Przełożyła z angielskiego

Tatiana Grzegorzewska

WROCŁAW 2015

Tytuł oryginału

The Inquisitor’s Key

Projekt okładki

IRINA POZNIAK

Fotografia na okładce:

© HARELUYA/Shutterstock.com

Redakcja

ANNA BROCZKOWSKA-NGUYEN

Korekta

IWONA HUCHLA

Redakcja techniczna

LOREM IPSUM

Copyright © 2012 by Jefferson Bass, LLC.

Polish edition © Publicat S.A. MMXV (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora,

w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

All rights reserved.

Motta na str. 7 zaczerpnięto z (numery stron dotyczą wydania papierowego):

Mistrz Eckhart, Dzieła wszystkie, tłum. W. Szymona, Poznań 2013, s. 191.

Eckhart Tolle, Potęga teraźniejszości, tłum. M. Kłobukowski, Łódź 2010, s. 62.

Niniejsza powieść stanowi wytwór wyobraźni autorów, a wszelkie podobieństwo do osób żyjących lub zmarłych, jak i wydarzeń jest całkowicie przypadkowe.

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

Wydanie elektroniczne 2015

ISBN 978-83-271-5325-8

Publicat S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24

tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00

e-mail: office@publicat.pl, www.publicat.pl

Oddział we Wrocławiu

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: wydawnictwodolnoslaskie@publicat.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Kości z Awinionu

Dedykacja

Część pierwsza

Prolog

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Rozdział 6

Rozdział 7

Rozdział 8

Rozdział 9

Rozdział 10

Rozdział 11

Rozdział 12

Rozdział 13

Rozdział 14

Rozdział 15

Rozdział 16

Rozdział 17

Rozdział 18

Rozdział 19

Rozdział 20

Część druga

Rozdział 21

Rozdział 22

Rozdział 23

Rozdział 24

Rozdział 25

Rozdział 26

Rozdział 27

Rozdział 28

Rozdział 29

Rozdział 30

Rozdział 31

Rozdział 32

Rozdział 33

Rozdział 34

Rozdział 35

Rozdział 36

Rozdział 37

Rozdział 38

Rozdział 39

Rozdział 40

Rozdział 41

Rozdział 42

Rozdział 43

Od Autora

Podziękowania

Przypisy

KOŚCI Z AWINIONU

W pałacu papieskim w Awinionie dochodzi do zagadkowego odkrycia. Zamurowane w ścianie ossuarium skrywa kości z charakterystycznymi wgłębieniami w stopach i nadgarstkach oraz ryt przedstawiający krzyż i baranka. Na miejsce przybywa Bill Brockton, antropolog sądowy z USA. Stwierdza, że szczątki mogą mieć około dwóch tysięcy lat. Co więcej, wykonana na podstawie czaszki rekonstrukcja twarzy wykazuje niezwykłe podobieństwo do wizerunku na całunie turyńskim. Badania są prowadzone w ścisłej tajemnicy. Gdy o znalezisku dowiaduje się grupa fanatyków religijnych wieszczących zbliżającą się apokalipsę, naukowcy nie mogą już czuć się bezpiecznie...

Pamięci J.W. (Billa) Jeffersona

[...] w wieczności nie ma ani wczoraj, ani jutra,

jest tylko obecne teraz. Jest w niej obecne to,

co było tysiąc lat temu i co będzie za tysiąc lat [...]

Mistrz Eckhart, Kazanie 11, ok. 1300 r.

Nic nigdy nie zdarzyło się w przeszłości;

wszystko zdarzyło się Teraz.

Nic nigdy nie zdarzy się w przyszłości;

wszystko zdarzać się będzie Teraz.

Eckhart Tolle, Potęga teraźniejszości, 1999 r.

CZĘŚĆ PIERWSZA

PROLOG

KNOXVILLE, TENNESSEE

CZASY WSPÓŁCZESNE

Na gałęzi derenia zaświergotał ptak. Mężczyzna w średnim wieku – z włosami przyprószonymi siwizną, ale o wysportowanej sylwetce i energicznych ruchach – podszedł do bramy ogrodzenia usytuowanego na zboczu zalesionego wzgórza. Miał na sobie kombinezon roboczy, który był za ciężki i za ciepły na czerwiec, lecz ze względu na zaplanowane na ten sam dzień spotkanie z rektorem uniwersytetu nie chciał, aby ubranie mu przesiąkło rozkładającymi się ludzkimi zwłokami. Do rękawów kombinezonu przyszyte były emblematy z napisem „Antropologia sądowa” i wizerunkiem ludzkiej czaszki ze skrzyżowanymi pod nią dwoma mieczami.

