Tytuł oryginału

The Swiss and the Nazis

Projekt okładki

KRZYSZTOF CHODOROWSKI

Fotografie na okładce

© Szwajcarski Departament Wojskowy

Redakcja

LUCYNA JACHYM

Korekta

URSZULA WŁODARSKA

Redakcja techniczna

LOREM IPSUM

Copyright © 2006 Stephen P. Halbrook. Po raz pierwszy opublikowane przez Casemate UK Ltd.

Polish edition © Publicat S.A. MMXV (wydanie elektroniczne)

Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora, w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

All rights reserved

ISBN 978-83-271-5416-3

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

PUBLICAT S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24

tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00

e-mail: office@publicat.pl, www.publicat.pl

Oddział we Wrocławiu

50-010 Wrocław, ul. Podwale 62

tel. 71 785 90 40, fax 71 785 90 66

e-mail: wydawnictwodolnoslaskie@publicat.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Wprowadzenie

Według wszelkich przesłanek strategicznych Szwajcaria podczas drugiej wojny światowej powinna paść łupem nazistów. Kraj ten bezpośrednio graniczy z Niemcami i w czasie wojny został całkowicie okrążony przez państwa Osi, które pod względem liczby ludności miały nad nim blisko trzydziestokrotną przewagę. Ponadto większość jej mieszkańców stanowi ludność pochodzenia niemieckiego. Alpy Szwajcarskie to bez wątpienia teren bardzo sprzyjający obronie, jednak większość przemysłu i ludności znajduje się w północnej części kraju, relatywnie płaskiej i łatwo dostępnej dla jednostek zmechanizowanych. Jako kraj położony w środku Europy Szwajcaria nie mogła liczyć na pomoc ze strony aliantów. Na domiar złego neutralność sąsiadów nic nie znaczyła dla Adolfa Hitlera, a granice państw nie stanowiły żadnej przeszkody dla jego Wehrmachtu. Przedwojenni ideolodzy nazizmu planowali, że Szwajcaria zostanie wymazana z mapy Europy, gdyż większość jej terytorium zostanie wchłonięta przez Niemcy, niewielkie zaś skrawki, podzielone według granic etnicznych, przypadną państwom satelickim Trzeciej Rzeszy. Do 1940 r. wszystkie państwa graniczące ze Szwajcarią albo stały się członkami Osi, albo znalazły się pod nazistowską okupacją. Wehrmacht miał opracowane plany wojny błyskawicznej przeciwko Szwajcarii.

Kraj ten nie został jednak napadnięty. Armia szwajcarska przyczaiła się w przygranicznych umocnieniach oraz alpejskich twierdzach, gotowa do walki, która miała drogo kosztować najeźdźców. Naziści nieustannie usiłowali na wszelkie sposoby osłabić Szwajcarię od wewnątrz lub od zewnątrz. Niezłomny opór i zręczna dyplomacja Szwajcarów oraz rozproszenie sił niemieckich na innych frontach skutecznie jednak opóźniały moment planowanej agresji, która ostatecznie nigdy nie nastąpiła. Szwajcaria zdołała bezpiecznie przetrwać drugą wojnę światową z kilku powodów. W ostatecznej analizie na pierwszy plan wysuwa się gigantyczna skala wojny prowadzonej przez Niemcy w Rosji, która rozpoczęła się w czerwcu 1941 r. Gdyby Hitler, zgodnie ze swoimi planami, osiągnął szybkie zwycięstwo nad Związkiem Radzieckim, Szwajcaria byłaby bez szans. Tradycyjna odwaga Szwajcarów oraz starannie przygotowane plany obronne musiałyby ulec przeważającej i brutalnej sile wroga. Tymczasem jednak front przetaczał się w tę i z powrotem, najpierw na Wschodzie, a potem na Zachodzie, Szwajcarów zaś pozostawiono samym sobie, pozwalając im grać na czas. Nigdy jednak nie mogli być pewni tego, kiedy nastąpi inwazja Wehrmachtu na ich kraj, dlatego wielokrotnie podczas wojny ogłaszali powszechną mobilizację swojej armii.

Szwajcarska polityka odstraszania przybrała trzy główne formy. Pierwszą z nich stanowił unikatowy system militarny tego kraju, w którym każdy zdolny do noszenia broni mężczyzna służył w wojsku i był dobrze wyszkolony w zakresie posługiwania się bronią palną. To pozwalało Szwajcarii na zmobilizowanie dużo większego odsetka ludności niż w innych krajach i wystawienie znacznie większych sił zbrojnych niż inne małe kraje, które zostały podbite przez Hitlera. Drugim, mniej znanym czynnikiem był fakt, że Szwajcarzy zaminowali kluczowe elementy swojej infrastruktury, zwłaszcza system transportowy – mosty, linie kolejowe oraz tunele alpejskie mające znaczenie strategiczne – z góry informując Niemców, że zostaną ona zniszczone niezwłocznie po rozpoczęciu inwazji na ich kraj. Chociaż koszty takich zniszczeń byłyby niepowetowane dla samej Szwajcarii, Niemcom nie pozostawiono złudzeń, że Szwajcarzy są gotowi na każde poświęcenie, aby przeciwstawić się najeźdźcy, nawet za cenę zniszczenia własnej ojczyzny. Trzeci z elementów szwajcarskiej polityki odstraszania został zaimprowizowany już podczas trwania wojny przez głównodowodzącego armii szwajcarskiej gen. Henriego Guisana po upadku Francji w 1940 r., kiedy niemieckie czołgi pojawiły się na słabo umocnionej zachodniej granicy Szwajcarii. Guisan postanowił wtedy przenieść większość wojsk szwajcarskich do ufortyfikowanej strefy w Alpach, nazwanej Redutą Narodową (Réduit National), aby uniemożliwić Niemcom powtórzenie blitzkriegu na terenie Szwajcarii. Ta strategia oznaczała kolosalne przedsięwzięcie budowlane oraz konieczność karkołomnego i na ogromną skalę przemieszczenia wojsk szwajcarskich. Jej realizacja sprawiłaby jednak, że niemieckie czołgi i lotnictwo stałyby się bezużyteczne podczas walk prowadzonych w wysokich Alpach. Zamiast szybkiej wojny, z zastosowaniem taktyki działań manewrowych, Wehrmacht byłby zmuszony do długotrwałej walki w trudnym terenie wysokogórskim. Niemcy musieliby zmierzyć się ze szwajcarskimi strzelcami wyborowymi oraz artylerią rozmieszczoną na znakomicie zamaskowanych stanowiskach, której obsługa była dobrze wstrzelana w każdą wąską przełęcz.

Te środki, wraz z innymi przedsięwzięciami podjętymi przez Szwajcarów zarówno w sferze materialnej, jak i duchowej, skutecznie zniechęciły Hitlera do napaści na alpejską republikę, do czasu kiedy sami naziści ponieśli całkowitą klęskę w konfrontacji z państwami alianckimi. Dzięki temu w Szwajcarii nie doszło do Holocaustu Żydów ani nie było niewolniczej pracy przymusowej, a szwajcarski przemysł i system transportowy nie zostały wprzęgnięte w tryby machiny wojennej Trzeciej Rzeszy. Tysiące uchodźców, którzy znaleźli schronienie w Szwajcarii, nigdy nie zostało napiętnowanych, nie wspominając już o ich deportacji do nazistowskich obozów śmierci. Szwajcaria była i nadal jest multikulturową, wieloetniczną i wieloreligijną demokracją z długoletnią tradycją tolerancji. Nazistowskie Niemcy, ze swoim urzędowym rasizmem i kultem wodza, reprezentowały wszystko to, co budziło wstręt u Szwajcarów.

Neutralność Szwajcarii wynika z jej położenia geograficznego w sercu Europy, a także wielojęzyczności zamieszkującej jej teren ludności. Neutralny status tego kraju został po raz pierwszy określony już w 1515 r.[1] Szwajcarzy uznawani byli niegdyś za najlepszych wojowników w Europie (i przez stulecia zatrudniano ich jako najemników). Neutralny status Szwajcarii został formalnie potwierdzony przez mocarstwa europejskie podczas kongresu wiedeńskiego w 1815 r., który ustanawiał nowy ład na kontynencie po epoce wojen napoleońskich. Od tego momentu Szwajcarzy przyjęli neutralność polityczną jako naczelną zasadę swojej polityki zagranicznej, konsekwentnie jej przestrzegając podczas wojny francusko-pruskiej (1870–1871) i pierwszej wojny światowej (1914–1918). Szwajcarska koncepcja zbrojnej neutralności została wystawiona na największą próbę w latach 40. XX w., kiedy kraj ten znalazł się w okrążeniu państw Osi. W tym okresie Szwajcarzy musieli wykazać się dwakroć większą – niż ich sławni przodkowie – odwagą w obronie swej niepodległości, którą tak cenili. W memorandum skierowanym do Anthony’ego Edena w grudniu 1944 r. Winston Churchill stwierdził: „Ze wszystkich państw neutralnych Szwajcarii należą się największe wyrazy uznania. [...] Pozostała ona państwem demokratycznym, twardo stając w obronie swej wolności pośród gór, będąc w większości po naszej stronie, mimo swego niemieckiego pochodzenia”[2].

Szwajcarskie siły zbrojne, pod dowództwem gen. Henriego Guisana, przez cały okres wojny przygotowywały się do wrogiej inwazji, zamierzając ją odeprzeć za wszelką cenę. Kiedy gen. Guisan zmarł w 1960 r., największy i najwspanialszy wieniec na jego pogrzeb przysłał gen. Dwight D. Eisenhower, ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych. Pięć lat wcześniej Eisenhower miał okazję przyjmować przegląd szwajcarskiej kompanii honorowej i napisał wtedy: „Rzadko w mojej karierze wojskowej miałem okazję widzieć lepiej wyszkoloną jednostkę wojskową”[3]. Szwajcaria była starszą „Siostrzaną Republiką” Stanów Zjednoczonych i jej powszechny system służby wojskowej, w którym każdy mężczyzna był uzbrojony i wyszkolony w posługiwaniu się bronią, cieszył się wyjątkowym uznaniem. Allen Dulles, kierujący amerykańską siatką szpiegowską, która podczas drugiej wojny światowej działała przeciwko Niemcom z terytorium Szwajcarii, napisał: „W szczytowym momencie mobilizacji Szwajcaria dysponowała siłami 850 tys. ludzi pod bronią oraz w rezerwie, co stanowiło jedną piątą całej ludności kraju. [...] To, że Szwajcaria nie musiała walczyć podczas wojny, zawdzięcza własnej woli walki oraz ogromnemu zaangażowaniu ludzi i sprzętu we własną obronę. Koszty, jakie musieliby ponieść Niemcy podczas jakiejkolwiek próby inwazji na Szwajcarię, byłyby z pewnością bardzo wysokie”[4]. Raporty wywiadu niemieckiego w ponurym tonie stwierdzały, że Szwajcaria się nie załamie i nie skapituluje tak jak inne państwa neutralne, a nawet niektórzy alianci. Zgodnie z tradycją swoich słynnych najemnych regimentów Szwajcarzy zamierzali walczyć aż do śmierci.

Dzisiaj łatwo krytykować Szwajcarię za to, że pozostała neutralna przez całą wojnę. Pojawiają się pytania: Dlaczego Szwajcarzy nie przyłączyli się do działań zbrojnych aliantów przeciwko Niemcom? Co ze szwajcarskim handlem, obejmującym eksport produktów przemysłowych i węgla oraz import żywności z Niemiec? Dlaczego nie wszyscy uchodźcy znaleźli schronienie w Szwajcarii? Czy niezłomnie trwając przy swojej neutralności, Konfederacja Szwajcarska nie przyczyniła się do przedłużenia wojny? Takie oskarżenia zaczęły się pojawiać blisko pięćdziesiąt lat po zakończeniu drugiej wojny światowej, szybko wzbudzając zainteresowanie opinii publicznej, nawet jeśli były oparte jedynie na starannie wybranych epizodach oraz bardzo selektywnych interpretacjach wydarzeń. Te oskarżenia odzwierciedlają bardzo płytką wiedzę na temat realiów tamtej wojny, polityki prowadzonej przez aliantów oraz możliwości, jakimi dysponowała wtedy Szwajcaria. Co najważniejsze jednak – przy formułowaniu tego rodzaju oskarżeń całkowicie pomija się patriotyczną postawę Szwajcarów podczas wojny oraz determinację ich armii, aby stawić opór ewentualnej agresji. Iskrą, która podsyciła te oskarżenia, były pozwy sądowe złożone w Nowym Jorku w połowie lat 90. XX w., w których twierdzono, że po zakończeniu wojny szwajcarskie banki odmówiły wypłaty środków z „uśpionych” rachunków bankowych ofiar Holocaustu na rzecz osób ocalałych z Zagłady. W odpowiedzi banki stwierdziły, że depozyty były wypłacane każdemu, kto przedstawił tytuł prawny do ich posiadania. (Szwajcaria nigdy nie miała prawa kadukowego, które pozwala rządowi skonfiskować środki finansowe z „uśpionych” rachunków bankowych po upływie określonego czasu). Pod wpływem negatywnej kampanii polityczno-medialnej oraz groźby bojkotu finansowego, jednakże bez wyroku sądowego w tej sprawie, dwa duże szwajcarskie banki komercyjne zgodziły się wypłacić 1,25 miliarda dolarów[5]. Bank Narodowy Szwajcarii, przy wsparciu ogromnej większości opinii publicznej w tym kraju, odmówił jednak wzięcia udziału w tej inicjatywie. Tematem książki nie będzie jednak ocena wiarygodności wspomnianych oskarżeń przeciwko bankom i finansistom, lecz historia determinacji narodu szwajcarskiego podczas drugiej wojny światowej, aby zachować swą niepodległość oraz instytucje demokratyczne.

Chociaż w trakcie pisania tej książki przedstawiciele pokolenia wojennego powoli odchodzili spośród żywych, jednak ich wspomnienia oraz wiedza na temat ówczesnych warunków życia panujących w Szwajcarii stanowiły bezcenne źródło historyczne. Życie w owym czasie nie było łatwe, tak samo jak podejmowane wówczas wybory. Rząd federalny w Bernie musiał zmierzyć się z trudnym zadaniem okiełznania szwajcarskiej prasy – a w rzeczywistości również niepokornej natury całego społeczeństwa, które było wrogo nastawione do Trzeciej Rzeszy – aby nie sprowokować nazistów do napaści na Szwajcarię. Wielu cywilów obawiało się inwazji, ale wśród nich były także tysiące młodych ludzi wyszkolonych w strzelaniu z broni palnej, zajmujących starannie przygotowane pozycje obronne, którzy w obliczu nazistowskiego zagrożenia mówili sobie w duchu: „Niech no tylko tu przyjdą”. Trudno opowiedzieć pełną historię Szwajcarii podczas drugiej wojny światowej. Niezbędne do tego celu jest zapoznanie się z osobistymi relacjami wojennego pokolenia mieszkańców tego kraju, a także z zawartością archiwów niemieckich, które zawierają plany nazistowskiej agresji.

