Tytuł oryginału: THE CHIMP PARADOX.
The mind management programme for confidence, success and happiness

Redaktor prowadzący: RENATA KICKA

Tłumaczenie: MICHAŁ KONEWKA

Redakcja i weryfikacja jakości tłumaczenia: MARIA BIAŁEK

Korekta: ŁUKASZ MACKIEWICZ, eKorekta24.pl

Opracowanie graficzne: ELIZA GOSZCZYŃSKA, GRAŻYNA FALTYN

Skład i łamanie: Studio F

Projekt okładki: STEFANIUK STUDIO – Krzysztof Stefaniuk

Zdjęcie na okładce: www.fotolia.com © Xavier MARCHANT

First published by Vermilion, an imprint of Ebury Publishing.
A Random House Group Company.

The Author has asserted his rights to be identified as the author of the Work.

Copyright © Steve Peters 2012
Illustrations © Steve Peters & Jeff Battista 2012
Copyright of the Polish translation © Edgard 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną oraz kopiowanie na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym skutkuje naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji.

ISBN 978-83-7788-358-7

Samo Sedno
Edgard
ul. Belgijska 11, 02-511 Warszawa
tel./fax: (22) 847 51 23
e-mail: samosedno@samosedno.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Rozdział 1

Umysł Psychologiczny

Przed rozpoczęciem podróży musisz uświadomić sobie, jak zbudowany jest ludzki mózg i w jaki sposób funkcjonuje. Struktura centralnej części ośrodkowego układu nerwowego jest bardzo skomplikowana, tutaj zatem przedstawimy ją w sposób uproszczony – wyróżniając siedem współpracujących ze sobą elementów.

Uproszczona budowa ludzkiego mózgu

Umysł Psychologiczny tworzą trzy obszary mózgu – płaty czołowy, limbiczny i ciemieniowy. Naszą uwagę skupimy wyłącznie na nich. Choć inne części mózgu również odgrywają istotną rolę w wyrażaniu emocji oraz procesach myślenia i zapamiętywania, niezbędna jest znaczna symplifikacja. To niedociągnięcie – z naukowego punktu widzenia – pozwala wykształcić w pełni funkcjonalny model roboczy.

Elementy tworzące Umysł Psychologiczny będę określał mianem Człowieka (płat czołowy), Szympansa (płat limbiczny) i Komputera (płat ciemieniowy; na potrzeby modelu reprezentuje on też inne części mózgu, co pozwala na przedstawienie diagramu w nieco przystępniejszej formie). Choć wspomniane płaty ściśle ze sobą współdziałają, zdarza się, że wybucha między nimi konflikt, z którego cało wychodzi najczęściej Szympans!

Umysł Psychologiczny

Poznaj Szympansa

Płaty czołowy i limbiczny, a zatem Człowiek oraz Szympans, uformowały się indywidualnie, gdy byłeś jeszcze w łonie matki. Problem polega na tym, że kiedy wreszcie wykształciły się połączenia między nimi, okazało się, iż nie zgadzają się w większości przypadków. Obie części mózgu mogłyby same sterować twoim życiem, ale próbują współpracować i tu pojawia się problem. Człowiek i Szympans to dwie odmienne osobowości dążące do czego innego, przyjmujące odrębny styl działania i myślenia – dwie różne istoty żyjące w twojej głowie! Niezwykle ważne jest, aby zrozumieć, że tylko Człowiek jest tobą.

Szympans to maszyna emocjonalna, która rozumuje niezależnie od ciebie i może podejmować własne decyzje, być źródłem zarówno konstruktywnych, jak i destruktywnych myśli i uczuć; nie jest to istota ani dobra, ani zła, to po prostu Szympans. Paradoks Szympansa polega na tym, że może on być i najlepszym przyjacielem, i znienawidzonym wrogiem, nawet w tym samym czasie. Głównym celem niniejszego poradnika jest pomoc w skutecznym zarządzaniu Szympansem oraz nauczeniu go, by działał na twoją korzyść, ilekroć jest to wskazane, i nie dawał o sobie znać, kiedy nie powinien.

Zapamiętaj

Szympans to maszyna emocjonalna, która myśli niezależnie od nas. Nie jest ani dobra, ani zła. To po prostu Szympans.