Zarówno bramę, jak i całe ogrodzenie zwieńczał błyszczący drut kolczasty. Nad nią i nad długim płotem otaczającym trzy akry lasu czuwały nieprzerwanie kamery monitoringu. Duży metalowy znak wiszący na bramie oznajmiał: „Uniwersytet Tennessee, Placówka Badawcza Wydziału Antropologii. Nieupoważnionym wstęp surowo wzbroniony. Wszelkich informacji udziela dr Bill Brockton, Wydział Antropologii, tel. 865-974-0010”. Brama zamknięta była na kłódkę, której pałąk miał grubość palca wskazującego.

Mężczyzna w kombinezonie – sam doktor Brockton – odczepił duże kółko z kluczami od paska, wybrał jeden i otworzył kłódkę. Uchylił bramę i podszedł do kolejnej – wewnętrznej – wykonanej z desek. Drewniana brama, stanowiąca część wysokiego płotu skrywającego teren przed oczami przypadkowych gapiów, także zamknięta była na kłódkę przytwierdzoną do ciężkiego stalowego łańcucha przewleczonego przez otwory we wrotach. Kiedy zamek ustąpił, Brockton przełożył jeden koniec łańcucha przez otwór w desce, ogniwo za ogniwem, a potem otworzył bramę do wewnątrz. Oczom mężczyzny ukazała się niewielka polanka otoczona szarańczynami, dębami, klonami, dereniami i pnącym się wiciokrzewem. Na jej krawędzi, tuż przy bramie, stały jeden na drugim trzy aluminiowe pojemniki, wielkości i kształtu prostych trumien. Z pojemników zwisały wyblakłe etykiety przewozowe z czerwonym ostrzeżeniem zagrożenia biologicznego.

Brockton wrócił do swojego pickupa, pozostawionego na jałowym biegu przed ogrodzeniem, i wjechał na polankę. Zaparkował między dwoma drzewami i wyłączył silnik. Podniósł plandekę i zaczął wyciągać deskę z paki.

Mięśnie napięły mu się z wysiłku, ponieważ na desce leżał czarny plastikowy worek o kształcie i rozmiarach ludzkiego ciała. Pociągnął kraniec deski do ziemi, tworząc w ten sposób rampę, a potem ściągnął po niej worek. Uklęknął przy nim i otworzył suwak biegnący na całej jego długości, a potem odwinął płachtę. W środku były świeże zwłoki – biały mężczyzna z twarzą pooraną zmarszczkami i z rzadkimi siwymi włosami, które wskazywały, że dożył sędziwego wieku. Twarz wydawała się spokojna. Można było ulec wrażeniu, że staruszek śpi, gdyby nie otwarte nieruchome oczy... i gdyby nie muszka, która wylądowała na jego twarzy i wędrowała właśnie po gałce ocznej.

Brockton wyciągnął z samochodu dwa cienkie identyfikatory z numerem 49-12, który oznaczał, że były to czterdzieste dziewiąte zwłoki przyjęte do placówki w 2012 roku. Przytwierdził jeden z nich do lewego ramienia, a drugi do lewej kostki: drobny gest, który jednak miał symboliczne znaczenie. W swojej nowej roli – jako zwłoki, obiekt badań i szkielet – mężczyzna zyskał nową tożsamość. Od tej chwili będzie znany jako 49-12.

Kiedy Brockton złożył ramiona 49-12 na jego klatce piersiowej, w miejscowym kościele dzwony zaczęły wybijać południe. Antropolog podniósł wzrok, wsłuchując się, a następnie uśmiechnął się lekko. Spojrzał w oczy mężczyzny i wydobył z zasobów pamięci pokryty kurzem wers.

– Dlatego nigdy nie pytaj, komu bije dzwon – poradził 49-12. – Bije on tobie.[1]

W tym samym momencie zadzwonił telefon Brocktona.

– I mnie – dodał.

Helikopter Bell JetRanger przeleciał nisko nad zalesioną granią i opadł w kierunku zbiegu rzek Holston i French Broad, które łączyły się w szmaragdowe wody rzeki Tennessee. Pod prawą płozą helikoptera nad wąskim wylotem French Broad widać było rdzewiejące szyny. Na znajdującym się poniżej lotnisku Downtown Island równolegle do rzeki biegł krótki pas startowy, na którym czekał niewielki jednosilnikowy samolot. Pilot włączył radio.

– Kontrola lotów Downtown Island, tu JetRanger 3 WT. Przelatuję nad pasem zachodnim na wysokości 300 metrów w drodze na Trupią Farmę.

– 3 WW, tu Downtown Island. Lądujecie na Trupiej Farmie? Odbiór.

– Tak.

– 3 WT, czy wiecie, że Trupia Farma to zamknięta placówka?

– Downtown Island, jesteśmy z TBI. Chyba nie będą mieli nic przeciwko temu.

Cztery kilometry na zachód od lotniska na prawym brzegu rzeki widać było skromną panoramę centrum Knoxville. Składały się na nią dwa dwudziestopiętrowe biurowce (zbudowane przez braci, którzy swoją karierę zaczęli jako bankowcy, a skończyli jako oszuści), piramida hotelu Marriott, ogromna pomarańczowa piłka do koszykówki – na zawsze zawieszona w drodze do kosza Galerii Sławy Koszykówki Kobiet – i jeszcze większa kula złotego szkła, umieszczona na sześćdziesięciometrowej stalowej wieży jak piłeczka golfowa na podkładce – Sunsphere, pozostałość po prowincjonalnej wystawie światowej zorganizowanej przez dwóch braci oszustów w 1982 roku.

Bijące serce Knoxville – a może nawet finansowe i architektoniczne centrum miasta – znajdowało się niecałe dwa kilometry dalej w dół rzeki: masywny owalny stadion Neyland, należący do Uniwersytetu Tennessee. Podczas meczów z Florida Gators czy Alabama Crimson Tide stadion rozbrzmiewał głosami stu dwóch tysięcy fanów. Pod stadionem, w brudnym budynku wpasowanym pod trybuny, znajdował się wydział antropologii uniwersytetu, w którym schronienie znalazło dwudziestu wykładowców, stu studentów i tysiące ludzkich szkieletów.

Prawie dwa kilometry dalej helikopter TBI, Biura Śledczego Tennessee, przeleciał nad zalesionym, pagórkowatym brzegiem rzeki i wylądował tuż przed ogrodzeniem Trupiej Farmy. Z bramy wyszedł Brockton. Zmagając się z podmuchami wiatru wywołanymi przez śmigło helikoptera, zamknął bramę i pochylony dotarł do kabiny. Kiedy zamknął za sobą drzwi, turbina zakręciła się, a helikopter wzbił się w powietrze, sprawiając, że z pobliskiego dębu opadła chmara liści. Pilot zrobił tak ostry zwrot, iż Brockton tuż pod sobą zobaczył nagie zwłoki 49-12 i z nerwowym uśmiechem pomyślał, że jeśli pasy by zawiodły, a drzwi się otworzyły, to dostarczyłby na Trupią Farmę własne świeże zwłoki. Ale na szczęście drzwi wytrzymały, helikopter wyrównał lot i poszybował w górę rzeki z antropologiem bezpiecznie przypiętym pasami do siedzenia.

Ekran GPS na kontrolce pokazywał mapę i kurs, jaki obrali, ale pilot ich nie potrzebował. Po prostu kierował się w stronę kłębów dymu trzydzieści pięć kilometrów na wschód.

Dym znaczył dopalające się szczątki hangaru, w którym znajdowały się zwęglone zwłoki tajnego agenta.

PARYŻ, 18 MARCA 1314 R.

Jacques Fournier bez wątpienia ma przewagę nad tłumem gapiów wypełniających plac przed katedrą Notre Dame. Po pierwsze, jest wyjątkowo wysoki, dzięki czemu nikt nie zasłania mu widoku. Po drugie, jest wyjątkowo dobrze zbudowany, dzięki czemu nie ma trudności z przeciśnięciem się przez tłum. Po trzecie, jest wyjątkowo ubrany – w białą sutannę i czarny szkaplerz cystersów – dzięki czemu gawiedź okazuje mu szacunek, gdy toruje sobie drogę do katedry. Jeśli ktoś ośmiela się zaprotestować albo go odpycha, Fournier kreśli dłonią znak krzyża i to na ogół załatwia sprawę. Tym sposobem dociera w końcu przed katedrę, gdzie wzniesiono podwyższenie na dzisiejsze widowisko. Fasada katedry jest jeszcze ocieniona, podświetlana tylko przez wschodzące słońce, jednak ogromne okno rozetowe, oświetlone od środka przez promienie padające na nawę główną, błyszczy czerwonozłotą poświatą.

Zgromadzeni zaczynają szeptać z ożywieniem i w końcu po placu niesie się krzyk przypominający dudniący grom:

– Nadchodzą! Nadchodzą!

Przy wtórze wiwatów i gwizdów przez plac przechodzi oddział zbrojnych strzegący czterech mężczyzn w kajdanach. Mężczyźni ci to najsłynniejsi więźniowie Francji: ostatni i najznakomitsi spośród templariuszy, zakonu rycerskiego, który podczas krucjat osiągnął niewyobrażalne bogactwo i władzę. Przez ponad sto lat templariusze byli wysoko cenieni zarówno przez króla, jak i papieża. Ochraniając pielgrzymów udających się do Ziemi Świętej, zapewniali im bezpieczeństwo i przewozili akredytywy – mniej interesujące rabusiów niż złoto czy srebro – a po przybyciu do Jerozolimy wymieniali je na pieniądze, które czerpali ze skarbca na Wzgórzu Świątynnym. Kiedy jednak Ziemia Święta dostała się pod władanie Saladyna i hord muzułmanów, templariusze zaczęli popadać w niełaskę. Aż wreszcie siedem lat temu, w roku 1307, król Filip IV Piękny uwięził setki członków zakonu, oskarżając ich o herezję i rozpustę.

„Bogu nie jest to miłe” – tymi słowami zaczynał się nakaz aresztowania. Fournier uważa, że mogą one się odnosić do wielu sytuacji i wielu ludzi. „Mamy w królestwie wrogów naszej wiary”.

Zakuci w kajdany więźniowie wchodzą po schodkach na podwyższenie dokładnie w tym samym czasie, kiedy dochodzi do niego Fournier. Pierwszy z nich to Jacques de Molay, wielki mistrz zakonu templariuszy. Wysoki, siwy, siedemdziesięcioletni mężczyzna jest wychudły i wynędzniały – siedem lat w lochach robi swoje – ale idzie z tak wielką godnością, na jaką tylko pozwalają mu łańcuchy, wyczerpanie i zaawansowany wiek. Za nim wloką się Geoffroy de Charnay, namiestnik Normandii, a dalej Hugues de Pairaud i Godefroi de Gonneville. Po ich wejściu na podwyższenie jedne z drzwi katedry się otwierają i pojawiają się w nich odziani z przepychem duchowni – dostojnicy, którzy przypieczętowali los templariuszy. Jako pierwszy kroczy Guillaume de Paris, arcybiskup Sens, który jest również inkwizytorem Francji i spowiednikiem króla. Za nim podąża kardynał Arnold Novelli, dla Fourniera po prostu: wuj Arnold. Trzy lata temu został mianowany kardynałem i wyznaczył Jacques’a na swego następcę na stanowisku opata opactwa Fontfroide. Była to dla Jacques’a wielka szansa, a zarazem zaszczyt. Trzy tygodnie temu do Fontfroide dostarczono list z pieczęcią kardynała Novellego. Wuj zapraszał go do Paryża, by stał się świadkiem, jak to określił: „wydarzenia, które niewątpliwie zwiększy zapał, z jakim bronisz wiary”. I rzeczywiście, młody opat już czuje przypływ natchnienia, gdy przygląda się dostojnym duchownym, zakutym w łańcuchy heretykom i ogromnej bryle katedry Notre Dame. Znajduje się ona na wschodnim krańcu Île de la Cité, wąskiej wyspy na środku Sekwany. Na zachodniej części wyspy leży pałac królewski i ogrody. Ten podział wyspy na dwie połowy – boską i królewską – jest zdaniem Fourniera korzystny i pouczający. „Oddajcie więc Cezarowi to, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga”[2], przypomina sobie. Równo podzielona między Kościół i państwo, wyspa o kształcie łodzi przez większość czasu zdaje się płynąć na równej stępce. Zdarza się jednak czasem, że na wyspie równowaga sił zostaje zachwiana i wtedy Francja niebezpiecznie balansuje na krawędzi. Jednak obecnie tak się nie dzieje; teraz król i kardynałowie zgadzają się co do tego, że templariusze powinni zostać ukarani – dla dobra królestwa i dla zbawienia swych dusz.

Kiedy blade późnozimowe słońce wznosi się ponad bliźniacze dzwonnice, arcybiskup postępuje do przodu. Ucisza tłum i odczytuje imiona templariuszy oraz zarzuty na nich ciążące.

– W pełni i z własnej woli przyznawszy się do winy – mówi do czwórki więźniów – niniejszym zostajecie skazani na wieczne uwięzienie. Niech Bóg zlituje się nad waszymi duszami.

Zebrani zaczynają wyć. Niektórzy z aprobatą, inni w proteście.

De Molay, stary wielki mistrz, podchodzi na skraj podestu i unosi ręce, prosząc w ten sposób o ciszę. Po kilku pojedynczych gwizdach hałas cichnie.

– Słuchajcie, i to uważnie! – woła de Molay głosem wysokim, lecz silnym. – Zaiste przyznaliśmy się do tych straszliwych zbrodni. – Przerywa, dając wybrzmieć słowom, a arcybiskup kiwa z powagą głową w mitrze. I wtedy de Molay krzyczy: – Ale to przyznanie się do winy zostało na nas wymuszone torturami!

Dołącza do niego Geoffroy de Charnay. Kiwa głową i krzyczy, że de Molay mówi prawdę. Tymczasem dwaj pozostali więźniowie cofają się nieznacznie, wyraźnie dystansując się wobec de Molay i de Charnay. Z kolei na drugim końcu podwyższenia arcybiskup Sens, kardynał Novelli i inni duchowni zbierają się razem i patrzą po sobie z konsternacją. W końcu arcybiskup spieszy do dowódcy straży, szepcze coś gwałtownie i pokazuje w stronę Jacques’a de Molay.

– Zakon templariuszy jest święty i czysty! – krzyczy de Molay, gdy oblegają go strażnicy. – Naszym grzechem nie była herezja, naszym grzechem była słabość! Zdradziliśmy nasz zakon! Podpisaliśmy wymuszone zeznania! W rzeczywistości to ci księża zdradzili Boga!

Cios jednego ze strażników powala staruszka na kolana, a tłum rusza do przodu, będąc na skraju wybuchu. Kiedy strażnicy ściągają skazańców z podwyższenia i zaganiają ich z powrotem do więzienia, z mieczami i kopiami w pogotowiu, Fournier czuje mieszankę oburzenia i smutku. Oburzenia na bezczelność de Molay i smutku, że wuj Arnold i inni święci mężowie zostali publicznie oskarżeni przez kłamliwego heretyka!

Wiadomość o tym incydencie dociera do pałacu. Król Filip, który właśnie spożywa późne śniadanie, ryczy ze złości, strąca talerze na podłogę i obija nieszczęsnego posłańca. Potem pospiesznie zwołuje radę cywilnych i kościelnych prawników. Prawnicy, nie głupcy, zapewniają króla, że zatwardziały heretyk – w końcu cóż jest lepszym dowodem herezji niż zaprzeczanie temu, że się jej uległo – może zostać natychmiast stracony, bez ponownego procesu czy apelacji. W równej mierze wściekły, jak i zadowolony król nakazuje, by de Molay i de Charnay zginęli przed zachodem słońca.

Wiadomość ta rozchodzi się lotem błyskawicy po wyspie i całym Paryżu. W ciągu godziny łodzie zaczynają dostarczać podpałkę na miejsce egzekucji: Île aux Juifs, Wyspę Żydów, leżącą w górę rzeki od królewskiego pałacu, od dawna miejsce straceń niewiernych.

I oto sześć godzin po dramatycznych wydarzeniach na placu przed katedrą Fournier po raz wtóry przedziera się przez tłum i czyni ręką znak krzyża, tym razem zmierzając na zachodni skraj Île de la Cité, kraniec wyspy należący do króla, by zobaczyć spalenie na stosie Jacques’a de Molay i Geoffroy de Charnay. Przepycha się, po drodze udzielając błogosławieństw, ponieważ chce mieć jak najlepszy punkt widokowy na brzegu. Ocenia ilość drewna transportowanego przez wąski wododział. Dochodzi do wniosku, że tyle podpałki wystarczyłoby do spalenia dziesięciu heretyków, a co dopiero dwóch.

Fournier swoje szacunki opiera na wcale niemałym doświadczeniu widza podobnych wydarzeń. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności cztery lata temu, kiedy król Filip spalił pięćdziesięciu czterech templariuszy, studiował tutaj teologię. Oskarżeni byli o równie szokujące zbrodnie jak de Molay i de Charnay: plucie na krzyż, zapieranie się Chrystusa, oddawanie czci pogańskim bożkom i rozpustę. Ich spalenie zajęło dwa dni i pochłonęło cały las drzew. Dzisiejsza egzekucja nie powinna trwać dłużej niż godzinę lub dwie, jeśli rozmyślnie będzie się utrzymywać niewielki płomień, by zwiększyć cierpienia palonych.

Zadowolony, że drewna jest więcej, niż to konieczne, młody opat odwraca się niespiesznie i przypatruje innym widzom. Większość z nich to jego zdaniem parszywi i zapchleni wrogowie wiary lub w najlepszym razie jej niezbyt oddani przyjaciele, ale kilka metrów dalej dostrzega gromadkę duchownych. Sądząc po habitach, to dominikanie: kilku nowicjuszy, dwóch braci zakonnych mniej więcej w jego wieku, może nieco młodszych, i jeden starszy, wyraźnie ich przywódca. Ten ostatni mówi – czy raczej wygłasza prelekcję – o herezji i inkwizycji. Nie jest to wielkie zaskoczenie, w końcu to właśnie dominikanie z woli papieża mają wykrywać i zwalczać herezję. Coś jednak w pewności siebie tego człowieka nie daje spokoju Fournierowi.

Podchodzi do nich i wsłuchuje się w słowa starszego mężczyzny wpierw z żywym zainteresowaniem, potem z pewnym krytycyzmem, a w końcu z coraz większą irytacją. Fournier nie jest dominikaninem, ale od przyjazdu do Fontfroide żywo interesuje się inkwizycją. Główny jej ośrodek, Tuluza, znajduje się nieopodal jego opactwa, a duch inkwizycji jest bliski surowemu i poważnemu Fournierowi. W ostatnim roku spędził wiele tygodni w Tuluzie, z podziwem przypatrując się dziełu Bernarda Gui, żarliwego dominikanina, którego maestria w zadawaniu fizycznego bólu, teologiczna biegłość i okrutny terror pozwoliły złamać setki heretyków podczas siedmiu lat sprawowania przez niego funkcji inkwizytora. Fournier zastanawia się, czy Gui jest dzisiaj obecny, ale ma wątpliwości, czy obowiązki pozwalają mu przyjeżdżać z Tuluzy do Paryża nawet przy tak ważnych okazjach.

Nagle z grupy dominikanów dobiega nazwisko Gui wypowiedziane głośno, zupełnie jakby starszy zakonnik czytał w jego myślach. Mężczyzna mówi po łacinie, dzięki czemu motłoch wokół nie rozumie jego słów. Co innego Fournier. Dominikanin krytykuje Bernarda Gui, mało tego, on z niego wręcz szydzi, szydzi ze swego brata zakonnego i inkwizytora.

[...]

Przypisy

[1] Inspirowane mottem powieści Ernesta Hemingwaya Komu bije dzwon, pochodzącym z wiersza poety angielskiego, Johna Donne’a (tłum. Bronisław Zieliński).

[2] Ten i inne cytaty biblijne z: Biblia Tysiąclecia, wyd. 3 poprawione, Pallottinum, Poznań 1998.