Autor niniejszej monografii chciał wypełnić tę lukę w historiografii, wydając w 1998 r. książkę Target Switzerland: Swiss Armed Neutrality in World War II [edycja polska: Cel: Szwajcaria, Warszawa 2003][6]. Przedstawiono w niej zagrożenie ze strony Trzeciej Rzeszy, jakie zawisło nad alpejską republiką, oraz militarną i polityczną odpowiedź Szwajcarów na to zagrożenie, a także poczucie obowiązku i wolę oporu ogromnej większości mieszkańców tego kraju. Książka prezentowała ujęcie chronologiczne, przeplatając opowieść o militarnych i duchowych przygotowaniach Szwajcarów do obrony z opisami życia w Trzeciej Rzeszy. Publikacja ta wypełniła pewną lukę w badaniach poświęconych historii drugiej wojny światowej, wzbudziła duże zainteresowanie w Stanach Zjednoczonych, a także za granicą, i została wydana w języku niemieckim, francuskim, włoskim i polskim[7]. W 2000 r. książka zdobyła nagrodę Fudacji Maxa Geilingera za badania nad związkami między kulturą szwajcarską i anglosaską oraz nagrodę Fundacji Myśli Zachodniej (Stiftung für Abendländische Besinnung) w 2002 r.[8] Niniejsza książka stanowi kontynuację tamtej, chociaż aby po nią sięgnąć, nie jest konieczna wcześniejsza lektura Celu: Szwajcaria. Opracowanie to prezentuje uzupełniający, bardziej dokładny obraz wydarzeń, planów i opinii, które w poprzedniej pracy mogły być jedynie zasygnalizowane. Przedstawione w nim zagadnienia mają jednak kluczowe znaczenie dla zrozumienia tego, w jaki sposób Szwajcarzy zdołali uniknąć nazistowskiej inwazji i okupacji. Książka zawiera wspomnienia wielu osób, które przeżyły czasy wojny, ukazujących tę historię z perspektywy osobistych doświadczeń. Relacji takich próżno szukać w oficjalnych dokumentach lub syntezach historycznych. Opierając się na wszechstronnych badaniach niemieckich archiwów wojskowych, publikacja ta ujawnia również nazistowskie plany działalności dywersyjnej i podboju Szwajcarii.

Książka podzielona jest na cztery części. Pierwsza z nich, zatytułowana Wojna słów i nerwów, przedstawia, w jaki sposób Szwajcarzy zmobilizowali się do aktywnej „obrony duchowej” swego kraju w okresie przedwojennym oraz po wybuchu wojny. Opisuje użycie prasy i wykorzystanie kabaretu w charakterze broni satyrycznej przeciwko totalitaryzmowi oraz rolę szwajcarskiej kroniki filmowej w budowaniu duchu oporu wśród Szwajcarów. Analizie poddano również przedwojenne plany niemieckiej działalności dywersyjnej na terenie Szwajcarii oraz doniesienia wywiadu niemieckiego o negatywnym nastawieniu społeczeństwa szwajcarskiego wobec Trzeciej Rzeszy.

Druga część książki: Przygotowania do inwazji, dotyczy przygotowań, prowadzonych zarówno w Szwajcarii, jak i w Niemczech, do ewentualnego konfliktu między obydwoma krajami. W wielu wywiadach przeprowadzonych przez autora szwajcarscy żołnierze i oficerowie wspominają swe doświadczenia z tamtej epoki, kiedy każdy dzień mógł stać się „tym dniem” – w którym byliby zmuszeni stanąć do walki z wrogiem. W tej części szczegółowo opisano plany wojny błyskawicznej przeciwko Szwajcarii, które zostały opracowane przez niemiecki Wehrmacht w 1940 r., obejmujące m.in. niemieckie oceny na temat spodziewanego oporu Szwajcarów. Alpejska republika stanowiła w tamtym czasie prawdziwy zbrojny obóz ze swoimi niezliczonymi fortyfikacjami wybudowanymi wzdłuż linii rzek i jezior oraz w wysokich Alpach. Gdyby państwa Osi chciały się tu wedrzeć, z pewnością musiałyby zapłacić niezwykle wysoką daninę krwi.

Trzecia część, zatytułowana Walka o przetrwanie: żywność, paliwo i strach, przedstawia ustne relacje na temat życia codziennego podczas wojny, które było zdominowane przez nieustanne braki w zaopatrzeniu, alarmy, ale także plotki i zwyczajną nudę. Przypomina dowcipy i obelgi, jakie Szwajcarzy wymyślali na temat „Szwabów Hitlera” zza Renu. Ponadto w jednym z rozdziałów opisana została rola kobiet w szwajcarskiej armii i gospodarce. Kolejny rozdział jest poświęcony kryzysowi wywołanemu przez napływ uchodźców z Niemiec do Szwajcarii. Pokazuje rolę, jaką odegrali szwajcarscy urzędnicy przy wprowadzeniu w Trzeciej Rzeszy pieczątki z literą „J” w paszportach Żydów. Opisuje, jak Szwajcaria stała się ostatnią deską ratunku dla tysięcy uchodźców i jak szwajcarskie przepisy dotyczące udzielania azylu były stopniowo łagodzone w miarę nasilania się prześladowań Żydów w Trzeciej Rzeszy i pojawiania się doniesień o Holocauście.

Ostatnia, czwarta część książki nosi tytuł Szpiegostwo i dywersja. Obejmuje szersze zagadnienia strategiczne, a także fascynującą kwestię działalności obcych wywiadów w Szwajcarii podczas wojny. Trzecia Rzesza nie rezygnowała ze swych agresywnych zamiarów wobec Szwajcarii przez cały okres drugiej wojny światowej. Świadczyły o tym nie tylko plany agresji, ale np. sprzeczki w gronie nazistowskich dygnitarzy na temat tego, kto w przyszłości miał rządzić okupowaną Szwajcarią. Jeden z rozdziałów skupia uwagę na Davos, obecnie znanym z międzynarodowych konferencji. Podczas wojny ta miejscowość stanowiła teren aktywnej działalności niemieckiej piątej kolumny, z którą zmagali się Szwajcarzy. Mieścił się tam również obóz internowania dla amerykańskich lotników, którzy zdołali dolecieć swymi uszkodzonymi samolotami do bezpiecznej Szwajcarii. Ostatni rozdział pokazuje Szwajcarię w roli okna Ameryki w głąb Trzeciej Rzeszy – mianowicie to, w jaki sposób Allen Dulles z Berna kierował miejscową komórką Biura Służb Strategicznych (Office of Strategic Services – OSS), czyli amerykańskiej służby wywiadowczej, która była bezpośrednim poprzednikiem CIA. W rozdziale tym opisano również współpracę Dullesa i OSS z wywiadem szwajcarskim, która miała miejsce podczas wojny.

Żadne z tych kluczowych zagadnień nie zostało ujęte w 25 tomach opracowanych przez Komisję Bergiera[9]. Raporty tej komisji, mylnie uznawane za wyczerpujące opracowanie tego tematu, w rzeczywistości obejmowały tylko niektóre zagadnienia, takie jak np. stosunki ekonomiczne Szwajcarii z Niemcami. Nie uwzględniały relacji obywateli szwajcarskich, którzy nadal żyją, ani nie przedstawiły systematycznej analizy doświadczeń Szwajcarów z czasów wojny[10]. Bez utrzymywania handlu z Trzecią Rzeszą Szwajcaria nie mogłaby wytwarzać broni potrzebnej do własnej obrony przeciwko ewentualnej agresji ze strony państw Osi, żywić swych mieszkańców, uchronić się przed upadkiem gospodarczym ani udzielać schronienia uchodźcom. Podczas gdy większość krajów europejskich została podbita przez nazistów, którzy narzucili pokonanym niewolniczą pracę przymusową oraz deportację obywateli pochodzenia żydowskiego do obozów śmierci, Szwajcaria zdołała uniknąć wszystkich tych okropności. Raporty Komisji Bergiera w ogóle nie poruszają wielu zagadnień fundamentalnych dla zrozumienia polityki szwajcarskiej z tego okresu, takich jak: nazistowskie plany wojny błyskawicznej, przygotowania Szwajcarii do obrony militarnej, duchowy opór Szwajcarów wobec nazizmu oraz patriotyczna siła woli alpejskiej demokracji, która przetrwała nietknięta, podczas gdy wszystkie sąsiednie kraje uległy wobec siły lub pogróżek Trzeciej Rzeszy. Właśnie te kwestie stanowią temat książki, której celem jest zwrócenie uwagi badaczy i szerszego kręgu odbiorców na rolę Szwajcarii podczas drugiej wojny światowej. Jest ona bowiem mało znana.

Miło mi odnotować, że w ostatnich latach wzrósł poziom wiedzy na temat sytuacji w Szwajcarii podczas drugiej wojny światowej. Pojawia się coraz więcej rzetelnych prac dotyczących dziejów tego kraju podczas wojny, w języku angielskim, niemieckim oraz francuskim[11]. Zwłaszcza Amerykanie powinni zdawać sobie sprawę, że podczas gdy ich ojczyzna w czasie wojny nie była zagrożona bezpośrednią nazistowską inwazją, nad Szwajcarią nieustannie takowe wisiało. Gdyby Hitler mógł skupić swoje siły do ataku na alpejską republikę, z pewnością padłaby ona ofiarą podboju, chociaż za cenę gigantycznych strat wśród najeźdźców. Fakt, że fale wojny jedynie obmywały Szwajcarię, nie przetaczając się przez ten kraj, jest wystarczającą zasługą najstarszej europejskiej demokracji i „Siostrzanej Republiki” Stanów Zjednoczonych.

* * *

Książka nie mogłaby zostać napisana bez pomocy i współpracy licznych osób, w szczególności Szwajcarów z pokolenia „służby czynnej” (Aktivdienst)[12] z czasów wojny, którzy udzielili wywiadów autorowi. Inne osoby umożliwiły mi zwiedzanie fortyfikacji wojskowych oraz zapewniały stały dostęp do niepublikowanych opracowań i dokumentów. Wiele z tych osób zostało wymienionych w tekście lub przypisach. Wszystkim im dziękuję za pomoc, niezależnie od tego, czy ich nazwiska zostały wymienione w tekście, czy nie. Szczególną wdzięczność wyrażam Jürgowi Stüssi-Lauterburgowi oraz pracownikom Szwajcarskiej Biblioteki Wojskowej w Bernie za pomoc w odnajdywaniu dokumentów. Z kolei George Gyssler, Paul Rothenhäusler i Peter Baumgartner-Jost pomagali mi w aranżowaniu wywiadów potrzebnych do napisania książki. Równie pomocny był Hans Wächter, który podczas wojny był oficerem artylerii, a obecnie jest prezesem stowarzyszenia Aktion Aktivdienst 1939–1945 (Akcja Służby Czynnej 1939–1945), zajmującego się popularyzowaniem wiedzy na temat działań armii szwajcarskiej podczas drugiej wojny światowej. Sebastian Remus, zawodowy niemiecki badacz archiwów, przejrzał tysiące dokumentów w niemieckich archiwach wojskowych, które dotyczyły planowania działań wojennych przeciwko Szwajcarii. Therese Klee-Hathaway pomagała w ich tłumaczeniu z języka niemieckiego, w tym również z dialektu szwajcarsko-niemieckiego. Lisa Halbrook niestrudzenie przetrząsała stosy dokumentów archiwalnych. Tom Ryan i Steve Smith zapewnili bezcenną pomoc redakcyjną. Nie ma potrzeby dodawać, że za wszelkie nieścisłości tego dzieła, a także opinie, jakie zostały w nim zawarte, odpowiedzialny jest jedynie autor.

CZĘŚĆ I

Wojna słów i nerwów

ROZDZIAŁ 1

W oczach wywiadu niemieckiego

Punktem wyjścia do podjęcia próby zrozumienia polityki szwajcarskiej podczas drugiej wojny światowej jest zapoznanie się z dokumentami, które pokazują, w jaki sposób ten kraj był wówczas postrzegany przez szpiegów Trzeciej Rzeszy. Na potrzeby opracowania przeprowadzono w niemieckich archiwach wojskowych wyczerpujące badania dokumentów dotyczących Szwajcarii, które powstały w czasach istnienia reżimu nazistowskiego w Niemczech[1]. Dokumenty wojskowe, dyplomatyczne i wywiadowcze ukazują zamiary oraz wzajemne relacje Niemców i Szwajcarów w tamtym okresie. Od czasu dojścia Hitlera do władzy niemiecki wywiad bacznie przyglądał się Szwajcarii. Ze swymi ideałami wolności i federalizmu kraj ten był uznawany przez nazistów za zagrożenie dla totalitarnego „nowego ładu”, jaki zaprowadzili w Niemczech. Podczas wojny sztabowcy niemieckich sił zbrojnych kilkakrotnie sporządzali szczegółowe plany agresji na Szwajcarię. Niemcy opracowywali nawet plany przyszłej organizacji władz cywilnych dla tego kraju po jego przyłączeniu do Rzeszy.

Kiedy Hitler doszedł do władzy na początku 1933 r., jego pierwszym zadaniem było skonsolidowanie reżimu w samych Niemczech. Po upływie roku zaczął jednak zwracać coraz większą uwagę na politykę zagraniczną. Raporty przesyłane przez niemieckich dyplomatów i wojskowych do ich przełożonych pokazywały priorytety i przedmiot głównych zainteresowań Hitlera. Wszyscy sąsiedzi Niemiec byli uznawani za potencjalnych wrogów. Hitler wiedział, że prędzej czy później musi dojść do wojny. Jego głównym celem była Francja. Szwajcaria była neutralna, ale przejście przez ten kraj umożliwiało ominięcie potężnych fortyfikacji Linii Maginota i relatywnie dogodny dostęp do terenów południowej Francji. Dlatego kluczowego znaczenia nabierała kwestia, w jaki sposób Szwajcaria zareaguje na niemieckie – lub francuskie – inicjatywy polityczne i militarne w przypadku wojny. Gdyby Francuzi zorientowali się, że zbliża się niemiecka inwazja na Szwajcarię, mogliby wkroczyć do tego kraju, aby powstrzymać Niemców przed jego zajęciem, lub przejść do kontrofensywy. Z kolei Niemcy chcieli mieć pewność, że neutralna Szwajcaria nie pozwoli Francuzom na przejście przez swoje terytorium i atak na południową flankę Rzeszy. Sztabowców niemieckich interesowało również, czy Szwajcarzy przeciwstawiliby się przemarszowi oddziałów niemieckich przez ten kraj w celu zaatakowania Francji. W 1923 r. Francuzi okupowali Zagłębie Ruhry, aby zmusić Niemcy do spłaty reparacji wojennych, ale później większość swego budżetu obronnego poświęcili na wybudowanie Linii Maginota – potężnej sieci fortyfikacji wzdłuż granicy francusko-niemieckiej. Skutecznie odstraszała ona przeciwnika przed bezpośrednim atakiem na Francję, przez co skupiała uwagę na mniejszych krajach neutralnych, zwiększając ich znaczenie. Przejście przez kraje Beneluksu na północy lub Szwajcarię na południu stanowiło praktycznie jedyną możliwość ominięcia potężnych umocnień na granicy francusko-niemieckiej.

Niemiecki poseł w Bernie Ernst von Weizsäcker 14 kwietnia 1934 r. pisał do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Berlinie, iż Szwajcaria uważa traktat wersalski za niesprawiedliwy i niemądry, ale woli ustanowiony w ten sposób ład międzynarodowy od perspektyw nowej wojny. „Narodowy socjalizm uważa się tutaj za groźbę wojny” – pisał von Weizsäcker. Szwajcarzy obawiali się, że odrodzone Niemcy mogą zaatakować Francję przez terytorium Szwajcarii, przechodząc przez Genewę, aby obejść Linię Maginota i zaatakować Francuzów od tyłu. Było całkiem prawdopodobne, że podczas takiej inwazji Niemcy mogliby dokonać aneksji niemieckojęzycznej części Szwajcarii. Szwajcarski minister spraw zagranicznych Giuseppe Motta w rozmowie z von Weizsäckerem stwierdził: „W 1934 r. w Europie nie będzie wojny. Ale co stanie się później?”. Dodał również, że Francja nie będzie prowadzić wojny prewencyjnej, ale jeśli Niemcy dokonają remilitaryzacji, groźba wojny znowu stanie się realna[2]. Zgodnie z traktatem wersalskim Niemcy zostały zmuszone do zapłaty ogromnych reparacji wojennych na rzecz Francji i Wielkiej Brytanii. Chaos pierwszych lat po Wielkiej Wojnie, hiperinflacja w Niemczech w 1923 r. oraz Wielki Kryzys gospodarczy, który wybuchł w 1929 r., zrujnowały jednak niemiecką gospodarkę. W rzeczywistości Wielki Kryzys obrócił w gruzy gospodarkę całego świata. Rozczarowani i pozbawieni pracy robotnicy stanowili zagrożenie dla stabilności politycznej niemal w każdym kraju. Hitler tymczasem odrzucił zarówno reparacje narzucone przez traktat wersalski, jak i wynikające z nich zadłużenie zagraniczne Niemiec. Jeśli chodzi o to drugie, to zgodnie z szacunkami von Weizsäckera Niemcy byli winni szwajcarskim „burżujom” około 21 miliardów marek.

Do Szwajcarów zaczynało docierać, że nazistowski reżim w Niemczech był stabilny i byli zmuszeni się z tym pogodzić. Jak pisał von Weizsäcker:

Szwajcaria potrzebowała wielu lat, żeby oswoić się z istnieniem faszystowskiego reżimu Mussoliniego we Włoszech na południe od swoich granic. Tak samo teraz musi oswoić się z istnieniem narodowego socjalizmu na północy. Szwajcarzy nadal uważają za zbrodnię fakt, że Austria, ich mały demokratyczny sąsiad, przekształciła się w dyktaturę, a potem z przerażeniem przyglądali się, jak kłopoty zaczynają rozlewać się na zachód do Francji[3].

Wspominając o dyktaturze w Austrii, von Weizsäcker miał na myśli reżim Engelberta Dollfussa[4], który w 1934 r. ustanowił rządy autorytarne w tym kraju. Niemiecki poseł podkreślał, że dwa elementy niemieckiego narodowego socjalizmu były całkowicie nie do przyjęcia dla Szwajcarów:

Zasada wodzostwa Führera, ponieważ Szwajcaria nadal opiera się na ustroju federalnym; oraz zasada rasowa, ponieważ ani rasa, ani Volkstum [świadomość narodowa], tak jak my je rozumiemy, nie stanowi spoiwa dla Szwajcarii jako państwa.

Von Weizsäcker starał się znaleźć coś, co łączyło wartości wyznawane przez Szwajcarów z niemieckim narodowym socjalizmem, wykorzystując do tego wspólny dla obu stron sprzeciw wobec marksizmu. Szwajcarzy jednak, ze swoją wielowiekową tradycją stawiania oporu imperiom, instynktownie sprzeciwiali się scentralizowanym reżimom państwowym, za jakie uważali zarówno nazistowskie Niemcy, jak i Związek Radziecki. Von Weizsäcker ostrzegał, że „swoją rolę odgrywa również ogólny układ sił” i w razie konfliktu europejskiego Szwajcaria zwróci się raczej w kierunku Francji i wystąpi przeciwko Niemcom. Jak stwierdził:

Nasza lewa flanka znajdzie się wtedy pod naciskiem kraju dysponującego 300 000 karabinów, których użyje prędzej przeciwko nam niż przeciw Francji.

Szwajcarzy mieli poważne powody, aby obawiać się niemieckiej agresji. Na nazistowskich mapach niemieckojęzyczna część Szwajcarii była zaznaczona jako część „Wielkich Niemiec” (Grossdeutschland). W szwajcarskiej prasie francuskojęzycznej opublikowano również rzekomy plan niemiecki zaatakowania Francji przez terytorium Szwajcarii[5]. Poseł niemiecki von Weizsäcker donosił o tym w depeszy do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Berlinie z 20 czerwca 1934 r., zatytułowanej „Aneksja niemieckojęzycznej części Szwajcarii: francuska propaganda, niemiecka niefrasobliwość”[6]. Jego zdaniem źródłem kłopotów jest to, że:

Niemieckie oświadczenia z poprzedniej jesieni zasiały wśród Szwajcarów obawy, iż nowe Niemcy zamierzają doprowadzić do rozbicia Konfederacji i anektowania niemieckojęzycznej części Szwajcarii. Zdołaliśmy jednak wyjaśnić te, oparte na fantazjach, obawy w rozmowach między Ministrem Spraw Zagranicznych Rzeszy i szefem szwajcarskiej polityki zagranicznej Panem Mottą, jak również dzięki opublikowaniu treści tych rozmów. [...] W tym momencie w kręgach szwajcarskich panuje jednak nerwowość, ponieważ niechętne nam elementy rozpuszczają pogłoski o rzekomym nowym planie Niemiec, marszu przez terytorium Szwajcarii w celu zaatakowania Francji. Oświadczenie ministra wojny Rzeszy ugasiły jednak ten pożar i napięcie nieco opadło.

Jak zauważał von Weizsäcker: „Nowe obawy w związku z niemieckimi pragnieniami aneksji” były jednak nadal podsycane przez „pewne źródła francuskie, które pozostają w bliskich kontaktach z tutejszą ambasadą francuską”, a „nieostrożne oświadczenia pewnych niemieckich osobistości, które odwiedziły Szwajcarię miesiąc temu, ponownie ożywiły strach przed aneksją”. Poseł niemiecki przytaczał również przykład jednego z oficerów armii szwajcarskiej, który wcześniej był przychylnie nastawiony do Niemiec, a stał się wrogiem Trzeciej Rzeszy. Jak stwierdzał von Weizsäcker: „O ile te przypadki można uznać za efekt celowej złośliwości lub zwykłej głupoty, nie może być żadnego usprawiedliwienia dla publikacji takich jak ta, którą przesyłam w załączeniu do niniejszej depeszy”. Poseł przesłał mapę, jaka ukazała się w czerwcowym numerze pisma Der Auslanddeutsche („Niemiec za Granicą”), wydawanego przez Niemiecki Instytut Zagraniczny (Deutsches Ausland-Institut – DAI) w Stuttgarcie oraz Narodowy Związek Niemczyzny za Granicą (Volksbund für das Deutschtum im Ausland – VDA). Jak pisał von Weizsäcker, mapa „określa niemieckojęzyczną część Szwajcarii, a nawet obszary leżące poza nią jako »niemiecką ziemię, której odmówiono lub odebrano Niemcom«”. Co gorsza, na mapie odnotowano, że stanowi ona przedruk z innej publikacji wydanej w Trzeciej Rzeszy. Podobne przypadki opisała jedna ze szwajcarskich gazet. W podsumowaniu von Weizsäcker stwierdzał: „Jeśli nadal będziemy wspierać w ten sposób francuską propagandę, nie powinniśmy być zaskoczeni faktem, że ani opinia publiczna, ani osoby prywatne w Szwajcarii, nawet przejawiające dobrą wolę wobec nas, nie będą ufać nowym Niemcom”. Von Weizsäcker występował tutaj mniej jako nazista, wierny założeniom swej ideologii, bardziej natomiast jako zawodowy dyplomata. Jak miał pokazać dalszy bieg wydarzeń, wahał się między tymi dwiema rolami. Było jednak coraz bardziej oczywiste, że naziści zamierzali rozwijać działalność wywrotową przeciwko Szwajcarii, a w dalszej perspektywie anektować ten kraj.

Rzekome wpływy Francuzów w Szwajcarii stanowiły ważny temat w doniesieniach niemieckiego wywiadu aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Attaché wojskowy niemieckiego poselstwa w Wiedniu donosił 16 lipca 1934 r., iż uczestniczył w zawodach sportowych w szwajcarskim Thun, a następnie zatrzymał się w Bernie. Twierdził, że rozmawiał z wysokimi rangą oficerami armii szwajcarskiej, ale jego raport był oparty głównie na rozmowach z włoskim attaché wojskowym, który był źródłem następujących informacji:

Ten drugi włoski attaché wojskowy uważa, że wpływy francuskie w armii szwajcarskiej stale rosną, również wśród oficerów niemieckojęzycznych. Najwyraźniej te wpływy są rozszerzane za pomocą zręcznej antyniemieckiej propagandy, a w szczególności dzięki temu, że bardzo wielu szwajcarskich oficerów jest wysyłanych do francuskich szkół wojskowych. Ten proceder przybrał charakter stały, tworząc trwałe powiązania pomiędzy dwiema armiami. Szwajcarscy oficerowie zaczynają myśleć zgodnie z założeniami polityki francuskiej, nawet tego nie dostrzegając. Antyniemieckie nastroje są również podsycane przez obawy, iż idee narodowosocjalistyczne zdobędą sobie uznanie w Szwajcarii, podważając szwajcarską państwowość[7].

Niemiecki attaché zauważył, że wpływy francuskie można by nieco zrównoważyć, dając szwajcarskim oficerom więcej okazji do poznania Niemiec i ich armii. Jednocześnie stwierdzał jednak: „włoski attaché wojskowy był silnie przekonany, iż rząd Szwajcarii nie będzie chciał szczerze dochować neutralności w przypadku wojny”. Czołowi przedstawiciele szwajcarskiego Sztabu Generalnego, płk Combé i ppłk Dubois, byli nadzwyczaj przychylnie nastawieni wobec Francuzów. Przykładem francuskich wpływów był m.in. dekret szwajcarskiej Rady Związkowej[8], ustalający okres szkolenia wojskowego, wzorowany na dekrecie dyrektora francuskiej szkoły wojskowej École Supérieure de Guerre gen. Clément-Grandcoura. Generał ten był zresztą właścicielem posiadłości położonej w Szwajcarii nad jeziorem Murten i wielokrotnie miał okazję obserwować szwajcarskie manewry wojskowe. Generał porucznik Ulrich Wille z armii szwajcarskiej, postrzegany jako proniemiecki (ale nie pronazistowski), podobno tracił wpływy, podczas gdy rosła rola jego następcy na stanowisku dowódcy piechoty generała majora Borela, reprezentującego nastawienie profrancuskie. Włoski attaché cytował szwajcarskiego prezydenta Pilet-Golaza, który miał powiedzieć: „Wille stanowi zagrożenie dla naszej neutralności”. Niemiecki attaché wojskowy przestrzegał jednak przed zbytnią poufałością z oficerami szwajcarskimi. „Powiedziano mi w zaufaniu, że oficerowie niemieccy wysyłani do Szwajcarii zbyt otwarcie rozmawiają z oficerami szwajcarskimi na temat naszych planów zbrojeniowych. Najwyraźniej zapominają oni, że to, iż szwajcarscy oficerowie mówią po niemiecku, niekoniecznie oznacza, że są proniemieccy, a wielu z nich ma szerokie powiązania z armią francuską”.

Ten sam niemiecki attaché wojskowy 27 września 1934 r. sporządził kolejny raport dla Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych (Oberkommando der Wehrmacht – OKW) na temat rozmów, jakie słyszał podczas szwajcarskich manewrów wojskowych. W mowie powitalnej do przybyłych obserwatorów zagranicznych federalny prezydent Szwajcarii Pilet-Golaz stwierdził, iż jego kraj zamierza bronić się przed każdym atakiem. Kanclerz związkowy Rudolf Minger, stojący na czele szwajcarskiego Departamentu Wojskowego, przekonywał z kolei, że sytuacja polityczna w Europie wymusza ulepszenie systemu obrony narodowej Szwajcarii. Minger wyraził obawę, że przejęcie przez Włochy dominacji w Austrii stanowiłoby zagrożenie dla południowego frontu Szwajcarii. Dlatego jego zdaniem należało wybudować fortyfikacje na wszystkich granicach kraju. Uważał on, że wybudowanie fortyfikacji jedynie na granicy z Niemcami byłoby błędem, gdyż należy brać pod uwagę taką ewentualność, że Francja pod rządami socjalistów może zdecydować się na zaatakowanie faszystowskich sąsiadów w Niemczech i Włoszech przez terytorium Szwajcarii. Zdaniem Mingera: „Szwajcaria musi ustanowić obronę okrężną, na podobieństwo jeża, aby zabezpieczyć się przed atakiem z każdej strony”. Dzięki podjęciu takich kroków każdy z sąsiadów Szwajcarii mógłby uznawać swoją granicę z tym krajem za bezpieczną w przypadku wybuchu wojny i nie obawiać się wrogiego ataku przez terytorium szwajcarskie[9]. W rzeczywistości zagrożenie ze strony Francji było jedynie teoretyczne. Szwajcarscy politycy doskonale zdawali sobie sprawę, że jedyne realne zagrożenie dla ich kraju stwarzały Niemcy.

W połowie lat 30. Niemcy zintensyfikowały swój program remilitaryzacji. Mając świadomość narastającego zagrożenia za ich granicami, Szwajcarzy przystąpili do reorganizacji, modernizacji i powiększenia swej armii, funkcjonującej w systemie powszechnej milicji. Szwajcarskie społeczeństwo chętnie kupowało bony obronne, aby wesprzeć te wysiłki. Niemiecki wywiad wojskowy z uwagą obserwował wydarzenia[10]. W raporcie wywiadowczym Wehrmachtu z 11 marca 1937 r. stwierdzano, iż Führer publicznie „zagwarantował Szwajcarii bezwarunkową niepodległość i neutralność. Tę deklarację przyjęto w Szwajcarii wyjątkowo spokojnie. Prezydent federalny Motta stwierdził, że neutralność jego kraju gwarantuje również Liga Narodów”[11]. Jak pokazała przyszłość, takie deklaracje Hitlera nic nie znaczyły, gdyż w późniejszym okresie wielokrotnie dawał on podobne gwarancje innym krajom neutralnym w Europie, aby następnie dokonać na nie agresji bez wcześniejszego wypowiedzenia wojny.

Szwajcarska propaganda wymierzona w Niemcy była tematem raportów przesyłanych z poselstwa niemieckiego w Bernie do niemieckiego MSZ w Berlinie. W depeszy z 13 kwietnia 1937 r. odnotowano, iż genewska gazeta socjalistyczna Le Travail oskarżyła Hitlera o prowadzenie przygotowań do wojny, jaką zamierza on rozpętać przeciwko Czechosłowacji. W związku z tym artykułem niemieckie poselstwo złożyło protest do Departamentu Politycznego Konfederacji Szwajcarskiej przeciwko podżeganiu opinii publicznej przez tamtejszą prasę przeciwko Niemcom[12]. Wspomniane enuncjacje prasowe sprawdziły się jednak po upływie zaledwie roku. W marcu 1938 r. nastąpił Anchluss Austrii, czyli bezkrwawa aneksja tego kraju przez Trzecią Rzeszę, a we wrześniu tego samego roku Hitler zgromadził swe wojska na granicy z Czechosłowacją, żądając od niej tzw. Kraju Sudetów (Sudetenland). Nie chcąc ryzykować wybuchu wojny europejskiej, Wielka Brytania i Francja, podczas konferencji w Monachium w październiku 1938 r., zgodziły się spełnić żądania Hitlera, zapoczątkowując w ten sposób rozbiór państwa czechosłowackiego, które niemal w całości znalazło się pod okupacją niemiecką. Wyglądało na to, że małe państwa nie mogą liczyć na jakąkolwiek pomoc ze strony mocarstw zachodnich. Aby uniknąć podobnego losu, Szwajcaria zdwoiła swe militarne i ideologiczne przygotowania[13].

Podpułkownik Iwan von Ilsemann był niemieckim attaché wojskowym w Bernie. Regularnie składał raporty dla Naczelnego Dowództwa Sił Lądowych (Oberkommando des Heeres – OKH). W raporcie z 24 października 1938 r. powtarzał wyrażane już wcześniej obawy dotyczące możliwości zawarcia sojuszu wojskowego między Szwajcarią i Francją:

W załączniku przesyłam kopię raportu poselstwa, zatytułowanego „Neutralność Szwajcarii w dobie napięcia międzynarodowego”, w którym poruszane są m.in. kwestie militarne, szczegółowo omówione przeze mnie wcześniej. W tamtym czasie moje doniesienia o pewnych postępach Francuzów w zakresie uzyskania zgody Szwajcarii na ewentualny przemarsz oddziałów francuskich przez ten kraj zostały uznane przez centralę za nieuzasadnione. Dyskusja między posłem i generałem pułkownikiem Willem z armii szwajcarskiej potwierdziła jednak, że Francja faktycznie podjęła pewne kroki w tym kierunku. Wątpię, aby w tym przypadku chodziło jedynie o blef z ich strony, ponieważ gdyby tylko blefowali, nie staraliby się tak bardzo utrzymać tego faktu w tajemnicy, ale raczej zwrócić naszą uwagę w ten lub inny sposób. Ponadto [niemiecki konsul] Herr von Bibra kilka dni temu przypadkowo dowiedział się od skandynawskiego dyplomaty akredytowanego w Belgii, iż Francja podjęła podobne kroki w stosunku do Belgii[14].

Przecieki i rzekomo nieprawdziwe informacje zamieszczane w szwajcarskiej prasie nieustannie wprawiały Hitlera we wściekłość. Nazistowska prasa cały czas prowadziła kampanię propagandową przeciwko gazetom szwajcarskim, a dziennikarzom otwarcie grożono śmiercią w niemieckich środkach masowego przekazu i bez wątpienia znajdowali się oni na czarnych listach przygotowanych na wypadek niemieckiej inwazji na Szwajcarię. Kwestie, które najpierw pojawiały się w raportach wywiadowczych, służyły następnie prasie niemieckiej do atakowania Szwajcarii. W grudniu 1938 r. na łamach Völkischer Beobachter, czyli głównego organu prasowego NSDAP, ukazał się artykuł zatytułowany „Agitacja Konfederacji Szwajcarskiej przeciwko Niemcom”[15]. Rozpoczynał się on informacją, że spośród członków szwajcarskiej Rady Związkowej jedynie kanclerze Baumann i Motta usiłowali przeciwstawić się agitacji tamtejszej prasy przeciwko Niemcom:

Jak na razie padły jednak tylko słowa, za którymi nie poszły czyny. Rząd związkowy podjął działania, energiczne działania, jedynie przeciwko inicjatywom proniemieckim. Fala prześladowań wszystkiego, co było podejrzane o sympatie wobec Trzeciej Rzeszy, w ostatnich miesiącach była tolerowana, a nawet wspierana przez Radę Związkową. Powszechne były rewizje mieszkań, konfiskaty, aresztowania i rozmaite zakazy. Szwajcarów, którzy byli przychylnie nastawieni do Rzeszy, tylko z tego powodu uznawano za zdrajców.

Z drugiej strony, ani Rada Związkowa, ani władze żadnego z kantonów nie zrobiły niczego, aby przeciwstawić się niepohamowanej agitacji i psychozie nienawiści, jakie opanowały Konfederację. Szwajcarskie gazety, takie jak Neue Zürcher Zeitung, Basler Nachrichten i Nationalzeitung w Bazylei oraz Bund w Bernie, piszą negatywnie na temat Rzeszy bez żadnych zahamowań, ostrzeżeń czy reprymendy. Wydawcy, tacy jak Europa, Oprecht lub Reso, mogą bez jakichkolwiek przeszkód publikować napastliwe wynurzenia emigrantów niemieckich atakujących Rzeszę. Zakaz publikacji nałożono tymczasem na proniemiecką Internationale Presse-Agentur Franza Burriego z Lucerny, podczas gdy w tym samym mieście Żyd o nazwisku Waldemar Curian, który przechrzcił się na katolicyzm, może publikować swoje Listy z Niemiec, nie napotykając jakichkolwiek trudności ze strony władz. Nikt tam nawet nie pomyślał, aby utrudniać życie Katholische Internationale Presseagentur we Fryburgu. Grupa o nazwie Wspólnota Akcji Młodzieżowej przystąpiła do eliminowania „niemieckiej trucizny” napływającej do Szwajcarii w książkach i gazetach. W tym samym celu utworzono stowarzyszenie filmowe. Ponadto utworzono ochotniczy serwis informacyjny, mający na celu jedynie atakowanie Rzeszy. Jest on związany ze Szwajcarami żyjącymi za granicą i poddany pewnym wpływom zagranicznym, ma także osobiste powiązania z gazetą Bund z Berna, która jest częściowo żydowska.

Neue Basler Zeitung, która nie jest szczególnie proniemiecka i nie można jej podejrzewać o przemycanie myśli narodowosocjalistycznej do Szwajcarii, lecz jedynie usiłuje zachować obiektywizm w stosunku do Niemiec, napotyka wielkie trudności. Była obiektem inwigilacji i prześladowań, podczas gdy jednocześnie toleruje się działalność komunistycznej gazety Freiheit. Doszliśmy już do takiego punktu, w którym pismo zawierające wyłącznie agitację skierowaną przeciwko Rzeszy, a konkretnie [nieczytelne] am Sonntag, może się ukazywać bez interwencji rządu związkowego. Moglibyśmy zapełnić wiele kolumn, pisząc o działaniach Szwajcarii przeciwko Niemcom, gdybyśmy chcieli pokazać, jak żyzny grunt stanowi obecnie Konfederacja dla wrogów Niemiec i jak bezwstydnie Szwajcarzy lekceważą swoje najbardziej podstawowe obowiązki sąsiedzkie.

Jest faktem, że Szwajcaria coraz bardziej staje się terenem agitacji i nienawiści wobec Rzeszy [...].

Rzesza powinna z pełną determinacją domagać się od małego państwa neutralnego, aby przyjęło ono obiektywne i uczciwe podejście do wszystkiego, co niemieckie. [...] Rzesza musi żądać od Szwajcarii, aby powstrzymała bezwstydną agitację, jaką ten kraj prowadzi od lat, na temat wewnętrznych spraw Rzeszy. Od czasu Anschlussu Austrii i przyłączenia Sudetenlandu do Rzeszy miały miejsce dziwne kontakty między [byłym austriackim] rządem Schuschnigga i Szwajcarią, agitacja zaś stała się nie do zniesienia. Możemy z determinacją powiedzieć Szwajcarom, że nie są oni już neutralni, jeśli prześladują i potępiają wszystko, co jest proniemieckie, a jednocześnie pozwalają najbardziej antyniemieckim agitatorom na prowadzenie swej działalności skierowanej przeciwko Rzeszy; że nie ma neutralności, kiedy Nationalzeitung w Bazylei jawnie i z radością wita rozszerzanie się wpływów francuskich w Szwajcarii, a rząd związkowy nawet tego nie zauważa.

Kiedy w 1939 r. wojna zaczęła zbliżać się wielkimi krokami, niemiecki wywiad wojskowy zbierał informacje nie tylko na temat oczywistych wrogów, takich jak Polska i Francja, ale także starał się uzyskać jak najbardziej szczegółową wiedzę na temat przygotowań obronnych Szwajcarii. Wśród zbiorów niemieckiego archiwum wojskowego we Fryburgu Bryzgowijskim można znaleźć duże pudło z wieloma szczegółowymi mapami, które ukazują rozmieszczenie szwajcarskich fortyfikacji i jednostek wojskowych. Mapy te zostały sporządzone przez Nachrichtendienst Ic: Schweiz (Służba Wywiadowcza Ic [Grupa Armii „C”]: Szwajcaria) i noszą daty od 18 sierpnia do 28 grudnia 1939 r.[16] Są tam wszelkiego rodzaju mapy turystyczne, urzędowe, topograficzne i wojskowe. Agenci wywiadu nanieśli na nie pozycje gniazd karabinów maszynowych, bunkrów, składów amunicji i wszelkich innych stanowisk obronnych. Aby zebrać taką ilość informacji, niemieccy szpiedzy i informatorzy najwyraźniej byli obecni w każdej wsi, mieście i miasteczku. Jedynym powodem zbierania szczegółowych danych wywiadowczych tego rodzaju mogło być przygotowanie do planowanej agresji. Władze szwajcarskie, wiedząc o tej działalności szpiegowskiej, zakazały sprzedaży map.

Zaledwie tydzień przed napaścią Hitlera na Polskę, która 1 września 1939 r. zapoczątkowała drugą wojnę światową, niemieckie poselstwo w Bernie donosiło: „Kanclerz związkowy Motta wyraził radość i wdzięczność z powodu kategorycznej deklaracji Führera i Kanclerza [Hitlera], złożonej dzisiaj wobec profesora Burckharda [ze Szwajcarii], iż Niemcy uszanują szwajcarską neutralność w każdych okolicznościach”[17]. Szwajcarzy nie byli jednak tak naiwni, aby wierzyć w oficjalne deklaracje władz Trzeciej Rzeszy, i kontynuowali przygotowania do niemieckiej inwazji. Po wybuchu wojny obie strony konfliktu zaczęły wymieniać ze Szwajcarią wzajemne deklaracje neutralności. Dzień po ataku Hitlera na Polskę niemieckie poselstwo w Bernie doniosło, że włoski emisariusz zapewnił szwajcarskiego kanclerza związkowego Mottę, iż Włochy uszanują szwajcarską neutralność. Niemcy wiedzieli również, że francuski generał Maurice Gamelin potwierdził w ambasadzie szwajcarskiej w Paryżu, iż Francja będzie respektowała neutralność Szwajcarii[18]. Kiedy poseł szwajcarski w Paryżu przedłożył deklarację neutralności swego kraju, francuski minister spraw zagranicznych Bonnet zapewnił go, że rząd Francji uszanuje neutralność Konfederacji Szwajcarskiej oraz nienaruszalność jej terytorium zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego z 1815 r. i uzupełniającymi je porozumieniami[19]. Francuska deklaracja była o tyle uzasadniona, że Francja była ostatnim krajem, który dokonał inwazji na Szwajcarię, okupując większość jej terytorium od 1798 r. aż do ostatecznej klęski Napoleona pod Waterloo. Niezależnie od tego, było jednak oczywiste, że jedyne zagrożenie dla Szwajcarii stanowiły Niemcy. Szwajcaria nie została najechana przez Niemców od czasu wojny szwabskiej w 1499 r., ale lekceważenie okazywane przez nazistów wobec państwa szwajcarskiego i niemal jawne plany jego przyszłego rozbioru skłoniły Szwajcarów do podjęcia negocjacji w sprawie zawarcia potajemnego sojuszu z Francją. Przewidywał on, iż w przypadku inwazji niemieckiej na Szwajcarię kraj ten otrzyma pomoc ze strony armii francuskiej.

Niemieckie poselstwo w Bernie donosiło 6 września 1939 r., że „wśród ludności szwajcarskiej, jak również w kręgach oficerskich nadal istnieją bardzo duże obawy, że ich kraj zostanie wciągnięty do wojny przez Francję”[20]. Francja nie była jednak przygotowana do zaatakowania Niemiec przez terytorium Szwajcarii ani w żaden inny sposób, mimo że podjęcie przez nią takiej ofensywy przewidywał francusko-polski traktat o wzajemnej pomocy. Dzięki temu Hitler zachował inicjatywę w wojnie nerwów, jaka trwała na froncie zachodnim, aż do następnego roku. Niemiecki wywiad 18 września 1939 r. raportował, iż szwajcarska Rada Związkowa zganiła dowództwo armii za niedostateczne ufortyfikowanie granicy z Francją. Dlatego Szwajcarzy przystąpili do wznoszenia dodatkowych fortyfikacji w górach Jury, aby ich rząd i dowództwo wojskowe mogły nadal twierdzić w kontaktach z Niemcami, iż Szwajcaria jest gotowa stawić opór ewentualnej agresji francuskiej[21]. Były to jednak posunięcia wyłącznie na pokaz, aby przekonać Niemców, że ich południowa flanka była bezpieczna, i w ten sposób pozbawić ich wszelkich pretekstów do wciągnięcia Szwajcarii w wojenne plany Trzeciej Rzeszy. Szwajcarzy podkreślali swoją neutralność, ale w rzeczywistości na poważnie przygotowywali się do inwazji ze strony jedynego realnego wroga: Niemców z północy.

Kiedy nierówny konflikt w Polsce dobiegł końca, niemieccy wojskowi zaczęli bliżej przyglądać się szczegółowym i stale uaktualnianym planom szwajcarskich linii obronnych. Mapa, którą zaczęto sporządzać 12 października 1939 r., pokazywała rozmieszczenie dziewięciu szwajcarskich dywizji, dziewięciu brygad granicznych i trzech brygad górskich[22]. Do połowy listopada na tę mapę nanoszono uaktualnienia – każde ołówkiem innego koloru – które pokazywały zmiany pozycji oraz demobilizację dwóch brygad granicznych na południu kraju. Znaki zapytania przy niektórych pozycjach oddziałów szwajcarskich wskazywały, że wywiad Wehrmachtu nie był kompletny. W jednym z raportów wywiadu niemieckiego poinformowano, że „dostawy uzbrojenia różnych typów, od dawna obiecywane przez Francję, nie nadeszły”[23]. Od 30 października 1939 r. regularnie sporządzano raporty wywiadowcze na temat Szwajcarii na potrzeby OKW. W pierwszym z tych raportów stwierdzano:

W przypadku ataku niemieckiego Szwajcaria przejdzie do totalnej wojny chemicznej i użyje gazu musztardowego. W związku z tym oddziały szwajcarskie codzienne prowadzą marsze ćwiczebne oraz ćwiczą ataki z maskami przeciwgazowymi, aby w każdej chwili być gotowymi do ich użycia.

Wzdłuż całej granicy na glebach trawiastych położono kilka tysięcy min. Eksplodują one przy najlżejszym dotknięciu. Ponadto wszędzie rozmieszczono miny zaopatrzone w drut-potykacz.

Po pierwszym nalocie bombowym na miejsca o kluczowym znaczeniu (stacje kolejowe, składy paliw, fabryki amunicji itp.) wszyscy Niemcy natychmiast zostaną internowani[24].

Chociaż nie jest pewne, czy Szwajcarzy faktycznie planowali użyć broni chemicznej, takie doniesienia wywarły pożądany przez nich skutek. Niemcy tymczasem mogli jedynie irytować się z powodu kolejnych antyniemieckich publikacji w prasie szwajcarskiej. Niemiecki attaché wojskowy w Bernie Iwan von Ilsemann 3 listopada 1939 r. raportował, że poskarżył się podpułkownikowi Rogerowi Massonowi, który kierował szwajcarskim wywiadem wojskowym, iż korespondenci wojenni ze Szwajcarii w swoich relacjach coraz bardziej odchodzą od „dziennikarskiej bezstronności, jaka powinna wynikać ze szwajcarskiej neutralności”[25]. Niemcy narzekali na postawę Szwajcarii, ale sami również z trudnością zachowywali neutralność wobec tego kraju. Niemiecki wywiad nadal bacznie przyglądał się rozmieszczeniu szwajcarskich wojsk, przygotowując szczegółowe mapy ich dyslokacji[26]. Z uwagą obserwowano również eksport szwajcarskiej broni. Jeden z raportów składanych regularnie przez OKW, datowany na 11 listopada 1939 r., dotyczył czołowego producenta broni w Szwajcarii:

a) Zakłady Produkcji Maszyn Oerlikon wykonują zamówienia głównie dla krajów neutralnych, a konkretnie Turcji, Jugosławii, Danii i Holandii.

b) Zawarto umowy z Anglią na sumę 100 000 000 CHF [franków szwajcarskich] na dostawę 20-milimetrowych działek przeciwlotniczych wraz z amunicją, głównie na potrzeby marynarki wojennej. Zgodnie z planem te dostawy zaczną być realizowane w marcu 1940 r. Trwają negocjacje handlowe między Anglią i Szwajcarią. Anglia wywiera silny nacisk na Szwajcarię w sprawie tych dostaw i obie strony podkreśliły, że dostawy zostaną zrealizowane bez względu na okoliczności. [...]

c) Interesujące jest, że brytyjska admiralicja nadaje niezwykle istotne znaczenie kwestii pozyskania 20-milimetrowych działek przeciwlotniczych dla marynarki wojennej. Z rozmów z oficerami brytyjskimi wiemy, że używane przez nich obecnie działka przeciwlotnicze nie są zdolne do zwalczania bombowców nurkujących. [...] Brytyjczycy mają nadzieję wypełnić tę lukę dzięki szybkostrzelnym działkom automatycznym, kaliber 20 milimetrów.

d) Od początku wojny Francja otrzymała siedem [?] dostaw działek Oerlikon. Zamówienie opiewa na kwotę 80 000 000 CHF i ma być zrealizowane wiosną 1940 r. (20-milimetrowe działka przeciwlotnicze, armaty przeciwlotnicze oraz amunicja)[27].

Raporty wywiadu niemieckiego przedstawiały również pełny obraz opinii na temat Trzeciej Rzeszy, jakie panowały wśród Szwajcarów. Nadzwyczaj szczere oceny były zawarte w raporcie dla OKW z 17 listopada 1939 r., który zaczynał się następująco[28]:

a) Wiarygodne źródła donoszą, iż Rząd Szwajcarski bez żadnych wątpliwości jest neutralny i stara się zachować neutralność kraju oraz wprowadzić wynikające z tego faktu ograniczenia w życiu publicznym.

b) Szwajcarska ludność według doniesień jest jednak nastawiona bardzo wrogo wobec Niemiec. Ludzie są zdania, że Niemcy wywołali wojnę przez swoją bezwzględność. Dominuje opinia, że wysunięte wobec Polski żądania Gdańska i korytarza eksterytorialnego przez Pomorze mogły zostać rozwiązane na drodze pokojowych negocjacji. Nie było konieczności wciągania całego świata w katastrofę.

To, że rząd danego kraju jest „formalnie” neutralny, a jego obywatele sympatyzują z jedną lub drugą stroną konfliktu, było oczywiście w pełni zgodne z prawem międzynarodowym. Oficjalna neutralność polityczna była niezbędna dla przetrwania Szwajcarii, ale szwajcarskie społeczeństwo wcale nie było neutralne, co wyraźnie dostrzegało niemieckie dowództwo. Jak stwierdzano w dalszej części raportu OKW:

Ludność Szwajcarii wierzy, że wyłącznie Niemcy są odpowiedzialne za wszystkie niedogodności i straty finansowe, jakie spowodowało ogłoszenie mobilizacji wojskowej w ich kraju. Z tych powodów około 90 procent ludności ma negatywny stosunek do Niemiec, 5 procent jest obojętnych i najwyżej 5 procent przejawia pozytywne podejście.

Negatywne nastawienie wobec Niemiec wzrosło jeszcze bardziej w 1940 r., kiedy Francja upadła i Szwajcaria znalazła się w okrążeniu państw Osi. Podobne opinie na ten temat wyrażali korespondenci z państw alianckich. W dalszej części cytowanego wcześniej raportu wywiadu niemieckiego pisano:

Doniesienia wskazują, że owe 5 procent ludności, które deklaruje pozytywne nastawienie wobec Rzeszy, mogłoby obawiać się utraty pracy, gdyby ośmielili się otwarcie wyrazić poparcie dla Niemiec. Wobec obywateli Rzeszy używa się tutaj obelżywych określeń, takich jak Sauschwob [szwabska świnia] lub Nazihund [nazistowski pies], a niemieckim przedsiębiorstwom grozi bojkot. W minionych miesiącach wielu uczciwych Niemców zostało wydalonych z tego kraju. 140 000 Niemców żyjących obecnie w Szwajcarii postrzega się tutaj jako zagrożenie, gdyż pod naciskiem Rzeszy utożsamiają się z hitleryzmem. Ani obywatele francuscy, ani brytyjscy nie mają takiego problemu, ponieważ ich ojczyste kraje nie wywierają na nich podobnego nacisku.

Przytoczony raport wywiadowczy został sporządzony przez Niemców dla Niemców i szczerze przyznawano w nim, iż ludność Szwajcarii w ogromnej większości zdecydowanie odrzucała nazizm. (Ze swej strony Szwajcarzy byli bardzo czujni wobec zagrożenia piątą kolumną, złożoną z obcokrajowców o sympatiach nazistowskich). Zgodnie z ideologią reżimu raport wywiadu niemieckiego byłby niekompletny bez antysemickiego ataku: „Żydowscy emigranci zaślepieni nienawiścią podburzają ludność przeciw wszystkiemu, co niemieckie, i oczywiście pozostają głusi na obiektywne argumenty”. Tego rodzaju oskarżenia nasilały się przez cały okres wojny. Propagandowa machina Goebbelsa regularnie atakowała Szwajcarię jako kraj „górskich Żydów” czy też kraj zdominowany przez żydowskie wpływy[29]. W cytowanym wcześniej raporcie wywiadowczym stwierdzano: „Źródła informują nas, że nienawiść wobec Niemców jest tak wielka, iż nawet Szwajcarzy mający samochody produkcji niemieckiej narażają się na obelgi przechodniów”. Szwajcarskie władze wprowadziły cenzurę prasową, aby nie dać nazistom okazji do sprowokowania inwazji, a także zapobiec ujawnieniu informacji przydatnych Niemcom. Wspominano o tym obszernie w raporcie wywiadu niemieckiego:

c) Dowiedzieliśmy się, że Rada Związkowa usiłuje narzucić neutralność miejscowej prasie. Generał Guisan przestrzegał ostatnio dziennikarzy w tej kwestii, grożąc nawet wprowadzeniem cenzury, jeśli prasa nie zastosuje się do tych zaleceń. Po tym wydarzeniu prasa, podobno niechętnie, stała się nieco bardziej powściągliwa, ale jej ton w stosunku do Niemiec nadal był złośliwy i nieprzyjemny. W gazetach dominują doniesienia agencji Reutera i Havas, czyli agencji brytyjskiej i francuskiej. Doniesienia Niemieckiego Biura Prasowego pojawiają się niemal wyłącznie w raportach tutejszej armii. Jeśli chodzi o inne środki masowego przekazu, wiadomości korzystne dla Niemiec celowo są osłabiane w swoim wyrazie lub nie podaje się ich wcale.

Paris Soir podobno ukazuje się w codziennym nakładzie ponad 100 000 egzemplarzy, podczas gdy prasa niemiecka jest w stanie sprzedać tylko 300 gazet dziennie. Jedyna gazeta sympatyzująca z Niemcami, Neue Basler Zeitung, ma podobno niewielu czytelników w Szwajcarii. Gazety szwajcarskie, które publikują niemieckie zdjęcia, narażają się na ryzyko wycofania z druku.

d) Biorąc pod uwagę nastawienie ludności, propaganda niemiecka odnosi niewielki skutek. Według doniesień Szwajcarzy po prostu nie wierzą już Niemcom i uważają nawet, że niemieckie radio kłamie.

Wybór gazet, jakie czytali obywatele Szwajcarii, stanowił wyraz ich sympatii dla państw alianckich i niechęci wobec nazistów, których propaganda w tym kraju zawodziła na całej linii. W dalszej części raport OKW odnosił się do kwestii militarnych:

e) Według doniesień stosunek szwajcarskiego Sztabu Generalnego do Niemiec nie jest nieprzyjazny. Oficerowie są pod wielkim wrażeniem sukcesów [Niemiec] w Polsce. Dowiedzieliśmy się jednak, że szwajcarscy wojskowi powszechnie używają najbardziej nieprzyzwoitych określeń wobec Führera. Dekret wydany ostatnio w wojsku grozi drakońskimi karami osobom, które obrażają zagraniczne głowy państw, zatem publiczne okazywanie niechęci przez szwajcarskich wojskowych wobec Hitlera powinno ulec pohamowaniu.

Niektórzy członkowie szwajcarskiego Sztabu Generalnego bezsprzecznie byli zwolennikami Niemiec i niemieckich teorii militarnych, które sprawdziły się na polu walki, ale ich sympatie nie obejmowały nazizmu. Dowództwo armii szwajcarskiej dostrzegało to zjawisko i starało się odsiewać lub przenosić oficerów o nastawieniu proniemieckim na inne stanowiska, na których nie powinni stanowić zagrożenia dla obrony kraju lub zachowania w tajemnicy istotnych informacji. Niemiecki raport nie wspomina o sojuszu szwajcarsko-francuskim, chociaż Niemcy poważnie podejrzewali, iż takie porozumienie zostało potajemnie zawarte. Szczególnie wymowna była przytoczona wcześniej wzmianka, że mimo oficjalnych zarządzeń szwajcarscy wojskowi w rozmowach między sobą nadal obrażali Hitlera. Narzucona przez władze szwajcarskie cenzura prasowa stanowiła swego rodzaju filtr, który eliminował publikacje najostrzej atakujące Niemcy, ale nie można było zmusić Szwajcarów, aby drukowali proniemieckie artykuły. Ponadto cenzura nie powstrzymała i nie mogła powstrzymać negatywnych opinii, jakie wyrażali zwyczajni żołnierze i obywatele Szwajcarii na temat Hitlera i Trzeciej Rzeszy. W dalszej części cytowanego wcześniej raportu wywiadowczego pisano:

f) Raporty pokazują, że Polska cieszy się wielką sympatią w całej Szwajcarii. W celu udzielania pomocy temu krajowi niektórzy Szwajcarzy utworzyli organizację charytatywną o nazwie „Pro Polonia”. Według otrzymanych informacji prasa nadal opisuje zniszczenia Warszawy spowodowane niemieckim bombardowaniem oraz cierpienia polskiej ludności. To również pokazuje niechętne nastawienie wobec Niemiec.

g) Dominują sympatie wobec Francji i Anglii, ponieważ Szwajcarzy uważają, że ich kraj zachowa swe obecne terytorium, jeśli wojna zakończy się zwycięstwem mocarstw zachodnich, obawiając się jednocześnie, iż w przypadku zwycięstwa Niemiec niemieckojęzyczna część ich kraju zostanie anektowana przez Niemcy.

Jak zaznaczono wcześniej, od momentu dojścia Hitlera do władzy w 1933 r. najbardziej fanatyczni naziści drukowali mapy, na których Szwajcaria stanowiła część tzw. Wielkich Niemiec (Grossdeutschland). Wywiad niemiecki uważał, że taka nieostrożność niepotrzebnie prowokowała Szwajcarów. W 1939 r. w Szwajcarii ukazała się publikacja zatytułowana Gau Schweiz (Gau stanowiło nazistowską jednostkę administracyjną), która zawierała kilka takich map oraz groźne dla Szwajcarii zapowiedzi nazistów, pokazujące ich plany ekspansji terytorialnej kosztem tego kraju[30]. Jeśli chodzi o stosunek Szwajcarów do paktu Ribbentrop–Mołotow zawartego 23 sierpnia 1939 r., w innym z raportów OKW stwierdzano: „Rosyjsko-niemiecki pakt przyjaźni wywarł podobnie niekorzystny skutek, zwłaszcza w kręgach kościelnych. W owych kręgach mówi się o pakcie zawartym z diabłem”. Cytowany już kilkakrotnie raport wywiadu niemieckiego z 17 listopada 1939 r. kończy się zwięzłym podsumowaniem nastrojów panujących w Szwajcarii po upadku Polski:

Frankreich Wird geliebt,

England bewundert,

Deutschland gehasst.

Francja jest kochana,

Anglia uwielbiana,

Niemcy znienawidzone.

Bez wątpienia Hitler osobiście czytał niektóre z tych raportów wywiadowczych, co tylko wzmacniało niechęć, jaką żywił wobec Szwajcarii. Zgodnie z jego oczekiwaniami niemieckojęzyczna ludność tego kraju powinna w naturalny sposób odczuwać swe związki z Rzeszą, jednak nieustannie stawiała ona zdecydowany opór wobec wszelkich planów niemieckiej aneksji. Ponadto w Szwajcarii brakowało jakichkolwiek znaczących elementów pronazistowskich. Te czynniki oraz – jak uważał Hitler – dwulicowość Szwajcarów wywoływały u niego frustrację i złość. Pod koniec 1939 r. Szwajcaria wyraźnie zaczęła budzić jego coraz większe zainteresowanie. Swoim podwładnym w wywiadzie OKW powierzył dalsze rozpracowywanie tego kraju, powstawały więc kolejne raporty wywiadowcze na temat Szwajcarii. W jednym z nich, datowanym 29 listopada 1939 r., pisano:

Biorąc pod uwagę nasze rozległe doświadczenie, możemy stwierdzić, że obecna neutralność Szwajcarii jest neutralnością państwa, ale nie jego ludności. I choć Rada Związkowa usiłuje przekonać szwajcarską prasę do przyjęcia oficjalnej polityki neutralności, środki masowego przekazu i tak podążają swoją drogą.

Według doniesień wpływy angielsko-żydowskie w gazetach są bardzo silne, ponieważ najbardziej poczytne gazety szwajcarskie są opłacane przez Brytyjczyków i wielką rolę odgrywa w nich masoneria. Nie można przeoczyć faktu, że tutejsi masoni stanowią odłam masonerii angielskiej. Doskonale wiadomo, że ci drudzy blisko współpracują z angielską „Intelligence Service” [Służbą Wywiadowczą] w ramach szeroko zakrojonej organizacji szpiegowskiej[31].

W raporcie narzekano również, że angielskie wpływy są obecne nawet w szwajcarskim wymiarze sprawiedliwości i policji, a działalność Urzędu Prokuratora Generalnego Szwajcarii „nie ma nic wspólnego z neutralnością”. W tekście nie wyjaśniono, o co chodziło w tym przypadku, ale mogło to stanowić odniesienie do działań podejmowanych przez władze szwajcarskie przeciwko organizacjom nazistowskim w tym kraju. W raporcie stwierdzano, iż przepisy wprowadzone w Szwajcarii przewidywały, że wszystkie gazety sprowadzane do kraju miały być przeglądane przed przepuszczeniem ich przez granicę. W związku z tym z oburzeniem odnotowywano, że „niemieckie gazety są odsyłane z granicy, a czasami przepuszczane do kraju po upływie dziesięciu dni, podczas gdy gazety francuskie są sprawdzane jedynie przelotnie i przepuszczane w całości”. Ponadto „gazety brytyjskie są konfiskowane jedynie w wyjątkowych przypadkach”.

Raport OKW, sporządzony przez ppłk. Jacobsena 10 stycznia 1940 r., stwierdzał, iż nastrój widoczny w szwajcarskiej korespondencji pocztowej (najwyraźniej wywiad niemiecki miał jakiś dostęp do kontrolowania listów w Szwajcarii) można podsumować stwierdzeniem: „Oczekiwanie”. Powszechnej niechęci wobec Niemiec towarzyszyła nadzieja na zwycięstwo Anglii. Szwajcarski żołnierz z wojsk pogranicznych pisał, iż obawia się bezrobocia w Szwajcarii, i dodawał: „Kiedy myślę o przyszłości, wygląda na to, że nadchodzą ciężkie czasy dla Szwajcarii, nie wiadomo, co się zdarzy, Niemcy i Włochy mają nas całkowicie w garści”. Większość ludności w krajach neutralnych była przychylna Anglii, gdyż ten kraj zachowywał nieustępliwą postawę wobec Niemiec, przychylność zaś wobec Francji wynikała z tradycyjnej sympatii, jaką żywiono do tego kraju[32].

W związku ze współpracą niemiecko-radziecką na mocy paktu Ribbentrop–Mołotow na przełomie 1939 i 1940 r. w Szwajcarii pojawiły się pogłoski, iż Niemcy wysyłają znaczną liczbę oficerów do Rosji. Niemieckie Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (OKH) odniosło się do tych plotek w depeszy z 13 stycznia 1940 r., wysłanej do niemieckiego attaché wojskowego w Bernie Iwana von Ilsemanna. Nakazano mu zaprzeczać tym pogłoskom, ale jednocześnie „nie stwarzać wrażenia, że całkowicie dystansujemy się od Rosjan. Motywem przewodnim powinno być to, że nawiązując nowe relacje z Rosją, rozbiliśmy planowane okrążenie naszego kraju. Rosja jest dla nas mile widzianym partnerem ekonomicznym i zawarliśmy z nią pakt o nieagresji, a nie sojusz wojskowy”[33]. Jak odkryto po zakończeniu wojny, ostatnia uwaga była nieprawdziwa, gdyż Hitler i Stalin na mocy tajnego aneksu do paktu Ribbentrop–Mołotow uzgodnili współpracę wojskową między Trzecią Rzeszą i ZSRR oraz porozumieli się w sprawie podziału Polski.

W styczniu 1940 r. Biuro Publikacji Armii w Berlinie opublikowało kieszonkową broszurę zatytułowaną Schweizerisches Heer („Armia Szwajcarska”). W połowie tego miesiąca Wydział „Armie Obce Zachód” niemieckiego Sztabu Generalnego OKH poinformował Grupę Armii „C” (Ic), iż otrzyma wkrótce pewną liczbę egzemplarzy tej publikacji. Została ona rozdysponowana następująco:

Grupa Armii „C” – 10 kopii

Kwatera Główna 7. Armii (oraz oddziały armijne) – 50 ″

Dowództwo XXV Korpusu (i oddziały korpusu) – 40 ″

96. Dywizja Piechoty (dowództwa do szczebla batalionu) – 30 ″

50. Dywizja Piechoty (dowództwa do szczebla batalionu) – 30 ″

205. Dywizja Piechoty (dowództwa do szczebla kompanii) – 150 ″

260. Dywizja Piechoty (dowództwa do szczebla kompanii) – 150 ″[34]

Książki zostały wkrótce rozesłane do wymienionych jednostek[35]. Potrzeba przygotowania oddziałów do inwazji na Szwajcarię była jedynym powodem rozdysponowania owej pozycji w tak dużych ilościach. Grupa Armii „C” była rozmieszczona na granicy szwajcarskiej i jak się przekonamy – w drugiej połowie 1940 r. otrzyma zadanie przygotowania się do inwazji na Szwajcarię.

Większość niemieckich planów wiązała się jednak z dyslokacją i planami armii francuskiej, która była o wiele potężniejsza od szwajcarskiej, i uważano ją za głównego przeciwnika Wehrmachtu na Zachodzie. Niemcy byli bardzo podejrzliwi wobec współpracy między Francją i Szwajcarią. Jeden z oficerów niemieckiej 260. Dywizji Piechoty 31 stycznia 1940 r. przesłał raport na temat kontaktów francusko-szwajcarskich. Jak pisał, niejaka Frau Brugger wróciła właśnie z Rheinfelden w Szwajcarii i opowiadała, że widziała czarny samochód z francuskimi znakami na obszarze zamkniętym dla cywilów, niedaleko mostu na Renie. Wewnątrz było dwóch francuskich oficerów w wysokich granatowych czapkach oraz czterech oficerów szwajcarskich w stalowych hełmach[36]. Raport ten został następnie przesłany do wyższych szczebli dowodzenia niemieckiej Grupy Armii „C”[37].

Wydział Operacyjny Ia sztabu 7. Armii niemieckiej 9 lutego 1940 r. przedstawił ściśle tajne opracowanie „Plan Szwajcaria” (Fall Schweiz). Dokument opatrzony był podtytułem „Przegląd ewentualnych posunięć dowództwa 7. Armii w przypadku francuskiej inwazji na Szwajcarię”[38]. Według przedstawionego w dokumencie wariantu A „Szwajcaria stawia opór Francji”. Jak pisano w opracowaniu: „W przypadku zaistnienia wariantu A powinniśmy oczekiwać, że siły francuskie ruszą w kierunku granic Rzeszy. Oddziały niemieckie prawdopodobnie dokonają inwazji na Szwajcarię. Niemożliwe jest określenie czasu koniecznego do podjęcia niezbędnych środków zaradczych”. Według planów niemieckich Szwajcaria zatem miała się stać polem bitwy. Według wariantu B „Szwajcaria nie stawia oporu Francji i przyłącza się do wojny po jej stronie”. Zdaniem autorów opracowania mogło to nastąpić „po krótkim lub dłuższym okresie napięć” między Niemcami i Szwajcarią lub „niespodziewanie, bez żadnego poprzedzającego okresu napięć”. Wariant B „stanowi najbardziej prawdopodobny scenariusz wydarzeń. Stosownie do tego kroki przygotowawcze, jakie trzeba będzie zrealizować częściowo lub całkowicie w przewidywanym okresie napięć, muszą zostać skrócone do niezbędnego minimum. Odpowiednie rozkazy operacyjne odnośnie do działań, które muszą zostać podjęte najpóźniej w momencie rozpoczęcia francuskiej inwazji na terytorium szwajcarskie, powinny zostać wydane najwcześniej jak to tylko możliwe”. Wydział operacyjny sztabu 7. Armii niemieckiej otrzymał polecenie: „W przypadku wrogich ataków na Rzeszę wydać rozkaz walki z terytorium Szwajcarii”. Pod wpływem tych dyrektyw Wehrmacht jeszcze uważniej zaczął obserwować pozycje oddziałów szwajcarskich, aby być zdolnym do zaatakowania ich w krótkim czasie. Wśród zachowanych planów inwazji niemieckiej na Szwajcarię jest mapa opatrzona datą 5 lutego 1940 r., sporządzona na papierze kalkowym, na której czerwonym i czarnym ołówkiem zaznaczono rozmieszczenie oddziałów szwajcarskich, w tym również tych zdemobilizowanych[39]. Kalka była nakładana na załączoną do niej wielką mapę południowo-zachodniej Europy. Takie małe mapy na papierze kalkowym mogły być wielokrotnie zmieniane, na bieżąco aktualizowane, ukazując informacje na temat rozmieszczenia celów dla konkretnych planów działań bojowych.

Giuseppe Motta, członek szwajcarskiej Rady Związkowej, który starał się zachować neutralność swego kraju w stosunkach zagranicznych, zmarł 23 stycznia 1940 r. W zakresie polityki wewnętrznej Motta opowiadał się za ograniczaniem działalności ugrupowań nazistowskich wewnątrz Szwajcarii, ale na tle innych przywódców tego kraju – w Niemczech był uważany za polityka umiarkowanego. Dlatego Niemieckie Biuro Zagraniczne w Bernie wysłało do Berlina pesymistyczny raport, w którym przewidywano, że po śmierci Motty Szwajcaria stanie się jeszcze bardziej antyniemiecka: „Fakt, że szwajcarska opinia publiczna opowiada się po stronie mocarstw zachodnich, a władze na to pozwalają, można wyjaśnić głównie tym, że same władze Szwajcarii są przekonane, iż Niemcy ostatecznie przegrają wojnę”. Niemiecki attaché wojskowy zwracał uwagę, że od 1933 r. Szwajcarzy obawiali się Rzeszy. Pokaz rosnącej siły Niemiec oraz wpływ ideologii narodowosocjalistycznej na niemieckie społeczeństwo przyczyniły się do tego, że Szwajcarzy zaczęli prowadzić celową politykę izolowania się od Rzeszy. Wspierany przez lewicę szwajcarski ruch sprzeciwu wobec nazizmu, który następnie przekształcił się w niechęć przeciwko narodowi niemieckiemu, ogarnął z czasem całe społeczeństwo Szwajcarii. Niemieccy przywódcy polityczni bezskutecznie usiłowali powstrzymać ten proces. Attaché wojskowy Niemiec zwracał uwagę, iż „Führer wielokrotnie deklarował nienaruszalność granic Szwajcarii. Niemcy jednak upierali się, iż do podjęcia zasadniczej dyskusji na temat relacji między dwoma krajami konieczne jest, aby rząd Szwajcarii w pełni kontrolował prasę w swoim kraju”.

W niemieckim raporcie stwierdzano, iż przed śmiercią kanclerz związkowy Motta rzekomo zrozumiał, że konieczne było zniwelowanie niechętnego stosunku szwajcarskiej opinii publicznej wobec Niemców. Kiedy jakieś zagadnienie wywoływało gorącą reakcję prasy, wielokrotnie interweniował za pomocą oficjalnych deklaracji, aby ostudzić nastroje. W większości przypadków jednak wysiłki Motty w tym zakresie szły na marne. Od początku 1939 r. z powodu choroby Motta był zmuszony zmniejszyć swą aktywność polityczną. Według posła niemieckiego zimą z 1938 na 1939 r. Motta zaczął również zmieniać swoje nastawienie, coraz bardziej nie zgadzając się z polityką Trzeciej Rzeszy. Będąc zdecydowanym wrogiem komunizmu, nie mógł zrozumieć, jak Niemcy mogli zawrzeć ze Związkiem Radzieckim pakt Ribbentrop–Mołotow. Poseł niemiecki zwracał uwagę, że polityka „dobrego sąsiedztwa” Szwajcarii wobec Niemiec przez lata miała w osobie Motty najlepszego, a być może nawet jedynego zwolennika w szwajcarskim rządzie. Jego śmierć oznaczała zatem koniec wątłych nadziei, że silna osobowość z polityczną wizją może podtrzymać dobre relacje niemiecko-szwajcarskie nawet podczas wojny[40]. Relacje z Sowietami okazały się bardzo użyteczne dla Niemców zarówno na polu wywiadu, jak i agitacji politycznej. Było to widoczne zwłaszcza we Francji, gdzie tendencje lewicowe były bardzo silne, a agenci i agitatorzy komunistyczni wspierani przez Moskwę okazali się bardzo skuteczni w osłabianiu morale armii francuskiej. Pisano o tym m.in. w raporcie OKW z 16 lutego 1940 r.: „Mówi się, iż komunistyczna propaganda jest nadzwyczaj zręczna i dociera do najbardziej wysuniętych pozycji [francuskich]. Żołnierze podobno wszędzie znajdują ulotki. Oficerowie szukają ich dystrybutorów, ale nie są w stanie ich zidentyfikować. Najprawdopodobniej są nimi sami żołnierze”[41].

W tym samym raporcie OKW odnotowano, że szwajcarski rząd związkowy wydał dekret, zgodnie z którym eksport jakichkolwiek materiałów wojennych do innych krajów będzie wymagał od tej pory specjalnego zezwolenia. Szwajcarzy w coraz większym stopniu wprowadzali restrykcje typowe dla czasu wojny. W raporcie stwierdzano również, że Rada Związkowa ustaliła, iż niemieckie wydanie zakazanej książki „Rozmowy z Hitlerem” (Gespräche mit Hitler), autorstwa Hermanna Rauschnigga, zostało przedrukowane w Szwajcarii wbrew adnotacji zamieszczonej w książce. W związku z tym Rada Związkowa wydała postanowienie o konfiskacie całego nakładu tej publikacji[42].

Tymczasem wywiad niemiecki za wszelką cenę starał się uzyskać od oficerów szwajcarskich jakiekolwiek informacje na temat armii francuskiej. Niemiecki attaché wojskowy w Bernie Iwan von Ilsemann omawiał ten problem w liście z 17 lutego 1940 r. adresowanym do swego przełożonego. Jego zdaniem nawet przy założeniu, iż szwajcarski Sztab Generalny był poinformowany o rozmieszczeniu sił francuskich na wszystkich frontach oraz położeniu ich odwodów operacyjnych, taką wiedzą dysponował jedynie wąski krąg osób. „Ci oficerowie są jednak szczególnie niechętnie nastawieni do kontaktów z przedstawicielami Niemiec. Poza tym oficerowie szwajcarskiego Sztabu Generalnego, którzy byli zainteresowani utrzymywaniem dobrych relacji z Niemcami, zostali ostatnio przeniesieni na inne stanowiska”[43]. Ku zmartwieniu von Ilsemanna oficerowie szwajcarscy, którzy do tej pory byli przyjaźnie nastawieni do Rzeszy, w kontaktach z Niemcami „niweczyli wszelkie próby skierowania dyskusji na kwestie systemu obronnego Francji. [...] Ponadto musimy z żalem odnotować, że od chwili wybuchu wojny szwajcarscy oficerowie unikają pozostawania sam na sam z Niemcami”. Rzeczywiście tamtejsi wojskowi wyraźnie unikali spotkań z przedstawicielami poselstwa niemieckiego. Attaché zauważył, że Szwajcarzy postrzegali Niemcy jako wroga: „Ponad wszelką wątpliwość głównym tego powodem jest fakt, że nawet oficerowie, którzy dotychczas nie uczestniczyli w antyniemieckiej kampanii i w duchu opowiadali się po stronie Niemiec, nie mogą obecnie ignorować nastrojów panujących w kraju. Niemcy są tutaj uważane za jedynego potencjalnego wroga”. Attaché odnotował, że admirał Canaris, szef niemieckiego wywiadu wojskowego Abwehry, dyskutował na ten temat z kanclerzem poselstwa Rzeszy w Bernie Hansem von Bibrą oraz kanclerzem prasowym von Charmierem. Von Bibra uważał, że mógłby uzyskać jakieś informacje od pewnych Czechów i Polaków, których można by przekupić gwarancjami, że majątki, jakie pozostawili w Czechach i Polsce pod okupacją niemiecką, nie zostaną naruszone. Jak pisał niemiecki attaché: „Charmier utrzymuje bliskie relacje z członkami szwajcarskiego Frontu Narodowego[44], który jednak stracił na znaczeniu i żaden wysoki rangą oficer już do nich nie należy”. Jak wynikało z depeszy niemieckiego attaché wojskowego, członkowie Frontu Narodowego, zwani potocznie „frontowcami”, czyli szwajcarscy naziści, zostali starannie usunięci z tamtejszej armii. Obserwacje poczynione przez von Ilsemanna wskazywały, że Szwajcarzy nie mogli stanowić źródła informacji wywiadowczych na temat armii francuskiej.

Memorandum dowództwa 7. Armii niemieckiej, sporządzone 22 lutego 1940 r., na potrzeby sztabu Grupy Armii „C”, dotyczyło tzw. środków „T” – co stanowiło skrót od Täuschung, czyli „dezinformacja”. Owe środki miały na celu zamaskowanie przemieszczeń jednostek Wehrmachtu w południowych Niemczech:

Podjęte w minionym tygodniu [dezinformacyjne] środki T dowiodły, że [wiadomości] o dużych ruchach wojsk lub nawet same pogłoski o planowanych przedsięwzięciach wojskowych w obszarze położonym na południe od linii Freiburg–Donauechingen docierają do wywiadu francuskiego w ciągu 2–3 dni za pośrednictwem Szwajcarii. Bez wątpienia dzieje się tak z powodu blisko 2 tys. osób, które codziennie przekraczają granicę, dojeżdżając do pracy, na odcinku między Bazyleą i Konstancją[45].

Uzupełniając tę informację, dowództwo 7. Armii niemieckiej donosiło o przechwyceniu francuskiego radiogramu wysłanego przez nadajnik zidentyfikowany jako „Rennes”. W przejętej wiadomości była mowa o tym, że niemieccy agenci w Zurychu rozpowszechniają pogłoskę o mającej wkrótce nastąpić ofensywie niemieckiej nad Renem, jednak rozmieszczenie sił niemieckich nie uległo żadnym zmianom. W tym samym raporcie niemieckim stwierdzano, że szwajcarski Sztab Generalny nie przewiduje ataku niemieckiego na Francję przez terytorium Szwajcarii. Było to niezgodne z faktami i bardzo możliwe, że była to plotka rozsiewana przez samych Szwajcarów. W każdym razie w raporcie wywiadu niemieckiego podsumowywano, że podejmowane środki dezinformacyjne były skuteczne jedynie wtedy, gdy można było potwierdzić ich efekty przez obserwację w polu[46]. Kiedy dobiegały końca przygotowania do inwazji Wehrmachtu na Francję, 8 marca 1940 r. niemieckie dowództwo sektora granicznego doniosło, iż w Szwajcarii 70 tys. żołnierzy zostało powołanych pod broń. Oficerowie o sympatiach proniemieckich zostali usunięci i zaczęto realizować przygotowania umożliwiające przemarsz oddziałów francuskich przez terytorium szwajcarskie. Jak stwierdzano w raporcie niemieckim: „Nie tylko prasa, ale także szwajcarski rząd podburza ludność Szwajcarii przeciwko Niemcom. Szwajcarzy sądzą, że polem bitwy między obydwiema stronami stanie się obszar pomiędzy Jeziorem Bodeńskim i Bazyleą”[47]. Te przewidywania nie były szczególnie odkrywcze, gdyż chodziło o tereny położone wzdłuż granicy szwajcarsko-niemieckiej.

Kilka dni później ten sam sztab doniósł, iż informator wracający ze Szwajcarii stwierdził: „Z porażki Finów w tzw. wojnie zimowej 1939–1940 przeciwko ZSRR ludność Szwajcarii wywnioskowała, iż w przypadku wciągnięcia tego kraju do wojny Anglia i Francja pozostawią Szwajcarię swemu losowi”[48]. Jeśli nawet tak było, Szwajcarzy czerpali silną inspirację z faktu, iż malutka Finlandia przez długi okres wytrzymała napór Rosjan, dysponujących ogromną przewagą w ludziach i uzbrojeniu. Szwajcarzy zdawali sobie sprawę, że nadzieja na otrzymanie pomocy ze strony mocarstw zachodnich była iluzoryczna. Polska nie otrzymała żadnego wsparcia, mimo że miała zawarte układy o wzajemnej pomocy zarówno z Anglią, jak i Francją. Dowódca sił niemieckich nad Jeziorem Bodeńskim 26 marca 1940 r. doniósł, że oddziały 6. i 7. szwajcarskiej brygady granicznej, rozmieszczone na wprost jego pozycji, zostały wycofane. Zauważył również, że pograniczne miejscowości szwajcarskie wyraźnie się wyludniły. Niemiecki oficer wyczuwał antyniemieckie nastawienie wśród ludności szwajcarskiej:

Wszędzie w Szwajcarii nastroje są przeciwko nam. Za ten stan w głównej mierze odpowiedzialna jest tamtejsza prasa. Część ludności jest mamiona doniesieniami o prześladowaniach Żydów i opozycji politycznej w Niemczech! Zasadniczo Niemców obwinia się o wszystko. Niektórzy twierdzą, że Niemcy nadejdą z północy, przez Ren, a inni sądzą, iż przez Vorarlberg (zob. artykuł w gazecie La Suisse). Ludzie nie spodziewają się żadnego zagrożenia z Zachodu[49].

Obawy Niemców dotyczące ewentualnej współpracy szwajcarsko-francuskiej pojawiły się ponownie w raporcie niemieckiego attaché wojskowego von Ilsemanna z 8 kwietnia 1940 r. Chociaż gen. Guisan i inni przywódcy szwajcarscy zaprzeczali wszelkim powiązaniom swego kraju z Francją, w raporcie niemieckiego dyplomaty stwierdzano:

Utrzymują się pogłoski o jednostronnym porozumieniu zawartym między szwajcarską armią i Francuzami. Ostatnio pewne źródło twierdziło nawet, że gen. Guisan miesiąc temu spotkał się z [francuskim] gen. Gamelinem. Jednak ani ja, ani poseł nie wierzymy, żeby to była prawda. [Attaché lotniczy Friedrich] Hanesse, który nie ma zbyt dobrej opinii o Szwajcarach, jest jednak przekonany, że te oskarżenia są prawdziwe.

Na podstawie wszystkiego, co słyszałem, uważam, że jest prawdopodobne, iż miały miejsce pewne rozmowy między wojskowymi szwajcarskimi i francuskimi. Te dyskusje prawdopodobnie dotyczyły jednak tylko kwestii ewentualnej pomocy ze strony Francuzów na wypadek niemieckiej próby przejścia przez Szwajcarię, w co nadal się tutaj wierzy[50].

Attaché von Ilsemann wyrażał wdzięczność, iż jego prośba o przysłanie „kompetentnego oficera wywiadu do G.” – zapewne chodzi o Genewę – została spełniona. „F. będzie bardzo użyteczny w tym miejscu. [...] Jest bardzo ważne, aby uzyskać bardziej szczegółowe informacje na temat francuskich i angielskich odwodów”. Nie wiadomo, co wiedział von Ilsemann na temat zbliżającej się inwazji na Francję. Jednak niepewność z okresu zimy 1939/1940 r., w tej wojnie nerwów, przedłużyła się również na wiosnę 1940 r. Hitler tymczasem rzucił na szalę wszystkie swe siły do niespodziewanego, zmasowanego ataku na Francję, Holandię, Belgię i Luksemburg, obchodząc północną – a nie południową – flankę Linii Maginota. Na Zachodzie rozpętało się piekło.

Przypisy

Wprowadzenie

[1] W 1515 r. Szwajcarzy ponieśli klęskę w bitwie z armią francuską pod Marignano, która zakończyła blisko 200-letni okres świetnych zwycięstw szwajcarskiej piechoty nad wojskami sąsiednich państw i skłoniła Szwajcarię do zawarcia w 1516 r. tzw. wiecznego pokoju z Francją, który uważa się za początek późniejszej polityki neutralności szwajcarskiej – przyp. tłum.

[2] W.S. Churchill, The Second World War, t. 6, London: Cassel, 1954, s. 616 [wyd. pol. W. Churchill, Druga wojna światowa, t. 1–6, tłum. Krzysztof F. Rudolf, Gdańsk: Fantom Press International/Refren, 1994–1996].

[3] Eisenhower to Col. Albert Zublin, July 23, 1955, [w:] R. Gubler, Felddivision 6: Von der Zürcher Miliz zur Felddivision, 1815–1991, Zürich: Verlag Neue Zürcher Zeitung, 1991, s. 309.

[4] A. Dulles, The Secret Surrender, London: Harper & Rowe, 1966, s. 25.

[5] Final Report on the Work of the Claims Resolution Tribunal for Dormant Accounts in Switzerland (October 5, 2001). Jest to końcowy raport z prac Trybunału ds. Rozwiązania Roszczeń do Nieaktywnych Kont w Szwajcarii. Trybunał ten wyrósł z Niezależnej Komisji Dostojnych Osobistości, której przewodniczył Paul A. Volcker.

[6] S.P. Halbrook, Target Switzerland: Swiss Armed Neutrality in World War II, Rockville Center, NY: Sarpedon Publishers, 1998 [wyd. pol. S.P. Halbrook, Cel: Szwajcaria, tłum. J. Wilczur-Garztecki, Warszawa: Bellona, 2003].

[7] S.P. Halbrook, Die Schweiz im Visier: Die bewaffnete Neutralität im Zweiten Weltkrieg, Stäfa: Verlage Novalis Schaffhausen/Rothenhäusler 1999; idem, La Suisse encerclée: La neutralité armée suisse durant la Deuxième Guerre mondiale, Editions Slatkine Genève, 2000; idem, La Svizzera nel mirino: La neutralità aramata della Svizzera nella seconda guerra mondiale, Locarno: Coedizione Pedrazzini/ Verbania: Alberti, 2002; idem, Cel: Szwajcaria, tłum. J. Wilczur-Garztecki, Warszawa: Bellona, 2003.

[8] „Auszeichnung für Stephen P. Halbrook: Überreichung des Preises der Max-Geilinger-Stiftung”, Neue Zürcher Zeitung, 31 V 2000, s. 47; „‘Kontrapunkt zur Diffamierung der Schweiz’: Preisverleihung an Stephen Halbrook und Angelo Codevilla”, Neue Zürcher Zeitung, 11 XI 2002, s. 27.

[9] Komisja Bergiera, właściwie Niezależna Komisja Ekspertów (La Commission Indépendante d’Experts – CIE), pod przewodnictwem historyka prof. Jeana-François Bergiera (1931–2009), została utworzona przez parlament szwajcarski w 1996 r. Jej celem było zbadanie kontrowersji i oskarżeń wysuwanych pod adresem polityki prowadzonej przez Szwajcarię podczas drugiej wojny światowej, jakie pojawiły się w latach 90. XX stulecia. W skład komisji wchodził m.in. polski historyk Władysław Bartoszewski. Komisja zakończyła swoją pracę w 2002 r., wydając obszerny, 25-tomowy raport Switzerland: National Socialism and the Second World War („Szwajcaria wobec narodowego socjalizmu i drugiej wojny światowej”). Raport ten był krytyczny wobec polityki szwajcarskiej z czasów wojny, przedstawiał m.in. następujące ustalenia: a) przed wybuchem wojny i podczas jej trwania Szwajcaria prowadziła restrykcyjną politykę wobec napływu uchodźców z Trzeciej Rzeszy i krajów okupowanych, głównie pochodzenia żydowskiego, co wielu z nich skazało na pewną śmierć w obozach koncentracyjnych; b) szwajcarskie przedsiębiorstwa rozwijały swoje interesy z Trzecią Rzeszą i krajami znajdującymi się pod okupacją niemiecką, a ich filie w Niemczech korzystały z pracy robotników przymusowych i jeńców wojennych; c) złoto zrabowane przez nazistów zamordowanym Żydom napływało do Szwajcarii, mimo że władze tego kraju wiedziały o jego pochodzeniu i obiecywały rządom alianckim, iż napływ zrabowanych bogactw zostanie zakazany; d) po zakończeniu wojny szwajcarskie banki, zasłaniając się tajemnicą bankową, odmawiały wypłaty środków finansowych zgromadzonych przez osoby, które padły ofiarą Holocaustu, osobom spokrewnionym z zabitymi, które się o to ubiegały – przyp. tłum.

[10] Publikacje Komisji Bergiera są dostępne w języku angielskim na stronie internetowej http://www.uek.ch/en/index.htm.

[11] Zob. Switzerland Under Siege, 1939–1945: A Neutral Nation’s Struggle for Survival, red. L. Schelbert, Rockport, ME: Picton Press, 2000; Retrospectives on Switzerland in World War Two, red. D.P. Hilty, Rockport, ME: Picton Press, 2001; A.M. Codevilla, Between the Alps and a Hard Place: Switzerland in World War II and the Rewriting of History, Washington, DC: Regnery Publishing, 2000; K. Urner, „Let’s Swallow Switzerland”: Hitler’s Plans Against the Swiss Confederation, Lanham, MD: Lexington Press, 2002; W. Gautschi, General Henri Guisan: Commander-in-Chief of the Swiss Army during World War Two, Rockville Centre, NY: Front Street Press, 2003; G.-A. Chevallaz, The Challenge of Neutrality: Diplomacy and the Defense of Switzerland, Lanham, MD: Lexington Press, 2001; P.Th. Braunschweig, Secret Channel to Berlin: The Masson–Schellenberg Connection and Swiss Intelligence in World War II, Philadelphia: Casemate Publishers, 2004.

[12] Aktivdienst (niem. Służba Czynna) – tym mianem Szwajcarzy określają służbę wojskową w zmobilizowanej armii szwajcarskiej podczas drugiej wojny światowej (1939–1945) w ramach tzw. polityki zbrojnej neutralności, która miała zniechęcać wszelkich potencjalnych najeźdźców do dokonania inwazji na Szwajcarię – przyp. tłum.

Rozdział 1. W oczach wywiadu niemieckiego

[1] Dokumenty wykorzystane w tym rozdziale pochodzą z niemieckiego Federalnego Archiwum Wojskowego Bundesärchiv/Militärchiv z siedzibą we Fryburgu Bryzgowijskim. Dokumenty dotyczące nazistowskiej dywersji w Szwajcarii znajdują się również w innych archiwach. Zob. np. znakomite opracowanie H.R. Fuhrera, Spionage gegen die Schweiz, Frauenfeld: Huber & Co., 1982.

[2] BA/MA RW 5/415, Deutsche Gesandtschaft, Das gegenwärtige Verhältnis der Schweiz zu Deutschland, 24.4.1934. Skrót „BA/MA” oznacza odwołanie do niemieckiego Federalnego Archiwum Wojskowego Bundesärchiv/Militärarchiv z siedzibą we Fryburgu Bryzgowijskim.

[3] Pisząc o „kłopotach” we Francji, które przerażały Szwajcarów, von Weizsäcker ma zapewne na myśli nieudaną próbę puczu zorganizowanego we Francji w lutym 1934 r. przez faszystowską organizację Krzyż Ognisty (Croix de Feu). Wydarzenie to było elementem widocznej w różnych krajach europejskich ekspansji ruchów faszystowskich w latach 1933–1934 – przyp. tłum.

[4] Engelbert Dollfuss (1892–1934) w 1932 r. został kanclerzem Austrii, a następnie w 1933 wprowadził w tym kraju dyktaturę faszystowską (tzw. austrofaszyzm), która była zbliżona do włoskiego faszyzmu Mussoliniego. Dollfuss był wrogo nastawiony wobec niemieckiego narodowego socjalizmu Hitlera oraz koncepcji Anschlussu (aneksji) Austrii do Niemiec, dlatego był zaciekle zwalczany przez nazistów niemieckich i austriackich, którzy w lipcu 1934 r. zorganizowali próbę zamachu stanu w Austrii. Pucz zakończył się klęską, ale podczas jego trwania Dollfuss został zabity. Ten konflikt był elementem ostrej rywalizacji, jaka toczyła się w połowie lat 30. między faszystowskimi Włochami i nazistowską Trzecią Rzeszą o dominację nad Austrią, zakończonej aneksją tego kraju przez Niemcy w 1938 r. – przyp. tłum.

[5] „Un plan d’invasion de la Suisse?”, Journal de Genève, 2.9.1933, s. 1. Zob. S.P. Halbrook, Target Switzerland, s. 28–29 [wyd. pol. S.P. Halbrook, Cel: Szwajcaria, tłum. J. Wilczur-Garztecki, Warszawa: Bellona, 2003].

[6] BA/MA RW 5/415, Deutsche Gesandtschaft, Annexion der deutschen Schweiz, 20.6.1934.

[7] BA/MA RW 5/415, Deutsche Gesandtschaft Der Militär-Attaché, Bericht Nr. 3/34 (Schweiz), 16.7.1934. Niemal identyczny raport dla niemieckiego Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych (OKW) zob. BA/MA RW 5/415, Vortrags notiz über Bericht Nr. 3/34 des Militärattachés Wien, 1.8.1934.

[8] Rada Związkowa (niem. Bundesrat, franc. Conseil fédéral) – tą nazwą w Szwajcarii określa się rząd, który pełni jednocześnie rolę władzy wykonawczej oraz kolegialnej głowy państwa. Tworzy ją 7 tzw. kanclerzy związkowych wybieranych przez parlament. Członkowie Rady równocześnie kierują poszczególnymi ministerstwami (departamentami). Co roku kanclerze związkowi wybierają ze swego grona przewodniczącego Rady Związkowej, który pełni także funkcję prezydenta Szwajcarii (funkcja jedynie porządkowa) – przyp. tłum.

[9] BA/MA RW 5/415, Deutsche Gesandtschaft Der Militär-Attaché, Bericht Nr. 4/34/ Schweiz, 27.9.1934.

[10] Zob. m.in. BA/MA RW 6/77, Wehrmachtsamt Nr. 4107/36 J III b v. 30. Juni 1936, 23.7.1936.

[11] BA/MA RW 6/81, Wehrmacht, Übersicht Nr. 46, 11.3.1937.

[12] BA/MA RW 6/78, Deutsche Gesandtschaft, Schweizerische Pressehetze gegen Deutschland, 13.4.1937. Do raportu dołączona była kopia artykułu „La guerre? Hitler la prépare”, Le Travail, nr 82, 9.4.1937.

[13] Zob. S.P. Halbrook, Target Switzerland, s. 45–63 [wyd. pol. S.P. Halbrook, Cel: Szwajcaria, op. cit.].

[14] BA/MA RH2 2923, Deutsche Gesandtschaft Der Militär- und Luftattaché, Hochverehrter Herr General, 24.10.1938.

[15] „Hetze der Eidgenossen gegen Deutschland”, Völkischer Beobachter, 18.12.1938.

[16] BA/MA RH 26-260/48 Nachrichtendienst Ic: Schweiz. Lierin: Karten schweizer Befestigungen. 18.8 bis 28.12.1939.

[17] BA/MA RW5/352, AUSL, Außen- und militärpolitische Nachrichten, 26.8.1939.

[18] BA/MA RW5/352, AUSL, Außen- und militärpolitische Nachrichten, 12 Uhr. (Ohne Funk- und Pressemeldungen), 2.9.1939.

[19] BA/MA RW5/352, AUSL, Außen- und militärpolitische Nachrichten, 12 Uhr. (Ohne Funk- und Pressemeldungen), 5.9.1939.

[20] BA/MA RW5/352, AUSL, Außen- und militärpolitische Nachrichten, s. 14, 7.9.1939.

[21] BA/MA RW5/352, AUSL, Außen- und militärpolitische Nachrichten, 9 Uhr., 18.9.1939.

[22] BA/MA RH 2/739 K-5. Lage: Schweiz am 12.10.1939. Anlage 2, zum Lagebericht Nr. 86 vom 13.10.1939. Uaktualniane do 16.11.1939.

[23] BA/MA RW 5/373, Abt. Landesverteidigung, Lagebericht Nr. 107, 14.10.1939.

[24] BA/MA RW 5/357, Oberkommando der Wehrmacht, Laufende Informationen Nr. 1, 30.10.1939.

[25] BA/MA RH 2/2923, Deutsche Gesandtschaft Der Militärattaché, Hochverehrter Herr General, 3.11.1939. W raporcie tym cytowano artykuł prasowy „Kleines Kriegsmosaik”, National Zeitung (Abendausgabe), 2.11.1939.

[26] BA/MA RH2/1739 K-1, 11.11.1939–26.11.1939.

[27] BA/MA RW 5/537, Oberkommando der Wehrmacht, Laufende Informationen Nr. 11, 11.11.1939.

[28] BA/MA RW 5/357, Oberkommando der Wehrmacht, An Auswärtiges Amt (Informationsabteilung) über Inf.A.A. (mit I Nebenabdruck), 17.11.1939.

[29] S.P. Halbrook, op. cit., s. 166.

[30] B. Grimm, Gau Schweiz? Dokumente über die nationalsozialistischen Umtriebe in der Schweiz, Bern: Druck der Unionsdruckerei 1939, s. 9–13.

[31] BA/MA RW 5/358, Oberkommando der Wehrmacht, Laufende Informationen Nr. 24, 29.11.1939.

[32] BA/MA RW 4/315, Stimmungsbericht gem, An das Oberkommando der Wehrmacht Abwehrabteilung III (N) z.Hd.v.Herrn Obstlt.Jacobsen, 10.1.1940.

[33] BA/MA RH 2/2923, H.Qu. O.K.H., Lieber Herr v. Ilsemann, 13.1.1940.

[34] BA/MA RH 19III/344, Oberkommando des Heeres, Heeresgruppe C, Taschenbuch Schweizerisches Heer, 14.1.1940. Początkowo na liście wymieniona była również niemiecka 95. Dywizja Piechoty, później zmieniono ten wpis na 212. Dywizję Piechoty, a następnie całkowicie wykreślono ją z listy.

[35] BA/MA RH 19III/344, Heeresgruppenkommando C, Taschenbuch „Schweizerisches Heer” (N.f.D.), 29.1.1940.

[36] BA/MA RH 20-7/164, Sondermeldung der 260. Div. Am 31.1.1940, 19.55 Uhr (Oblt.Schmückle), 31.1.1940.

[37] BA/MA RH 19III/366, Heeresgruppenkommando C. Abt. Ic, Sondermeldung, 1.2.1940.

[38] BA/MA RH 20-7/2, Armeehauptquartier, Fall Schweiz, 9.2.1940.

[39] BA/MA RH 2/1739 K-6, 5.2.1940.

[40] BA/MA RW 4/312/1, Amt Ausl/Abw, Bericht des deutschen Militär attachés in Bern vom 23.2.40, 2.3.1940.

[41] BA/MA RW 5/357, Oberkommando der Wehrmacht, Laufende Informationen Nr. 15, 16.2.1940.

[42] Ibidem.

[43] BA/MA RH 2/2923, Deutsche Gesandtschaft Der Militärattaché, Hoch zuverehrter Herr General, 17.2.1940.

[44] Front Narodowy (Nationale Front – NF) – organizacja szwajcarskich nazistów utworzona w 1930 r., zdelegalizowana przez władze szwajcarskie w 1940 r. – przyp. tłum.

[45] BA/MA RH 20-7/2, Armeehauptquartier, Betr. T. Massnahmen, Heeresgruppenkommando C!, 22.2.1940.

[46] BA/MA RH 20-7/2, Geheime Kommandefache, An H.Gr.Kdo. C, 28.2.1940.

[47] BA/MA RH 20-7/166, Aufnahme: Oblt. Weick, 8.3.1940.

[48] BA/MA RH 20-7/166, Aufnahme: Oblt. Weick, 8.3.1940.

[49] BA/MA RH 19 III/348, Abschnitts-Kommandeur Bodensee, Die Lage im Schweizer Grenzgebiet, Allgemeine Übersicht, 26.3.1940.

[50] BA/MA RH 2/2923, Deutsche Gesandtschaft Der Militärattaché, Hochzuverehrter Herr General, 8.4.1940.