Jeśli płat czołowy w wyniku wypadku ulega urazowi lub z powodu choroby jest uszkodzony albo jego praca zostaje zaburzona, nasza osobowość zmienia się nieodwracalnie. Człowiek przestaje się udzielać, w widoczny sposób uaktywnia się za to Szympans. Bardzo często osoby dotknięte tego typu problemem stają się niestabilne emocjonalnie, tracą zdolność oceny sytuacji, są apatyczne bądź mają napady agresji.

Przykład

Jeden z pierwszych dowodów na istnienie w jednym umyśle Szympansa i Człowieka – a więc dwóch osobowości – pochodzi z XIX wieku. Phineas Gage pracował jako robotnik kolejowy, usuwał z trakcji duże głazy. Przed odpaleniem ładunków wybuchowych umieszczonych pod skałą zwykł przymocowywać je żelazną żyłką. Gage’owi przydzielono tak niebezpieczną pracę, gdyż powszechnie uważano go za ostrożnego, odpowiedzialnego i trzeźwo myślącego. Pewnego razu coś odwróciło jednak jego uwagę w kluczowym momencie i nie zauważył powstałej samoistnie iskry. W wyniku eksplozji żelazny pręt wbił się w jego oczodół i wyszedł z tyłu czaszki. Oderwany został kawałek tkanki pochodzącej z jego płata czołowego. Gage uszedł z życiem, ale stracił jedno oko. Niemniej jego zachowanie zmieniło się całkowicie. Stał się agresywny i impulsywny. Przemawiał przez niego Szympans – Człowiek odszedł w zapomnienie.

Nie trzeba tytułu naukowca, aby zauważyć różnicę między sposobem myślenia Szympansa i Człowieka. Ile razy zdarzyło ci się rozmawiać ze sobą, pocieszać się lub gryźć z myślami? Często myślisz lub odczuwasz coś, czego wcale nie chcesz, robisz coś, chociaż wiesz, że później będziesz tego gorzko żałować. Dlaczego tak postępujesz? Jak to możliwe, że nie masz kontroli nad własnymi emocjami, myślami i czynami? Jak możesz być dwiema osobami?

Odpowiedzi na ostatnie z pytań może udzielić nowoczesna technologia. Funkcjonalne skanery mózgu wskazują, że krew dopływa do aktualnie używanych obszarów mózgu. Kiedy jesteś spokojny i myślisz w sposób racjonalny, krew dopływa do płata czołowego (Człowieka). Jesteś wówczas taki, jaki chcesz być. Kiedy zachowujesz się irracjonalnie, gwałtowne emocje biorą górę nad zdrowym rozsądkiem, jesteś wściekły lub zdenerwowany, krew dopływa do płata limbicznego (Szympansa). Dlatego masz wtedy pewność, że nic nie idzie po twojej myśli. W rzeczywistości to Szympans zagłusza Człowieka.

Podejście to pozwala wyjaśnić wiele zjawisk, np. dlaczego żałujemy słów wypowiedzianych w złości czy nie potrafimy przestać jeść, kiedy mamy na to ochotę, albo zacząć ćwiczyć. Lista podobnych przypadków nie ma końca. Nie powinieneś mieć już wątpliwości: to nie ty zachowujesz się irracjonalnie, to Szympans przejmuje nad tobą kontrolę. A z Szympansem jest jak z psem – nie możesz zmienić jego natury, ale możesz wpłynąć na jego zachowanie i nauczyć go dobrych manier. To niezwykle istotne. Zastanów się nad tym, jeśli zależy ci na szczęśliwym i pełnym sukcesów życiu.

Zapamiętaj

Nie masz wpływu na naturę Szympansa, ale odpowiadasz za zarządzanie nim.

Twój Szympans

Jak już wspomniałem, Szympans mieszkający w twojej głowie i ty to zupełnie różne postacie. Choć przyszliście na świat w tej samej chwili, każde z was żyje własnym życiem. Szympans jest po prostu częścią twojego organizmu. Co więcej, nie masz na to żadnego wpływu, podobnie jak na kolor oczu, który jest uwarunkowany genetycznie. Szympans to coś, co otrzymałeś w chwili narodzin i co musisz zaakceptować. Ma odrębny rozum i własne pomysły. To żyjąca maszyna, której zadaniem jest przedłużenie gatunku, wyposażona w osobowość o niesamowitej emocjonalnej energii zdolną nawet – lepiej lub gorzej – kierować twoim życiem.

