WROCŁAW 2014

Tytuł oryginału

Paulus. Das Trauma von Stalingrad. Eine Biographie

Projekt okładki

JAROSŁAW DANIELAK

Fotografia na okładce

© Narodowe Archiwum Cyfrowe

Redakcja

MAŁGORZATA GROCHOCKA

Korekta

ANNA KURZYCA

Redakcja techniczna

EDYTOR

Copyright © 2009 Verlag Ferdinand Schöningh, Paderborn, Germany

Polish edition © Publicat S.A. MMXIV (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora,

w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

All rights reserved

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

Wydanie elektroniczne 2014

ISBN 978-83-245-9416-0

Wydawnictwo Dolnośląskie

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

Oddział Publicat S.A. w Poznaniu

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: wydawnictwodolnoslaskie@publicat.pl

www.wydawnictwodolnoslaskie.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Motto

Słowo wstępne

Prolog

Rozdział I. Kariera mieszczanina

1. Wychowanie w kajzerowskich Niemczech: dzieciństwo i młodość

2. Spełniony sen: oficer piechoty

3. Prywatne szczęście: ślub pod znakiem kariery

4. W polu: żołnierz w pierwszej wojnie światowej

Rozdział II. Stagnacja i kariera

1. Niespokojne czasy: Grenzschutz Ost i Reichswehra

2. Marsz w górę: początek kariery w Sztabie Generalnym

3. Decydujące lata: w Sztabie Generalnym i Ministerstwie Reichswehry

4. Odskocznia: wojska pancerne

5. Fascynacja i konwergencja: droga ku drugiej wojnie światowej

Rozdział III. Z Warszawy do Połtawy

1. W polu: szef Sztabu Generalnego 10. i 6. Armii

2. OKH: w centrum potęgi militarnej

3. Operacja Barbarossa: atak na Związek Sowiecki

Rozdział IV. Stalingrad

1. Głównodowodzący 6. Armii: sukcesy w obronie

2. U szczytu kariery: natarcie w kierunku Wołgi

3. Miasto Stalina: punkt zwrotny w życiu Paulusa

4. Kruchość wojennej sławy: trwanie w oblężonym kotle

5. Operacja Wintergewitter (zimowa burza): ostatnia nadzieja oblężonych

6. Klęska: apogeum tragedii

7. Stalingrad: wina Friedricha Paulusa

Rozdział V. Dziesięć lat sowieckiej niewoli

1. „Apolityczny”: krnąbrny jeniec

2. Zrozumienie: wstąpienie do Związku Oficerów Niemieckich i skutki tego kroku

3. Zdrada czy autorefleksja? Procesy norymberskie

4. W złotej klatce: zmagania o powrót

Rozdział VI. W domu, w zupełnie innym świecie

1. Nowy brzeg: powrót do kraju

2. Samoobrona: życie feldmarszałka w NRD

3. Misja: Paulus jako historyk wojskowy

4. Figura na szachownicy: element w politycznych kalkulacjach NRD

5. Ostatnia ofensywa: spotkanie oficerów

6. W głębokiej depresji: choroba i śmierć

Epilog

Ważniejsze skróty

Skrótowe określenia wydziałów w sztabach dowodzenia Wojsk Lądowych

Zarząd do spraw Wojsk (Reichswehra/Wojska Lądowe)

Wykaz źródeł i literatury

I. Wykorzystane archiwa i zbiory archiwalne

II. Źródła drukowane i literatura

III. Niepublikowane materiały i manuskrypty

IV. Wywiady ze świadkami historii

Spis map

Źródła zdjęć

Fotografie

Przypisy

Gdyby Stalingrad stał się naszym wielkim zwycięstwem lub gdyby

w ostatniej chwili udało się uratować 6. Armię, wówczas zapewne stałbym się

wielkim człowiekiem. Wtedy ci sami ludzie, którzy teraz urządzają na mnie

nagonkę, prześcigaliby się w superlatywach na temat mojego wodzowskiego

geniuszu i bohaterstwa. Ale taki jest świat i już go nie zmienimy.

Friedrich Paulus

Podsumowanie bitwy dokonane przez Paulusa w rozmowie z synem. BA-MA, N 372/31, ark. 10, Ernst Alexander Paulus zur Darstellung des militärischen Werdegangs von Feldmarschall Friedrich Paulus und den Vorgängen bei Stalingrad, maj 1959 r.

Słowo wstępne

C hoć od zakończenia straszliwej drugiej wojny światowej minęło już ponad sześćdziesiąt lat, niemal każdemu znane są nadal takie nazwiska, jak Rommel, Manstein czy Guderian. Geniusz wojskowy tych, którzy je nosili, sprawił, że wciąż budzą oni zainteresowanie zarówno za granicą, jak i w Niemczech. Dzieje się tak, mimo że stanowili elitę dowódczą w prowadzonej przez Hitlera zbrodniczej wojnie, której celem było ujarzmienie innych narodów. Równie znany jest Friedrich Paulus, z tym że na jego nazwisku ciążą klęska 6. Armii w Stalingradzie, sowiecka niewola, działalność antyhitlerowska, a także działalność w NRD.

Czy rzeczywiście Paulus był wyłącznie postacią tragiczną w tej tragicznej wojnie? Czy jego osobowości i rozwoju nie należałoby prześledzić na tle burzliwej epoki, by lepiej poznać i zrozumieć sposób myślenia i motywy działania nie tylko jego samego, lecz także całego pokolenia? Paulus był bowiem członkiem przodującej klasy państwa niemieckiego w jego czterech różnych formach ustrojowych, a jednocześnie typowym przedstawicielem pewnego pokolenia oficerów. Z jedną tylko różnicą, która być może miała wpływ na jego zachowanie społeczne – Paulus nie wywodził się z warstwy szlacheckiej ani z elity mieszczańskiej wilhelmińskich Niemiec, lecz zdołał się przebić do najwyższych kręgów Wehrmachtu dzięki swym umiejętnościom, inteligencji i zdolności przystosowywania się.

Może dziwić, że temu interesującemu przedstawicielowi niemieckiej armii nie poświęcono dotychczas żadnej biografii. Postrzegano go w historii tylko jako „przegranego” w bitwie o Stalingrad i jako pierwszego niemieckiego feldmarszałka, który dostał się do niewoli. To i skomplikowany stan źródeł sprawiały dodatkowo, że przedsięwzięcie takie wydawało się mało atrakcyjne. Niniejsza publikacja stanowi pierwszą pełną biografię człowieka, którego skomplikowana osobowość przyczyniła się zarówno do jego błyskawicznej kariery, jak i bolesnego upadku.

Jak doszło do realizacji mojego projektu? Często w takich sytuacjach rolę odgrywa przypadek. Wraz z upadkiem NRD otworzono jej archiwa z niezliczonymi zbiorami i dokumentami trzymanymi dotychczas pod kluczem. Wśród nich znajdowała się spuścizna generałów: Friedricha Paulusa i Vincenza Müllera. Natknąłem się na nie podczas przeszukiwania archiwum na początku lat dziewięćdziesiątych i przejrzałem je z czystej ciekawości.

Na początku 1993 r. Wilhelm Deist, zmarły przedwcześnie, zapytał mnie, czy do tomu poświęconego elicie wojskowej Trzeciej Rzeszy nie zechciałbym napisać artykułu o Friedrichu Paulusie, który koniec życia spędził w NRD. Będąc właściwie specjalistą od historii wojskowości po 1945 r. i historii NRD, uznałem to zadanie za interesujące, mimo – a może właśnie dlatego – że niektórzy koledzy mówili: „Ach ten Paulus, przecież to postać tragiczna, a do tego kontrowersyjna!”.

Zacząłem więc ponownie wertować jego spuściznę i zbierać dalsze materiały. Szybko jednak zdałem sobie sprawę, że wobec niekompletności źródeł, trudno będzie ocenić Friedricha Paulusa jako postać historyczną. Po ukazaniu się tomu zbiorowego, który spotkał się z przychylnymi recenzjami, zwrócił się do mnie reżyser i autor scenariuszy filmowych Henry Köhler z pytaniem, czy nie zostałbym konsultantem jego filmu o feldmarszałku. Dało to początek owocnej współpracy, w której wyniku wzbogaciłem swój zbiór materiałów źródłowych o wiele wywiadów ze świadkami historii. Tak więc pomysł zajęcia się Paulusem zawdzięczam znanemu historykowi Wilhelmowi Deistowi i filmowcowi Henry’emu Köhlerowi.

Przeprowadziwszy dość intensywne badania na temat feldmarszałka, którego osoba zaczęła mnie też interesować od ludzkiej strony, byłem już bliski pomysłu, by zająć się jego biografią.

Te rozległe badania oraz napisanie niniejszej biografii nie byłyby jednak możliwe bez pomocy, wskazówek i szerokiego wsparcia ze strony wielu świadków historii, archiwistów i bibliotekarzy. Mają oni swój udział w tej książce i zasługują, by wymienić ich nazwiska.

W pierwszej kolejności chciałbym jednak podziękować za wszechstronną pomoc rodzinie Paulusów, przede wszystkim córce feldmarszałka, baronowej Oldze von Kutzschenbach, zmarłej, niestety, przed ukazaniem się tej książki, jego wnukom Alexandrowi Friedrichowi Paulusowi i Achimowi von Kutzschenbachowi, a także członkom rodziny – Lorze Dinsing (z domu Paulus) i Hansowi-Heinrichowi Paulusowi. Osoby te pomogły mi, udostępniając spuściznę feldmarszałka przechowywaną we Fryburgu Bryzgowijskim, i bez żadnych zastrzeżeń przekazały mi liczne prywatne dokumenty oraz informacje natury osobistej, a w wielu rozmowach podzieliły się ze mną cenną wiedzą na temat cech charakteru Friedricha Paulusa, jego zwyczajów i sposobu myślenia. Ponadto pozwolono mi na opublikowanie w tej biografii wielu nieznanych dotychczas fotografii z prywatnego archiwum. Z punktu widzenia historyka godne podkreślenia jest to, że wszelka pomoc, jaką otrzymałem, w żaden sposób nie miała wpłynąć na moją ocenę postaci feldmarszałka.

Jestem wdzięczny także wielu świadkom historii, którzy chętnie dzielili się ze mną swą wiedzą i wspomnieniami. Chciałbym tu przede wszystkim wymienić następujące osoby (w kolejności alfabetycznej): Bernhard Bechler (†), Winrich Behr, Heinz Beutel, Lew Bezymienski (†), Manfred von Bismarck, Heinz Breithaupt, dr Boris Chapkin, Erna Eilers (†), hr. Heinrich von Einsiedel, Egbert von Frankenberg und Proschlitz (†), Bernd Freytag von Loringhoven, dr Otto Heinicke (†), Phillip Humbert (†), dr Max Hummeltenberg (†), dr Siegfried Illing, Paul Jordan, emerytowany generał hr. Johann Adolf von Kielmansegg (†), prof. dr Wolfgang Leonhard, dr Erich Mende (†), emerytowany generał Gerd Niepold (†), Georg Reymann (†) i dr Heinz Sperling.

Chociaż – jeśli idzie o tematykę i okres historyczny – ważyłem się wkroczyć na teren badań moich kolegów po fachu, otrzymałem od nich wszechstronną pomoc w postaci dokumentów, cennych dyskusji i sugestii, a także krytycznej lektury moich niemałych przecież pod względem objętości szkiców. Bez ich pomocy biografia ta z pewnością nie miałaby takiego kształtu jak obecnie. Chciałbym przede wszystkim podziękować dr. Rüdigerowi Wenzkemu, prof. dr. Rolfowi-Dieterowi Müllerowi, dr. Wolfgangowi Eisertowi, pułkownikowi dr. Winfriedowi Heinemannowi, podpułkownikowi dr. Gerhardowi Großowi, dr. Rainerowi Karlschowi, prof. dr. Jürgenowi Försterowi, pułkownikowi dr. Karlowi-Heinzowi Frieserowi, emerytowanemu pułkownikowi dr. Klausowi A. Maierowi, dr. Georgowi Meyerowi i dr. Rolfowi Helfertowi. Ponadto chciałbym podziękować pani dr Claudii Busse-Engekhardt za konsultacje z dziedziny psychologii. Za przygotowanie map pragnę podziękować dyrektorowi Ośrodka Kartograficznego Wojskowego Instytutu Historycznego Berndowi Nogliemu.

Podziękowania kieruję też do przedstawicieli wielu placówek regionalnych, mianowicie do dyrektora Muzeum Ośrodka Pamięci w Breitenau Gunnara Richtera, do byłego dyrektora Gimnazjum Wilhelma w Kassel oraz badacza historii lokalnej Reinharda Froeba, do ówczesnej dyrektorki naczelnej Gimnazjum Wilhelma w Kassel pani E. Huber-Söllner oraz do dr. Karla Stracka, Lothara Kerstinga i Fritza-Arno Winklera (wszyscy z Kassel), którzy udostępniając mi materiały, informacje oraz kontakty, pomogli lepiej poznać słabo udokumentowane młodzieńcze lata Friedricha Paulusa spędzone przez niego w Hesji.

Cóż jednak znaczy historyk bez źródeł archiwalnych? Trzeba było wieloletnich poszukiwań, by odnaleźć, często rozproszone, dokumenty dotyczące działalności Friedricha Paulusa. I choć kończąc każdą pracę, mamy zawsze nieprzyjemne poczucie, że być może nie udało się odszukać i przeanalizować wszystkiego, to w tym wypadku jestem optymistą. Zawdzięczam to fachowej opiece i wsparciu wielu archiwistów, którzy wskazywali mi określone zbiory akt, odpowiadali na pytania lub pomagali w inny sposób. Podziękowanie składam przede wszystkim Federalnemu Archiwum Wojskowemu we Fryburgu, a zwłaszcza jego ówczesnemu dyrektorowi dr. Manfredowi Kehrigowi oraz Albrechtowi Kästnerowi, dr. Günterowi Fetzerowi i Jürgenowi Adolphowi. Dziękuję też Archiwum Federalnemu w Berlinie/Lichterfelde, przede wszystkim pani Solveigh Nestler, a także Archiwum Pełnomocnika Federalnego do spraw Badania Akt Służby Bezpieczeństwa byłego NRD, a w szczególności Clausowi Zimmermannowi. Dużą pomoc okazały mi także następujące placówki: Archiwa Narodowe w Waszyngtonie, Archiwum Instytutu Historii Współczesnej w Monachium, Archiwum Federalne w Koblencji i w St. Augustin.

Podziękowania składam wreszcie Wydawnictwu Ferdinanda Schöningha, a zwłaszcza redaktorowi odpowiedzialnemu za dział historyczny Michaelowi Wernerowi, który włożył wiele wysiłku w to, by niekiedy ciężkostrawne wywody autora uczynić bardziej strawnymi. Dziękuję też wszystkim pozostałym pracownikom wydawnictwa, którzy swymi kompetencjami przyczynili się do powstania tej publikacji.

Książkę tę dedykuję z okazji urodzin mojemu aniołowi, który przez lata dodawał mi otuchy i udzielał serdecznego wsparcia.

Poczdam, grudzień 2007 r.

Torsten Diedrich

Prolog

J ako żołnierz stoję tam, gdzie właśnie stoję – na rozkaz. Nie wiem, jaki będzie mój los, ale muszę przyjąć to, co Bóg mi ześle”[1]. Te słowa feldmarszałka Friedricha Paulusa z listu pożegnalnego do żony, pisanego ze stalingradzkiego kotła, odzwierciedlają coś więcej niż tylko chwilowy nastrój czy rezygnację w obliczu beznadziejnej sytuacji. Świadczą o filozofii życiowej, i to nie tylko autora tych słów, lecz chyba także całego pokolenia oficerów.

Od początku istnienia dyktatury nazistowskiej większość niemieckich wojskowych zamykała oczy na narastający terror, podobnie jak później na zbrodnie popełniane w trakcie prowadzonych przez Hitlera wojen. Stali się oni – a z nimi cały Wehrmacht – użytecznymi i niezawodnymi narzędziami reżimu i takimi już pozostali. Po pierwszej wojnie światowej i upadku cesarstwa, a więc wydarzeniach, które ich ukształtowały, po „hańbie” Wersalu i „zamęcie” Republiki Weimarskiej sądzili, że Niemcy mają prawo do tego, by przy użyciu wszelkich środków, w tym także militarnych, wymusić powrót Rzeszy do grona wielkich mocarstw. Chcieli też mieć w tym swój udział. Mieli nadzieję na sławę, uznanie, karierę i miejsce w podręcznikach historii. Trzecia Rzesza miała im rzeczywiście ofiarować szybkie awanse, bogate dotacje i szereg zwycięskich bitew. Wojna wydawała się jeszcze „czysta”, a „ich” Wehrmacht niezwyciężony.

Gdy w niedzielę 30 marca 1941 r. w berlińskiej Kancelarii Rzeszy Hitler przedstawiał około stu czołowym generałom Wehrmachtu[2] swe plany kampanii przeciwko Rosji, nie pozostawił żadnych wątpliwości. Zamierzał prowadzić wojnę zaborczą, która miała przeczyć wszystkim dotychczasowym zasadom prowadzenia wojny. Hitler mówił o „walce o byt”, o „wojnie totalnej”, której celem miało być całkowite zniszczenie rosyjskiego imperium, likwidacja bolszewizmu i żydostwa. Wyjawił dowództwu Wehrmachtu, że zamierza przy okazji „rozwiązać kwestię żydowską”, że uważa za konieczne wyeliminowanie sowieckich komisarzy jako reprezentantów idei komunistycznej oraz że pozbawienie wszelkich praw ludności cywilnej – rosyjskich „podludzi”, jest nieodzownym warunkiem powodzenia tej „wojny wyznaniowej”.

Wywody Hitlera świadczyły o zamiarze prowadzenia brutalnej wojny zaborczej, jakiej dotychczas jeszcze nie znano. Miały zostać złamane wszystkie reguły i międzynarodowe konwencje o prowadzeniu wojen, wszelkie umowy i porozumienia dotyczące prawa międzynarodowego. Wojna ta miała się stać zaprzeczeniem etosu honoru, odwagi i rycerskości, a więc podstawowych cnót niemieckich wojskowych obowiązujących od XIX w. Stanowiły one – obok takich wartości jak bezwarunkowa wierność i posłuszeństwo – podstawowe maksymy wychowania oficerów w cesarstwie wilhelmińskim, w którym ukształtowała się większość elity Wehrmachtu.

Mimo to nie było żadnych protestów, żadnego oporu. Generalicja uległa Führerowi i tym samym stała się współodpowiedzialna za nazistowski terror[3]. To właśnie wojskowa elita, która tradycyjnie prezentowała się jako grupa niezwykle pewnych siebie ludzi o dużej świadomości klasowej i wynosiła się ponad świat polityki, uległa polityczno-ideologicznemu czarowi narodowego socjalizmu[4]. Byli to ci sami oficerowie, którzy w czasach cesarstwa cieszyli się uprzywilejowaną pozycją społeczną, a w okresie Republiki Weimarskiej dość skutecznie przeciwstawiali się politycznemu „uwikłaniu” i uważali, że w sposób apolityczny służą państwu i narodowi. Nawet gdy prowadzona na Wschodzie wojna ujawniła cały swój zbrodniczy charakter, który nie mógł przecież pozostawać dla generalicji tajemnicą, a dotyczyło to zarówno dowódców wojskowych, jak i najwyższych sztabów wojskowych, odpowiedzialne za to osoby milczały.

Tylko niewielu odważyło się przekuć w czyn przestrzegające słowa generała pułkownika Becka z 16 lipca 1938 r., że posłuszeństwo żołnierza ma swoją granicę tam, „gdzie jego wiedza, sumienie i odpowiedzialność zabraniałyby mu wykonania rozkazu”[5]. Zaraz potem, w związku z niemieckimi planami wojennymi Beck zrezygnował z funkcji szefa Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych. Przedstawiciele elity wojskowej: Wilhelm Keitel, Alfred Jodl, Heinz Guderian czy Gerd von Rundstedt, z reguły do samego końca służyli nazistowskiemu reżimowi. Gdy w obliczu leżącej w ruinach Europy byli przepytywani przez członków alianckiego trybunału wojskowego, próbujących ustalić ich odpowiedzialność, przeważająca większość niemieckich generałów powoływała się na wojskowy obowiązek posłuszeństwa, przysięgę złożoną Führerowi oraz na jego rozkaz zwalniający ich z osobistej odpowiedzialności. Dlaczego jednak rozkaz i posłuszeństwo wzięły górę nad innymi cnotami żołnierskimi, a zwłaszcza nad odpowiedzialnością i sumieniem?

Wydaje się, że na to pytanie, które powinien postawić sobie każdy biograf wysokiego rangą żołnierza, pozostającego w służbie Hitlera, nie udzielono do tej pory zadowalającej odpowiedzi. Powodem jest także to, że byli czołowi wojskowi, tacy jak Manstein, Guderian, Dönitz czy Kesselring, w autobiograficznych publikacjach i innych przekazach skutecznie tworzyli po wojnie legendę o „czystym” Wehrmachcie, który ani nie był uwikłany w masowe zbrodnie reżimu, ani też o nich nie wiedział.

Przez długi czas nauka historii nie mogła poradzić sobie z tym mitem, zwłaszcza że również anglo-amerykańscy przeciwnicy niemieckich generałów w swej literaturze wspomnieniowej, a nawet w publikacjach naukowych, byli pod wrażeniem osiągnięć niemieckiej armii. Dlatego też tak duże zainteresowanie wywołała w latach dziewięćdziesiątych XX w. wystawa hamburskiego Instytutu Badań Społecznych poświęcona zbrodniom żołnierzy niemieckich na terenach okupowanych (przy całej uzasadnionej merytorycznej krytyce tej wystawy). Od tego czasu w interesie nauki i opinii publicznej podejmuje się badania nad uwikłaniem niemieckiego Wehrmachtu i jego dowództwa w nazistowską politykę zagłady. Próbuje się przy tym rozstrzygnąć kwestię konfliktu między rozkazem, posłuszeństwem a sumieniem żołnierzy. Zadaniem biografa jest właśnie zgłębienie problemu odpowiedzialności jednostki funkcjonującej w strukturze armii.

Nazwisko Friedricha Paulusa jest dziś nieodłącznie związane z olbrzymią klęską, jaką Wehrmacht poniósł na przełomie 1942 i 1943 r. w Stalingradzie. Bitwa ta była kamieniem milowym na drodze ku totalnej katastrofie militarnej Trzeciej Rzeszy. Znajdując się w okrążeniu przy zwiększającym się z dnia na dzień deficycie amunicji i żywności, głównodowodzący 6. Armii Paulus wraz ze swymi żołnierzami stawiał przez siedemdziesiąt dni zaciekły opór Armii Czerwonej mającej przytłaczającą przewagę. Jest niezaprzeczalnym faktem, że trwanie 6. Armii umożliwiło Grupie Armii A wycofanie się z Kaukazu, na co Hitler zbyt późno wyraził zgodę, i zapobiegło jeszcze większej katastrofie. Do dziś jednak w środowisku naukowców i publicystów ton dyskusjom nadaje spór o to, czy poświęcenie 6. Armii było potrzebne i czy mogłaby się uratować, gdyby w odpowiednim czasie wyrwała się z okrążenia.

Stalingrad stał się jednocześnie symbolem sposobu prowadzenia wojny charakteryzującym się całkowitą pogardą dla ludzi. Dla przeczulonego na punkcie swego prestiżu Hitlera ruiny miasta liczyły się bardziej niż poświęcenie życia jego żołnierzy. Spośród 250 000 okrążonych niemieckich żołnierzy do niewoli dostało się około 90 000. Tylko około 6000 żołnierzy miało ponownie ujrzeć swoją ojczyznę. Dzisiaj wiemy, że więcej żołnierzy zmarło z głodu, zimna, chorób i wycieńczenia niż na skutek działań wroga. Im jednak ktoś miał wyższy stopień służbowy, tym większe były jego szanse na przeżycie.

Temat niewyobrażalnego cierpienia i śmierci niemieckich żołnierzy podejmowano w ujęciu krytycznym w niezliczonych już książkach i filmach. Winę za cierpienia niemieckich żołnierzy w nieludzkich warunkach przypisuje się w nich dowództwu Wehrmachtu, a często głównodowodzącym armii. To jednak, że w zmaganiach o Stalingrad zginęło ponad milion obywateli sowieckich: żołnierzy, jeńców czy ludności cywilnej, zbyt często umykało i nadal umyka uwadze autorów.

Przedstawianie tylko na tle Stalingradu osoby Paulusa, który w dniu wzięcia do niewoli został awansowany na stopień feldmarszałka, niewiele mówi o charakterze i osobowości tego wysokiej rangi przedstawiciela niemieckiej elity wojskowej. Syn skromnego heskiego urzędnika był, podobnie jak Manstein, świetny w planowaniu operacji wojskowych przy stole z mapami, nie był jednak strategiem myślącym w kategoriach politycznych. Swoje powołanie widział w wojsku, a swe umiejętności oddał bezwarunkowo do dyspozycji Hitlera. Czynił to w wierze, że służy ojczyźnie. Ale czynił to też w przekonaniu o rozdziale odpowiedzialności, co z dzisiejszego punktu widzenia może wydawać się dość dziwne. Uważał, że jako wojskowy musi wykazać się wojskowymi umiejętnościami i na tym polu powinien ponosić odpowiedzialność, natomiast odpowiedzialność wobec narodu niemieckiego miał ponosić Hitler. Podobnie zatem jak niemal wszyscy oficerowie tej generacji przyczynił się do zbrodniczego przebiegu wojny i w końcu do upadku Rzeszy Niemieckiej, którą chciał wspierać swą żołnierską służbą.

Paulus był nader zdolnym żołnierzem, świadomym swych umiejętności wojskowych i swej odpowiedzialności w tym względzie. Jak jednak wielu z jego pokolenia okazał się zupełnie niezdolny do działania wbrew obowiązkowi posłuszeństwa i w niezgodzie ze swym charakterem.

Pisanie biografii ludzi, którzy nie prowadzili nigdy dziennika, jest przedsięwzięciem dość trudnym. Paulus był na dodatek osobą bardzo zamkniętą w sobie i w zasadzie nie zdradzał się z uczuciami przed ludźmi ze swego otoczenia. Człowiek, którego pięćdziesiąta rocznica śmierci minęła 1 lutego 2007 r., dość wcześnie uznał swą rolę w historii Niemiec za tragiczną. Z pewnością przeraziłoby go to, jak wiele da się z czasem zrekonstruować, w jak różny sposób był postrzegany przez swych współtowarzyszy i świadków historii. Jest oczywiste, że on sam, podobnie jak jego najbliższa rodzina, zupełnie inaczej widziałby siebie, niż czyni to krytyczny biograf. Mimo wszelkich starań o obiektywizm rekonstrukcja czyjegoś życia jest subiektywnym spojrzeniem na inną epokę z perspektywy dnia dzisiejszego, w którym istnieją odmienne wartości i inny stan wiedzy. Należy o tym pamiętać, tym bardziej że sam protagonista nie spisał w owym czasie swych myśli i odczuć.

W osobie Friedricha Paulusa mamy do czynienia z człowiekiem, który z dość silną wiarą czynił to, o czym był przekonany, że czynić musi, i którego przekonaniami trudno było zachwiać. Nie był to żaden hurrapatriota ani łatwowierny rewolucjonista czy też ktoś, kto w mgnieniu oka przystosowuje się do nowych okoliczności. Wręcz przeciwnie. To, co czynił, było przez niego zawsze gruntownie przemyślane. Potrzebował czasu, by dojrzeć do podjęcia decyzji, i rozważał konsekwencje swego działania. Nie miał najmniejszej skłonności do podejmowania nierozważnego ryzyka. Odebrał wychowanie, jakie było udziałem milionów mu współczesnych, i ono wydało swe owoce. Tak więc zadaniem niniejszej pracy powinno być także ukazanie Paulusa jako wybitnego przedstawiciela całej generacji oficerów na tle dwóch wojen światowych oraz czterech różnych systemów politycznych i wpisanie go wraz z jego osobowością w ten kontekst. Tylko bowiem w ten sposób można ukazać motywy działania człowieka we wzajemnym oddziaływaniu jednostki i grup ludzkich lub społeczeństwa, tylko w ten sposób staje się widoczna geneza myśli i czynów w ich wzajemnym uwarunkowaniu.

Paulus żył chyba w najgorszym czasie w historii Niemiec. Dwukrotnie musiał przyglądać się całkowitemu załamaniu się systemu politycznego i tym samym przeżyć dewaluację swego statusu społecznego oraz zawodowego – upadek cesarskich Niemiec i Trzeciej Rzeszy. Obie te formy państwa niemieckiego mocno go ukształtowały: cesarstwo niemieckie wywarło wpływ na jego młodzieńcze ideały i wartości, a Trzecia Rzesza na wiarę w silne Niemcy o trwałym porządku wewnętrznym. Pomiędzy nimi zaś był niespokojny okres Republiki Weimarskiej, z którą narodowy konserwatysta Paulus, podobnie jak wielu jego kolegów oficerów, w ogóle się nie utożsamiał. Generacja Paulusa, a szczególnie żołnierze zawodowi dwukrotnie przeżyli gruntowny przełom wartości moralnych i struktur społecznych. Pokolenie to ze swoimi wewnętrznymi przekonaniami pozostawało w konflikcie ze zmieniającą się rzeczywistością, na którą miało dość ograniczony wpływ. Zrozumienie tego jest decydującym warunkiem, by spróbować ocenić działania podejmowane na własną odpowiedzialność w kontekście możliwości i ograniczeń związanych ze strukturą społeczną.

Zachowanie się feldmarszałka w niewoli, jego droga ku NRD byłyby niezrozumiałe bez traumy Stalingradu. Jego działania wyrosły z rozziewu między wrodzonymi i zaszczepionymi mu cechami osobowości a zmieniającą się rzeczywistością społeczną z jej bolesnymi doświadczeniami i rozczarowaniami. Paulus nie był człowiekiem, który buntował się przeciwko istniejącej rzeczywistości i chciał ją zmieniać bez względu na własną osobę i skutki. Jego sposób myślenia był na to zbyt wielowarstwowy, a wiara w kompetencje instancji nadrzędnej zbyt mocna. Miał jednak bardzo rozbudowane poczucie honoru i w porównaniu z wieloma generałami jego pokolenia bardzo silne poczucie żołnierskiej odpowiedzialności. Dowiódł tego, znajdując się w sytuacjach granicznych, gdy jego sumienie nie mogło pogodzić się z poleceniami czy zwyczajami. Było tak w przypadku uchylenia „rozkazu o komisarzach”[*1], nietolerowania zbrodni wojennych dokonywanych przez własnych żołnierzy czy jego protestu przeciwko nieuzasadnionemu ukaraniu kolegów lub późnego, ale konsekwentnego odwrócenia się od Hitlera i systemu nazistowskiego.

To, że dostosowywał się przy tym do swego społecznego środowiska, jest nie tylko bardzo ludzkie, lecz także zgodne z jego cechami charakteru. On, który musiał wszystko dobrze przemyśleć i wszystko rozpatrywał na wszelkie możliwe sposoby, był właśnie przez to podatny na wpływy. Imponowała mu osobowość silnych ludzi, pewnych siebie i emanujących niezależnością, którzy zawsze wiedzieli, co należy czynić. Niejeden z nich odegrał ważną rolę w karierze Paulusa i wywarł na niego trwały wpływ, jak choćby Heinz Guderian, Walther von Rathenau czy Franz Halder, ale też Arthur Schmidt i później Vincenz Müller.

Ostatecznie jego droga przez lata niewoli i ku NRD została ukształtowana przez silne wpływy zewnętrzne. Porażka w Stalingradzie oraz głębokie poczucie osobistej odpowiedzialności określiły jego sposób myślenia i działania w ostatnich latach życia. Za wieloma decyzjami podjętymi przez niego po 1943 r. stała chęć naprawienia błędów i przyczynienia się do powstania lepszego państwa niemieckiego. Będąc w pełni świadomy swego znaczenia i swej pozycji, chciał być patriotą, bojownikiem o demokratyczne i zjednoczone Niemcy, ale nie był w stanie objąć całej złożoności powojennej sytuacji z jej dominującymi kierunkami i determinującymi ją siłami. Były feldmarszałek stał się piłką w grze politycznych interesów, o których sądził, że może je kształtować, ale ostatecznie nie zdołał wywrzeć na nie wpływu.

Zachodnioniemiecka opinia publiczna oraz historiografia lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych łatwo potępiła Friedricha Paulusa za jego ułożenie się z komunizmem i oskarżyła człowieka z wojskowej elity Trzeciej Rzeszy o zdradę pielęgnowanych do 1943 r. poglądów, a także o zdradę narodu niemieckiego i „oportunizm wobec komunistycznej sprawy”. Działo się to z tym większą intensywnością, że również Republika Federalna i NRD coraz mocniej były zaangażowane w zimną wojnę między Wschodem i Zachodem. Szczególnie gwałtowne reakcje na Zachodzie wywołało wystąpienie Paulusa przeciwko przyjęciu Republiki Federalnej do sojuszu obronnego państw zachodnioeuropejskich czy też do NATO oraz jego próba zmontowania przeciwko temu frontu byłych żołnierzy Wehrmachtu. W następnych dziesięcioleciach wiele z generalizujących opinii na jego temat uległo relatywizacji w trakcie dyskusji naukowej czy też w debacie publicznej, zwłaszcza jeśli chodzi o ocenę jego oporu względem nazistowskiego reżimu. Jednakże po zakończeniu zimnej wojny oraz dość intensywnym rozliczeniu się z drugą niemiecką dyktaturą – w NRD, na nowo nasuwa się pytanie o współsprawstwo i współodpowiedzialność.

Ocena historii z perspektywy późniejszego stanu wiedzy zawsze rodzi pytania także o to, czy uprawniona jest wsteczna projekcja dzisiejszych mierników wartości. Czy nie narażamy się wówczas na niebezpieczeństwo fałszywej oceny lub błędnej interpretacji możliwości poznawczych i zakresu działania dostępnych danej osobie w tamtym czasie? Czy właśnie wyzwaniem dla biografii nie jest to, by możliwości i granice poznania jednostki mierzyć w odniesieniu do jej społecznego otoczenia, do stopnia wzajemnych wpływów, a indywidualne wybory oceniać z punktu widzenia konkretnych sytuacji historycznych? Nasuwa się zatem pytanie, co zdradził Friedrich Paulus, gdy zwrócił się przeciwko Hitlerowi: narodowy socjalizm, armię czy ponoszący ostatecznie współwinę naród niemiecki? Jakie indywidualne doświadczenia, ale też czynniki zewnętrzne spowodowały, że zdecydował się potem żyć i działać w NRD? Kto znał wówczas słuszną drogę, kto mógł właściwie ocenić uwarunkowania albo przewidzieć przyszły rozwój sytuacji?

Trudno jest więc oceniać i ferować wyroki tylko z dzisiejszego punktu widzenia, znając rozwój wypadków i posiadając obszerną wiedzę o zbrodniach narodowego socjalizmu. Przede wszystkim trzeba będzie odpowiedzieć na pytanie, co było specyfiką tej historycznej epoki i jak ukształtowała ona pokolenie oficerów, do którego należał też Paulus. Trzeba tu zapytać o proces socjalizacji, edukację, profesjonalizację, świadomość własnych działań oraz o możliwe wartości i przemiany. Ponadto należy wyjaśnić, w jakim stopniu ta wojskowa elita stała się sprawczynią i siłą napędową państwa nazistowskiego, a w jakim jego użytecznym narzędziem; czy była świadomym twórcą czy też sprowadzoną do roli służebnej elitą dowódczą; czy była odpowiedzialnym współsprawcą czy też pozbawionym wpływu pomocnikiem w działaniu.

Współczesna biografistyka łączy różne podejścia historii politycznej i wojskowej z teoriami dotyczącymi historii mentalności, historii społecznej i historii instytucji politycznych[6]. Bada postać historyczną jako składnik konkretnego świata, w którym ta osoba żyła, widzi w niej członka grupy społecznej, którą ona także współkształtuje, tak jak grupa współkształtuje ją, nie mogąc jednak jako jednostka znacząco wpłynąć na rozwój wydarzeń historycznych. Postawione tu pytania powinny umożliwić zrozumienie Friedricha Paulusa jako wytworu swego czasu, jako jednostki w procesie historycznym i w tym kontekście przedstawić jego zdolności, działanie i sposób myślenia. Opis jego życia stanowi jednocześnie odzwierciedlenie kariery oficerskiej na tle elitarnej grupy społecznej o mocno wyeksponowanej roli, grupy, której wzorce zachowania, dynamika i przemiany nie mogły pozostać bez wpływu na jednostkę.

Tym bardziej należy żałować, że Friedrich Paulus nie pozostawił żadnych własnoręcznych zapisków, które pomogłyby zrozumieć, co i jak wpłynęło na jego sposób myślenia, odczuwania i działania. Brak takich zapisków jest odczuwalny zwłaszcza dlatego, że jednocześnie występują dość znaczne luki w pozostałych źródłach. To właśnie może być istotny powód, dla którego nie ukazała się dotychczas pełna biografia Paulusa. Mimo to – a może właśnie dlatego – zajęcie się tak bogatą historią życia na podstawie dostępnych źródeł wydawało się nader atrakcyjnym zadaniem.

Wypełniając wolę swego ojca, Ernst Alexander Paulus napisał przed kilkudziesięciu laty książkę o bitwie pod Stalingradem z punktu widzenia feldmarszałka, a więc o nim samym. W ostatnich latach życia Friedrich Paulus chciał krytycznie odnieść się do innych publikacji na temat Stalingradu i opisać te wydarzenia ze swego punktu widzenia, wyjaśniając motywy swojego działania. Nie zdołał jednak doprowadzić do końca tego zamiaru, między innymi z powodu przedwczesnej śmierci. Jego syn zajął się więc poszukiwaniem materiałów na temat rodziny i zaczął zbierać pierwsze wypowiedzi prasowe. W osobie Waltera Görlitza znalazł doświadczonego historyka, który gotów był ułożyć książkę złożoną z wybranych pism Friedricha Paulusa, opatrzyć ją wstępem biograficznym i ostatecznie wydać pod swoim nazwiskiem. Zgodnie z zamysłem ojca Ernst Alexander spowodował, że relacja o Paulusie zakończyła się na roku 1943. Najwyraźniej nie chciano dać nowej pożywki gwałtownej dyskusji o działalności feldmarszałka w Związku Sowieckim i w NRD, zwłaszcza że źródła i dokumenty na ten temat były w owym czasie rzadkością.

Książka, która ukazała się po raz pierwszy w 1960 r., była zapewne pomyślana przede wszystkim jako odpowiedź na aktualną dyskusję na temat Stalingradu prowadzoną przez najwyższych oficerów Wehrmachtu w literaturze wspomnieniowej[7]. Szczególnie książka autorstwa Mansteina Verlorene Siege[8] [Stracone zwycięstwa] kontrastowała z toczoną właśnie dyskusją na temat bezsensowności masowego umierania na Wschodzie. Już w 1945 r. komunistyczny emigrant Theodor Plievier w swej książce o Stalingradzie[9] pisał o tej bitwie jako totalnym upodleniu człowieka w bezsensownej wojnie. Zupełnie inaczej wydarzenie to przedstawił były, działający na polecenia Goebbelsa, korespondent wojenny Heinz Schröter, który opublikował zebrany materiał i własne poglądy na ten temat w książce wydanej w 1950 r.[10] Zwolnił on z odpowiedzialności za katastrofę dowództwo Wehrmachtu, a całą winę zrzucił na Führera. Erich von Manstein natomiast rozdzielił w swej książce winę za klęskę pod Stalingradem między Hitlera a nieszczęsnego dowódcę armii Paulusa, który nie wykonał rozkazu Mansteina wyrwania się z okrążenia. Manstein mógł tu liczyć na wsparcie dr. Paula Karla Schmidta, byłego obersturmbahnführera SS oraz szefa Wydziału Prasy i Propagandy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, który pod pseudonimem Paul Carell święcił wielkie sukcesy dzięki publikacjom na temat drugiej wojny światowej. Gloryfikował w nich postać Mansteina jako genialnego dowódcę wojskowego, który przegrał ostatecznie wskutek niekompetencji Hitlera[11]. Rehabilitujący, a nawet szowinistyczny punkt widzenia Carella na Verlorene Siege został odebrany nie bez sympatii przez wielu ludzi w nowo organizującym się zachodnioniemieckim społeczeństwie.

Odtąd eksgenerałowie Manstein, Busse i Hoth z jednej strony, a Ernst Alexander Paulus, były szef sztabu Paulusa Arthur Schmidt i historyk Hans-Adolf Jacobsen z drugiej spierali się o to, czyja interpretacja odpowiedzialności za wynik bitwy pod Stalingradem jest słuszna[12]. Źródła, których stan od lat sześćdziesiątych XX w. stale się poprawiał dzięki sprowadzeniu niemieckich dokumentów z USA, ujawniły, że przynajmniej w kwestii rozkazu wyrwania się z okrążenia wypowiedzi Mansteina służyły raczej obronie jego własnej osoby, i uwolniły Paulusa od wyłącznej odpowiedzialności[13].

Tylko w języku niemieckim ukazało się ponad 50 tysięcy publikacji na temat drugiej wojny światowej. W związku z tym można by sądzić, że wszystkie aspekty związane z narodowym socjalizmem i tą wojną zostały już przebadane. Nic bardziej mylnego. Przypatrując się bliżej samej elicie wojskowej, można stwierdzić, że istnieją jeszcze wyraźne luki w badaniach.

Istnieje na przykład wiele biografii, częściowych biografii czy też publikacji dzienników tak wpływowych wojskowych, jak Beck, Blomberg, Bock, Brauchitsch, Canaris, Dietl, Fritsch, Fromm, Halder, Heinrici, Jodl, Keitel, Leeb, Rommel, by wymienić tylko kilka ważnych postaci. Rzuca się tu w oczy, że analizowano przede wszystkim biografie generałów z najwyższego dowództwa, w mniejszym zaś stopniu dowódców oddziałów czy też osób planujących operacje wojskowe. Trzeba zaznaczyć, że Guderian i Manstein odnieśli znaczny sukces na forum publicznym dzięki dużej sprzedaży swych wspomnień[14]. Z drugiej strony nie ma jednak wyczerpujących biografii wielu innych znanych generałów.

Również na temat Paulusa istnieje wiele publikacji[15]. Zajmują się one jednak albo tylko częściowymi aspektami jego działalności, albo nie wychodzą poza znane już fakty. Zredagowany przez Görlitza tom zawiera, oprócz krótkiego szkicu biograficznego obejmującego okres do bitwy pod Stalingradem, przede wszystkim retrospektywne artykuły feldmarszałka dotyczące Wehrmachtu i kampanii rosyjskiej, która doprowadziła pod Stalingrad. Rosyjski historyk Leonid Reszin na podstawie akt NKWD zajmował się w swej książce wyłącznie okresem niewoli generała, choć i on najwyraźniej nie mógł zbadać tych akt całkowicie. Niemniej jednak udało mu się udostępnić opinii publicznej dokumenty, które do owego czasu trzymane były w zamknięciu w Moskwie. Publikację Steinkampa o feldmarszałku Paulusie z 2001 r. należy raczej uznać za podsumowanie obu wymienionych wyżej książek i moich esejów o Paulusie opublikowanych w Die Militärelite des Dritten Reiches. Poza tym książka ta nie rzuca pełnego światła na jego życie w NRD. Tak więc aż do dzisiaj nie ma wyczerpującej biografii Friedricha Paulusa.

Liczbę istniejących publikacji biograficznych poświęconych niemieckiej generalicji należy ogólnie uznać za umiarkowaną. Pewną namiastkę stanowi kilka tomów poświęconych elicie wojskowej Wehrmachtu z notkami biograficznymi, pozwalającymi na szerszą orientację w temacie[16]. Ponadto szereg publikacji zajmuje się korpusem oficerskim, ewentualnie elitą wojskową jako grupą społeczną[17].

Pozostaje stwierdzić, że o 2344 generałach, którzy służyli wyłącznie w wojsku niemieckim w latach 1933–1945, wiadomo stosunkowo niewiele i nawet bardziej znane postacie czekają wciąż na szczegółowe opracowanie biograficzne. Dotyczy to zwłaszcza generalicji z głównego teatru wojny na froncie wschodnim, jako że właśnie podejmowane przez nich działania mają istotne znaczenie dla opisania wojny totalnej prowadzonej przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Dowodzili oni nie tylko milionową armią niemieckich żołnierzy, lecz byli też w dużej mierze współodpowiedzialni za politykę okupacyjną, traktowanie jeńców wojennych, prześladowanie Żydów i postępowanie wobec ludności cywilnej.

Tym bardziej godna uwagi jest praca Johannesa Hürtera, która ukazała się w 2006 r., wytyczając nowe szlaki w historiografii[18]. Wybierając typ biografii zbiorowej Hürter dociera do osób głównodowodzących grupami armii i poszczególnych armii na froncie wschodnim w latach 1941–1942. Analizuje w sposób porównawczy ich biograficzne tło w czasie ich awansu do elity wojskowej. Ujawniają się przy tym wzorce zachowania, których źródeł należy szukać w wilhelmińskim korpusie oficerskim, w doświadczeniach pierwszej wojny światowej oraz w zamęcie w Republice Weimarskiej. Dzięki takiemu podejściu autorowi udało się przekonująco wyjaśnić, dlaczego dowództwo wojskowe ułożyło się z narodowym socjalizmem i niemal do ostatniej chwili współuczestniczyło w zbrodniczej wojnie przeciwko Związkowi Sowieckiemu.

Również Friedrich Paulus był w sposób istotny zaangażowany w prowadzenie wojny na Wschodzie. Dojście do władzy Hitlera i szybka rozbudowa Wehrmachtu oznaczały szybką karierę także dla niego – kapitana Reichswehry, po dziesięcioletnim okresie stagnacji. Jako szef Sztabu Generalnego 10. czy 6. Armii miał niemały udział w zwycięskich kampaniach przeciwko Polsce i Francji. Będąc głównym kwatermistrzem Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych i przygotowując plan Barbarossa, a od 1942 r. jako głównodowodzący 6. Armii, miał istotny udział w urzeczywistnieniu totalnej wojny przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Historiografia natomiast ukazywała go dotąd przede wszystkim w kontekście bitwy pod Stalingradem. Mniej natomiast wiadomo o jego roli jako współtwórcy broni pancernej, o jego działalności jako głównego kwatermistrza w Sztabie Generalnym Wojsk Lądowych, o jego funkcji zastępcy szefa Sztabu Generalnego Haldera czy też o roli dowódcy wojskowego w bitwie obronnej pod Charkowem zimą i wiosną 1942 r. i podczas uderzenia na Wołgę. Wreszcie przez długi czas mgłą tajemnicy była okryta jego działalność w niewoli i w NRD. Są to jednak wszystko działania, których znaczenie i konsekwencje tworzą łańcuch przyczynowo-skutkowy i bez jego analizy postać historyczna pozostaje jedynie naszkicowana schematycznie na tle swej epoki.

Powodem wszystkich luk jest wspomniana już trudna sytuacja związana z materiałami źródłowymi. To, co w owym czasie myślał i odczuwał Paulus, nie zostało przez niego bezpośrednio przekazane i musimy to rekonstruować na podstawie innych źródeł oraz relacji świadków historii. Istniejąca bogata spuścizna Paulusa jest zdominowana przez jego retrospektywne refleksje na temat Wehrmachtu, własnej działalności w elicie dowódczej oraz osobiste refleksje dotyczące bitwy pod Stalingradem. Przekazuje ona doświadczenia zebrane przez Paulusa w Wehrmachcie oraz proces zmiany jego myślenia w niewoli i stanowi jednocześnie próbę przeciwstawienia się krytycznym ocenom i wyrokom dotyczącym jego osoby, które pojawiały się w zachodnioniemieckich mediach i literaturze wspomnieniowej[19]. Poza tym należy też wymienić korespondencję prywatną i służbową z lat 1941–1942 oraz z okresu pobytu w NRD. Oprócz tego znajduje się tu obszerny materiał dokumentujący starania jego syna Ernsta Alexandra i Waltera Görlitza, którzy chcieli zrekonstruować drogę życiową feldmarszałka oraz przebieg zdarzeń pod Stalingradem[20]. Jednakże w zbiorze tym są wyraźne luki, przekazy mają niejednokrotnie charakter selektywny. Nawet jeżeli wartość tego rodzaju dokumentów wytworzonych przez samego Paulusa jest, co oczywiste, ograniczona[21], to jednak znajdują się tam cenne informacje o jego sposobie myślenia i odczuciach. Podobnie jest w przypadku przychylnych, ale także krytycznych wypowiedzi świadków historii na temat wojskowych talentów, poglądów czy cech charakteru generała.

W źródłach archiwalnych dotyczących historii wojskowości rzucają się w oczy przede wszystkim duże luki dotyczące pierwszej wojny światowej i wczesnego okresu Reichswehry. Odnośne piśmiennictwo archiwum wojskowego zostało, jak wiadomo, w dużej części zniszczone podczas pożarów Archiwum Rzeszy w Poczdamie w 1942 i 1945 r. Dotyczy to częściowo także zbiorów dokumentów Wehrmachtu z lat 1935–1938. Inaczej natomiast wygląda sytuacja materiałów źródłowych, jeśli chodzi o Wehrmacht podczas drugiej wojny światowej. W Federalnym Archiwum Wojskowym (BA-MA) znajdują się obszerne zbiory dzienników wojennych, rozkazów i sprawozdań zarówno z działalności OKW, jak i OKH, a także grup armii i samych armii. Należy tu wymienić dzienniki wojenne 6. Armii i podporządkowanych jej korpusów armijnych.

Do lat dziewięćdziesiątych XX w. bardzo skromny był też materiał źródłowy dotyczący pobytu jeńców w niewoli na Wschodzie. W ostatnim jednak dziesięcioleciu rosyjscy[22], a także zachodni naukowcy[23] uzyskali dostęp do sowieckich dokumentów dotyczących jeńców wojennych. Tym samym otworzył się nowy i bogaty zasób dokumentów mówiący o najwyższym rangą jeńcu wojennym w Związku Sowieckim podczas drugiej wojny światowej. Niestety, ze względu na sytuację panującą w archiwach Rosyjskiej Federacji nie było zwykle możliwe sprawdzenie kompletności zasobów. Można jednak przyjąć, że na potrzeby niniejszej książki w dość szerokim zakresie zostały udostępnione akta Zarządu Wydziału do spraw Jeńców Wojennych NKWD. Pewien niedostatek związany jest z brakiem dostępu do materiałów dokumentujących nieoficjalną pracę sowieckiego wywiadu (werbowanie i denuncjacje) wśród jeńców wojennych w Związku Sowieckim.

Wraz z upadkiem NRD i związanym z tym niemal całkowitym otwarciem archiwów enerdowskich dostępny stał się też bogaty zasób materiałów źródłowych dotyczących lat spędzonych przez Paulusa w państwie wschodnioniemieckim. W Archiwum Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (BStU) istnieją obszerne materiały dokumentujące inwigilację feldmarszałka w NRD, w tym daleko posuniętą kontrolę jego korespondencji. W archiwum SED (SAPMO-BArch) przechowywane są dokumenty ilustrujące polityczne uprzedmiotowienie feldmarszałka, a w materiałach KVP[*2] istnieją wielostronicowe raporty dotyczące jego utrzymania, inwigilacji i włączania go w struktury NRD. W archiwum Instytutu Historii Współczesnej w Monachium odniesienia do Paulusa znaleźć można w tzw. aktach OMGUS (Amerykańskiej Administracji Wojskowej w Niemczech), w obszernych zbiorach akt osobowych świadków historii i ich spuścizny oraz w raportach zachodnich wywiadów z lat 1943–1949. Amerykańskie archiwum w Waszyngtonie – National Archives – wraz ze swymi raportami CIA uzupełnia te liczne dokumenty oraz zebrane od świadków historii materiały mające na celu uzyskanie informacji o osobie Paulusa i jego działalności w Związku Sowieckim i NRD. Oprócz tych źródeł niezbędne jest przede wszystkim wejrzenie w mentalność i sposób myślenia ówczesnej generacji oficerów. To, co pozostawił po sobie Paulus – trzeba to jeszcze raz podkreślić – powstało jako retrospektywa dokonana pod wpływem przeżyć w Związku Sowieckim i NRD. Jego pisma z okresu służby w Wehrmachcie mają raczej powściągliwy charakter, są rzeczowe i nie zdradzają żadnych emocji. Dotyczy to zarówno pism służbowych, jak i prywatnych z wczesnych lat czterdziestych, a także kartek i listów pisanych ze Stalingradu i z niewoli.

Tym bardziej niezbędne okazały się spuścizna i osobiste relacje innych świadków historii, które nie tylko mówiły o samoświadomości żołnierzy jego epoki, lecz także zawierały subiektywne relacje podwładnego, kolegi czy też przełożonego Paulusa. Bogate zbiory dokumentów znajdują się przede wszystkim w Federalnym Archiwum Wojskowym (Bundesarchiv-Militärarchiv) i w dziale tzw. piśmiennictwa świadków historii Instytutu Historii Współczesnej w Monachium (Institut für Zeitgeschichte München). Oprócz tego w wyniku poszukiwań prowadzonych przez Ernsta Alexandra Paulusa i Waltera Görlitza powstał dość pokaźny zbiór dokumentów świadków historii, który został znacznie wzbogacony przez moje własne poszukiwania. Ważnych wskazówek, umożliwiających mi wgląd w mentalność Friedricha Paulusa, udzieliła mi jego rodzina, za co należy jej się moje szczególne podziękowanie. Członkowie rodziny Friedricha Paulusa zawsze chętnie udzielali mi wywiadów i odpowiadali na dodatkowe pytania. Poza tym wielu świadków historii wzbogaciło biografię oraz projekty filmowe[24] o swe własne doświadczenia i przeżycia. Ponieważ materiały te mają charakter bardzo subiektywny i są też często dość selektywne, należy z ostrożnością traktować ich wartość źródłową. Trzeba było je konfrontować z oficjalnymi dokumentami, ale ostatecznie stanowiły cenną pomoc.

Niniejszą biografię należy traktować jako próbę zrozumienia i opisania „obcego życia”, podjętą ze świadomością ograniczenia własnych możliwości poznawczych. Mimo wszelkich starań o obiektywizm i zaszeregowanie opisanego tu życia do właściwej mu epoki, biografia ta odzwierciedla subiektywny sposób patrzenia na człowieka, który chyba jak żaden inny wysokiej rangi oficer stanął i nadal stoi w ogniu krytyki potomnych. Mam nadzieję, że książka przyczyni się do tego, że Friedrich Paulus zostanie lepiej poznany wraz ze swymi zdolnościami, umiejętnościami, swoim myśleniem i odczuwaniem, swoimi możliwościami i ograniczeniami, ale także jako cząstka swojego pokolenia oficerów. Ostatecznie to czytelnik będzie musiał zdecydować, czy podziela sądy autora, czy też na podstawie lektury dojdzie do innych wniosków i ocen.

ROZDZIAŁ I

Kariera mieszczanina

1. Wychowanie w kajzerowskich Niemczech: dzieciństwo i młodość

Jeżeli tobie też się wydaje, że coś jest jasne,

podaj to w wątpliwość i nie dawaj spokoju.

Wątp we wszystko, co wydaje się piękne i jest prawdziwe.

Pytaj zawsze: po co?[1]

Wiersz z notatnika Paulusa

W  roku 1890 cesarstwo niemieckie przeżywało dziewiętnasty rok pokoju odczasu zjednoczenia Rzeszy przez Bismarcka i koronacji króla Wilhelma I na niemieckiego cesarza w sali lustrzanej Wersalu. Stosując na arenie międzynarodowej udaną mieszankę złożoną z dyplomacji i wojny, a na potrzeby wewnętrzne metodę „kija i marchewki”, Bismarck dokonał zespolenia Drugiej Rzeszy. Niemcy żyli w nowym dla nich poczuciu siły i przekonaniu, że są na fali wznoszącej. Nauka i technika eksplodowały niemal od nowych pomysłów i sukcesów. W tych nowych Niemczech rosła jednocześnie prusko-niemiecka euforia i coraz bardziej dochodziła do głosu duma narodowa. Niemcy zaczęli postrzegać siebie jako mocarstwo europejskie, a era przemysłowa wydawała się umożliwiać realizację wszystkiego pod względem technicznym. Sukcesy gospodarcze i polityczne podsycały narodowy entuzjazm. Prasa i książki historyczne przekazywały tę dumę narodową i euforię do serc wielu ludzi, których osobisty los nie poprawił się jednak znacząco.

Zwycięskie wojny przeciwko Danii w roku 1864, Austrii w 1866 r. i Francji w latach 1870–1871 spowodowały, że zwłaszcza jedna grupa społeczna, tj. wojsko, zaskarbiła sobie w społeczeństwie szczególne uznanie. Po raz drugi od czasów Fryderyka Wielkiego armia prusko-niemiecka wydawała się niezwyciężona. Wojsko, sam mundur, a zwłaszcza korpus oficerski zajmowały w społeczeństwie eksponowaną pozycję, którą potrafiono bardzo dobrze pielęgnować.

Od 1888 r., po nagłej śmierci Fryderyka III, rządził w Niemczech jego syn Wilhelm II, który kochał swe wojsko ponad wszystko i publicznie występował wyłącznie w mundurze. Zgodnie z tradycją feudalną kazał swym oficerom przysięgać nie na naród i ojczyznę, lecz wyłącznie na swoją osobę. Mimo że kraje niemieckie od rewolucji mieszczańskiej z lat 1848–1849 były państwami konstytucyjnymi, oficerowie składali przysięgę nie na konstytucję, lecz na monarchę. Od 1871 r. oficerów kajzerowskich Niemiec obowiązywał naczelny regulamin (Leitordre) Wilhelma I: „Prawdziwy honor, któremu nie towarzyszą wierność aż po grób, niezłomna odwaga, prawdziwe zdecydowanie, posłuszeństwo graniczące z samozaparciem, a także szczera prawość, wielka dyskrecja i pełne poświęcenie w działaniu, nie podoła nawet najmniejszemu obowiązkowi. Wymaga on, by także w zewnętrznych przejawach życia oficera dochodziła do głosu godność biorąca się ze świadomości, iż przynależy on do stanu, któremu powierzono obronę tronu i ojczyzny”[2]. W takim duchu wychowywano oficerów i w takim postrzegało ich także społeczeństwo, uznając za pierwszy stan w państwie.

W owym czasie, w 1890 r., w heskim miasteczku Breitenau przyszedł na świat chłopiec. Miał on później wstąpić na drogę, która doprowadziła go do korpusu oficerskiego. Niepozorna miejscowość Breitenau dopiero co połączyła się z leżącą po drugiej stronie linii kolejowej gminą Guxhagen. Samo Breitenau było tak małe, że zrezygnowano tam z nadawania ulicom nazw i numerowano tylko domy. Naliczono ich nieco ponad sto. Niewiele ekscytujących rzeczy działo się w gminie powiatu Melsungen, a jeśli już – to najczęściej za sprawą dużego klasztoru, którego początki sięgały XII w. Od założenia klasztoru w 1119 r. przez dwunastu benedyktynów z Hirsau, którzy w tym miejscu wznieśli pierwsze budowle, obiekt ten przechodził różne koleje[3]. Od późnego średniowiecza przeważały jednak gorsze chwile, a po wojnie trzydziestoletniej ten święty przybytek użytkowany był głównie jako obiekt świecki. Przez dłuższy czas pełnił funkcję spichlerza, a po 1871 r. przez krótki okres znajdował się tutaj obóz jeniecki. Kilka lat wcześniej, w 1866 r., Prusy zaanektowały Hesję elektorską i skonfiskowały jej skarb państwowy. Krótko potem majątek ten oddano do dyspozycji wówczas już pruskiej Rejencji Kassel, nakazując m.in. wzniesienie domu pracy przymusowej[4]. Po przebudowie w październiku 1874 r. na terenie byłego klasztoru benedyktynów oddano więc do użytku wymagany przez władze obiekt, którego urzędowa nazwa brzmiała Ośrodek Korekcyjny i Przytułek dla Ubogich w Breitenau (Correktions- und Landarmenanstalt Breitenau).

Stary klasztor i spokojna miejscowość Breitenau zyskały tym samym nieco większe znaczenie w skali regionalnej, choć związane to było z dość wątpliwą reputacją, gdyż chodziło o ośrodek poprawczy dla osób „wykolejonych”. Zgodnie z postanowieniami kodeksu karnego Rzeszy w zakładzie poprawczym umieszczano ludzi skazanych na karę więzienia za takie wykroczenia, jak żebractwo, włóczęgostwo, prostytucja czy sutenerstwo. Po pobycie w więzieniu musieli oni jeszcze odbyć dodatkową karę w „ośrodku poprawczym”[5]. Tam zamierzano ich, a później także osoby korzystające z pomocy społecznej, integrować ze społeczeństwem za pomocą surowych metod wychowawczych. Ludzie ci mieli wrócić na drogę cnoty dzięki stosowanym wówczas, a z dzisiejszego punktu widzenia raczej wątpliwym, środkom przymusu zaczerpniętym z pedagogiki autorytarnej. Choć istnienie takiej placówki było dla miasteczka dość uciążliwe, gdyż według mieszkańców przybyło sporo „motłochu”, to jednocześnie miejscowość z niej żyła.

Dotyczyło to także rodziny, w której urodził się Friedrich Wilhelm Ernst Paulus. Nieco chorowite i raczej szczupłe dziecko o czarnej czuprynie dorastało w typowej dla kajzerowskich Niemiec rodzinie urzędniczej. Wiele z tego, czego chłopiec się tutaj nauczył, wycisnęło silne piętno na jego późniejszym życiu. Jego ojciec Ernst był urzędnikiem w służbie państwowej i pracował jako tzw. kasjer[*3] w ośrodku poprawczym. Tutaj poznał Berthę, córkę dyrektora ośrodka nadinspektora Friedricha Wilhelma Nettelbecka, i ją poślubił. Teść został też ojcem chrzestnym swego wnuka Friedricha, którego ochrzczono w wierze ewangelickiej 16 listopada 1890 r.

Dziecko nie pamiętało rodziców swego dumnego ojca: Ditmara Paulusa i Anny Marii Paulus (z domu Heine), ale znało całą masę ciotek i wujków. Jego ojciec pochodził bowiem z dość licznej rodziny. Miał sześciu braci i dwie siostry, z którymi utrzymywał bliskie kontakty. Rodziny jego rodzeństwa zarabiały na życie, działając w tych samych sferach społecznych co Ernst Paulus. Byli zarządcami mleczarni, nauczycielami i urzędnikami średniego szczebla, a także inspektorami administracyjnymi lub zawiadowcami odcinków kolejowych I klasy[6].

Przedstawiciele rodziny Paulusów w tym regionie wywodzili się z warstwy chłopskiej i drobnomieszczańskiej. Główna linia rodziny żyła od pokoleń w Hesji i twierdzi się, że początek dali jej hugenoci. Obecność członków rodziny Paulusów w małej gminie Lohre można udokumentować aż do XVII w. Cieszyli się oni na ogół dość dużym uznaniem i nierzadko zajmowali eksponowane stanowiska w gminie. Wielu przodków Friedricha Paulusa, na przykład jego dziadek Ditmar, było w XIX w. burmistrzami. Rozwinęło to w rodzinie silne poczucie własnej wartości, które przenosiło się z pokolenia na pokolenie. Rodzina przywiązywała wagę do tego, by odgrywać znaczącą rolę na gruncie lokalnym i starała się podtrzymywać tradycję piastowania eksponowanych stanowisk. Bardzo wspierano kariery członków rodziny oraz starano się zyskać poważanie wśród społeczności w Lohre i okolicy, rozbudzając w ten sposób zdrowe ambicje.

Ernst Paulus, ojciec Friedricha, utrzymywał się początkowo z małego gospodarstwa we wsi Lohre (dzisiaj część miejscowości Felsberg na południe od Kassel). W związku z propozycją objęcia stanowiska urzędniczego w Guxhagen/Breitenau, co w społeczeństwie wilhelmińskim było czymś bardzo atrakcyjnym, sprzedał gospodarstwo i przeprowadził się do Breitenau. Odtąd duszą i ciałem uosabiał cesarskiego urzędnika. Ernst Paulus był człowiekiem o solidnej budowie ciała, optymistycznym usposobieniu i otwartym na wszelkie nowości. Był inteligentny i miał skłonności do matematyki jako jednej z racjonalnych nauk. Był dość pogodny, towarzyski i powszechnie lubiany. Chętnie jednak budował zamki na piasku i miał bujną fantazję[7].

Jego żona Bertha, która urodziła się w Hagenau na Śląsku, przeniosła się wraz z rodzicami do Breitenau. Jej ojciec Friedrich Wilhelm Nettelbeck pochodził z miejscowości Geilenbach, położonej w powiecie Solingen w pobliżu granicy holenderskiej. Jako kapral zaciągnął się na dwunastoletnią służbę do armii pruskiej i służył w niej jako wachmistrz, m.in. w II Batalionie 8. Śląskiego Pułku Piechoty w Oels (Oleśnica)[8]. W ten sposób trafił na Śląsk. Tutaj Nettelbeck poznał swą pierwszą żonę, matkę Berthy, i założył rodzinę. Zgodnie z często stosowanym wówczas zwyczajem „dwunastorocznego” żołnierza po zakończeniu służby wojskowej przyjęto do służby państwowej. Nettelbeck pracował w wielu zakładach karnych. W 1869 r. został przeniesiony z Królewskiego Zakładu Karnego we Wrocławiu do zakładu karnego w Ziegenhain, gdzie pełnił funkcję sekretarza i kasjera. Awansowany na inspektora, powrócił w 1897 r. do Wrocławia[9]. Jeszcze tego samego roku Nettelbecka wraz z rodziną los powtórnie rzucił do Hesji, gdy zaproponowano mu objęcie stanowiska dyrektora nowo powstałego ośrodka poprawczego w Breitenau. Nettelbeck kierował nim aż do 1892 r., po czym nadinspektor przeszedł na emeryturę[10]. O jego ostatnich latach życia wiadomo niewiele.

Małżeństwo Ernsta Paulusa z Berthą Nettelbeck było na początku lat osiemdziesiątych XIX w. typowym mariażem w obrębie stanu urzędniczego, choć dla rodziny Paulusów stanowiło coś szczególnego, ponieważ chodziło tu o córkę poważanego dyrektora placówki, zajmującego w hierarchii lokalnej wysoką pozycję. Bertha – prosta, dobroduszna kobieta – uchodziła za dobrego ducha rodziny. Sama nie miała łatwego dzieciństwa. Jej matka zmarła przy porodzie, a Friedrich Wilhelm Nettelbeck ożenił się powtórnie. Między Berthą, jej macochą i córką macochy panowały raczej napięte stosunki. Bertha jednak dość wcześnie nauczyła się sztuki przystosowywania i tłumienia własnych życzeń oraz potrzeb. Z oddaniem troszczyła się o nowo założoną rodzinę, pozostając przez cały czas osobą bardzo skromną. Chętnie widzianym i stałym gościem w domu rodziny Paulusów była Lina Pfeiffer, koleżanka szkolna urodzonej w 1899 r. ich córki Cornelii. Obie uczęszczały do jednej klasy liceum w Marburgu. Lina Pfeiffer tak zachowała w pamięci Berthę Paulus: „Nigdy później nie poznałam tak delikatnej i cichej kobiety. Nas, dzieci, obdarzała dobrotliwym spojrzeniem i miała dla nas zawsze miłe słowo, choć często była bolejąca, ale wszelkie troski i zmartwienia znosiła bez skargi”[11]. Bertha była nie tylko dobrotliwą kobietą, lecz najwyraźniej miała też skłonność do „postrzegania wszystkiego w czarnych kolorach”, co można by dziś określić medycznym terminem depresji. Być może nie zdołała uporać się z negatywnymi doświadczeniami z młodości, a ponadto miała często problemy zdrowotne. Choć mało się uskarżała, to jednak sprawiała na otoczeniu wrażenie osoby cierpiącej[12]. Mimo to była czułą, troskliwą i cierpliwą żoną oraz matką. To na niej przede wszystkim spoczywał obowiązek wychowania dzieci. Choć jako matka była troskliwa i pełna poświęcenia, to jednak wydaje się, że jej melancholia odbiła się na rodzinie. Było to po prostu nieuniknione.

Friedrich Paulus urodził się jako drugie dziecko swych rodziców. Starszego brata nigdy jednak nie poznał, ponieważ ten zmarł już trzy miesiące po urodzeniu[13]. Choć pod koniec XIX w. wczesna śmierć dziecka nadal była zjawiskiem dość częstym, stratę taką odczuwano dość boleśnie, ponieważ posiadanie dzieci oznaczało dla rodziny zarówno kontynuację rodu, jak i zabezpieczenie na starość. Podobnie jak śmierć matki przy porodzie oddziałuje psychicznie na świadomość czy podświadomość dziecka i odbija się później na jego życiu duchowym, tak z pewnością wczesna śmierć pierworodnego syna była kolejnym elementem wpędzającym Berthę w depresję.

Tym większa więc była radość z narodzin w 1890 r. nowego męskiego potomka. Nadano mu imię po dziadku ze strony matki i po ojcu chrzestnym. Między chłopcem a dziadkiem rozwinęły się wkrótce dość bliskie relacje. Młody Fritz był bardzo przywiązany do swego dziadka i podziwiał go. Sam stał się ulubionym wnuczkiem surowego Wilhelma Nettelbecka, mimo że mieszkająca w Kassel córka Nettelbecka z drugiego małżeństwa również urodziła syna.

Wspominana w przekazach melancholia Berthy z pewnością odbiła się na wychowaniu i charakterze jej dzieci. Po tym, jak przedwcześnie zmarł pierworodny syn, znowu ogarnęła ją trwoga o nowego potomka rodu. Friedrich Paulus był w dzieciństwie dzieckiem dość chorowitym, a także niezbyt silnej postury. Trudno już dziś stwierdzić, jak bardzo ciężkie przeżycia rodziców wpłynęły na ich stosunek do dziecka. Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością można jednak przyjąć, że troska i uwaga, którymi obdarzano Friedricha Paulusa, ich jedynego syna do 1897 r., były bardzo duże.

Niewątpliwie rodzina wiązała z synem duże nadzieje. Rodzice czynili wszystko, by potomek rodu stał się kimś znaczącym, by mógł zyskać uznanie i zapisać się w historii rodziny. Pierworodny syn ucieleśniał bowiem nadzieje rodziców na przyszłość i był jednocześnie wizytówką mieszczańskiej rodziny w kajzerowskim społeczeństwie zdominowanym przez szlachtę. To w nim pokładali nadzieje na awans społeczny i realizowała się ich duma. Fakt ten mógł mieć tym większe znaczenie, że wspominana w przekazach apodyktyczna natura dziadka Nettelbecka oddziaływała silnie na rodzinę. Nie wiadomo, czy ojciec Berthy był szczęśliwy z powodu małżeństwa córki ze swym podwładnym. Jednak nie tylko akceptował nową rodzinę córki, lecz także wspierał ją w miarę swych możliwości. Ernst Paulus był człowiekiem solidnym, mającym wszystkie cnoty księgowego. On również dążył do wyższych celów i chciał się wykazać. Być może czuł też na sobie rodzinną presję, której był w stanie sprostać tylko częściowo. To by mogło tłumaczyć, dlaczego zdecydował się ulokować majątek odziedziczony po śmierci teścia w interesie, który okazał się dość niepewny, co w końcu doprowadziło jego rodziny do utraty bezpieczeństwa finansowego.

Okoliczności te mogły być oczywiście przyczyną tego, że dzieciństwo Friedricha Paulusa nie upłynęło w całkowitej beztrosce. Być może on także odczuwał podświadomie depresyjny charakter matki. W swym dziecięcym dążeniu chciał ją uszczęśliwić, nie mogąc dotrzeć do wnętrza jej duszy. Z takich sytuacji rodzi się u dzieci nierzadko nieokreślone poczucie winy, rekompensowane przez ambicje zawodowe i dążenie do osiągnięcia sukcesu. Nie sposób już dziś dokładnie ustalić, czy taki był właśnie przypadek Friedricha Paulusa. Jego późniejsze zachowanie oraz wyraziste cechy charakteru pozwalają jednak na wyciągnięcie takiego wniosku. Powodowany swą naturą i pozycją najstarszego z rodzeństwa próbował niewątpliwie sprostać wysokim oczekiwaniom rodziców, gdy oni już dawno nie żyli[14].

Gdy Friedrich miał sześć lat, przyszedł na świat jego brat Ernst, a gdy miał osiem, matka wydała na świat jego siostrzyczkę, Cornelię Elisabeth. Siostra otrzymała wkrótce przydomek „Nelly”, którego rodzina używała przez całe jej życie. Nadawanie zdrobnień wydaje się w tej rodzinie starym zwyczajem, mającym na celu wyrażenie szacunku i sympatii, gdyż także syn Friedrich nie zwracał się do żony i dzieci po imieniu, lecz używał pieszczotliwych zdrobnień.

Rodzina Paulusów wielokrotnie przeprowadzała się, wędrując za pracą jej „głównego żywiciela”. Drugie dziecko Paulusów – Ernst – przyszło na świat 3 stycznia 1897 r. w Marburgu, a dwa lata później 29 czerwca 1899 r. w Merxhausen, na południowy zachód od Kassel, urodziła się córka Cornelia. Na początku XX w. ojciec Ernst otrzymał dobrą posadę księgowego Głównej Kasy Krajowej w Kassel, w związku z czym rodzina przeprowadziła się do Kassel na ulicę Frankfurcką 41[15]. Później, gdy syn Friedrich już opuścił dom rodzinny, Paulusowie wraz z dwójką pozostałych dzieci ponownie zamieszkali w malowniczym średniowiecznym Marburgu[16]. W roku 1925 po śmierci głowy rodziny, tj. Ernsta Paulusa, syn Friedrich wziął do swego domu wymagającą już opieki matkę oraz siostrę Cornelię. Zarówno Cornelia, jak i żona Paulusa troszczyły się bardzo o jego matkę, ale zmarła ona rok po swoim mężu, w wieku siedemdziesięciu czterech lat[17].

Nie sposób dziś ustalić, dlaczego Ernst Paulus przestał pracować w Breitenau i co spowodowało następujące potem zmiany miejsca zamieszkania. Możliwe, że za przeniesieniem się do Kassel przemawiały takie względy, jak możliwość zrobienia lepszej kariery zawodowej oraz przyjęcie syna do gimnazjum. Friedrich, na którego w domu wołano Fritz, po trzech ukończonych klasach szkoły ludowej w Marburgu i Wolfhagen został bowiem przyjęty do Gimnazjum Wilhelma w Kassel. Oznaczało to dla syna możliwość zdobycia wykształcenia, na które nie mogło sobie wówczas pozwolić zbyt wiele rodzin. Warunki materialne rodziny Paulusów były aż do śmierci dziadka Nettelbecka zupełnie dobre, gdyż dokładał się on do budżetu domowego. Rodzina miała pewne dochody, w związku z czym oprócz służącej mogła zatrudnić także opiekunkę do dzieci. Pokazuje to, że Paulusom powodziło się finansowo dużo lepiej niż przeciętnym rodzinom ze średniej klasy urzędniczej i że starano się bardzo, by dzieciom zapewnić możliwie najlepszą przyszłość. Rodzice Friedricha Paulusa nie angażowali się politycznie i wiedli życie, w którym cnoty stanu urzędniczego określały także relacje międzyludzkie. Liczyły się dla nich takie cechy charakteru, jak poprawność zachowania, dokładność, prosta, głęboko przeżywana świadomość narodowa i szacunek dla istniejącej hierarchii, a także uczciwość i wierność[18]. Struktura społeczna cesarstwa miała dla rodziny fundamentalny charakter i była poza wszelką dyskusją. Podobnie jak całe mieszczaństwo, tak i rodzina Paulusów ze strachem odnosiła się do dążeń lewicowych, które traktowano jako zagrożenie bytu.

Młody Paulus odebrał typowe mieszczańskie wychowanie, zgodne z wyznawanymi wówczas wartościami, a także odpowiadające cechom i umiejętnościom, jakich wymagano wówczas od młodych ludzi. Należała do tego również gra na fortepianie, choć Friedrich nie był zbyt muzykalny i niezbyt radził sobie z instrumentem. Z umiejętności tej chyba już nigdy potem nie korzystał. Zainteresował się jednak muzyką klasyczną. Zawsze pociągała go bardziej muzyka poważna niż wesoła i lekka, co wynikało z jego osobowości. W późniejszym okresie szczególnie cenił sobie pełną wyrazu muzykę Ludwiga van Beethovena.

Późne przyjście na świat rodzeństwa spowodowało, że w najbardziej wrażliwym okresie w rozwoju dziecka Friedrich zdany był na siebie, nie doświadczył zatem socjalizacji, jaka rozwija się w wyniku obcowania ze sobą braci i sióstr. Nie musiał więc ze swymi dziecięcymi życzeniami i potrzebami dostosowywać się do rodzeństwa, będącego mniej więcej w tym samym wieku, ani mu się podporządkowywać. Jego charakter kształtowały osoby, z którymi miał najwięcej kontaktów, a więc matka, opiekunka do dzieci oraz dziadek Nettelbeck, poświęcający wiele czasu swemu ulubionemu wnukowi. Rodzice wychowywali Friedricha niemal jak jedynaka, choć nie wiadomo, ile ciepła i miłości mu dawali.

Brat Ernst był od samego początku postrzegany przez Friedricha jako „mały” i tak pozostało już przez całe jego życie. Starszy brat stale górował nad młodszym. Kochał go na swój sposób, troszczył się o niego jako dojrzalszy, służył mu zawsze radą i pomocą, ale też do późnego wieku kręcił głową nad jego ekscesami. Ernst Paulus zdecydowanie różnił się charakterologicznie od swego introwertycznego, chłodnego i rozważnego brata. Wydawało się nawet, że w tym przeciwieństwie znajdował wręcz upodobanie. Był człowiekiem cieszącym się życiem, co prawda mniej ambitnym, ale za to zawsze radosnym. Wydawało się wręcz niemożliwe, że obaj byli braćmi, jak pisała o tych różnicach córka feldmarszałka[19]. Ernst był ciągle skory do żartów i figli. Gdy spotykano się po festynach sportowych czy też odwiedzano jakiś lokal, zawsze wokół tego czarusia i niezłego gawędziarza gromadziło się grono sympatyków. Ernst był bardzo miły, sympatyczny, ale też roztrzepany[20]. Nierzadko bowiem zdarza się, że wychowywane tak samo dzieci mają zupełnie różne natury. Możliwe jednak, że Ernst świadomie szukał kontrastu ze swym poważnym bratem, by w ten sposób zwrócić na siebie uwagę. A może była to jego odpowiedź na „kruchość mieszczaństwa” w jego domu rodzinnym. Możliwe też, że Friedrich Paulus wrodził się w matkę, a Ernst w beztroskiego ojca.

Podobny, choć bardziej serdeczny, stosunek łączył Friedricha z siostrą Cornelią. Jak po wielu latach wspominała jej koleżanka szkolna Lina Pfeiffer, jeszcze jako dziecko Nelly nie kryła swego podziwu dla starszego brata[21]. Friedrich Paulus przez całe życie utrzymywał bliskie kontakty z siostrą, mimo – a może właśnie dlatego – że miała podobny do niego charakter. Była również osobą dość zamkniętą, a do tego przez lata wykształciła w sobie specyficzne przyzwyczajenia, które rodzina co prawda akceptowała, ale nie zawsze pochwalała. Friedrich Paulus nie wtrącał się do jej samodzielnego panieńskiego życia, ale zawsze dbał o kontakty rodzinne. Często to ona była osobą, która wysłuchiwała dość zamkniętego na świat zewnętrzny starszego brata, zwracającego się do niej ze swymi troskami i problemami rodzinnymi. Nie zdradzał się przy tym ze stanem swej duszy ani też nie rezygnował z mentorskiego stylu bycia. Widocznie już od wczesnego dzieciństwa intencją jego rodziców było, by w relacjach z rodzeństwem zachowywał się jak głowa rodziny i takie jego zachowanie akceptowano przez cały czas.

Najważniejszym autorytetem dla Friedricha był chłodny i ubóstwiany przez młodego chłopca dziadek Friedrich Wilhelm Nettelbeck. Uchodził on w rodzinie za przykład godny naśladowania, przez co wyraźnie wpłynął na kształtowanie się świata wartości w swym otoczeniu. Nettelbeck nie miał z pewnością łatwego charakteru. Był człowiekiem prawym i dominującym w rodzinie. Cieszył się też jednak sympatią – był otwarty i miał skłonności do pięknoduchostwa. Podejmował nawet próby literackie, raczej nieudane, ale zapisały się one trwale w pamięci rodziny.

Nettelbeck był osobą bardzo poważaną, cieszył się wielkim szacunkiem, zwłaszcza że jako dyrektor założonego przez siebie w 1874 r. ośrodka poprawczego był aż do przejścia na emeryturę w 1892 r. jedną z najważniejszych osobistości miasteczka. W duszy jednak i w sposobie myślenia Nettelbeck pozostał żołnierzem. Po dłuższym okresie służby wojskowej musiał z niej odejść ze względu na poważne różnice zdań między nim a jego przełożonymi[22]. Uczynił to z dużym żalem. Czas, który spędził w wojsku jako podoficer, a następnie kariera urzędnicza mocno go ukształtowały. Był pewny siebie, miał wyrobione poczucie hierarchii i zawsze dbał o uznanie i sprawianie dobrego wrażenia.

Dyrektor ośrodka poprawczego uchodził za człowieka twardego, niemającego w ogóle pedagogicznego zrozumienia dla swych „pensjonariuszy”, skazanych na pobyt w tym ośrodku głównie za żebractwo i włóczęgostwo. Po odbyciu kary więzienia osoby przymusowo osadzone w ośrodku poprawczym miały przez pracę, stały nadzór i dyscyplinę przyzwyczajać się do uporządkowanego życia. Do tego jednak – patrząc z dzisiejszej perspektywy – konieczne były empatia oraz pedagogiczna umiejętność wczucia się w sytuację drugiego człowieka. W tamtych czasach jednak sądzono, że cel można osiągnąć przez odstraszanie, przymus i karanie.

By pracować w takim ośrodku – czy to na stanowisku strażnika, czy dyrektora – nie były potrzebne żadne szczególne umiejętności. Za osoby idealnie nadające się do tej pracy uważano byłych kaprali i sierżantów, bo przecież mieli zarówno umiejętności w zakresie kierowania ludźmi, jak i dyscypliny czy zarządzania. Wilhelm Nettelbeck, podobnie jak jego następcy, miał doświadczenie wojskowe, ale nie doświadczenie pedagogiczne. Pobyt w ośrodku uważał za „karę służącą poprawie” i w tym też duchu nim kierował. Należy jednak podkreślić, że ówczesne ośrodki poprawcze prowadzone były raczej jak więzienia, a nie jak placówki resocjalizacyjne. Poza tym Nettelbeck słabo znał się na ludziach i nie miał wystarczającej zdolności do wczuwania się w sytuacje życiowe „wykolejonych”, a teraz powierzonych mu ludzi. W swych raportach dyrektor ośrodka nie ukrywał głębokiej niechęci i nieufności do „pensjonariuszy”. Gdy niedostatecznie przystosowywali się do życia w ośrodku, Nettelbeck określał ich jako „osobników cwanych, podstępnych i doświadczonych we wszystkich nikczemnościach”. Tych zaś, którzy chętnie się przystosowywali, uważał za nieszczerych „obłudników”. Swym „wychowankom” odmawiał poczucia honoru i wstydu i dostrzegał tylko „lenistwo, kłamstwo, bezczelność i najwyższego stopnia bezwstyd”[23]. W konsekwencji swego surowego postępowania i niechęci okazywanej osobom przebywającym w ośrodku był przez nie nielubiany. W 1886 r. jeden z „pensjonariuszy” po gwałtownej sprzeczce z dyrektorem poważył się na czynną napaść na niego. Buntownika skazano na osiem lat więzienia za próbę morderstwa. Atak pozostawił jednak urazę w sercu Nettelbecka, który aż do przejścia na emeryturę w 1892 r. rozpamiętywał to upokorzenie i utwierdzał się w przekonaniu, że ludzie ci nie są nic warci[24].

[...]

Przypisy

Prolog

[1] BA-MA, N372/35, ark. 4, list Friedricha Paulusa do żony z 16.01.1943 r.

[2] Dokładna liczba zebranych tam najwyższych rangą oficerów oraz wszystkie ich nazwiska nie są znane. Wiadomo, że znajdowali się wśród nich wszyscy głównodowodzący trzech rodzajów wojsk Wehrmachtu, przedstawiciele Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) i Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW), a także dowódcy przeznaczonych do udziału w wojnie na Wschodzie dużych związków operacyjnych wojsk lądowych, lotnictwa i marynarki wojennej. W naradzie wstępnej, która odbyła się 21 marca u głównodowodzącego Wojsk Lądowych Halder polecił uczestniczyć wszystkim głównodowodzącym grup armii i dowódcom armii oraz „szefom sztabów lub oficerom operacyjnym”. Prawdopodobne jest, że u Brauchitscha zebrali się też uczestnicy następnego spotkania w sali narad Nowej Kancelarii Rzeszy. Można więc z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że wśród słuchaczy był też główny kwatermistrz (OQu I) Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych Friedrich Paulus, który wystąpienie Hitlera widział osobiście.

[3] Hürter, Hitlers Heerführer, s. 1–11.

[4] Die Militärelite des Dritten Reiches, s. 1.

[5] Cyt. za: Müller, Generaloberst Ludwig Beck, Entwicklung, s. 552.

[6] Bödecker, Biographie.

[7] Zob. Wrochem, Erich von Manstein: Vernichtungskrieg und Geschichtspolitik, s. 326–334.

[8] Manstein, Verlorene Siege.

[9] Plivier, Stalingrad.

[10] Schröter, Stalingrad – bis zur letzten Patrone.

[11] Zob. m.in. Carell, Unternehmen Barbarossa; idem, Verbrannte Erde.

[12] Zob. Wrochem, Erich von Manstein: Vernichtungskrieg und Geschichtspolitik, s. 326–334.

[13] Zob. m.in. Kehrig, Stalingrad; Wegner, Der Krieg gegen die Sowjetunion; Förster, Stalingrad i in.

[14] Guderian, Erinnerungen; Manstein, Verlorene Siege oraz Soldatenleben.

[15] Zob. Paulus, Befehl; Reschin, Feldmarschall; Steinkamp, Generalfeldmarschall Friedrich Paulus.

[16] Zob. przede wszystkim: Die braune Elite; Die Militärelite des Dritten Reiches; Hitlers militärische Elite; Knop, Hitlers Krieger.

[17] Zob. przede wszystkim: Stumpf, Wehrmacht-Elite; Kroener, Generationserfahrungen; Das deutsche Offizierkorps i in.

[18] Hürter, Hitlers Heerführer.

[19] Przede wszystkim: Manstein, Verlorene Siege.

[20] Zob. też spuściznę Görlitza.

[21] Na temat kultury tworzenia wspomnień zob. przede wszystkim: Berger, Luckmann, Die gesellschaftliche Konstruktion der Wirklichkeit.

[22] Zob. Reschin, Feldmarschall.

[23] Zob. źródła podane w spisie materiałów źródłowych.

[24] Henry Köhler, Paulus. Der Feldmarschall und das Trauma Stalingrad, 1997; Henry Köhler, Hitlers Krieger. Der Gefangene, 1998.

Rozdział I

[1] Cyt. za: Paulus, Befehl, s. 17. Początek wiersza, który Paulus zapisał w swym brązowym notatniku z czasów powojennych. Notatnika tego nie udało się odnaleźć.

[2] Regulamin wprowadzający do Rozporządzenia o Sądach Honorowych z 2.5.1874 r., przedrukowany w: Demeter, Das Deutsche Offizierkorps, s. 287–290, tu s. 288.

[3] Löber, Das Benediktinerkloster Breitenau, [w:] Breitenau, s. 16 n.

[4] Ayaß, Die Landesarbeitsanstalt, [w:] Breitenau, s. 21 n.

[5] Ibidem, s. 21.

[6] BA-MA, N 372/26, ark. 10–22, Rekonstrukcja powiązań rodzinnych. Drzewo genealogiczne rodziny Paulusów opracowane przez Hansa-Heinricha Paulusa i panią Charlotte, którym w tym miejscu serdecznie dziękuję za pomoc. Rodzeństwo Paulusów tworzyli: Ernst Heinrich (1843–1918), Carl Ditmar (1845–1929), Maria (1848–1908), Carl (1854–1892), Anna Elisabeth (1856–1933), Karl Heinrich Martin Wilhelm (1858–1922), Heinrich Gustav (1860–1945) i Heinrich Adolf Paulus (1864–1941).

[7] BA-MA, N753/40, bez ark., dane dotyczące rodziny Paulusów z informacji pisemnej z 25.11.1959 r. siostry Cornelii (zwanej Nelly) sporządzonej dla kuzyna Ernsta Alexandra.

[8] BA-MA, N372/26, ark. 49, dokument uprawniający Wilhelma Nettelbecka do noszenia odznaczenia służbowego II klasy.

[9] Ibidem, ark. 30, informacje o rodzinie z 19.4.1957 r. spisane przez Nelly Paulus.

[10] Ayaß, Das Arbeitshaus Breitenau, s. 172.

[11] BA-MA, N 372/29, ark. 11, list Liny Pfeiffer do generała Paulusa z 31.05.1942 r. z gratulacjami z okazji zwycięstwa pod Charkowem.

[12] Ibidem.

[13] BA-MA, N 753/40, bez ark., informacje o rodzinie podane przez Nelly, 25.11.1959 r.

[14] W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować dr Claudii Busse-Engelhardt za konsultację psychologiczną.

[15] BA-MA, N 372/26, ark. 48, świadectwo zgonu Friedricha Wilhelma Nettelbecka z 16.03.1904 r.

[16] BA-MA, N 372/26, ark. 50, legitymacja studencka Friedricha Paulusa z Technische Hochschule Berlin-Charlottenburg, wystawiona 06.12.1923 r.

[17] Protokół nagrań na taśmie magnetofonowej rozmów z baronową Olgą von Kutzschenbach z 23.07.1997 r., t. 3.

[18] Paulus, Befehl, s. 20.

[19] Protokół nagrania na taśmie magnetofonowej rozmów z baronową Olgą von Kutzschenbach z 23.07.1997 r., t. 2.

[20] Ibidem.

[21] BA-MA N 372/29, ark. 11, list Liny Pfeiffer do generała Paulusa z 31.05.1942 r.

[22] BA-MA N 372/26, ark. 30, informacje o rodzinie przekazane przez Nelly Paulus 19.04.1957 r.

[23] Ayaß, Das Arbeitshaus Breitenau, s.172 n.

[24] Ibidem, s. 173.

Przypisy tłumacza

[*1] Nakazującego niemieckim oddziałom rozstrzeliwanie wziętych do niewoli sowieckich komisarzy wojskowych. [Przypisy opatrzone gwiazdką pochodzą od tłumacza].

[*2] Skoszarowana Policja Ludowa – poprzedniczka Narodowej Armii Ludowej NRD.

[*3] Odpowiednik dzisiejszego skarbnika i księgowego.