było o wiele więcej niż ludzi wolnych. To samo działo się w różnych rejonach Afryki i to właśnie spośród milionów rodzimych niewolników afrykańscy wodzowie oraz europejscy handlarze wybierali większość mężczyzn i kobiet, których sprzedawali Europejczykom i Arabom żeglującym wzdłuż wybrzeży. Afrykańskich niewolników spotykało się często w świecie muzułmańskim, a imperium osmańskie niewoliło także inne ludy. W Indiach i innych częściach Azji dziesiątki milionów robotników rolnych było tak naprawdę niewolnikami, a resztę chłopów przywiązywał do ziemi dług wobec jej właściciela – równie brutalnie jak niewolników do plantacji w Georgii czy Karolinie Południowej. Rdzenni Amerykanie brali w niewolę jeńców wojennych, żeby sprzedawać ich sąsiednim plemionom oraz Europejczykom, którzy siłą wdzierali się na ich kontynent. W Rosji większość mieszkańców stanowili chłopi pańszczyźniani – kupowani, sprzedawani, batożeni, wysyłani do armii według woli swoich panów.

Była to epoka, w której – jak ujął to historyk Seymour Drescher – „osobliwą instytucją była wolność, a nie niewolnictwo”2. Ten świat niewoli zdawał się wówczas tym normalniejszy, że przeszłość dawała rozliczne przykłady innych systemów niewolniczych. Niewolników mieli starożytni Grecy; w rzymskiej Italii było ich od dwóch do trzech milionów. Niewolników mieli też Inkowie i Aztekowie, a w świętych księgach większości religii niewolnictwo traktowane jest jak coś zupełnie oczywistego. Niewolnictwo istniało, zanim jeszcze wymyślono pieniądze albo pisane prawo.

Jednym z dowodów na ogromną powszechność niewolnictwa w XVIII wieku jest ruch handlowy na Oceanie Atlantyckim. Zazwyczaj myślimy, że w tamtych czasach Atlantyk przemierzały statki z białymi imigrantami. Stanowili oni jednak mniejszość wśród ludzi przewiezionych do Nowego Świata. Niewolnicy zapracowywali się na śmierć tak szybko, zwłaszcza na straszliwych plantacjach trzciny cukrowej na Karaibach, że w latach 1660−1807 do zamorskich kolonii Wielkiej Brytanii statki przewiozły trzy razy więcej Afrykanów niż Europejczyków3. Rzecz jasna, niewolników nie wysyłano jedynie do kolonii brytyjskich. Atlantyk – od Senegalu do Wirginii, od Sierra Leone do Charleston, od delty Nigru do Kuby, od Angoli do Brazylii oraz na dziesiątkach innych, krzyżujących się tras pokonywanych przez tysiące statków – był wielkim taśmociągiem niosącym ludzi ku przedwczesnej śmierci na olbrzymich połaciach plantacji, które rozciągały się od Baltimore do Rio de Janeiro i jeszcze dalej.

Jeśli spojrzymy wstecz, na koniec XVIII wieku, jeszcze bardziej zadziwiające niż wszechobecność niewolnictwa jest to, jak szybko nadszedł jego kres. Pod koniec następnego stulecia niewolnictwo – przynajmniej na papierze – było zakazane niemal wszędzie. Ruch antyniewolniczy osiągnął swój cel w czasie nieco dłuższym niż życie jednego człowieka.

Oto historia pierwszej, pionierskiej fali tamtej kampanii. Każde amerykańskie dziecko uczy się w szkole o tym, jak kierując się Gwiazdą Polarną, niewolnicy z plantacji na Południu uciekali na Północ tak zwaną koleją podziemną. Opowieść ta zaczyna się jednak w Anglii i to ten kraj przez całe dziesięciolecia był inspiracją dla amerykańskich abolicjonistów, a potem dowodem na to, że możliwe jest dokonanie czegoś tak bardzo trudnego, jak wykorzenienie niewolnictwa. Gdybyśmy mieli wskazać jeden moment, w którym zaczęła się ta krucjata, byłoby to właśnie późne popołudnie 22 maja 1787 roku, kiedy w drukarni przy 2 George Yard, między prasami drukarskimi, drewnianymi kasetami z czcionkami i wielkimi płachtami świeżo wydrukowanych stron, zasiadło dwunastu mężczyzn – pełnych determinacji, by rozpocząć jeden z najambitniejszych i najwspanialej zorganizowanych ruchów obywatelskich w historii.

Do tego spotkania doprowadził długi łańcuch wydarzeń, wielkich i drobnych. Być może najważniejszym momentem był ten, w którym zmierzający do Londynu dwudziestopięcioletni Anglik Thomas Clarkson zamyślił się tak bardzo, że zatrzymał się przy drodze i zsiadł z konia. Wiele miesięcy później miał być głównym organizatorem zebrania przy George Yard. Rudowłosy, ubrany na czarno, był najmłodszy z dwunastki, która przekroczyła drzwi drukarni; być może musiał się schylić, gdyż był o piętnaście centymetrów wyższy od przeciętnego Anglika żyjącego w tamtych czasach. W późniejszych latach, gdy kampanii przeciwko niewolnictwu poświęcał szesnaście godzin na dobę, miał pokonać konno pięćdziesiąt sześć tysięcy kilometrów – od nabrzeżnych pubów do audiencji u cesarza, od pokładów statków do sali posiedzeń parlamentu. Nieraz grożono mu śmiercią, a na nabrzeżu w Liverpoolu, w czasie burzy, grupie oficerów ze statków niewolniczych prawie udało się pozbawić go życia. Dziś niemal zapomniany, wciąż jest jedną z czołowych postaci w dziejach praw człowieka. Choć spotkamy go dopiero w części drugiej niniejszej książki, to on jest jej głównym bohaterem.

Bohaterów będzie jednak o wiele więcej, a większość z nich nie uczestniczyła w tamtym zebraniu. John Newton był kapitanem statku niewolniczego; później miał napisać pieśń Cudowna Boża łaska. Olaudah Equiano był zaradnym niewolnikiem, który kupił sobie wolność, wstawiał się za innymi w niewoli, a historię jego życia poznały dziesiątki tysięcy czytelników. Granville Sharp, muzyk, autor pamfletów, absolutny ekscentryk, ocalił licznych Afrykanów przed powrotem do niewoli w Ameryce. Jamesa Stephena, londyńskiego dandysa, zagmatwane życie miłosne wygoniło aż do Indii Zachodnich, gdzie doznał przemiany, gdy zobaczył, jak sąd na Barbadosie skazał niewolników na karę, która wydała mu się niemal niewyobrażalna. Jego kolega był jedynym przywódcą abolicjonistów, który kiedykolwiek przemierzył Atlantyk na statku niewolniczym, sporządzając notatki przy użyciu greckich liter, żeby ukryć je przed ciekawskim wzrokiem załogi. W późniejszych latach inną kluczową postacią była pewna wdowa, kwakierka, której żywiołowy sprzeciw wobec wszelkich kompromisów pomógł ożywić ruch i wydobyć go ze stanu stagnacji. Kolejną osobą był przywódca największego w historii buntu niewolników, który pokonał armie dwóch najpotężniejszych europejskich imperiów.

Brytyjscy abolicjoniści byli wstrząśnięci tym, czego dowiedzieli się o niewolnictwie i o handlu niewolnikami. Byli głęboko przekonani, że żyją we wspaniałym okresie, w którym obie te niegodziwości zostaną zmiecione z powierzchni ziemi. Jak każdy, kto rozpoczyna podobną walkę, odkryli, że niełatwo niesprawiedliwość zlikwidować. Ich zapał i optymizm nadal są zaraźliwe i nadal mają znaczenie współcześnie, gdy w tak wielu rejonach świata równe prawa dla wszystkich kobiet i mężczyzn zdają się tak odległe.

Ruch, który stworzyli, jest kamieniem milowym z jeszcze jednego powodu. Ludzka empatia – to, kiedy ją odczuwamy, a kiedy nie – zawsze jest czymś tajemniczym. Jej nagły przypływ w tamtym momencie wszystkich zaskoczył. Niewolnicy i inni pozbawieni wolności ludzie buntowali się od zawsze, ale tamta kampania w Anglii była czymś bez precedensu: po raz pierwszy tak wiele osób oburzyło się – i oburzało się przez wiele lat – z powodu łamania praw kogoś innego. A co najbardziej zdumiewające – tym kimś byli ludzie o innym kolorze skóry, mieszkający na innym kontynencie. Nikt nie był tym bardziej zaskoczony niż Stephen Fuller, londyński przedstawiciel jamajskich plantatorów (sam również właściciel plantacji), centralna postać lobby proniewolniczego. Kiedy dziesiątki tysięcy protestujących złożyły podpisy pod petycją do Parlamentu, Fuller był zdumiony, że nie dotyczyła ona „krzywd i szkód, które dotknęłyby samych protestujących”4. Jego konsternacja była zrozumiała. Był świadkiem czegoś nowego w dziejach.

Niekiedy Brytyjczycy występowali w sprzeczności z własnym interesem. W 1789 roku siedmiuset sześćdziesięciu dziewięciu pracowników fabryki metalu w Sheffield, mieście słynącym z produkcji nożyczek, noży, brzytew i ostrzy, złożyło do Parlamentu petycję w sprawie zdelegalizowania handlu niewolnikami. „Tamtejsze srebro stołowe […] [jest] wysyłane w znacznych ilościach na Wybrzeże Afryki […] jako zapłata za niewolników – wasi wnioskodawcy mogą zmienić swój stosunek, jeśli rzeczony handel zostanie zlikwidowany. Ale wasi wnioskodawcy zawsze rozumieli, że afrykańscy tubylcy żywią największą niechęć do cudzoziemskiego niewolnictwa […], a sprawę narodów afrykańskich uważają za swoją własną”5.

Przez pięćdziesiąt lat działacze w Anglii pracowali na rzecz likwidacji niewolnictwa w imperium brytyjskim. Żaden z nich nigdy nie zarobił na tym ani pensa, a sukces, jaki w końcu odnieśli, oznaczał ogromne straty dla brytyjskiej gospodarki. Naukowcy szacują, że zniesienie niewolnictwa kosztowało Brytyjczyków 1,8 procent ich rocznego dochodu przez ponad pół wieku – procentowo znacznie więcej niż to, co większość bogatych krajów przeznacza dziś na pomoc zagraniczną6.

Abolicjoniści odnieśli sukces, ponieważ do perfekcji opanowali to, co stanowi największe wyzwanie dla każdego, kto przejmuje się sprawiedliwością społeczną i ekonomiczną. Od dawna żyjemy w świecie, w którym przedmioty codziennego użytku są efektami czyjejś pracy wykonywanej na drugim końcu świata. Często nie wiemy, skąd pochodzą rzeczy, których używamy, w jakich warunkach zostały wytworzone. Czy buty albo koszula, które mamy na sobie, zostały wyprodukowane przez dzieci w jakimś tanim indonezyjskim warsztacie? W obozie pracy w Chinach? Jakie środki owadobójcze wdychali robotnicy w Ameryce Łacińskiej, zbierając owoce, które leżą właśnie na naszym stole? Czy wiemy, w jakim kraju złożono nasz komputer? Wiek XVIII miał swoją własną, kwitnącą wersję globalizacji, a w jej centrum znajdował się atlantycki handel niewolnikami oraz wytworzonymi przez nich towarami. W samej Anglii nie spotykało się jednak karawan ze skutymi ludźmi i uzbrojonych w bicze nadzorców patrolujących konno łany trzciny cukrowej. Pierwszym zadaniem abolicjonistów było uświadomienie Brytyjczykom, co takiego kryje się za cukrem, który jedzą, tytoniem, który palą, i kawą, którą piją.

Jest jeszcze jedna rzecz, która sprawia, że te postaci z epoki peruk, szpad i powozów wydają się nam zaskakująco współczesne. Ta mała grupa ludzi nie tylko pomogła położyć kres jednej z największych niesprawiedliwości w najpotężniejszym imperium swoich czasów. Stworzyła także dosłownie wszystkie istotne narzędzia, jakimi dziś w krajach demokratycznych posługują się ruchy obywatelskie.

Zastanówmy się nad tym, co w ciągu miesiąca lub dwóch możemy znaleźć w naszej skrzynce pocztowej czy e-mailowej – na przykład zaproszenie na spotkanie lokalnej grupy ekologów. Jeśli się zgodzimy, to dostaniemy nalepkę na samochód, ulotkę namawiającą do bojkotowania kalifornijskich winogron czy kawy z Gwatemali, promujący kampanię plakat do powieszenia w oknie albo informację o tym, że jakaś ważna aktywistka będzie promować swoją najnowszą książkę w księgarni po sąsiedzku. Być może ktoś nam zaproponuje, byśmy zwrócili się do swojego kongresmena bądź parlamentarzysty z prośbą o opowiedzenie się za bojkotem gwatemalskiej kawy. Otrzymamy „raport” na temat tego, jak ów parlamentarzysta głosował w tej i podobnych sprawach, albo biuletyn organizacji zajmującej się zdobywaniem poparcia dla zbieraczy winogron lub robotników pracujących na plantacjach kawy.

W ustroju demokratycznym każde z tych narzędzi – od plakatu do trasy promocyjnej książki politycznej, od bojkotu konsumenckiego do dziennikarstwa śledczego, które ma zmobilizować ludzi do działania – wydaje nam się czymś oczywistym. Jednak dwa i pół stulecia temu mało kto tak uważał. Kiedy dziś stosujemy jedno z nich, używamy technik stworzonych albo udoskonalonych przez kampanię, która rozpoczęła się w 1787 roku spotkaniem w drukarni przy 2 George Yard.

Gdybyśmy tamtego roku kilka miesięcy wcześniej stanęli na rogu londyńskiej ulicy i oznajmili, że niewolnictwo jest moralnie naganne, że trzeba mu położyć kres, dziewięciu na dziesięciu przechodniów wyśmiałoby nas jako dziwaków. Dziesiąty być może zgodziłby się z nami co do zasady, ale zapewniłby nas, że zniesienie niewolnictwa byłoby całkowicie niepraktyczne, załamałaby się bowiem gospodarka imperium brytyjskiego. Na przykład poseł Edmund Burke sprzeciwiał się niewolnictwu, ale pomysł zlikwidowania choćby tylko atlantyckiego handlu niewolnikami uważał za „chimeryczny”. W ciągu zaledwie kilku lat kwestia niewolnictwa znalazła się w samym centrum brytyjskiego życia politycznego. W każdym większym mieście i miasteczku działał komitet abolicjonistyczny, pozostający w kontakcie z centralnym komitetem w Londynie. Ponad trzysta tysięcy ludzi odmawiało jedzenia cukru z trzciny zbieranej przez niewolników. Parlament został zasypany petycjami w sprawie abolicji, które podpisało więcej ludzi niż jakiekolwiek wcześniejsze pismo tego typu. W 1792 roku Izba Gmin uchwaliła pierwszą ustawę zakazującą handlu niewolnikami. Z powodów, które zaraz poznamy, zakaz wszedł w życie dopiero po paru latach, a brytyjscy niewolnicy zyskali wolność dopiero wiele lat później. Nie było jednak wątpliwości, że działo się coś ważnego: w zdumiewająco krótkim czasie opinia publiczna najpotężniejszego kraju Europy uległa diametralnej zmianie. Od tej nieoczekiwanej transformacji nie było już odwrotu.

Margaret Mead powiedziała kiedyś: „Nigdy nie należy wątpić w to, że mała grupa przejętych, zaangażowanych w sprawę ludzi może zmienić świat. Tak naprawdę to jedyny sposób”. Niniejsza książka jest właśnie o jednej z takich grup. Jej historia nie jest prosta – to surowa i nieuporządkowana epopeja, która nie rozwijała się w sposób tak zorganizowany, jak by sobie tego życzyli jej członkowie. Rozciągnęła się na dziesięciolecia i kontynenty, objęła nie tylko przewóz niewolników przez Atlantyk i brytyjskie kolonie niewolnicze na Karaibach, ale pojawiają się w niej też wątki dotyczące nieoczekiwanych miejsc, takich jak Nowy Jork, Nowa Szkocja czy niezwykła utopia w postaci pewnej kolonii u wybrzeży Afryki. Była pełna zdruzgotanych nadziei i błędnych decyzji. Splotła się z wielkimi historycznymi prądami, których w 1787 roku w drukarni przy George Yard nikt nie przewidział: przede wszystkim z marzeniami o równości, które roznieciła Wielka Rewolucja Francuska; z serią coraz większych buntów niewolników, które wstrząsnęły imperium brytyjskim i uświadomiły wszystkim, że jeśli nie wyzwoli się niewolników, to mogą wyzwolić się sami. Scena, na której występowało i umarło brytyjskie niewolnictwo, była olbrzymia. Musimy zacząć od odwiedzenia – oczami przyszłych bohaterów dramatu o abolicji – kilku zakątków świata niewoli, który człowiekowi z XVIII wieku wydawał się czymś wiecznym.

Część I

Świat niewoli

1

Wiele snów złotych

Kiedy ludzie śnią o bogactwach, ich wyobraźnia sugeruje się stanem gospodarki. Na początku XXI wieku zazdrość budzili internetowi miliarderzy, bo to ich prywatne odrzutowce czekały na pasach startowych w Aspen, Sun Valley czy innych miejscach ulubionych przez zamożne osoby. Pod koniec XIX wieku w Ameryce najszybszą drogą do bogactwa wydawały się koleje, gdyż w Newport i innych kurortach na bocznicach stały prywatne wagony należące do „baronów rabusiów”, jak nazywano kolejowych magnatów. W osiemnastowiecznej Anglii luksusowymi pojazdami były powozy karaibskich plantatorów cukru, a wyobrażona droga do bogactwa prowadziła przez pola trzciny w Nowym Świecie. Wieść głosi, że w swoim ulubionym kurorcie Weymouth król Jerzy III natknął się kiedyś na jakiegoś właściciela plantacji, którego powóz oraz odziani w liberię stangreci byli jeszcze bardziej olśniewający niż jego świta. „Cukier, cukier, co? – zawołał król. – Ach, ten cukier!”7

Życie wielu Anglików polegało na uganianiu się za fortuną, jaką dawały plantacje w Indiach Zachodnich albo statki przywożące do Anglii niewolników i wyprodukowane przez nich towary. Jeden z najżywszych opisów tych poszukiwań pozostawił nam John Newton. Urodzony w Londynie w 1725 roku, miał zaledwie jedenaście lat, kiedy jego ojciec, kapitan okrętu, zabrał go ze sobą w rejs. Służąc na ojcowskim statku, Newton zawijał do portów w Anglii, Holandii, Hiszpanii i Portugalii. Ojciec miał jednak wobec niego inne, ambitniejsze plany. Jak odnotował w swoich pamiętnikach siedemnastoletni Newton, „pewien kupiec z Liverpoolu, bliski przyjaciel mojego ojca […] zaproponował, że wyśle mnie na kilka lat na Jamajkę i że sam zadba o moją przyszłą fortunę”8.

Tydzień przed wyruszeniem na Karaiby, podczas odwiedzin u krewnych w hrabstwie Kent, Newton zakochał się jednak w ich córce Mary Catlett. Pisał: „Żadne sceny nędzy i niegodziwości, jakich doświadczyłem później, nawet na godzinę nie wygnały jej z mych świadomych myśli”9. Został tam tak długo, że okręt odpłynął na Jamajkę bez niego. Ojciec Newtona, wściekły z powodu utraconej okazji, załatwił synowi koję marynarza na okręcie innego zaprzyjaźnionego kapitana, płynącego na Morze Śródziemne. Po powrocie do Anglii Newton ponownie odwiedził Mary w Kent, ale tym razem, kiedy zamroczony uczuciem opuszczał dom ukochanej, przytrafiło mu się to, czego obawiał się każdy młody człowiek mieszkający w pobliżu angielskiego portu: został pochwycony przez bandę werbowników. Wielka Brytania i Francja, dwa najpotężniejsze państwa w Europie, przygotowywały się do kolejnej wojny. Królewska marynarka wojenna, jak zwykle, rekrutowała załogę swoich okrętów, wysyłając na ulice uzbrojone bandy, które porywały na statki wszystkich żeglarzy, jakich były w stanie znaleźć.

Następny rok Newton spędził na pokładzie okrętu HMS Harwich, zmagając się ze sztormami, bijąc z Francuzami i pisząc smutne listy do Mary. W jednym z nich, z 24 stycznia 1745 roku, czytamy: „Właśnie wróciłem z czterogodzinnej wachty, którą spędziłem wielce usatysfakcjonowany, ponieważ wyobrażałem sobie siebie w Twoim towarzystwie. […] Ta podróż […], jestem o tym głęboko przekonany, będzie dla mnie albo wielkim sukcesem, albo całkowitą klęską, z tarczą lub na tarczy: to prawda, że mam nadzieję odnieść sukces, ale […] bogactwa będę cenił jedynie dlatego, że będę mógł je złożyć u Twych stóp […], jestem bowiem pewien, że bez Ciebie nie będę mógł cieszyć się nimi z upodobaniem”10.

Ku swojemu wielkiemu przerażeniu Newton dowiedział się, że Harwich wyrusza na pięcioletni patrol na Daleki Wschód. Kiedy statek zawinął do portu w Plymouth, umierający z tęsknoty młody człowiek zdezerterował. Schwytano go dwa dni później, zawrócono na okręt i zakuto w kajdany. Przywiązano go do drewnianej kraty na pokładzie i wybatożono na oczach całej załogi. Następnie okręt wypłynął z portu jako jeden z ponad setki w konwoju. Był to ponury rejs, szczególnie dla najniższych rangą marynarzy, ofiar band werbowników. Ich koje wisiały w najbardziej zatłoczonej i dusznej części podpokładzia. Najpierw sztorm zepchnął dwa statki na skały u wybrzeży Anglii; zginęło mnóstwo ludzi. Później inny statek wpadł na drugi „i zabrał ze sobą fokmaszt, przepadło też dwudziestu ośmiu najlepszych ludzi, którzy zwijali topsel”11. Do okrucieństwa natury dokładało się okrucieństwo marynarki: w dzienniku innego marynarza z Harwich czytamy o innych chłostach, w tym o „chłoście przed całą flotą”: mężczyzna na początek otrzymał czterdzieści razów, a potem – jako przykład dla wszystkich – przed każdym statkiem w pobliżu dostał jeszcze po dwadzieścia. Innego marynarza z Harwich zmuszono do „ścieżki zdrowia”, co oznacza, że musiał trzy razy obiec pokład pod gradem ciosów zadawanych przez innych żeglarzy. Była to kara „za sodomię z owcą”12.

Kiedy Harwich zatrzymał się na Maderze, żeby uzupełnić zapasy, Newton dostrzegł niespodziewaną okazję. „Zauważyłem […] mężczyznę – wrzucał do łodzi swoje ubranie i powiedział mi, że nas opuszcza”. Harwich wymieniał się marynarzami ze zmierzającym do Afryki okrętem niewolniczym Guineaman. Okazało się, że jego kapitan jest przyjacielem ojca Newtona. Kapitan często wymieniał się członkami załogi, żeby pozbyć się awanturników i pozyskać ludzi mających odpowiednie umiejętności. Newton błagał go, żeby go wziął na swój statek, i ku radości młodzieńca kapitan się zgodził. Pół godziny później jeden z członków załogi Guineamana – bez wątpienia przerażony – dowiedział się, że przypadło mu należące do Newtona miejsce na okręcie płynącym w pięcioletni rejs na Daleki Wschód. Uradowany Newton, który w ciągu ledwie roku został rozdzielony z ukochaną, porwany, skuty kajdanami, wybatożony, a także brał udział w bitwie, niemal za sprawą cudu czynił pierwszy krok w stronę kwitnącego handlu niewolnikami na Atlantyku. Miał dziewiętnaście lat.

Choć rozwijające się imperium brytyjskie miało już swoje przyczółki w Indiach i trzynastu koloniach na wschodnim wybrzeżu Ameryki Północnej, jego największym bogactwem były plantacje trzciny cukrowej na Karaibach. Niewolników dostarczały tam takie statki jak ten, na który właśnie zaokrętował się Newton, a zaangażowanie się w tego rodzaju handel było szansą na zdobycie fortuny nawet dla najbiedniejszego Anglika. Wielka Brytania po raz pierwszy zetknęła się z atlantyckim handlem niewolnikami w 1555 roku, kiedy żeglarz John Lok odpłynął z wybrzeża Afryki Zachodniej, zabierając ze sobą „czarnych niewolników, z czego niektórzy byli wysocy i mocarni”13. Dwa stulecia później brytyjskie okręty zdominowały wiecznie nienasycony rynek amerykański, dostarczając schwytanych Afrykanów nie tylko koloniom brytyjskim, ale też francuskim, hiszpańskim, holenderskim i portugalskim. W szczytowym okresie przewiozły przez ocean około czterdziestu tysięcy skutych łańcuchami mężczyzn, kobiet i dzieci – tyle samo, ile statki wszystkich innych krajów łącznie. „Cóż to za wspaniały i korzystny interes – pisał pewien człowiek pracujący dla przedsiębiorstwa handlującego niewolnikami. – Wokół tego kręci się cały handel tego globu”14. Inny kupiec uważał, że transport niewolników jest „podstawą naszego handlu, wsparciem dla naszych kolonii, żywotem naszej żeglugi, pierwszą przyczyną naszego narodowego bogactwa i przemysłu”15. Sama myśl, że ktokolwiek mógłby chcieć zakazać tego lukratywnego biznesu, zdawała się niewyobrażalna.

Tacy żeglarze jak Newton marzyli, że w ten sposób zdobędą fortunę, ale prawdziwe pieniądze zarabiali właściciele statków, którzy nigdy nie opuszczali Anglii. Dysponujemy szczegółową dokumentacją dotyczącą siedemdziesięciu czterech transportów niewolników, w które zainwestował kupiec z Liverpoolu William Davenport16. Jego całościowy zysk wyniósł 8,1 procent. Dwa rejsy jego statku Hawke w czasie niepewnych, wojennych lat 1779 i 1780 – kiedy w górę poszybowały ceny niewolników, których można było przemycić między francuskimi i amerykańskimi okrętami – przyniosły zysk w wysokości 73,5 i 147 procent. Sukcesy przechodzą do legend, więc w liverpoolskich pubach i dokach mówiło się o złotodajnych rejsach, takich jak podróże Hawke’a, a nie o tych okrętach, które poszły na dno, ich załoga zmarła na malarię i żółtą febrę albo zostały schwytane przez francuskich korsarzy (co w czasie kolejnego rejsu przydarzyło się i Hawke’owi).

Oprócz nadziei na zysk handel niewolnikami niósł też inne korzyści. Podróż na statku niewolniczym oznaczała bycie przedsiębiorcą. Większość oficerów, lekarz pokładowy, a czasem też ważniejsi i cenieni członkowie załogi, jak cieśla – wszyscy oni mieli prawo do własnego „uprzywilejowanego niewolnika”, którego mogli kupić w Afryce i sprzedać w Nowym Świecie, zachowując dla siebie cały zysk. Kapitanowie mogli mieć aż czterech „uprzywilejowanych niewolników”. Niekiedy jakiś oficer przywoził go ze sobą do Anglii jako osobistego służącego, żywy dowód na to, że podróżowało się do dalekich miejsc, oraz świetny temat do rozmów w kraju, w którym niewolnicy byli rzadkością. Dodatkowego posmaku przedsiębiorczości dawało to, że tysiące mil od macierzystych portów kapitanowie cieszyli się dużą swobodą w wybieraniu, gdzie dokładnie w Afryce kupią niewolników i gdzie w Ameryce ich sprzedadzą. Od tych decyzji zależał często ich przyszły zysk.

Handel niewolnikami obiecywał bogactwo, niezależność, a także dreszczyk emocji, których nigdy nie mogło zapewnić żeglowanie utartym szlakiem przez kanał La Manche. Dla młodych podróżujących po świecie Anglików był tym, czym w następnym stuleciu miała się stać gorączka złota. Handel niekiedy dosłownie wiązał się ze złotem, gdyż gwinea, moneta, która w czasach młodości Newtona była warta mniej więcej dwieście trzydzieści dzisiejszych dolarów, wzięła swoją nazwę od wybrzeża Gwinei w Afryce i po raz pierwszy została odlana z afrykańskiego złota. Kapitanowie okrętów niewolniczych nosili modne bikorny i szamerowane płaszcze ze złotymi albo srebrnymi guzikami, a buty ozdabiali złotymi sprzączkami.

Dochody z gospodarki niewolniczej były sposobem na zdobycie szacunku. John Gladstone, parlamentarzysta i ojciec przyszłego premiera, był właścicielem ponad tysiąca niewolników na plantacjach kawy i cukru. Przypominająca katedrę biblioteka oksfordzkiego All Souls College została ufundowana z zysków zapewnianych przez plantacje na Barbadosie. Pięć posiadłości na Jamajce sfinansowało elegancką rezydencję przy Wimpole Street, gdzie Robert Browning miał starać się o rękę Elizabeth Barrett[1]. William Beckford, którego fortuna opierała się na wyprodukowanym przez niewolników jamajskim cukrze, urządzał najwystawniejsze bankiety, jakie Anglia widziała od czasów Henryka VIII, i zatrudnił Mozarta, żeby uczył jego syna gry na fortepianie. Poseł Edward Colston był najbardziej znanym filantropem w Bristolu: członek rady parafialnej swojego kościoła, hojny dobrodziej miejscowych szkół, przytułków, szpitali, emerytowanych żeglarzy, twórca funduszu, z którego opłacano kazania na konkretne tematy, wygłaszane corocznie w kilku kościołach i w miejskim więzieniu. Colston z dumą mawiał, że „każda bezbronna wdowa jest moją żoną, a wszystkie udręczone sieroty moimi dziećmi”17. Jego wielki spiżowy pomnik wciąż stoi w Bristolu przy Colston Avenue. Dopiero w 1998 roku ktoś nagryzmolił na cokole nazwę profesji, która przyniosła Colstonowi fortunę: HANDLARZ NIEWOLNIKÓW.

W poszukiwaniu ludzkiego towaru okręt Johna Newtona popłynął na południe, wzdłuż brzegów wielkiej, zachodniej połaci Afryki, która wcina się w Atlantyk. Poniżej Sahary, gdzie ląd wygina się, tworząc wielką zatokę, rozciągało się terytorium niewolnicze. Na tym długim odcinku wybrzeża – według dzisiejszej terminologii od Senegalu do Nigerii – brytyjskie okręty pozyskiwały najwięcej niewolników. Był to powolny i męczący proces, gdyż rzadko kiedy kapitanowi udawało się zapełnić statek za jednym razem. Musiał targować się o dwóch, trzech niewolników tu, czterech, pięciu, kilkunastu tam, w sumie trzy, cztery miesiące żeglowania wzdłuż wybrzeża tam i z powrotem.

Podstawą atlantyckiego handlu ludźmi był fakt, że większość społeczności w Afryce – małe i duże królestwa, państewka, nawet nomadzi – praktykowała niewolnictwo. Ludzie trafiali do niewoli za długi, za karę z powodu popełnionych przestępstw i, najczęściej, jako jeńcy wojenni. Niewolnicy byli często ważni nie tyle jako siła robocza, ile jako oznaka statusu. Miało to swoje koszmarne skutki, takie jak rytualne składanie ich w ofierze, ale afrykańskie niewolnictwo było pod wieloma względami mniej surowe niż to w Amerykach. Niektórzy w ciągu jednego lub dwóch pokoleń mogli zapracować na swoją wolność lub wolność swoich dzieci, czasami mogli też zawierać związki małżeńskie z wolnymi ludźmi. Nadal byli jednak niewolnikami. Kiedy europejskie okręty zaczęły krążyć wzdłuż afrykańskiego wybrzeża, oferując w zamian za niewolników różne kuszące towary, miejscowi królowie i wodzowie zaczęli sprzedawać należących do nich ludzi afrykańskim handlarzom, którzy zapuszczali się daleko w głąb lądu. Liczące od kilkunastu do kilkuset ludzi grupy jeńców, ze związanymi za plecami rękoma i szyjami unieruchomionymi w drewnianych jarzmach, zmuszano do marszu na wybrzeże. Tam gromada białych, czarnych i Mulatów zajmowała się pośrednictwem w atlantyckim handlu niewolnikami. Skupywali ludzi od tych wędrownych kupców albo miejscowych wodzów, więzili ich, dopóki nie pojawił się okręt, a następnie sprzedawali jakiemuś europejskiemu albo amerykańskiemu kapitanowi. Z czasem ci ostatni próbowali zmniejszyć koszty, omijając pośredników i wysyłając małe łodzie w górę rzek, żeby samodzielnie kupić niewolników od tamtejszych kacyków. Kapitanowie płacili za niewolników wszystkim: tkaninami, szklanymi paciorkami, sztabami żelaza, garnkami, patelniami, a nawet prochem strzelniczym i muszkietami, co zapoczątkowało wieloletnią historię sprzedawania broni Południu przez Północ.

Kiedy statek, na którym przebywał Newton, zapełnił się niewolnikami, młody Anglik szybko zaczął seksualnie wykorzystywać kobiety. Nie podaje szczegółów, ale w dzienniku wspomina o swoich „brutalnych chuciach”18. W pamiętnikach, które napisał dwadzieścia lat później, przytacza cytat z Biblii na temat cudzołóstwa i dodaje: „Zaprawdę, byłem niebywale podły […], okrutnie zgrzeszyłem”19. Jeszcze później przyznał, że seks na statkach niewolniczych oznaczał gwałt: „Kiedy kobiety i dziewki są brane na pokład statku, nagie, dygocące, zdyęte strachem […] często wystawione są na lubyeżne grubiaństwo białey dziczy. […] Łup dzieli się na miejscu. […] Próżnemi są opór albo odmowa”20.

Nieokrzesany i hałaśliwy Newton zraził do siebie innych żeglarzy i kpił ze swojego nowego kapitana: „Ułożyłem piosnkę, w którey iego statek, pomysły i iego samego wykpiłem, po czem nauczyłem iey całą załogę”. Wreszcie rozgniewany kapitan zagroził mu, że go przehandluje i odeśle do marynarki wojennej, „a to, iak iuż wiedziałem, byłoby dla mnie losem od śmierci podleyszym. Aby tego uniknąć, postanowiłem zostać w Afryce i iąłem snuć sny złote o możliwościach mey fortuny powiększenia”21.

Okręt był już wtedy w okolicach Górnej Gwinei, za Sierra Leone, gdzie często dopływały europejskie statki niewolnicze. Tamtejsi niewolnicy, doświadczeni w uprawianiu ryżu na bagnistym wybrzeżu, byli cenieni przez posiadaczy ziemskich zakładających plantacje ryżu na amerykańskim Południu. Newton i kapitan z chęcią się rozstali. Statek wysadził młodzieńca na wyspie, na której rozpoczął on pracę dla pewnego białego handlarza niewolników, prowadzącego interes razem ze swoją czarną konkubiną. Młodzieńczy dar Newtona do zrażania sobie wszystkich sprawił, że wkrótce poróżnił się także z nowym pracodawcą. Następnie poważnie zachorował, najprawdopodobniej na malarię. Wyruszając w służbową podróż, handlarz zostawił Newtona pod opieką swojej konkubiny, którą musiała ucieszyć możliwość złego potraktowania białego mężczyzny. „Czasami miewałem niemałe trudności z tym, żeby wystarać się o łyk zimnej wody, kiedy trawiła mnie gorączka – wspominał później Newton. – Posłaniem była mi mata na desce albo skrzyni spoczywayąca, a poduszką kłoda drewna. […] Sama żyła w dostatku, ale wydzielała mi tyle, że ledwo mi to na przeżycie starczało, ieno od czasu do czasu […] podsyłała mi ze swoyego talerza wiktuały, kiedy iuż sama wieczerzać skończyła. […] Pewnego razu, pamiętam dobrze, zostałem wezwan, by z iey własney ręki szczodry ten dar otrzymać. Będąc iednak niebywale słaby i zmarniały, upuściłem talerz. Ci, którzy w dostatku żyią, z trudem wystawią sobie, iak mię ta strata dotknęła. Z niey zaś była taka okrutnica, że zaśmiała się z mojego rozczarowania. I choć stół był zastawion talerzami […] wzbroniła mi podania czegoś więcey”. Wymykał się nocami w poszukiwaniu jadalnych korzeni, które zjadał na surowo, choć przypłacał to chorobą. Czasami „nawet […] niewolnicy w kaydanach […] potayemnie (nie śmieli bowiem robić tego iawnie) przynosili mi wiktuały ze swoich własnych, nędznych racyi”22.

Później kupiec doszedł do wniosku, że Newton go oszukuje, i na jakiś czas zakuł go w kajdany. Ten okres niewoli i upokorzenia młody Anglik zawsze uważał za najgorszy czas w swoim życiu. Jednak ani wtedy, ani prawie dwadzieścia lat później, kiedy spisywał swoje wspomnienia, nawet przez chwilę nie identyfikował się z „niewolnikami w kaydanach”, którzy ryzykowali karę, żeby podzielić się z nim swoimi marnymi racjami. Jego głównym celem było znalezienie pracy w jakiejś innej faktorii, w tej części świata, w której głównym towarem były istoty ludzkie. W końcu mu się udało i niebawem „uczestniczyłem w zarządzaniu […], interes kwitnął”23.

Był rok 1747, gdy pewnego dnia na horyzoncie zamajaczyły żagle jakiegoś okrętu. Słup dymu nad faktorią handlową oznaczał, że będzie można tam pohandlować, więc statek rzucił kotwicę. Właściciel statku, niejaki Joseph Manesty, kupiec z Liverpoolu, był przyjacielem ojca Newtona, który polecił kapitanowi wypatrywać młodego Johna na afrykańskim wybrzeżu i sprowadzić go do domu. Początkowo Newton nie kwapił się do porzucania obiecującej pracy, ale ostatecznie przekonała go nadzieja, że znowu ujrzy Mary Catlett, a także wymyślona przez kapitana historia o nieoczekiwanym spadku, który rzekomo na niego czeka. Minęło jednak wiele miesięcy, zanim rejs dobiegł końca i statek wrócił do Anglii. W tym czasie Newton wciąż był, jak pisał, w sidłach grzechu. O tym, jak całkowicie moralnie niewidoczne było wówczas niewolnictwo, najdobitniej mówi to, iż grzechem, który najbardziej go niepokoił, było bluźnierstwo. „Moie całe życie […] było ciągiem naistraszliwszey bezbożności i bluźnierstwa. Nie wiem, czy kiedykolwiek spotkałem tak zuchwałego bezbożnika: nie starczały mi zwykłe przeklęctwa i złorzeczenia, co dzień wymyślałem nowe”24.

Zbliżając się do Wysp Brytyjskich, na ostatnim odcinku podróży do domu, statek natknął się na silną, północnoatlantycką wichurę. „Ze zdrowego snu […] obudziła mię siła okrutnego morza, które się na nasz pokład wdarło. Pod pokładem było go tyle, że wypełniło kayutę i obudziłem się w wodzie. Po tym alarmie usłyszałem dobiegaiące z pokładu wrzaski, że statek idzie na dno”. Jakiś majtek, który wdrapał się na pokład przed Newtonem, został zmyty przez fale. Zdawało się, że wszystko przepadło. „Za każdym razem, kiedy statek zanurzał się w wodzie, pewien byłem, że się iuż na powierzchnię nie wydostanie”. Wycieńczeni, na wpół zamarznięci żeglarze rozpaczliwie obsługiwali pompy, wybierali wodę wiadrami, szmatami i posłaniami zatykali szpary w kadłubie. Sztorm zerwał prawie wszystkie żagle, roztrzaskał na kawałki beczki z jedzeniem, porwał za burtę świnie, owce i kury. Newton pompował przez dziewięć godzin bez przerwy, aż stracił siły. Wtedy zakrzyknął: „Niechay Bóg się nad nami zlituye!”25.

Wkrótce sztorm ustał, jak to sztorm. Kiedy poobijany okręt dowlekł się do najbliższego portu, z ocalałymi żaglami brudnymi od morskiej wody i racjami marynarzy okrojonymi do maleńkich porcji solonego dorsza, Newton przypomniał sobie swój dramatyczny apel i ujrzał „rękę Boga w naszym nieszczęściu i ocaleniu. […] Pan uczynił rzecz cudowną; nie byłem iuż niewiernym; z całego serca wyrzekłem się moich dawnych bluźnierstw. […] Uwolniłem się od nawyku przeklęctwa”26. Po zejściu na brzeg Newton zaczął chodzić do kościoła, czasem nawet dwa razy dziennie. Czuł, że Bóg go ocalił, a jego obiecująca kariera w handlu niewolnikami dopiero się zaczyna.

W następnym roku, 1749, wciąż poszukując szczęścia, Newton wyruszył w kolejny rejs na innym statku Josepha Manesty’ego – tym razem jako pierwszy oficer. „Moim zadaniem w czasie tey podróży było, po dobiciu do wybrzeża, pływanie łodzią od iednego miejsca do drugiego i kupowanie niewolników. […] Czasem w malutkim kanoe zapuszczałem się między fale góry przypominayące, czasem płynąłem przez lasy, choć często dziki zwierz mi groził, a nawet częściej ieszcze strasznieysi dzikoludzie”27. W liście do domu pisał: „Pomimo tego, co napisałem o trudnościach, z iakimi się tu mierzę, mogę was zapewnić, że nigdy w życiu nie byłem szczęśliwszy”28. Nie pił alkoholu i nie jadł mięsa, przekonany, że to pozwoliło mu „przezwyciężyć cielesne żądze”29.

Podczas pobytu na afrykańskim wybrzeżu Newton pomógł stłumić bunt niewolników na pokładzie okrętu: zginął jeden członek załogi i kilkoro niewolników. Potem nastąpił rejs przez ocean. W czasie żeglugi do Nowej Anglii na pokładzie Mayflower było stu dwóch pasażerów. Statek Newtona był mniejszy, ale znajdowało się na nim dwieście osiemnaścioro niewolników, przy czym w trakcie podróży zmarło sześćdziesięcioro dwoje. Biorąc pod uwagę warunki panujące na statku – duchotę, niedobory zatęchłej wody, to, że chorzy niewolnicy często musieli leżeć we własnych ekskrementach – i tak zaskakuje, że śmiertelność nie była wyższa. Aby zrozumieć, jak wyglądała powolna żegluga przez Atlantyk na pokładzie typowego żaglowca, musimy wyobrazić sobie nie tylko niewolników (stłoczonych w rzędach, zajmujących mniej miejsca, niż zajęłaby trumna) pod pokładem, który nocą ledwo oświetlały jedna lub dwie huśtające się latarnie, ale także ich wszystkich (oraz kapitana, oficerów i załogę) stłoczonych całymi miesiącami na wiecznie kołyszącym się statku niemającym nawet trzydziestu metrów długości.

Gdy dopłynęli do Charleston (wówczas Charles Town) w Karolinie Południowej, żeby sprzedać niewolników, pobożny Newton wyszedł na wyłożone kocimi łbami ulice miasta w poszukiwaniu kościoła. Potem „niemal codziennie, o ile pozwalały interesy” chodził się modlić do lasu30. Po powrocie do Anglii, kiedy jego kariera wyglądała już obiecująco, zebrał się na odwagę i poprosił Mary Catlett o rękę. „Przez kilka minut siedziałem ogłupiały, niemy. […] Serce w mej piersi waliło i drżało tak bardzo, że nie wiedziałem, jakie wypowiedzieć słowa”31. Pobrali się w 1750 roku.

W ciągu następnych czterech lat awansowany na kapitana Newton odbył jeszcze trzy „trójkątne” podróże – z Liverpoolu do Afryki, potem do Indii Zachodnich i z powrotem. Ten szlak przynosił zysk, gdyż na każdym odcinku statki przewoziły jakiś towar: w Afryce sprzedawano wytworzone w Europie towary, na Karaibach i w Ameryce Północnej – niewolników, a w Europie – cukier, kawę, bawełnę, ryż i rum. Wydawało się, że „trójkątnemu” handlowi sprzyja sama natura, gdyż Prąd Północnoatlantycki płynie zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Prąd Kanaryjski przyśpieszał statki płynące z Europy wzdłuż saharyjskiego wybrzeża, następnie Prąd Północnorównikowy niósł statki z niewolnikami na Karaiby, a stamtąd, wraz z Golfsztromem i Prądem Północnoatlantyckim, z powrotem do Anglii. Za sprawą potężnego Golfsztromu statek mógł przepłynąć dziennie do stu trzydziestu mil więcej niż zwykle. Przez większą część roku wiatry na tej trasie również wiały zgodnie z kierunkiem prądów morskich.

W czasie swoich podróży Newton prowadził szczegółowy i od czasu do czasu okraszany rysunkami dziennik – wielką, oprawioną w skórę, liczącą trzysta trzydzieści sześć stron księgę. Pisał o swoim życiu wewnętrznym, słał też długie listy miłosne do żony. Spisywał wszystko czytelnym pismem, ozdabiając wielkie litery eleganckimi zakrętasami – wyjątkowo starannie, jeśli weźmie się pod uwagę, że pisał to wszystko na pokładzie kolebiącego się statku. To, co pomijał, było równie istotne jak to, o czym pisał, i zapiski te dają nam najlepszy wgląd w życie i myśli człowieka zajmującego się atlantyckim handlem niewolnikami.

Dziennik Newtona składa się w większości z tego, co wszystkie osiemnastowieczne opowieści o życiu na morzu: zapisków marynarza, którego przetrwanie zależy od wiatru, sztormów, takielunku, zapasów wody. Newton notuje przypływy, głębokość wody, kierunek kursu, prędkość mierzoną w węzłach, a także nieustanne przepychanki przy wysyłaniu ludzi do rozwijania żagli. Zastanawia się nad odwiecznym problemem żeglarzy, czyli ustaleniem, jak daleko na wschód albo zachód się znajduje, gdyż w tamtym czasie marynarze nie dysponowali metodami dokładnego pomiaru długości geograficznej.

Kapitan okrętu niewolniczego był jednak nie tylko żeglarzem, ale też spekulantem w wysoce ryzykownej branży. Aby zarobić pieniądze, musiał kupić tanio w Afryce i sprzedać drogo w Indiach Zachodnich. To właśnie na odcinku trójkąta biegnącym wzdłuż wybrzeża Afryki kapitan zdobywał albo tracił fortunę. Większość zapisków Newtona dotyczy codziennego handlu, wymiany muszkietów, rumu, tytoniu i innych dóbr na niewolników, których następnie znakowano rozpalonym żelazem – znak „JM” miał oznaczać, że należą do Josepha Manesty’ego.

Konkurencja nie zasypiała gruszek w popiele. Wzdłuż wybrzeża mogło w tym samym czasie żeglować grubo ponad sto okrętów, a popyt zawsze przewyższał podaż. Pewnego razu zapełnienie ładowni zajęło Newtonowi aż osiem długich miesięcy. Z punktu widzenia kapitana polegało to na ryzykownych kalkulacjach. Kiedy zgromadzenie całego ładunku niewolników zajmowało za dużo czasu, wcześniejsza partia – uwięziona pod pokładem, w dusznym, gorącym klimacie – zaczynała wymierać z powodu chorób i rozpaczy. Wyruszenie do Indii Zachodnich, zanim statek został w pełni „wyładowany”, zmniejszało zysk. Jeśli przybywało się na Karaiby w grudniu, gdy zaczynały się zbiory cukru, ceny niewolników były wyższe, ale w trzech ostatnich miesiącach roku zła pogoda bardzo utrudniała pokonanie Atlantyku.

W swoim dzienniku Newton nieustannie rozważa te trzy czynniki: czas, śmiertelność i zyski. Gdy natyka się na jakiś inny statek niewolniczy, z lepszym zapasem towarów na sprzedaż, postanawia w przyszłości nie krzyżować z nim kursu, gdyż „kapitan Ellis przeymuye cały handel, jaki się tu odbywa. […] Wydaye mi się, że utraciłem możliwość kupna ponad dziesięciu niewolników, a to za sprawą braku nailepszych towarów – piwa i cydru”. Kiedy miejscowi handlarze, czarnoskórzy albo mulaci, pokazywali mu niewolników, oceniał ich beznamiętnie, jak gdyby byli zwierzętami hodowlanymi. „Żółty Will przyprowadził mi niewolnicę, ale miała obwisłe piersi i wyglądała niezdrowo, więc kazałem mu ją odwieźć na brzeg”32.

W trakcie pobytu na afrykańskim wybrzeżu niewolnicy szybko zaczynali umierać. „Dziś pochowałem dobrą niewolnicę, numer 11, od pewnego czasu chorowała […] padła ofiarą zaburzenia letargicznego, z którego rzadko wychodzą. Wyszczotkowaliśmy kajuty, przez dwie godziny okadzaliśmy statek smołą, tytoniem i siarką [sulphur], a następnie wymyliśmy go octem”. Żeglarze wierzyli w to, że „okadzanie” statku zapobiega chorobom. Możemy sobie tylko wyobrazić, jak musiał cuchnąć kiepsko wentylowany, pełen stłoczonych, spoconych niewolników okręt, potraktowany siarką, octem i smołą. Okadzanie niezbyt pomagało na jednego z największych zabójców – „krwawą gorączkę”, dyzenterię. „Odesłałem na brzeg dziewczynę z gorączką (numer 92) […], bez szans na poprawę. […] Dziś rano pogrzebałem niewolnicę (numer 47). Nie wiem, na co zmarła, ponieważ nie była zbyt żywa już w chwili, kiedy przybyła na nasz pokład”33.

Śmierć nękała także załogę Newtona, która nie była odporna na tropikalne choroby. To właśnie na tych białych marynarzach i oficerach mściła się Afryka. W dzienniku Newtona niewolnicy, poślednie istoty pozbawione chrześcijańskiej duszy, a przez to szans na życie wieczne, „umierają” albo zostają po prostu „pogrzebani”. Jednak gdy Newton pisze o białych, ci „odchodzą z tego świata”. „Tuż przed północą odszedł z tego świata pan John Bridson, mój pierwszy oficer, który przez trzy dni zmagał się z najokrutniejszą gorączką, jaką widziałem”34. Kiedy Newton wyruszał z Anglii w swój pierwszy rejs, jego załoga liczyła trzydzieści osób. W czasie „trójkątnej” podróży zmarło siedmiu, co oznacza, że śmiertelność wśród marynarzy była większa niż wśród niewolników35.

Dziesiątki wpisów w dzienniku Newtona dotyczą kar wymierzanych tak załodze, jak niewolnikom. Choć w swojej żonie mógł być nieprzytomnie zakochany, na morzu stawał się surowym, podejrzliwym mężczyzną, który rutynowo ordynował swoim podwładnym baty. Kiedy przyłapano pewnego marynarza na podkradaniu brandy, Newton „wymierzył mu siarczysty tuzin”. Czasami dochodził do wniosku, że kańczug nie wystarcza: „Po południu, kiedy zeszliśmy pod pokład, William Cooney uwiódł niewolnicę, zabrał do kajuty i na oczach całego pokładu zległ z nią w wielce brutalny sposób. Zakułem go za to w kajdany”36. Gdy jakiś inny marynarz zamierzył się na drugiego młotem, Newton „przykuł go za ręce do pokładu”. W czasie innej podróży odkrył „spisek wśród moich ludzi – chcieli zwrócić się ku piractwu i zabrać mi statek”37. Buntowników zakuł w dyby (jednego w „podwójne dyby”) i – jak to często robił – dziękował Bogu za ocalenie. „Nie mogę nie uznać tego wyraźnego dowodu Boskiej opatrzności”38.

Każdy kapitan musiał uważać na bunty zdesperowanych niewolników, szczególnie wtedy, gdy statek był jeszcze niedaleko wybrzeży Afryki. Wiemy o ponad trzystu udokumentowanych przypadkach buntu niewolników na atlantyckich statkach niewolniczych, a z pewnością było ich o wiele więcej – na statkach, których dzienniki okrętowe przepadły albo ich kapitanowie uznali, że bunty są czymś tak częstym, że nie warto ich odnotowywać. W słynnej sprawie płynącego na Barbados statku Thomas niewolnice chwyciły muszkiety, obezwładniły załogę i uwolniły mężczyzn. Buntownicy nie potrafili jednak zawrócić statku do Afryki i ostatecznie pochwycił go brytyjski okręt wojenny. Więcej szczęścia mieli niewolnicy z londyńskiego statku Industry: cztery dni po wypłynięciu do Karoliny Południowej przejęli statek, zabili całą załogę z wyjątkiem dwóch ludzi, a następnie osiedli na mieliźnie przy brzegu Sierra Leone.

Zawsze czujny Newton umieścił na pokładzie działa, a w ładowni muszkiety, „żeby zastraszyć niewolników”. Niecały miesiąc po wykryciu spisku swoich marynarzy Newton „za sprawą Boskiej opatrzności” w samą porę odkrył, że niewolnicy knują i planują bunt. „Zaskoczyłem dwóch z nich, kiedy próbowali się z kajdan oswobodzić – pisał. – Poinformowani przez trzech chłopaków, przeszukaliśmy ich kwatery i znaleźliśmy noże, kamienie, nabój etc., a także zimny przecinak [stalowy przecinak do cięcia metalu]. Dochodzenie wykazało, że tę niegodziwość planowało popełnić ośmiu z nich, a czterech chłopaków dostarczyło im powyższych instrumentów. Zakułem chłopaków w kaydany i w zgniatacze kciuków, żeby wymusić na nich pełne przyznanie się do winy”. Kilka tygodni później Newton odkrył kolejny „zamiar powstania przeciwko nam. Odkryłem czwórkę głównych prowodyrów, ukarałem ich zgniataczem kciuków, a potem iarzmem”39.

W przerwach między karaniem ludzi chłostą i zgniataniem kciuków Newton prowadził ożywioną korespondencję miłosną z Mary. Z przykrością musimy też przyznać, że jest ona poruszająca. „Przyciskam me usta do papieru, który za kilka dni znaydzie się w twoich rękach, podczas gdy ia ieszcze wiele miesięcy będę tak daleko od ciebie – pisał, wyruszając w jeden ze swoich rejsów, i błagał ją – napisz mi proszę, o którey godzinie zazwyczaj się budzisz, śniadasz, wieczerzasz, udayesz się na spoczynek, ażebym mógł dotrzymywać ci kroku”. Kiedy po wielu miesiącach doszły do niego listy od ukochanej, przekazywane ze statku na statek, Newton był tak uradowany, że – jak pisał – „mogłem niemalże uściskać każdego brudasa, przez którego ręce przeszedł [list]”40.

„Gwinea – pisał do Mary z Afryki – oznacza dla mnie przede wszystkim życie bez ciebie. […] Mam nadzieyę i wierzę w to, że nawet gdybym w Wersalu mieszkał i mym domem nazywał, bez ciebie u moiego boku odczuwałbym stratę i wzdychałbym za czymś lepszym”. Wytłumaczenie innym ludziom miłości do niej było dla niego „opisywaniem tęczy komuś, kto się ślepcem urodził”41.

Nieustannie poszukując niewolników, większość czasu spędzał w rejonie, który znał najlepiej, czyli na wybrzeżu Sierra Leone. W jego połowie leży ujście rzeki Sierra Leone, jedna z najlepszych naturalnych przystani w Afryce. Trzydzieści kilometrów w górę rzeki z wody wyłania się Bance Island, skaliste wypiętrzenie długości pół kilometra42. Obronne położenie i obfitość słodkiej wody czyniły z tej wysepki jedną z najruchliwszych placówek handlowych Afryki Zachodniej43. Europejscy i amerykańscy kapitanowie przybijali do jej brzegów, żeby w tamtejszej niewielkiej stoczni dokonać napraw, sprzedać niewolników i uzupełnić zapasy. W czasie kilku wypraw statek Newtona cumował przy kamiennym nabrzeżu Bance Island. Newton przybył tam, między innymi, 27 marca 1753 roku i wymienił swoją łódź na cztery tony ryżu z magazynów wyspy. Następnie zostawił w stoczni swój statek African, by zdrapano z kadłuba muszle i załadowano na pokład sześćdziesiąt beczek wody. W dzienniku pokładowym brakuje szczegółowych zapisów na temat tego, co robił kapitan podczas tych kilku dni, ale możliwe, że raz czy dwa zagrał w grę, która właśnie zyskiwała popularność w Europie.

Pole golfowe na Bance Island, jedyne w Afryce, graniczyło z lasem namorzynowym i miało tylko dwa dołki, odległe od siebie o jakieś czterysta metrów. Używano drewnianych kijów, a piłeczki były wielkości tych, których dziś używa się w tenisie. Grała rozmaita zbieranina przebywających na wyspie handlarzy, oficerów statków niewolniczych i innych poszukiwaczy przygód. Podzielili się na dwie drużyny – na zmianę uderzano w swoją piłkę, próbując wrzucić ją do dołka drużyny przeciwnej. Golfiści nosili białe ubrania z indyjskiej bawełny, a pochodzących z pobliskich wiosek pomocników (caddies) odziano w przepaski biodrowe z wełnianego tartanu, utkanego pod Glasgow44.

W liście do swojej żony Newton pisał: „Byłem bardzo szczęśliwy tego popołudnia, kiedy samotnie wędrowałem po tej wyspie. Zadbałem o to, by nie mieć żadnego towarzystwa, i wybrałem ustronną ścieżkę, gdzie mogłem wyrzucić z siebie myśli na głos, bez lęku o to, że ktoś mnie usłyszy”45. Nic dziwnego, że bogobojny Newton podziękował za towarzystwo wieczorem, ponieważ – jak napisał z dezaprobatą o tamtejszych handlarzach jeden z odwiedzających wyspę gości – „gdy tylko nadarza im się okazja […] czyli często […] upijają się do nieprzytomności”46. W czasie swojego samotnego spaceru Newton zapewne widział – na wzgórku, na krańcu wyspy – osłonięte murem kwatery mieszkalne, biura i magazyny. Część od strony morza zbudowana była z cegieł i kamieni ponad półmetrowej grubości, na murze stały armaty chroniące bastion przed działami Francuzów i piratów.

Jak większość placówek handlu niewolnikami Bance Island była też silnie zabezpieczona przed buntem. „Każde okno zasłonięte było żelazną kratą – pisał pewien oficer marynarki – każde drzwi miały żelazną sztabę, a przejścia były zbudowane tak, aby mogła wejść tylko jedna osoba naraz”47. Z drugiego piętra kwater białych można było obserwować zagrody, mieszczące nawet kilkuset zakutych w kajdany niewolników. Największa z zagród miała mniej więcej pięćdziesiąt na pięćdziesiąt metrów i otoczona była prawie pięciometrowym kamiennym murem. Obok znajdował się cmentarz dla białych, który często wykorzystywano: alkohol i tropikalne choroby szybko zbierały swoje żniwo. Niemal co roku umierała połowa białych mieszkańców wyspy48.

Bance Island należała do Anglików od XVII wieku. W 1748 roku, na krótko zanim Newton zaczął bywać na wyspie, przejęła ją rzutka londyńska firma Grant, Oswald i spółka. Zagrody niewolników w forcie sprawiały, że w zamian za odpowiednią cenę okręty z Wielkiej Brytanii i nie tylko mogły za jednym razem załadować na pokład dziesiątki niewolników, skracając sobie czas, który musiałyby spędzić na żegludze wzdłuż wybrzeża. Nie minęło wiele czasu, gdy na statki z całego świata ładowano tam około tysiąca niewolników rocznie. Największym partnerem handlowym placówki była brytyjska kompania żeglugowa dostarczająca niewolników francuskim koloniom na Karaibach. Gdy ponownie miała wybuchnąć jedna z angielsko-francuskich wojen, okręty kompanii po prostu zaczęły pływać pod flagą Hiszpanii.

Kwatery dla białych na Bance Island miały nawet fałszywy kominek, żeby nieco udomowić tropiki. Ci, którzy odwiedzili wyspę i spisali swoje wrażenia, mieli jednak o niej inne mniemanie. Jeden z nich napisał, że wiedział dobrze, kiedy przebywa „pomiędzy handlarzami niewolników, gdyż poza przeklinaniem i złorzeczeniem wszyscy mają kraciaste koszule, czarną apaszkę na szyi, a drugą w pasie – wszystkie oznaki tego, że zajmują się krwawym handlem ludźmi”49. Pewnego razu na wyspie zatrzymał się Henry Smeathman, brytyjski przyrodnik zbierający na wybrzeżu okazy owadów. Dał nam ten oto obrazowy opis pewnej sceny, która wydarzyła się w trakcie posiłku: „Kiedy woda w imbryku zawrzała, zaparzono w niej herbatę […], w starym płóciennym woreczku znajdował się cukier. Mat wsypał go do herbaty swoją usmoloną, brudną ręką i zamieszał zardzewiałym, brudnym, tłustym nożem, tak że na wierzchu utworzył się kożuch z ziemi i brudu. Zdjął go paluchami i wszyscy mężczyźni po kolei zaczerpnęli filiżankami z imbryka”.

Po posiłku było jeszcze gorzej: „Gdy byłem na obiedzie, owoce i produkty długiego i pracowitego dnia padły ofiarą szczurów i przepadły ze szczętem. Och, niebiosa! […] Gdy byłem na kolacji, przyniesiono świecę i umieszczono w butelce. […] Po powrocie okazało się, że łój był zbyt miękki, świeca się wywróciła i podpaliła stół. Łój zalał moje książki, notatki i przyrządy. Och, bogowie! Pożałujcie biednej, nieszczęsnej muchołówki!”50

Tymczasem na zewnątrz ładownie statków zapełniały się niewolnikami: „Niestety! Jakimże obrazem nieszczęścia i udręki jest statek niewolniczy w deszczu. Szczęk łańcuchów, jęki chorych, panujący smród. […] Co dzień za burtę wyrzuca się dwóch czy trzech niewolników, zarobaczonych, umierających na czerwonkę, odrę, wszystko naraz. Cały dzień słychać brzęczenie łańcuchów, dźwięk zakuwania w kajdany jakiegoś nowo przybyłego biedaka. […] Lekarz opatruje rany i wrzody, podaje im leki, a inny człowiek, stojący obok z batogiem, pilnuje, żeby je połknęli”51.

Większościowy udziałowiec Bance Island i najważniejsza postać w spółce Grant i Oswald pochodziła – jak tartan noszony przez caddies – ze Szkocji. Jak John Newton ucieleśnia mężczyzn, którzy wyruszali w „trójkątne” podróże, tak Richard Oswald reprezentuje tych, którzy tym procederem zarządzali. Te osoby można było znaleźć na zbielałych od słońca murach afrykańskich fortów, na spieczonych słońcem karaibskich plantacjach trzciny cukrowej, na zielonych trawnikach i w eleganckich ogrodach wiejskich posiadłości na Wyspach Brytyjskich. Jako młody człowiek Oswald – podobnie jak dziś młodzi ludzie na kierowniczych stanowiskach w międzynarodowych korporacjach – uczył się handlu w kilku zakątkach imperium: w Glasgow, Wirginii i na Jamajce. W 1746 roku zamieszkał w Londynie, w skromnym ceglanym domu przy 17 Philpot Lane. Miał tam też biuro i właśnie z tego miejsca szybko rozwinął międzynarodowy handel niewolnikami oraz rozmaitymi innymi dobrami – od koni po peruki. Królewskiej Marynarce Wojennej sprzedał smołę i terpentynę, a armii wozy, słomę i ponad pięć milionów bochenków chleba. Wkrótce stał się posiadaczem udziałów w statkach i niewolniczych plantacjach w Karolinie Południowej, na Florydzie i Jamajce. Statki Oswalda mogły wówczas przewozić niewolników z jego ufortyfikowanego magazynu na Bance Island na jego plantacje w Ameryce, a następnie wracać do Anglii wyładowane pochodzącymi stamtąd cukrem albo tytoniem. Choć jego interesy sięgały aż Indii, najważniejszy dla niego był jednak handel „trójkątny”. Lukratywne inwestycje w każdym rogu trójkąta oraz kursujące między nimi statki przyniosły mu fortunę w wysokości pół miliona funtów, czyli w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze około siedemdziesięciu siedmiu milionów dolarów52.

Na portretach Oswald ma pociągłą, zdecydowaną twarz, przeszywający wzrok, dumnie wypiętą pierś. Jego współcześni uważali go za mądrego, życzliwego człowieka, który ucieleśniał szkockie cnoty, takie jak oszczędność, trzeźwość i pracowitość, a cały wolny czas poświęcał na lekturę, często do późnej nocy. Kazał zbudować sobie domową bibliotekę z przesuwnymi szklanymi płycinami. Mieściło się w niej ponad dwa tysiące książek dotyczących teologii, filozofii, literatury, historii. W jego kolekcji sztuki znalazły się prace Rubensa i Rembrandta, a jeden z przyjaciół określił go jako „człowieka o wielkiej wiedzy i znakomitego rozmówcę”. Wśród tych, których zaszczycał konwersacją przy swoim londyńskim stole lub z którymi polował na bażanty w swojej kolosalnej, liczącej czterysta kilometrów kwadratowych posiadłości w szkockim Auchincruive, znaleźli się tacy ludzie jak Benjamin Franklin czy pisarze Laurence Stern i James Boswell. Oswald odegrał kluczową rolę w budowie sieci szkockich dróg, łożył na cele charytatywne, a także – jak się dowiemy – reprezentował swój kraj w misji dyplomatycznej. Choć Bance Island stanowiła kamień węgielny jego fortuny, on sam nigdy nie postawił stopy w Afryce, co było typowe dla Brytyjczyków, którzy największe zyski czerpali z atlantyckiego handlu niewolnikami.

„Nikt nie jest w stanie odgadnąć, ani z mojego wyglądu, ani z zachowania – pisał do Mary z wyspy John Newton – jak wielka część mojego serca przebywa teraz w innej ćwierci świata”53. Dla takich jak on, kapitanów okrętów niewolniczych, Bance Island była często ostatnim przystankiem przed rejsem przez Atlantyk. Kiedy złapali wiatr w żagle, a prądy oceaniczne odciągnęły statek od afrykańskiego wybrzeża, rozpoczynał się „środkowy etap”. W tym miejscu musimy się cofnąć i wyobrazić sobie maleńki statek Newtona – zanurzający się w wodzie, podskakujący na falach – jako część ogromnej armady, rozciągającej się w czasie i przestrzeni, gdyż w ciągu trzystu pięćdziesięciu lat handlu statki niewolnicze pokonały Atlantyk mniej więcej trzydzieści pięć tysięcy razy, dostarczając ludzki towar wszędzie – od Quebecu po Chile.

Dla Newtona, spacerującego po mostku kapitańskim ponad kwaterami niewolników, dobiegł końca najniebezpieczniejszy i najtrudniejszy odcinek handlu „trójkątnego” – kupowanie niewolników na afrykańskim wybrzeżu. Wpisy w dzienniku stają się pobieżne, zdaje się niemal przekonany, że niewolnicy są szczęśliwi. W czasie standardowej przeprawy przez Atlantyk pisze: „Zawsze będzie mnie cieszyć przypisywanie miłującemu pokój Bogu […] niebywale dobrego usposobienia niewolników, […] którym, jak się zdaje […] całkowicie zmienił się nastrój. Początkowo byłem nieustannie zaalarmowany ich ciągłymi próbami wzniecenia buntu […]. Pod koniec lutego zachowywali się jednak raczej niczym dzieci z jednej rodziny niż jak zakuci w kajdany niewolnicy. Wszystko wskazuje na to, że są uważniejsi, posłuszniejsi i usłużniejsi niż nasi biali ludzie”54.

„Środkowy etap” dobiegał końca, gdy żeglarze spostrzegali ptaki i wodorosty, to bowiem oznaczało, że zbliżali się do Indii Zachodnich. Wtedy Newton nakazywał ogolić niewolników i pomalować im skórę, tak aby nadać jej zdrowy wygląd, który zachęci kupujących. „Myli niewolników słodką wodą, nacierali pszczelim woskiem i oliwą”55. Sprzedawszy niewolników na jednej lub kilku karaibskich wyspach, zabierał na statek ładunek – zazwyczaj cukier – albo balast, żeby móc wyruszyć w ostatni odcinek podróży, z powrotem do Anglii.

Kiedy Newtona nie zajmowały sprawy handlowe, poświęcał czas modlitwie i czytaniu Biblii, godzinę lub dwie co rano, a następnie w okolicach południa, gdy modlił się „za wszystkich bezecników i bluźnierców, takich, jakim ja niegdyś byłem”56. W żywocie żeglarza i jego długich okresach samotności między niebem a oceanem nie znał „zewu […] dającego większe korzyści osłabionym umysłom nad ten, który zapewnia Bogu miejsce w duszy”. Uważał, że było to szczególnie prawdziwe na okrętach niewolniczych, gdyż „z wyjątkiem pośpiesznego handlu na wybrzeżu etc.” oficerowie i załoga, którzy na nich służyli, czynili życie kapitana mniej uciążliwym. „Nie zaznałem nigdy słodszych ni częstszych godzin boskiej komunii niż w czasie moich dwóch ostatnich wypraw do Gwinei, kiedy albo przebywałem na brzegu, albo byłem całkowicie odizolowany od załogi statku. […] Wałęsałem się po lasach, rozważając w duszy wyjątkową dobroć Boga wobec mnie”57.

Sztormy, tłumienie buntów niewolników czy ślub z Mary Catlett – wszystkie punkty zwrotne w swoim burzliwym życiu Newton postrzegał jako przejawy zaangażowania siły wyższej. Zawsze w ostatniej chwili, niczym za sprawą cudu, kogoś innego wysyłano na niebezpieczną wyprawę, ktoś inny tonął albo spotykał go jakiś straszliwy koniec. Newton czuł, że w kluczowych momentach przemawiał do niego Bóg – za pomocą znaków, błogosławieństw, ostrzeżeń. Jednak przez prawie dekadę spędzoną na handlu ludźmi i przez kolejnych trzydzieści parę lat John Newton ani razu nie usłyszał, by Bóg powiedział choć słowo przeciw niewolnictwu.

2

Atlantycki wędrowiec

Jeśli tak wyglądał świat atlantyckiego handlu ludźmi z perspektywy kapitańskiej kajuty Johna Newtona, to jak wyglądał dla kogoś, kto przetrwał w kwaterach niewolników? W latach czterdziestych XVIII wieku, kiedy Newton rozpoczął swoje podróże po niewolników, na świat przyszedł człowiek, który miał nam zostawić na ten temat bogate świadectwo. Olaudah Equiano dorastał – jak później opowiadał – „w czarującej i żyznej dolinie Essaka”, w głębi krainy, która dziś jest południowo-wschodnią Nigerią. W jego opowieściach dzieciństwo otacza sielankowa aura, jak często jest we wspomnieniach ludzi, którzy w późniejszym życiu doświadczyli cierpienia i niewoli. Jego ojciec, jak zapewnia nas Equiano, był wodzem z ludu Igbo (niekiedy używa się nazwy Ibo), który żył spokojnie „w kraju, gdzie natura szczodrze udziela swych łask”. Nie znano przekleństw ani żebractwa, ludzie byli „czyści”, a kobiety niewinne. Małżeństwa stanowiły świętość, choć mężczyzna mógł mieć kilka żon, a niewiernej małżonce groziła śmierć. „Praktykowaliśmy obrzezanie, jak Żydzi”, pisał, a z tej okazji świętowano, gdyż Igbo byli „narodem tancerzy, muzyków i poetów”. Głównym napojem było wino palmowe, „ale nigdy nie widziałem nikogo, kto by się nim upił”. Choć brzmi to wszystko nieco zbyt pięknie, by mogło być w pełni prawdą (zobacz Aneks), Equiano opisał swoje dzieciństwo w tak różowych barwach zapewne po to, aby wywrzeć wrażenie na angielskich czytelnikach jego autobiografii, którą wydał jako dorosły człowiek. W przeciwieństwie do wielu innych pisarzy, białych i czarnych, współczesnych mu i późniejszych, nie pomijał istnienia niewolnictwa w Afryce. Po bitwie z wrogim plemieniem „tych więźniów, których nie sprzedano albo nie puszczono wolno, zatrzymywano jako niewolników”58. Niewolników miał też jego ojciec.

Equiano umiejscawia swoją wioskę kilka dni drogi od oceanu, ale przybrzeżny handel niewolnikami sięgał znacznie dalej w głąb interioru. „Generalnie – pisał – kiedy dorośli z wioski byli daleko, pracując na roli […] niektórzy z nas [dzieci] wchodzili na drzewo, żeby wypatrywać napastników […], gdyż czasem korzystali oni z nieobecności rodziców, żeby zaatakować i uprowadzić ze sobą tylu spośród nas, ilu tylko byli w stanie złapać”. Pewnego dnia Equiano zdążył podnieść alarm w samą porę, by ostrzec przed porywaczem zakradającym się do pobliskiego jaru, „w którym było wiele silnej młodzieży”59.

Przy innej okazji nie miał tyle szczęścia. Razem z siostrą byli w domu sami, kiedy banda „wdarła się do domu przez ścianę i natychmiast pochwycili nas oboje; nie udało się nam nawet krzyknąć czy stawić oporu – zakneblowali nam usta, związali ręce i uciekli, zabierając nas ze sobą”60. Przechodząc przez ręce kolejnych pośredników (jeden z nich kupił go za sto siedemdziesiąt dwie muszle porcelanki), trafił w końcu do handlarza, który dostarczał niewolników na atlantyckie okręty. Choć Equiano o tym nie wiedział, udało mu się przetrwać najniebezpieczniejszą część odysei niewolnika – nie był to wcale legendarny rejs przez ocean, ale właśnie o wiele rzadziej opisywany marsz na wybrzeże, w dybach lub łańcuchach. Nierzadko była to kilkusetkilometrowa wędrówka, która mogła trwać miesiącami. Pewien portugalski kupiec z tamtych czasów, Raymond Jalamá, szacował, że podczas takiego marszu zazwyczaj umierała połowa pojmanych ludzi61. Handlarze niewolników woleli przeprowadzać karawany w czasie pory suchej, kiedy do picia była często tylko – jeśli w ogóle – woda stojąca w kałużach. Droga na wybrzeże była usłana szkieletami.

Stosunkowo niewiele wiemy o łowcach niewolników, którzy plądrowali interior Afryki Zachodniej. Z nielicznymi wyjątkami – które opiszemy później – żaden Afrykanin nie wrócił z Ameryki do swojej rodzinnej wioski. Jeśli został schwytany, nie miał najmniejszego pojęcia o tym, co go czeka. Pędzony na wybrzeże szlakiem zasypanym kośćmi zmierzał w nieznane.

Mniej więcej pół roku po pojmaniu Equiano znalazł się – jak pisze – na pokładzie okrętu niewolniczego. Pewien badacz, analizując dzienniki pokładowe z tamtych czasów, doszedł do wniosku, że musiał to być slup, czyli dwumasztowy okręt z gaflem przy grotmaszcie, noszący nazwę Ogden i dowodzony przez kapitana Jamesa Walkera z Liverpoolu62. Walker wyruszył z niewolnikami na Karaiby zaledwie dziesięć dni przed Africanem, który po raz trzeci miał pokonać tę trasę pod kapitanem Johnem Newtonem. Armatorzy, którzy slupami, brygami i barkentynami przewozili niewolników do Nowego Świata, prowadzili szczegółową dokumentację i na jej podstawie można oszacować, że na statki załadowano ponad jedenaście milionów niewolników, z czego podróż przeżyło około 9,6 miliona63. Opowieść Equiana jest jednym z nielicznych opisów tej podróży sporządzonych przez niewolnika.

„Smród ładowni […], kiedy już umieszczono razem cały towar […] był absolutnie straszliwy. Zamknięta przestrzeń i upalny klimat pogarszały tylko warunki panujące na przepełnionym statku, tak zatłoczonym, że prawie się dusiliśmy, z trudem mogąc się obrócić. To sprawiało, że ogromnie się pociliśmy i z powodu obrzydliwych woni nie dało się oddychać, a powietrze wywoływało wśród niewolników choroby, od których wielu z nich pomarło. […] Tę straszliwą sytuację pogarszały jeszcze drażniące łańcuchy, których nie sposób było znieść; a także nieczystości z koniecznych kadzi [latryn], do których nierzadko wpadały małe dzieci i prawie się dusiły. Krzyki kobiet i jęki umierających czyniły te sceny grozy niemal niewyobrażalnymi”64. Mówiło się, że statek niewolniczy śmierdzi tak bardzo, że inni marynarze mogą go poczuć z odległości mili, jeśli płyną z wiatrem, a odór wymiocin, potu i odchodów pochodzących od ludzkiego ładunku przenika w głąb drewna i niczym nie daje się usunąć.

Tak jak w czasie przynajmniej jednej z wypraw Newtona, również na statku, którym płynął Equiano, zdesperowani niewolnicy próbowali popełnić samobójstwo, skacząc za burtę. Trzem udało się skoczyć, a załoga spuściła szalupę, żeby ich schwytać. „Dwóch biedaków utonęło, ale trzeciego złapali i potem bezlitośnie wybatożyli za to, że wolał śmierć od niewoli”. Samego Equiana również wychłostano, kiedy odmówił przyjmowania posiłków. Służący na statku oficerowie zachowywali się niewiele lepiej wobec własnej załogi. „Zwróciłem szczególnie uwagę na jednego białego […], tak bezlitośnie wybatożonego grubą liną fokmasztu, że od tego zmarł. Wyrzucili go za burtę jak jakiegoś bydlaka”65. Legenda głosi, że w ślad za statkami niewolniczymi podążały rekiny żywiące się wyrzucanymi ciałami.

Zanim mały, zatłoczony statek powoli przepłynął Atlantyk, wielu niewolników umarło. Wreszcie dotarł do brytyjskiej kolonii Barbados, położonej na wschodnim krańcu karaibskiego archipelagu wyspy, która często była pierwszym przystankiem dla płynących z Afryki statków niewolniczych. Na początku XVIII wieku stolica Barbadosu Bridgetown była prawdopodobnie najruchliwszym portem obu Ameryk, punktem, w którym krzyżowały się drogi statków wożących ładunek z Afryki, Anglii, Ameryk Północnej i Południowej. Żaglowce rzucały kotwicę w zatoce, której brzegi były porośnięte palmami kokosowymi oraz sadami pełnymi pomarańczy, cytryn i limonek. Wejścia do zatoki strzegły baterie armat, a nad nabrzeżem i miejskimi magazynami górował kościół Świętego Jana, wznoszący się na dwustupięćdziesięciometrowym klifie. Po trwającej miesiąc lub więcej podróży przez Atlantyk widok Bridgetown stanowił dla żeglarzy upragnioną ulgę, ale Equiano i jego towarzysze – jak sam pisał – „nie wiedzieli, co o tym myśleć”66.

„Wyspa ta – zauważył pewien podróżnik – zdaje się w ciągłym ruchu”67, ponieważ okalające Bridgetown wzgórza usiane były wiatrakami przetwarzającymi plon władający życiem większości niewolników, którzy przetrwali „środkowy etap”: cukier. Podczas swojej drugiej podróży do Ameryki Krzysztof Kolumb zabrał na Karaiby trochę trzciny cukrowej z Wysp Kanaryjskich. Żyzna gleba, częste deszcze i obfitość słońca okazały się idealnymi warunkami do jej uprawy. Europejczycy od dawna szukali tropikalnych lądów odpowiednich dla trzciny, dającej o wiele więcej słodyczy niż miód pszczeli. W połowie XVIII wieku, kiedy Equiano dotarł na Barbados, ze wszystkich posiadłości brytyjskich to właśnie w bogatych w cukier Indiach Zachodnich przebywało najwięcej niewolników, a nie w trzynastu koloniach na kontynencie północnoamerykańskim68.

Rdzenni karaibscy Indianie, osłabieni ospą wietrzną, tyfusem i innymi europejskimi chorobami, zapędzeni do pracy przy uprawie trzciny masowo umierali, więc kolonizatorzy szybko zaczęli sprowadzać niewolników z Afryki. Ich praca sprawiła, że to rzadkie, luksusowe dobro, którym cieszyli się bogacze, znalazło się na stołach milionów Europejczyków. Cukier często wykorzystywano do słodzenia innego popularnego przysmaku, który zbierali niewolnicy w Ameryce Południowej oraz w Indiach Zachodnich, szczególnie na wysokich zboczach co bardziej górzystych wysp, mianowicie kawy. Pod względem ekonomicznym cukier przewyższał jednak wszystko. Aby zaspokoić nieposkromione apetyty Europejczyków, mniej więcej dwie trzecie wszystkich niewolników zabranych do obu Ameryk trafiało na plantacje trzciny cukrowej.

Equiano po raz pierwszy usłyszał cokolwiek o plantacjach podczas pierwszych, przerażających tygodni, które spędził na Barbadosie, a ostatecznie miał dowiedzieć się o nich wszystkiego, i to na własnej skórze. Jeszcze zanim opuścił statek, „wielu kupców i plantatorów […] przyszło na pokład […] i uważnie nas oglądało”. Kiedy niewolników zabrano na brzeg i podzielono na grupy, zwane paczkami, „zaprowadzono nas od razu na dziedziniec kupców, gdzie zamknięto nas razem niczym stado owiec, nie zważając na płeć i wiek. […] Na dany znak (na przykład uderzenie w bęben) kupcy jak jeden mąż wpadali na dziedziniec, gdzie zebrani byli niewolnicy, i wybierali tę paczkę, którą uznali za najlepszą”69.

Na szczęście dla Equiana udało mu się uniknąć pól trzciny cukrowej. Nie osiągnął jeszcze wieku nastoletniego, a przy tym – jak twierdził – był osłabiony chorobą i długą podróżą, więc nie chciał go kupić żaden plantator na Barbadosie. Handlarz niewolników kazał zatem nakarmić chłopca „ryżem i tłustą wieprzowiną”, żeby nieco go utuczyć dla przyszłych kupców, i wysłał do Wirginii70. Tam Equiano pracował krótko na plantacji, dopóki właściciel nie sprzedał go oficerowi Królewskiej Marynarki Wojennej, niejakiemu Michaelowi Pascalowi.

Equiano, któremu przyszło żyć w kilku różnych światach, nosił też kilka różnych imion. W czasie podróży przez Atlantyk załoga statku nazywała go „Michael”; na plantacji w Wirginii był „Jacobem”, a teraz jego nowy pan nadał mu imię, które miał nosić przez kilka dziesięcioleci: „Gustaw Waza”. Imię było celowo ironiczne, jak to często bywało w przypadku niewolników, którym nadawano imiona brytyjskich premierów czy rzymskich cesarzy. Gustaw Waza był szwedzkim szlachcicem, który w XVI wieku stanął na czele buntu przeciwko Duńczykom i został królem Szwecji.

Przez sześć lat Equiano był osobistym niewolnikiem porucznika Pascala. Od tego momentu jego imię zaczyna pojawiać się w dokumentach, zapisywane przez nieuważnych kancelistów jako Gustaw „Wawaza”, „Wazo”, „Wazer” albo „Wazan”. Gdy Equiano służył Pascalowi, w latach 1756−1763 toczyła się wojna siedmioletnia (znana Amerykanom jako wojna z Indianami i Francuzami), jedna z odsłon angielsko-francuskiej walki o dominację na świecie, która wypełniła cały wiek XVIII i część wieku XIX. Equiano przenosił się za Pascalem na kolejne okręty, wędrował z jednego brzegu oceanu na drugi. Odwiedził Londyn, zobaczył śnieg, przeżył ospę wietrzną, widział egzekucję przez powieszenie. W czasie bitwy morskiej rzucił się przez pokład z zapasem prochu, walcząc na francuskim wybrzeżu krył się przed kulami i odłamkami, z ekspedycją wojenną dopłynął też do Hiszpanii i do Nowej Szkocji. W czasie tych przygód okazało się, że jest przebiegły, przedsiębiorczy i garnie się do nauki. (Nawet w trakcie „środkowego etapu” pewien marynarz pozwolił mu spojrzeć przez służący do nawigacji kwadrant, „żeby zaspokoić moją ciekawość”71). W surowym świecie Królewskiej Marynarki Wojennej bystry młodzian zaskarbiał sobie życzliwość otaczających go ludzi. Miał talent do zaprzyjaźniania się z oficerami i zwykłymi marynarzami i niewątpliwie zdawał sobie sprawę, że to właśnie stanowi klucz do przetrwania. Generał James Wolfe, w drodze do Quebecu po swoje słynne zwycięstwo[2], interweniował i ocalił Equiana przed chłostą na statku. Wkrótce nasz bohater dorabiał sobie goleniem i strzyżeniem marynarzy.

Pascal wypożyczał czasami Equiana przyjaciołom albo rodzinie w Anglii, niczym jakąś egzotyczną zabawkę. Ci zaś, zafascynowani młodym Afrykaninem, pomogli mu nauczyć się czytać i pisać – mało który niewolnik w obu Amerykach miał na to szansę. Ochrzcili go również – u Świętej Małgorzaty, w szacownym kościele w Westminsterze, w którym pochowany jest sir Walter Raleigh i który nadal jest oficjalnym kościołem parafialnym Izby Gmin.

Equiano nieustannie – na lądzie i na morzu – spotykał „rodaków”, jak ich nazywał. Wielu Afrykanów, zarówno wolnych, jak i pozbawionych wolności, było żeglarzami. Królewska Marynarka Wojenna biła się z Francuzami na obu półkulach, więc do zapełnienia kilkuset okrętów potrzebowała wszystkich silnych, młodych mężczyzn, jakich tylko była w stanie pozyskać. Equiano na własnej skórze doświadczył tego głodu ludzi, kiedy Pascal zagonił go do pozyskiwania marynarzy na ulicach Londynu – czarny niewolnik jako członek gangu werbowników zajmujących się przymusowym poborem zakuwał w kajdany białych mężczyzn.

Własna niewola nieustannie go uwierała. Jego nadzieje na wolność nie były bezpodstawne, bo choć niewolnictwo stanowiło ekonomiczny fundament Indii Zachodnich oraz amerykańskiego Południa, jego prawny status w Anglii był zaskakująco niejasny. Z jednej strony w brytyjskich dziennikach od czasu do czasu pojawiały się ogłoszenia w rodzaju: „W gospodzie Bull and Gate, w Holborn, na sprzedaż: kasztanowy wałach, bryczka oraz silny, dobrze ułożony, czarny chłopak”72. Z drugiej strony wielu niewolników otrzymywało od swoich właścicieli wolność albo możliwość zarobienia na wyzwolenie. Niektórzy po prostu brali sprawy we własne ręce i uciekali, by dołączyć do małej, ale wciąż rosnącej grupy czarnych mieszkających w Londynie i kilku innych miastach. Na podstawie ogłoszeń o nagrodach za informacje na temat uciekinierów możemy założyć, że zbiegów odzyskiwano z wielkim trudem, o ile w ogóle się to udawało.

W 1762 roku nadzieje Equiana wzrosły, otrzymał bowiem awans na mata Królewskiej Marynarki Wojennej. Wracając do Londynu po kolejnych stoczonych przez siebie walkach morskich i z nową rangą, zastanawiał się, czy Pascal ma prawo trzymać go jako niewolnika na brytyjskiej ziemi. Pascal ewidentnie sam się tym martwił. Kiedy tylko rzucili kotwicę na Tamizie, nakazał Equianowi zostawić na statku wszystkie książki oraz resztę dobytku, siłą wsadził go na łódź i sprzedał kapitanowi Charming Sally, okrętu wyruszającego do Indii Zachodnich wraz z następnym odpływem. Equiano kolejny raz przemierzył Atlantyk w zamknięciu. Tym razem trafił na Montserrat, małą karaibską wysepkę, na której uprawiano trzcinę cukrową. „Na widok tej krainy niewoli przeszyła mnie groza, która zmroziła moje serce”73.

Na miejscu kapitan sprzedał go Robertowi Kingowi, najważniejszemu kupcowi na wyspie. Kiedy King dowiedział się, że Equiano świetnie zna angielski i jest doświadczonym żeglarzem, zorientował się, że chłopak jest zbyt cenny, by zmarnować go w polu. Equiano ścinał więc Kingowi włosy, prowadził rejestry ładunków, pracował jako kancelista w magazynach i jako marynarz we flotylli stateczków, która transportowała niewolników i towary z Montserrat na inne wyspy Karaibów (według własnej rachuby odwiedził ich piętnaście) oraz na kontynent północnoamerykański.

Zawijając zarówno do głównych portów, jak i do obmywanych falami małych przystani leżących na uboczu plantacji cukru, Equiano zobaczył karaibskie niewolnictwo w całej okazałości. „Widziałem murzyna bitego tak, że aż połamano mu kości – tylko za to, że spalił garnek”74. Był świadkiem, jak biali marynarze na statkach Kinga „folgowali swoim brutalnym żądzom z dziewczynkami, które nie miały nawet dziesięciu lat”, a „na Montserrat widziałem murzyna, którego przywiązano do pala i straszliwie okaleczono [wykastrowano], a następnie powoli odcięto mu uszy, ponieważ legł z białą kobietą, która była zwykłą prostytutką”. Widział niewolników, „szczególnie tych wątłych, których – na różnych wyspach – ważono i sprzedawano za trzy do sześciu, dziewięciu pensów za funt”75.

Choć Equiano był zbyt rozsądny, by pisać o tym brytyjskim czytelnikom jego wspomnień, w czasie podróży po Karaibach z pewnością zetknął się z jeszcze innym aspektem niewolnictwa, mianowicie z buntami. W tym czasie największe powstanie niewolników w brytyjskich Indiach Zachodnich wybuchło na Jamajce w 1760 roku, zaledwie trzy lata przed zakupieniem Equiana przez Kinga. Pod przywództwem niejakiego Tacky’ego tysiące zbuntowanych niewolników, wznosząc afrykańskie okrzyki wojenne, ruszyło na plantacje, plądrując, zabijając białych, podpalając pola trzciny oraz rafinerie cukru. Nie mając odpowiedniej ilości amunicji do zdobytych muszkietów, strzelali metalowymi ciężarkami do sieci rybackich. Przekazując sobie informacje za pomocą afrykańskich tam-tamów, wzniecili powstanie także w pozostałych częściach wyspy. Roztrzęsieni biali zebrali marynarzy ze statków, którymi przewożono cukier, żeby pomogli w tłumieniu buntu, i zaczęli się zastanawiać, czy ogolona głowa to symbol przynależności do spisku. Pewien plantator, chcąc ochronić swoją posiadłość, uzbroił dwudziestu niewolników, których uważał za najwierniejszych, ci zaś mu podziękowali, ukłonili się i odeszli, żeby przyłączyć się do buntowników.

Tacky’ego, przywódcę rebelii, szybko pojmano i ścięto, ale potyczki trwały jeszcze wiele miesięcy. Dla zdenerwowanych plantatorów granica między lojalnymi a zbuntowanymi niewolnikami zdawała się frustrująco niewyraźna. Wielu niewolników, którzy nagle zniknęli, wracało do swoich panów, tłumacząc się, że uciekli tylko po to, żeby nie zostać wbrew swej woli zaciągniętymi do armii buntowników. Właściciele mieli swoje wątpliwości, ale wydanie zbiegów władzom oznaczało zarazem utratę siły roboczej. Kiedy wojsko gasiło ostatnie ogniska buntu, kryjący się po lasach niewolnicy woleli się powiesić niż poddać – ich ciała wisiały na gałęziach miesiącami. Ogółem podczas rebelii ponad czterystu niewolników zginęło w walce, zostało straconych albo popełniło samobójstwo. W czasie buntu Tacky’ego, bo pod taką nazwą przeszło to wydarzenie do historii, zginęło też blisko sześćdziesięcioro białych oraz co najmniej tyle samo wolnych czarnych i Mulatów.

Powstania, nieważne jak brutalnie tłumione, wciąż wybuchały. Sześć lat później w czasie buntu zginęło dziewiętnastu białych, a po kolejnych dziesięciu latach władze Jamajki wykryły spisek zawiązany przez najbardziej zaufanych woźniców, rzemieślników i niewolników domowych. Karę wymierzono szybko. „Tak prawdziwie nieszczęsne jest nasze położenie – pisał jeden z plantatorów – że zabrano mojego szefa kuchni, kiedy przygotowywał obiad, by następnego dnia osądzić go, skazać i stracić”76.

Podróżując po tym okrutnym świecie na pokładzie statku Roberta Kinga, Equiano wypatrywał okazji, by się z niego wydostać. Potajemnie zajął się handlem. Zbadawszy na Montserracie rynek na wyroby ze szkła, na duńskiej wyspie Sint Eustatius kupił szklanki do whisky. W podróż na Saint Croix wziął cytryny i pomarańcze, ponieważ słyszał, że „owoce te dobrze się sprzedają na tej wyspie”. Jako urodzony przedsiębiorca jeszcze wiele lat później szczegółowo pamiętał, ile zarobił na każdej transakcji, na przykład trzysta procent na czterech beczkach wieprzowiny, którą kupił w Karolinie Południowej i sprzedał na Montserracie. Za pieniądze z wieprzowiny kupił towary, które następnie sprzedał w trakcie podróży do Filadelfii. W 1766 roku miał już tyle pieniędzy, że mógł kupić sobie wolność za równowartość ponad siedmiu tysięcy dzisiejszych dolarów. „Wiadomym niechay będzie, że ja, niżey podpisany Robert King, za cenę siedemdziesięciu funtów i przez wzgląd na nią […] na zawsze wyzwalam, uwalniam i puszczam swobodnie wymienionego wyżey murzyńskiego niewolnika płci męskiey imieniem Gustaw Waza – dayąc, przyznayąc i przekazuyąc mu, rzeczonemu Gustawowi Wazie, wszystkie prawa, tytuły własności i zwierzchności, iakie miałem nad rzeczonym Gustawem Wazą iako iego pan i władca…”77.

Upragniony dowód wolności nie gwarantował jednak bezpieczeństwa. Equiano na własne oczy widział pewnego wyzwoleńca, który miał dokładnie taki sam dokument, ale mimo to został zaciągnięty na statek płynący na Bermudy. „Indie Zachodnie straszliwie mnie brzydziły – pisał – i miałem poczucie, że dopóki ich nie opuszczę, nigdy nie będę prawdziwie wolny”78.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

Przypisy końcowe

Wstęp. Dwunastu mężczyzn w drukarni

1 „Le Siècle”, 22 października 1843, za: Tocqueville and Beaumont on Social Reform, ed. Seymour Drescher, New York: Harper & Row, 1968, s. 138.

2 Seymour Drescher, Capitalism and Antislavery: British Mobilization in Comparative Perspective, New York: Oxford: University Press, 1987, s. x.

3 David Richardson, The British Empire and the Atlantic Slave Trade, 1660−1807, w: The Oxford History of the British Empire, vol. 2: The Eighteenth Century, ed. P.J. Marshall, Oxford: Oxford University Press, 1998, s. 462.

4 Davis David Brion, The Problem of Slavery in the Age of Revolution, 1770−1823, Ithaca, NY: Cornell University Press, 1975, s. 410, 411.

5 Humble Petition of Several of the Freemen of the Corporation of Cutlers, in Hallamshire in the County of York, 24 kwietnia 1789, w: Diary, 11 lipca 1789, za: Seymour Drescher, Capitalism and Antislavery, s. 266, przyp. 2.

6 Seymour Drescher, The Mighty Experiment: Free Labor Versus Slavery in British Emancipation, New York: Oxford University Press, 2002, s. 232ff. Zob. też: Chaim D. Kaufmann, Robert A. Pape, Explaining Costly International Moral Action: Britain’s Sixty-Year Campaign Against the Atlantic Slave Trade, „International Organization” 1999, vol. 53, No. 4, s. 637.

1. Wiele snów złotych

7 Lowell Joseph Ragatz, The Old Plantation System in the British West Indies, London: Bryan Edwards Press, 1953, s. 50.

8 John Newton, Memoirs of the Rev. John Newton, Some Time a Slave in Africa; Afterwards Curate of Olney, Bucks; and Rector of St. Mary Woolnoth, London: in a Series of Letters Written by Himself, to the Rev. Dr. Haweis, Rector of Aldwinckle, Northamptonshire, London: A. Maxwell, 1813, s. 17.

9 Tamże, s. 19.

10 Bernard Martin, John Newton: A Biography, London: William Heinemann, 1950, s. 39, 40.

11 James Mitchell, Voyage of H. M. S. Harwich to India in 1745−1749, „Bengal Past and Present” 1933, vol. 45, part 2, s. 80.

12 Dziennik George’a Ratcliffe’a, za: Steve Turner, Amazing Grace: The Story of America’s Most Beloved Song, New York: Harper Collins, 2002, s. 22.

13 Richard Hakluyt, The Principal Navigations, Voiages, Traffiques and Discoveries of the English Nation, Glasgow 1894, vol. 6, s. 176, za: James Walvin, Black and White: The Negro and English Society, 1555−1945, London: Allen Lane−Penguin Press, 1973, s. 1.

14 James Houston, Some New and Accurate Observations of the Coast of Guinea, London 1725, s. 43, za: Jack Gratus, The Great White Lie: Slavery, Emancipation and Changing Racial Attitudes, New York: Monthly Review Press, 1973, s. 34.

15 An African Merchant, A Treatise upon the Trade from Great Britain to Africa, humbly recommended to the Attention of Government, London 1772, s. 7, za: Roger Anstey, The Atlantic Slave Trade and British Abolition, 1760−1810, London: Macmillan, 1975, s. 37.

16 David Richardson, Proﬁts in the Liverpool Slave Trade: The Accounts of William Davenport, 1757−1784, w: Roger Anstey, P.E.H. Hair, Liverpool, the African Slave Trade, and Abolition: Essays to Illustrate Current Knowledge and Research, Liverpool: Historic Society of Lancashire and Cheshire, 1976, s. 64, 69, 76, 77, 80, 82, 83.

17 William Barrett, The History and Antiquities of the City of Bristol, Bristol 1789, s. 655, w: Kenneth Morgan, Edward Colston and Bristol, Bristol: Bristol Branch of the Historical Association, 1999, s. 4.

18 Za: William E. Phipps, Amazing Grace in John Newton: Slave-Ship Captain, Hymnwriter, and Abolitionist, Macon, GA: Mercer University Press, 2001, s. 29.

19 John Newton, Memoirs, s. 40.

20 John Newton, The Journal of a Slave Trader (John Newton), 1750−1754: With Newton’s Thoughts on the African Slave Trade, ed. Bernard Martin, Mark Spurrell, London: Epworth Press, 1962.

21 John Newton, Memoirs, s. 40, 41.

22 Tamże, s. 46, 47.

23 Tamże, s. 54.

24 Tamże, s. 60.

25 Tamże, s. 65, 67.

26 Tamże, s. 77, 79.

27 Tamże, s. 88.

28 John Newton do Jacka Catletta, za: Bernard Martin, John Newton: A Biography, s. 90; William E. Phipps, Amazing Grace in John Newton, s. 31.

29 William E. Phipps, Amazing Grace in John Newton, s. 47.

30 John Newton, Memoirs, s. 93.

31 John Newton do Mary Newton, 8 stycznia 1751, w: tenże, Works, vol. 5, New York: Williams and Whiting, 1810−1811, s. 343.

32 John Newton, The Journal, s. 14, 16, 32.

33 Tamże, s. 29, 48, 56.

34 Tamże, s. 31.

35 Tamże, s. 95.

36 Tamże, s. 33, 75, 18.

37 John Newton, Memoirs, s. 104.

38 John Newton, The Journal, s. 69.

39 Tamże, s. 22, 71, 77.

40 Bernard Martin, John Newton: A Biography, s. 110, 118.

41 John Newton do Mary Newton, 25 stycznia 1753, w: tenże, Works, vol. 5, s. 404, 405, 407.

42 Czasami nazywana również Bence Island, Bense Island, Bunce Island albo George’s Island.

43 Edward Ball, Slaves in the Family, New York: Farrar, Straus and Giroux, 1998, s. 419−431.

44 David Hancock, Citizens of the World: London Merchants and the Integration of the British Atlantic Community, 1735−1785, Cambridge: Cambridge University Press, 1995, s. 1, 2; Dziennik Henry’ego Smeathmana, 5 maja 1773, którego krótki fragment na ten temat jest przedrukowany w: Sierra Leone Inheritance, ed. Christopher Fyfe, London: Oxford University Press, 1964, s. 70, 71.

45 John Newton do Mary Newton, 19 kwietnia 1753, w: tenże, Works, vol. 5, s. 413.

46 James Low do kapitana Archibalda Granta, 10 maja 1762, w: David Hancock, Citizens of the World, przypis na s. 195.

47 House of Commons, Parlamentary Papers, 1821, vol. 23, Second Annual Report of sir G[eorge] R. Collier, Bt., w: Further Papers Relating to the Suppression of the Slave Trade, s. 55.

48 David Hancock, Citizens of the World, przypis na s. 197.

49 Adam Afzelius, Sierra Leone Journal, 1795−1796, ed. Alexander Kup, Uppsala: Studia Ethnographica Upsaliensia, 1967, s. 135.

50 Henry Smeathman do Drury’ego, 10 maja 1773, UUB D26, Manuscripts and Music Department, Biblioteka Uniwersytetu w Uppsali, Uppsala, Szwecja.

51 Dziennik Henry’ego Smeathmana, 10 lipca 1773, w: Sierra Leone Inheritance, s. 76, 77.

52 David Hancock, Citizens of the World, s. 385.

53 John Newton do Mary Newton, 10 kwietnia 1753, w: tenże, Works, vol. 5, s. 412.

54 John Newton, The Journal, s. 80.

55 Bernard Martin, John Newton: A Biography, s. 132.

56 John Newton, The Journal, s. 64, 65.

57 John Newton, Memoirs, s. 102, 103.

2. Atlantycki wędrowiec

58 Olaudah Equiano, The Interesting Narrative and Other Writings, ed. Vincent Carretta, New York: Penguin Books, 2003, s. 32−41.

59 Tamże, s. 46, 47.

60 Tamże, s. 47.

61 Hugh Thomas, The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440−1870, New York: Simon & Schuster, 1997, s. 386.

62 Vincent Carretta, Olaudah Equiano or Gustavus Vassa? New Light on an Eighteenth-Century Question of Identity, „Slavery and Abolition” 1999, vol. 20, No. 3, s. 100.

63 David Eltis, The Volume and Structure of the Transatlantic Slave Trade: A Reassessment, „William and Mary Quarterly” 2001, vol. 58, No. 1, tabela I, III. Eltis szacuje, że Afrykę opuściło 11 062 000 ludzi, a dopłynęło 9 599 000. Te wyliczenia dotyczą jedynie transatlantyckiego handlu niewolnikami, a przecież europejskie czy amerykańskie okręty zabierały również niewolników z Afryki w inne miejsca, takie jak Mauritius, Réunion czy wyspy przy atlantyckim wybrzeżu kontynentu. Podawane przez Eltisa liczby są zgodne z szacunkami innych badaczy z lat wcześniejszych, ale zestawienie całej istniejącej ewidencji atlantyckiego handlu niewolnikami na płycie CD, przygotowane przez Eltisa i innych badaczy, znacznie ułatwiło przeprowadzanie wszelkich kalkulacji. W większym przedziale czasu podobną liczbę ludzi przewieziono ze wschodniego wybrzeża Afryki do państw muzułmańskich.

64 Olaudah Equiano, The Interesting Narrative, s. 58.

65 Tamże, s. 59, 57.

66 Tamże, s. 60.

67 Harry Ross-Lewin, With “the Thirty-second” in the Peninsular and Other Campaigns, ed. John Wardell, Dublin: Hodges, Figgis, 1904, s. 16.

68 Philip D. Morgan, The Black Experience in the British Empire, w: The Oxford History of the British Empire, vol. 2: The Eighteenth Century, ed. J.P. Marshall, Oxford: Oxford University Press, 1998, s. 466.

69 Olaudah Equiano, The Interesting Narrative, s. 60, 61.

70 Tamże, s. 62.

71 Tamże, s. 59.

72 „Gazetteer and New Daily Advertiser”, 18 kwietnia 1769, za: Folarin O. Shyllon, Black Slaves in Britain, London: Institute of Race Relations, Oxford University Press, 1974, s. 6.

73 Olaudah Equiano, The Interesting Narrative, s. 98.

74 Tamże, s. 107.

75 Tamże, s. 104, 110.

76 George Scott do Johna Allena, 21 lipca 1776, za: Michael Craton, Testing the Chains: Resistance to Slavery in the British West Indies, Ithaca, NY: Cornell University Press, 1982, s. 175.

77 Olaudah Equiano, The Interesting Narrative, s. 117, 137.

78 Tamże, s. 122.

Przypisy

[1] Robert Browning i Elizabeth Barrett byli znanymi wiktoriańskimi poetami (przyp. tłum.).

[2] W 1759 roku brytyjski generał James Wolfe odniósł zwycięstwo w bitwie pod Quebekiem. Choć sam zginął w czasie bitwy, Anglicy pokonali Francuzów, zdobyli stolicę Nowej Francji i przypieczętowali zwycięstwo Wielkiej Brytanii w wojnie siedmioletniej (przyp. tłum.).

WYDAWNICTWO CZARNE Sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa,

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

magda.jobko@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52,

info@d2d.pl

Wołowiec 2016

Wydanie I