Być może chcesz teraz nazwać swojego Szympansa i mu się przedstawić. W końcu odgrywa on niebagatelną rolę w twoim życiu i przyjdzie wam stoczyć wiele bitew.

» Wskazówka

Jednym z największych sekretów udanego życia jest nauka pokojowego współżycia ze swoim Szympansem. Musisz zrozumieć, w jaki sposób funkcjonuje i dlaczego myśli oraz działa tak, a nie inaczej. Powinieneś też dobrze poznać Człowieka i dbać o to, by zachować między Człowiekiem a Szympansem wyraźny dystans.

Umysł Psychologiczny tworzą więc dwa niezależne ośrodki w różny sposób interpretujące otaczającą rzeczywistość.

Dwie istoty, które myślą i interpretują rzeczywistość

Człowiek to ty sam. Koncentruje się w płacie czołowym.

Szympans to zaplecze emocjonalne, które towarzyszy ci od narodzin. Koncentruje się w płacie limbicznym.

Komputer

Umysł Psychologiczny dysponuje też zbiorczym dla całego mózgu magazynem, w którym przechowuje informacje na temat myśli i zachowań. Będę go określać mianem Komputera.

Magazyn informacji służących jako punkty odniesienia

Komputer przechowuje informacje, które zapisują w nim Szympans lub Człowiek. Później wykorzystywane są one automatycznie lub stanowią punkty odniesienia w konkretnych sytuacjach.

Teraz, kiedy masz już podstawową wiedzę na temat procesów zachodzących w twojej głowie, możesz śmiało ruszyć w podróż po Psychologicznym Wszechświecie. Dowiesz się, w jaki sposób wykorzystujesz potencjał Człowieka, Szympansa i Komputera w różnych sytuacjach i jak wynieść z nich największy pożytek, a przy okazji odkryjesz prawdę o sobie.

Zapamiętaj

Umysł Psychologiczny tworzą trzy struktury mózgu: Człowiek, Szympans i Komputer.

Jesteś Człowiekiem.

Szympans to twoje zaplecze emocjonalne.

Komputer to miejsce przechowywania danych i centrum automatycznej reakcji.

Choć Człowiek i Szympans zwykle współpracują, to każda z tych istot może przejąć nad tobą całkowitą kontrolę.

Ćwiczenie

Czas rozwoju

Czym jest „czas rozwoju” i po co zaprzątać sobie nim głowę?

„Czas rozwoju” to chwile poświęcone na rozważania nad własną osobą. Największe korzyści odniesiesz bowiem wówczas, gdy przeanalizujesz dokładnie koncept Człowieka, Szympansa i Komputera oraz zastanowisz się, w jaki sposób funkcjonuje on w codziennym życiu. Dobrym pomysłem jest wyrobienie w sobie nawyku rezerwowania czasu na takie przemyślenia. Wybierz konkretną porę na „czas rozwoju” i regularnie ją wykorzystuj. Ponieważ najczęściej przyzwyczajamy się do rzeczy łatwych i przyjemnych, sesja nie powinna nużyć, inaczej Szympans odmówi współpracy! Bez większych trudności wyrobisz w sobie nawyk, jeśli zamiast godziny spędzisz na rozmyślaniu 10 minut. Niecały kwadrans każdego dnia w zupełności wystarczy. W trakcie tych kilku chwil Człowiek przeanalizuje informacje zapisane w Komputerze i je zmodyfikuje. Jak okaże się w kolejnych rozdziałach, jest to niezbędne dla zarządzania Szympansem.

Co robić?

Podczas każdej sesji analizuj wydarzenia z ostatnich 24 godzin i to, jak poradziłeś sobie w konkretnych sytuacjach. Załóż dziennik, w którym będziesz zapisywać najwyżej dwie linijki każdego dnia. Dzięki temu skupisz się na samorozwoju oraz ocenie własnego postępowania. Będzie to zarazem doskonała okazja do gruntownego przemyślenia poruszonych w poradniku zagadnień.

Przykład

Oto sugestie do wykorzystania w najbliższych sesjach: postaraj się popracować nad umiejętnością rozpoznawania sytuacji, w których Szympans zaczyna nad tobą dominować i manipuluje twoimi emocjami i myślami oraz zachowaniem. Dzięki temu zauważysz różnicę między nim a sobą oraz przekonasz się, kto najczęściej przejmuje kontrolę. Stanie się jasne, że w twojej głowie działają dwa mózgi i tylko jeden rzeczywiście należy do ciebie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki