Dla Luisy i Maksa

Tytuł wydania niemieckiego: Joerg Kastner, Propädeutik der Chinesischen Diätetik

© 2003 Hippokrates Verlag in MVS Medizinverlage Stuttgart GmbH & Co-KG, Niemcy

Wydanie polskie powstało na bazie wydania w języku angielskim pt. Chinese Nutrition Therapy, 2/e opublikowanego przez Georg Thieme Verlag KG, Stuttgart, Niemcy, © 2009

All rights reserved.

ISBN wydania angielskiego: 978-3-13-130962-4

© Copyright for the Polish edition by Galaktyka Sp. z o.o., Łódź 2014

90-562 Łódź, ul. Łąkowa 3/5

tel. +42 639 50 18, 639 50 19, tel.fax 639 50 17

e-mail: info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl

www.galaktyka.com.pl

Wydanie książkowe: 978-83-7579-310-9

E-book (mobi): 978-83-7579-339-0

E-book (e-pub): 978-83-7579-340-6

Przekład: Marta Nizioł-Wojniusz

Redakcja naukowa wydania polskiego: Marta Markowska, dr Mariusz Giżycki

Redaktor prowadzący: Marek Janiak

Redakcja językowa: Aneta Wieczorek

Korekta: Monika Ulatowska

Projekt okładki: Artur Nowakowski

Konwersja do formatu EPUB/MOBI: InkPad.pl

Medycyna jest dziedziną, która nieustannie się rozwija. Badania naukowe i doświadczenie kliniczne przyczyniają się do ciągłego poszerzania wiedzy, szczególnie w zakresie prawidłowego leczenia. Autorzy i wydawcy książki dołożyli wszelkich starań, by zagwarantować czytelnikowi, iż zalecane w niej leki czy ich dawki są zgodne ze stanem wiedzy obowiązującym w czasie przygotowywania książki do druku.

Niemniej jednak autorzy i wydawcy nie biorą na siebie odpowiedzialności za sposób stosowania i dawkowanie opisanych środków przez czytelnika. Każda osoba decydująca się na użycie leku powinna zapoznać się z ulotką informacyjną załączoną przez producenta. Ponadto należy skonsultować wybór i dawkowanie leku z terapeutą, zwłaszcza gdy istnieją przeciwwskazania do stosowania leku oraz jeśli informacje na ulotce różnią się od zamieszczonych w niniejszej książce. Tego rodzaju weryfikacja jest szczególnie ważna w odniesieniu do środków, które są rzadko stosowane lub są nowością na rynku. Całkowitą odpowiedzialność za stosowanie i dawkowanie leków ponosi zatem użytkownik. Autorzy i wydawcy zwracają się z prośbą do czytelników o informowanie o dostrzeżonych w tekście rozbieżnościach lub nieścisłościach. Jeśli w niniejszym wydaniu po opublikowaniu zostaną znalezione błędy, na stronie internetowej www.galaktyka.com.pl zostanie zamieszczona errata.

Niektóre nazwy, leki patentowe i receptury wymieniane w książce są zarejestrowanymi znakami towarowymi lub nazwami własnymi, nawet jeśli nie zawsze zostało to odnotowane w tekście. Dlatego też pojawienie się danej nazwy bez wskazania, iż jest to nazwa własna, nie wynika z intencji wydawcy, by przedstawić ją jako własność publiczną.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszystkie części niniejszej książki są objęte ochroną wynikającą z praw autorskich. Jakiekolwiek wykorzystanie książki lub jej części bez zgody wydawcy w celach innych niż dopuszczone przez prawo autorskie jest nielegalne i będzie karane. Odnosi się to w szczególności do wykonywania fotokopii, przepisywania, kopiowania na powielaczu, wykonywania mikrofilmów, obróbki elektronicznej i przechowywania kopii.

Spis treści

O KSIĄŻCE

PODZIĘKOWANIA

STRUKTURA I KORZYSTANIE Z KSIĄŻKI

1. TEORIA

A PODSTAWOWE ZASADY TRADYCYJNEJ MEDYCYNY CHIŃSKIEJ ORAZ DIETETYKI CHIŃSKIEJ

Yin i yang

Terapeutyczne zasady TMCh

Pięć przemian (wu xing)

Pięć podstawowych substancji

Siła życiowa – qi

Wrodzona esencja – jing

Krew – xue

Duch – shen

Płyny ciała – jin ye

Przyczyny chorób

Zewnętrzne czynniki bioklimatyczne lub szkodliwe wpływy

Wiatr

Zimno

Wilgoć

Gorąco

Suchość (zao)

Czynniki wewnętrzne, „pięć umysłów (emocji)” (wu shi)

Teoria tradycyjnej dietetyki chińskiej

Koncepcja energii qi według TMCh

Esencja wrodzonej konstytucji (jing)

Gu qi (qi z pożywienia)

Qi z powietrza (zong qi)

Funkcja potrójnego ogrzewacza (san jiao)

B METODOLOGIA TERAPII ŻYWIENIOWEJ

Energetyka pożywienia

Energetyczna natura termiczna

Gorące

Ciepłe

Neutralne

Chłodne

Zimne

„Produkty yang”

„Produkty yin”

Pięć smaków (wu wei)

Smak słodki

Smak ostry

Smak słony

Smak kwaśny

Smak gorzki

Związek smaków z systemem narządów

Przykład: marchew

Ruch qi wywołany pożywieniem: kierunki związane z produktami

Wpływanie na naturę termiczną pożywienia

Ochładzające metody gotowania

Ogrzewające metody gotowania

Metody gotowania w szczegółach

Pieczenie

Blanszowanie

Smażenie i prażenie (obsmażanie)

Gotowanie na parze

Grillowanie/pieczenie na rożnie

Gotowanie/duszenie

Gotowanie z alkoholem

Gotowanie w dużej ilości wody

Gotowanie ze składnikami ochładzającymi (np. owocami, kiełkami)

Powolne, delikatne podsmażanie (duszenie)

Solenie (peklowanie w zalewie solnej)

Wędzenie

Przyprawianie

Przygotowywanie posiłku zgodnie z pięcioma przemianami (drzewo, ogień, ziemia, metal, woda)

2. DIETETYKA CHIŃSKA W PRAKTYCE

Podstawowe zalecenia dietetyki chińskiej

Droga do zdrowych nawyków żywieniowych

Wewnętrzna postawa i otoczenie

Zalecenia ogólne

Metody gotowania

Ilość jedzenia

Jakość jedzenia

Smak

Energetyczna jakość termiczna

Szczególne znaczenie przemiany ziemi

„Wzmacnianie wewnętrznego środka”

Odżywianie i rytmy codzienne

Odżywianie i rytmy pór roku

Wiosna

Lato (gorąca pora roku)

Jesień

Zima (zimna pora roku)

Odżywianie i czynniki patogenne

Zimno

Gorąco

Wilgoć

Suchość

Zewnętrzny wiatr

Zimny wiatr

Gorący wiatr

Wewnętrzny wiatr

Odżywianie i cykl życia ludzkiego

Dzieci i młodzież

Wiek średni

Osoby w podeszłym wieku

3. ZASTOSOWANIE DIETETYKI CHIŃSKIEJ W TERAPII

A OGÓLNE ZASTOSOWANIE DIETETYKI CHIŃSKIEJ

Praktyczne wskazówki dotyczące udzielania porad dietetycznych

Rola dietetyki w tradycyjnej medycynie chińskiej (TMCh)

Ogólne wskazania dietetyki chińskiej

Nie przejmuj się dogmatami

Ogólne zalecenia dotyczące odżywiania (informacje dla pacjenta)

Obszary zastosowania

■ Ogólny niedobór qi

■ Ogólny niedobór yang

■ Ogólny niedobór yin

■ Nadmiar yin i wilgoć

■ Nadmiar yang

■ Niedobór krwi (xue xu)

■ Wzmacnianie qi obronnego (wei qi)

■ Wzmacnianie qi płuc

■ Stany wilgoci i śluzu

B ZASTOSOWANIE DIETETYKI CHIŃSKIEJ DLA OKREŚLONYCH PRZYPADKÓW

System narządów • śledziona/trzustka– żołądek • przemiana ziemi

Narząd zang: śledziona/trzustka (pi) ŚT

Narząd fu: żołądek (wei) Ż

Zadania i funkcje śledziony/trzustki i żołądka

Specjalna dieta dla systemu śledziony/trzustki–żołądka

Syndromy związane ze śledzioną a dietetyka chińska

■ Niedobór qi śledziony (pi qi xu)

■ Niedobór yang śledziony (pi yang xu)

System śledziony/trzustki–żołądka

Ogólne przyczyny dysfunkcji żołądka

Syndromy związane z żołądkiem a dietetyka chińska

■ Niedobór qi żołądka (wei qi xu)

■ Niedobór yin żołądka (wei yin xu)

■ Niedobór qi żołądka z zimnem (wei qi xu han)

■ Stagnacja pożywienia w żołądku (shi zhi wei wan)

■ Ogień żołądka (wei re)

System narządów • płuca–jelito grube • przemiana metalu

Narząd zang: płuca (fei) Pł

Narząd fu: jelito grube (da chang)

System narządów płuca–jelito grube

Odżywianie i system narządów

Syndromy związane z płucami a dietetyka chińska

■ Niedobór qi płuc (fei qi xu)

■ Śluz i wilgoć zalegające w płucach (tan shi zu fei)

■ Niedobór yin płuc (fei yin xu)

System narządów • nerki–pęcherz moczowy • przemiana wody

Narząd zang: nerki (shen), N

Narząd fu: pęcherz moczowy (pang guang), PM

System narządów nerki–pęcherz moczowy

Syndromy związane z nerkami a dietetyka chińska

■ Niedobór qi nerek (shen qi xu)

■ Niedobór yang nerek (shen yang xu)

■ Niedobór yin nerek (shen yin xu)

Niedobór yin nerek (shen yin xu), niedobór yin serca (xin yin xu), brak połączenia między sercem a nerkami (xin shen bu jiao)

System narządów • wątroba–pęcherzyk żółciowy • przemiana drzewa

Narząd zang: wątroba (gan), W

Narząd fu: pęcherzyk żółciowy (dan), PŻ

System narządów: wątroba–pęcherzyk żółciowy

Odżywianie i system narządów

Syndromy wątroby a dietetyka chińska

■ Zaciskający zastój qi wątroby (gan qi yu jie)

■ Wznoszące się yang wątroby (gan yang shang kang)

■ Ogień wątroby płonący w górę (gan huo shang yan)

■ Niedobór yin wątroby (gan yin xu)

■ Niedobór krwi wątroby (gan xue xu)

System narządów • serce–jelito cienkie • przemiana ognia

Narząd zang: serce (xin), S

Narząd fu: jelito cienkie (xiao chang)

System narządów: serce–jelito cienkie

Odżywianie i system narządów

Syndromy związane z sercem a dietetyka chińska

■ Niedobór yang serca (xin yang xu)

■ Niedobór krwi serca (xin xue xu)

■ Niedobór yin serca (xin yin xu)

■ Wznoszący się ogień serca (xin huo shang yan)

4. KLASYFIKACJA PRODUKTÓW SPOŻYWCZYCH

Warzywa

Bakłażan (oberżyna)

Cebula

Cebula zielona (dymka)

Kapusta

Kapusta pekińska (kapusta napa)

Korzeń lotosu

Ogórek

Pędy bambusa

Pomidor

Por

Sałata

Słodki ziemniak

Szpinak

Zboża i soja

Gryka

Jęczmień

Kukurydza

Orkisz

Owies

Proso

Pszenica

Ryż (biały i brązowy)

Soja czarna

Soja żółta

Żyto

Przyprawy, zioła, substancje słodzące, dodatki

Chili

Cynamon

Czosnek

Grzyby

Imbir świeży lub suszony

Kolendra

Ocet winny

Pieprz (przyprawa)

Sos sojowy

Sól

Substancje słodzące: biały cukier

Substancje słodzące: brązowy lub surowy cukier trzcinowy

Substancje słodzące: miód

Substancje słodzące: słód, maltoza, syrop słodowy

Wodorosty (ogólnie)

Owoce

Ananas

Arbuz

Banan

Brzoskwinia

Cytryna

Czereśnie

Grejpfrut, pomelo

Gruszka

Jabłko

Kiwi

Morela

Pomarańcza

Śliwka

Winogrona

Mięso i drób

Jagnięcina, baranina, mięso owcze

Kaczka

Królik/zając

Kurczak

Sarnina

Wątróbka kurza

Wątróbka wołowa

Wieprzowina

Wołowina

Ryby/owoce morza

Anchois

Kałamarnica/ośmiornica

Karp

Krab

Krewetki/rak/homar

Makrela

Małże

Ostrygi

Pstrąg

Sardynki

Śledź

Tuńczyk

Węgorz

Produkty mleczne, jajka, oleje i tłuszcze

Jajka kurze

Jogurt

Masło i śmietana

Mleko kozie i owcze

Mleko krowie

Olej sezamowy

Olej sojowy

Olej z orzechów ziemnych

Ser z mleka koziego i owczego

Ser z mleka krowiego

Orzechy i nasiona

Kasztany

Migdały

Nasiona słonecznika

Orzechy laskowe

Orzechy piniowe

Orzechy ziemne

Sezam czarny

Napoje alkoholowe, kawa i herbata

Herbata

Kawa

Napoje alkoholowe

5. PRZYPADKI KLINICZNE

Dolegliwości układu oddechowego

Główny objaw: przeziębienia

Główny objaw: kaszel

Główny objaw: ból gardła

Główny objaw: zapalenie zatok czołowych i szczękowych

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe

Główny objaw: biegunka

Główny objaw: zaparcia

Główny objaw: dolegliwości nadbrzusza

Główny objaw: mdłości i wymioty

Główny objaw: wzdęcia (rozpieranie w jamie brzusznej)

Główny objaw: czkawka (wzdychanie, szlochanie)

Otyłość

Główny objaw: nadwaga

Zaburzenia układu krążenia

Ogólna słabość, brak energii, niskie ciśnienie krwi

Główny objaw: nadciśnienie (wysokie ciśnienie krwi)

Dolegliwości oczu

Dolegliwości skórne

Neurodermatoza

Dolegliwości układu moczowo-płciowego

Główny objaw: zapalenie pęcherza moczowego (infekcje układu moczowego / stan zapalny)

Dolegliwości ginekologiczne

Poranne nudności w czasie ciąży

6. DIETETYKA CHIŃSKA W SKRÓCIE

Produkty zaklasyfikowane według przemiany/systemu narządów

Przemiana: ziemia

System narządów: śledziona/trzustka, żołądek

Przemiana: metal

System narządów: płuca–jelito grube

Przemiana: woda

System narządów: nerki–pęcherz moczowy

Przemiana: drzewo

System narządów: wątroba–pęcherzyk żółciowy

Przemiana: ogień

System narządów: serce–jelito cienkie

Produkty od A do Z

7. SŁOWNICZEK

8. DODATKI

DALSZA LEKTURA

1. Teoria

A. Podstawowe zasady tradycyjnej medycyny chińskiej oraz dietetyki chińskiej

B. Metodologia terapii żywieniowej

A Podstawowe zasady tradycyjnej medycyny chińskiej oraz dietetyki chińskiej

Yin i yang

Podstawowe zasady tradycyjnej medycyny chińskiej (TMCh) zakorzenione są w filozofii taoistycznej związanej z yin i yang. Te dwa przeciwstawne bieguny warunkują i wyjaśniają zachodzące procesy naturalnych zmian oraz transformacji we wszechświecie.

Zgodnie ze starożytną wiedzą, yang oznacza słoneczną stronę wzgórza, a yin zacienioną. Wedle teorii yin i yang wszystkie rzeczy oraz zjawiska związane z kosmosem zawierają te dwa uzupełniające się aspekty. Tradycyjny symbol taoistyczny obrazujący dopełnienie i harmonię to monada splecionych yin i yang.

Monada

Klasyczne dzieło TMCh, Huang Di Nei Jing, Kanon medycyny Żółtego Cesarza[1], datowane jest na lata 500–300 p.n.e. Osiemnaście tomów klasyki podzielonych jest na dwie części, Ling Shu i Su Wen. Su Wen wyjaśnia teoretyczne podstawy TMCh w formie dialogu między legendarnym Żółtym Cesarzem Huang Di a jego osobistym lekarzem Shi Po.

Ling Shu, część druga Nei Jing odnosząca się do praktyki, omawia poszczególne terapie i ich zastosowanie w TMCh: akupunkturę, moksowanie, terapię pożywieniem oraz użycie ziół leczniczych.

TMCh zakorzeniona jest w taoistycznym sposobie postrzegania świata, który przez wieki lekarze i filozofowie traktowali jako przewodnik po zjawiskach naturalnych i ich interpretacji.

Tao oznacza harmonię–przeznaczenie–drogę, „wszystko w jednym”, zalążek świata. Nauki taoizmu opierają się na dziele Tao te King (Tao te Ching), Księdze Drogi i Cnoty, napisanej przez słynnego chińskiego mędrca Lao Tse (600 r. p.n.e.).

Kierując się filozofią taoistyczną, „naukowcy związani z naturą” wykorzystali wyniki obserwacji natury u ludzi. Traktowali istoty ludzkie jako byty naturalne, będące częścią przyrody, podlegające jej procesom, również od takich procesów zależne.

Główną zasadę Tao reprezentują dwa bieguny: yin i yang, które zgodnie z taoistycznymi wierzeniami odzwierciedlają zjawiska zachodzące we wszechświecie.

Chiński symbol dla qi składa się z dwóch elementów. Jeden z nich oznacza „powietrze”, „oddech”, „parę”, a drugi – „ryż”, „ziarna”. Znak ten ilustruje, w jaki sposób coś może być zarówno niematerialne, jak i materialne, zgodnie z taoistyczną zasadą yin i yang.

Pole energetyczne wypełniające przestrzeń między biegunami yin a yang przyczynia się do wzrostu uniwersalnej, pierwotnej siły qi. Zgodnie ze starożytnym systemem wierzeń chińskich witalna lub życiowa siła qi (sheng qi) jest pierwotnym źródłem wszelkich życiowych procesów we wszechświecie.

Pojęcie qi i jego znaczenie można przetłumaczyć na języki zachodnie jedynie częściowo. Hindusi i jogini używają terminu prana, aby odzwierciedlić podobną ideę przenikającej wszystko energii życiowej. Starożytne słowo greckie pneuma odnosi się do podobnej koncepcji. Kierowanie życiowym qi, rozumianym jako jednostka energetyczna, stanowi podstawę różnego rodzaju terapii w TMCh, takich jak: akupunktura, moksowanie, dietetyka, ziołolecznictwo oraz qi gong.

Zaburzenia qi mogą przyjąć postać niedoboru lub nadmiaru. Termin „niedobór” odpowiada chińskiemu xu (‘opróżniony, pusty, brakujący, słaby’). Jego przeciwieństwem jest „nadmiar” (przepełnienie), pochodzący od chińskiego shi. Niedobór i nadmiar mogą występować w różnym stopniu nasilenia, od lekkiego do całkowitego (więcej szczegółów: zobacz Słowniczek).

Akupunkturzyści używają igieł, żeby wpływać na siłę i szybkość przepływu qi w kanałach oraz rozpraszać stagnację. Niedobór qi może być zrównoważony za pomocą pożywienia bogatego w qi albo poprzez wzmocnienie osłabionego ciała ziołami chińskimi.

W naturze

Yin

Yang

Księżyc

Słońce

Cień/noc

Światło/dzień

Ciemne

Jasne

Pasywne

Aktywne

Woda

Ogień

Dół

Góra

Struktura

Funkcja

Prawo/strona prawa

Lewo/strona lewa

Zimno

Gorąco

Pożywienie pochodzenia roślinnego

Pożywienie pochodzenia zwierzęcego

Niebo

Ziemia

Jesień, zima

Wiosna, lato

Relatywny zastój

Ewidentny ruch

Ciężki

Lekki

U ludzi

Yin

Yang

Kobieta

Mężczyzna

Strona prawa

Strona lewa

Przyjmujący

Kreatywny

Brzuch, przód

Plecy, tył

Od pasa w dół

Od pasa w górę

Wnętrze ciała

Powierzchnia ciała

Narządy przechowujące

zang (serce)

Narządy puste

fu (żołądek)

Struktura narządów

Funkcja narządów

Krew, płyny ciała

Qi, energia życiowa

Kości/narządy/ścięgna

Skóra/mięśnie/owłosienie ciała

Narządy wewnętrzne

Jelita

Gu qi (qi pożywienia)

Qi obronne (wei qi)

Meridian poczęcia (kontrolujący) (ren mai)

Meridian zarządzający (du mai)

W diagnostyce

Yin

Yang

Cichy głos

Donośny głos

Mówi mało

Mówi dużo

Blada twarz

Czerwona twarz

Dreszcze, uczucie zimna

Ciepło, uczucie gorąca

Lubi ciepło

Lubi zimno

Powolne, wstrzemięźliwe ruchy

Szybkie, mocne ruchy

Przewlekła choroba

Nagła choroba

Mocz: jasny, często oddawany

Mocz: ciemny, zagęszczony

Język: blady, z białym nalotem

Język: czerwony, z żółtym nalotem

Puls: wolny, słaby

Puls: przyspieszony, przepełniony

W dietetyce chińskiej

Yin

Yang

Owoce tropikalne

Mięso

Produkty mleczne

Ostre przyprawy

Wodorosty

Krewetki

Sok pomarańczowy

Kawa

Herbata miętowa

Herbata z kopru włoskiego

Pszenica

Owies

Sos sojowy

Tabasco

Piwo pszeniczne

Sznaps anyżowy

Potrawy duszone na parze

Produkty grillowane

W diagnostyce i terapii

Yin

Yang

Pustka (niedobór), to, co wewnątrz, objawy zimna

Przepełnienie (nadmiar), to, co na zewnątrz, objawy gorąca

Niewłaściwa (zbyt wolna) cyrkulacja

Przyspieszenie krwi

Niedoczynność (niedostateczna czynność)

Nadczynność (nadmierna czynność)

Mięśnie zwiotczałe

Mięśnie napięte

Zaburzenia depresyjne

Stany pobudzenia

Niskie ciśnienie krwi (niedociśnienie)

Wysokie ciśnienie krwi (nadciśnienie)

Ból tępy

Ból ostry

Chłodno

Ciepło

Beta-blokery

Kofeina

Zimne okłady

Fango (gorące okłady)

Puls: wolny, głęboki, szorstki, pusty, cienki

Puls: przyspieszony, wznoszący się, ślizgający, pełny, powiększony, falujący

Symbol qi

Terapeutyczne zasady TMCh

Pięć podstawowych aspektów dotyczących interakcji między yin a yang umożliwia terapeutom wgląd w główne procesy związane z rozwojem i leczeniem dolegliwości. Zrozumienie owych podstawowych zasad TMCh jest niezbędne dla precyzyjnej diagnozy oraz skutecznej terapii.

Pięć podstawowych interakcji między yin a yang

Yin i yang są przeciwieństwami.

Yin i yang są oddzielne, ale nierozłączne (yin yang ke fen er bu ke li).

Yin i yang są w sobie wzajemnie zakorzenione (yin yang hu gen).

Yin i yang wzajemnie się równoważą (yin yang zhi yue).

Yin i yang wzajemnie się transformują.

Wszystkie zasady terapeutyczne w TMCh mają na celu albo zachowanie, albo odnowienie równowagi między yin a yang. Całkowita równowaga między yin a yang oznacza idealne zdrowie, zaś nierównowaga lub brak harmonii – chorobę.

Yin i yang są przeciwieństwami

Yin i yang opisują zasadnicze właściwości, dotyczące wszelkich obiektów i zjawisk występujących we wszechświecie.

Owe dwa przeciwieństwa nie występują jednak jako coś absolutnego lub statycznego. Są to na przykład jasne–ciemne, wolne–szybkie, niebo–ziemia.

Yin i yang są oddzielne, ale nierozłączne (yin yang ke fen er bu ke li)

Yin i yang są w sobie wzajemnie zakorzenione (yin yang hu gen)

Świadomość współzależności yin i yang jest konieczna, żeby zrozumieć zarówno yin, jak i yang. Oba nie mogą bez siebie istnieć.

W Nei Jing zapisano:

„Yin jest korzeniem yang, a yang korzeniem yin; yin nie może istnieć bez yang, nie może być żadnego yang bez yin”.

Yin i yang są zawsze wzajemnie połączone, zależne od siebie i prowadzą stałą wymianę pomiędzy sobą. Żaden z biegunów nigdy nie pozostaje statyczny. Harmonijne połączenie wymaga zrównoważenia obydwu tych biegunów. Dynamicznie oddziałują one na siebie wzajemnie, na zmianę, podobnie do przemian zachodzących między nocą a dniem. Przykładowo: aktywność–odpoczynek, powyżej–poniżej, energia–materia, mężczyzna–kobieta.

Yin i yang wzajemnie się równoważą (yin yang zhi yue)

Zgodnie ze swoją naturą yin i yang dążą do zachowania trwałej, dynamicznej równowagi. Zaburzenie równowagi w jednym z biegunów niezmiennie wpływać będzie na drugi, co z kolei skutkować będzie zmianą w ich wzajemnym związku.

Przy nadmiarze yang yin ulegnie zmniejszeniu i zużyciu. Na przykład, wysoka gorączka (nadmiar yang) skutkuje osłabieniem ciała fizycznego (zmniejszenie yin) z powodu towarzyszących obfitych potów. Istnieją cztery podstawowe rodzaje zaburzonej równowagi, które w odniesieniu do TMCh wyjaśniają podstawowe fizjologiczne i patofizjologiczne procesy.

Nadmiar yin z relatywną pustką yang

→ stan nadmiaru

Nadmiar yang z relatywną pustką yin

→ stan nadmiaru

Niedobór yin z relatywnym nadmiarem yang

→ stan niedoboru

Niedobór yang z relatywnym nadmiarem yin

→ stan niedoboru

Yin i yang wzajemnie się transformują

Jako że yin i yang wzajemnie się stwarzają, zawsze będą się wspierać, naprawiać i przekształcać jedno w drugie. Na przykład, po wdechu następuje wydech, a po aktywności odpoczynek.

Nawet w swojej najbardziej stabilnej formie, yin i yang podlegają nieustannej przemianie. Rozpoczyna się od zmian ilościowych i przekształca je w jakościowe.

W Nei Jing napisano:

„Po intensywnym ruchu musi nastąpić odpoczynek; wielkie yang przekształca się w yin”.

Przykładem może być zachowanie dzieci na przyjęciu: im późniejsza pora, tym bardziej stają się podekscytowane i hałaśliwe – ich yang jest w sposób sztuczny utrzymywane na wysokim poziomie, co tłumi ich naturalną potrzebę yin (pragnienie snu) – dzieje się tak do momentu nagłego przełomu, kiedy to yang przechodzi w yin (dziecko zasypia nagle kompletnie wyczerpane). Inne przykłady to: życie–śmierć, wysoka gorączka–nagły spadek temperatury (szok, centralizacja krwi, zimne kończyny).

Cztery podstawowe strategie terapii TMCh odzwierciedlają fundamentalne interakcje między yin a yang:

Uzupełnianie yang

Uzupełnianie yin

Usuwanie nadmiaru yang

Usuwanie nadmiaru yin

Pięć przemian (wu xing)

Teoria pięciu przemian powstała w IV wieku p.n.e. Za jej pomocą Tsu Yen (350–270 p.n.e.) wraz z uczniami próbował zdemistyfikować naturę i stworzyć intelektualny, racjonalny, samowystarczalny system teoretyczny. Zachodnią analogią do tego modelu są teorie kształtujące grecki antyk, związane z Arystotelesem.

Taoistyczny model pięciu przemian (lub elementów) jest rozszerzeniem koncepcji yin i yang, która rozwinęła się wcześniej. Wiąże on wszelkie zjawiska duchowe, emocjonalne, materialne i energetyczne istniejące we wszechświecie z pięcioma podstawowymi przemianami (ziemi, metalu, wody, drzewa i ognia).

Owych pięć przemian (lub elementów) reprezentuje naturalne zjawiska, które szkoła Konfucjusza odnosiła do istot ludzkich:

Pięć przemian

Ziemia

płodność, dojrzewanie, żniwa, rdzeń wewnętrzny (środek), stabilność (bycie osadzonym), smak słodki

Metal

refleksja, zmiana, śmierć, smak ostry

Woda

przepływ, klarowność, zimno, narodziny, smak słony

Drzewo

wzrost, przywiązanie, dzieciństwo, ekspansja, smak kwaśny

Ogień

gorąco, płonięcie, wznoszenie, smak gorzki

Przemiany te nie istnieją w oderwaniu od siebie, ale wpływają na siebie poprzez ciągłą, dynamiczną interakcję.

Za sprawą stwarzającego (czy też odżywczego) cyklu (xiang sheng, „zasada matki–dziecka”) przemiany mogą nawzajem się odżywiać, na przykład woda „karmi” drzewo i powoduje, że ono rośnie. Drzewo odżywia ogień i przemienia się w popiół (ziemia).

Cykl ograniczający (lub kontrolny; xiang ke) utrzymuje przemiany pod kontrolą, jeśli jedna z nich stawałaby się zbyt silna. Na przykład ogień kontroluje metal, co znaczy, że go topi. Kiedy cykl ograniczający ulega załamaniu, powstająca w rezultacie dysharmonia może być określana jako „bunt” lub „przytłoczenie”.

Cykle – odżywczy oraz kontrolny – odzwierciedlają harmonijny przebieg zdarzeń, podczas gdy cykl przytłaczający (xiang cheng) i cykl zbuntowany (xiang wu) reprezentują sytuacje, w których harmonia została zaburzona. Cykl przytłaczający jest patologicznym nasileniem cyklu kontrolnego, gdzie jedna z przemian jest osłabiona, co powoduje, że przemiana, która w normalnych okolicznościach ją kontroluje, dodatkowo ją atakuje i osłabia. Cykl zbuntowany to odwrotność zależności cyklu kontrolnego, gdzie jedna z pięciu przemian, będąc nieproporcjonalnie silna, buntuje się przeciwko przemianie, która normalnie powinna ją kontrolować (Wiseman).

Dla praktykującego TMCh teoria pięciu przemian w połączeniu z ich cyklami kontrolnymi stanowi interesujące narzędzie, które pozwala wyjaśnić tendencje i zależności dotyczące procesów klinicznych oraz znaleźć właściwą terapię.

Pięć przemian

1 = cykl odżywczy (sheng)

2 = cykl kontrolny (ke)

3 = cykl zbuntowany (wu)

Koncepcja pięciu przemian odgrywa ważną rolę w klasyfikacji pożywienia i chińskich ziół leczniczych.

Pięć podstawowych substancji

W TMCh pojęcie „substancja” jest relatywne i nie zawiera żadnego wyznacznika odnoszącego się do jego znaczenia ani energii. Koncepcja pięciu podstawowych substancji opiera się na zasadzie, według której yin i yang opierają się na qi, co może objawiać się na różne sposoby, od zupełnego braku substancji, występującego pod postacią ducha/świadomości (shen), do form materialnych, jak na przykład płyny ciała (krew i inne płyny ciała).

Pięć podstawowych substancji

- Siła życiowa – qi

- Wrodzona esencja – jing

- Krew – xue

- Duch – shen

- Płyny ciała – jin ye

Dla praktykującego TMCh wiedza o pięciu podstawowych substancjach i ich powstawaniu jest bardzo ważna. Są to kluczowe parametry odnoszące się do leczenia według TMCh.

Terapie związane z dietetyką oraz ziołolecznictwem mają szczególną wartość, jeśli chodzi o wpływ na powstawanie, regulację i zużywanie tych podstawowych substancji. Usiłowanie kompensowania niedoboru tych substancji jedynie za pomocą akupunktury byłoby czasochłonnym procesem oraz pozbawionym skuteczności pomysłem terapeutycznym.

Aby terapia była efektywna, na przykład w przypadku niedoboru krwi (symptom: bezsenność), akupunkturę powinny uzupełniać wskazania dietetyczne oraz, jeśli istnieje taka potrzeba, terapia ziołowa, co sprzyjać będzie szybkiemu powrotowi pacjenta do zdrowia (na przykład pożywienie budujące krew, takie jak kurczak lub wołowina).

Ciągłe wzmacnianie i regeneracja qi, krwi oraz płynów ciała stanowi jedno z najważniejszych zadań stojących przed dietetyką chińską.

Siła życiowa – qi

Jak stwierdzono wcześniej, termin qi zazwyczaj tłumaczony jest jako „energia” lub „siła życiowa”, ale jego znaczenie w języku chińskim jest o wiele szersze i zawiera aspekty, które są trudne do przetłumaczenia na języki zachodnie.

W TMCh siła witalna qi, źródło wszelkich procesów zachodzących we wszechświecie, wywodzi się z pola energetycznego istniejącego między biegunami yin oraz yang.

Cztery podstawowe formy qi

- Qi źródłowe (yuan qi)

- Gu qi (synonim: qi z pożywienia, qi ziarna)

- Qi dziedziczne (zong qi)

- Qi prawdziwe (zhen qi)

Funkcja

Qi pełni wiele różnorodnych funkcji. Jest źródłem wszelkiego ruchu we wszechświecie. W sensie medycznym stanowi podstawę dla wszystkich funkcji i procesów zachodzących w ciele ludzkim oraz siłę napędową dla wszelakich procesów życiowych. Ogrzewa i chroni ciało (wei qi = qi obronne) oraz odpowiada za wzrost i rozwój, a także aktywności umysłowe i fizyczne. Qi (zhen qi) przepływa przez kanały znajdujące się w ciele. Każdy narząd posiada własne qi, które kontroluje jego funkcję.

Dysfunkcja

Niedobór qi (qi xu)

Objawy

Ogólna słabość fizyczna, blada cera, przewlekłe zmęczenie, utrata apetytu, lekkie poty, zmniejszona odporność, skrócony oddech, cichy głos.

Język: spuchnięty, blady

Puls: słaby

Terapia pożywieniem

Wzmocnić qi za pomocą owsa, orzechów, nasion, ogrzewających rodzajów mięsa i ryb (wołowina, jagnięcina, łosoś, pstrąg).

Stagnacja qi (qi zhi)

Zablokowanie qi, które ma miejsce w narządach wewnętrznych i jelitach (zang fu), kanałach lub całym ciele.

Objawy

Uczucie gniecenia, napięcie lub ucisk; silny, tępy, zaciskający ból; ból w miejscu, gdzie qi wywołuje dolegliwość (na przykład zablokowanie qi w kanałach); często ból narasta pod wpływem ucisku, czasami ma różnorodne natężenie i umiejscowienie. Na przykład: stagnacja qi wątroby wywołująca bóle głowy z napięciem, ból w okolicach żeber.

Język: widoczne pod językiem;p żyły o niebieskawym odcieniu

Puls: napięty

Terapia pożywieniem

Rozproszyć stagnację za pomocą smaku ostrego: pieprz, chili, wysokoprocentowy alkohol, chiński por (szczypiorek czosnku), zielona cebulka (dymka), koper włoski, czosnek, ocet winny, kolendra.

Nieprawidłowy przepływ qi (qi ni)

Nieprawidłowy przepływ qi (inaczej: zbuntowane lub odwrócone qi) oznacza patologiczną zmianę kierunku wobec prawidłowego przepływu qi.

Objawy

Mdłości i/lub wymioty, czkawka, kaszel, astma.

Terapia pożywieniem

Przekierować w dół qi za pomocą migdałów, soli, selera, zielonej herbaty.

Wrodzona esencja – jing

Chiński znak dla esencji oznacza „nasiono”. W klasycznym tekście Su Wen napisano:

„Jing jest źródłem, z którego powstaje ciało”.

W odniesieniu do TMCh ta niezwykle wartościowa substancja stanowi bazę dla całościowego rozwoju fizycznego i umysłowego. Jing przechowywane jest w nerkach; nie ma swojego odpowiednika w medycynie zachodniej.

Dwa źródła jing:

- Jing wrodzone (konstytucja) (przedurodzeniowe, dziedziczne jing) (xian tian zhi jing): tworzone jest podczas poczęcia z jing rodziców (energia odziedziczona, energia wrodzona). Jing wrodzone jest nieodwołalnie nadane i nie może być wymienione ani zregenerowane. Tego rodzaju jing pozostaje w związku z wrodzoną konstytucją z perspektywy zachodniej.

- Jing konstytucji nabytej (hou tian zhi jing): tego rodzaju jing tworzone jest po narodzinach przez żołądek i śledzionę z ekstrahowanych i czystych elementów, przyswajanych przez żołądek, pochodzących z pożywienia i napojów. Jing nabyte uzupełnia jing wrodzone.

Funkcja

Praktykujący TMCh postrzegają ilość jing jako czynnik determinujący jakość życia oraz jego długość. Jako że jing, jak wspomniano wcześniej, nie może być regenerowane, tworzy rodzaj „wewnętrznego zegara energii”, który warunkuje indywidualną długość życia. Kiedy ów „zegar energii” się wyczerpie, dana osoba umiera. Co zrozumiałe, TMCh kładzie wielki nacisk na ochronę i ostrożne obchodzenie się z jing.

Chińska terapia pożywieniem odnosi się do tej ważnej kwestii, podobnie jak wiele innych zjawisk pozostających w duchu filozofii azjatyckiej; ma to miejsce, na przykład, w qi gong i tantrze.

Jakość jing stanowi bazę dla prenatalnego rozwoju ciała. Po narodzinach jing wpływa na fizyczny i umysłowy wzrost oraz odpowiada za zdolność reprodukcyjną organizmu.

Dysfunkcja

Słaba konstytucja, przedwczesne starzenie się, deformacje, zaburzenia seksualne, takie jak bezpłodność lub niepłodność.

Terapia pożywieniem

Chronić jing za pomocą regularnych posiłków, składających się ze zdrowych i wysoko odżywczych produktów, oraz zrównoważonego stylu życia. Uzupełnianie jing za pomocą pożywienia nie jest możliwe.

Krew – xue

Tradycyjnie krew postrzegana jest jako gęsta i materialna forma qi. Powstaje z esencji pozyskiwanej z płynów ekstrahowanych z pożywienia w żołądku i śledzionie. Nerki również biorą udział w tworzeniu się krwi. Nowe gu qi pozyskane z pożywienia jest przekształcane poprzez płuca, a następnie łączone z qi dziedziczonym (zong qi). Potem rozprzestrzenia się w całym ciele poprzez organ (narząd zang) serca.

Krew i qi pozostają w ścisłym związku.

W Su Wen napisano:

„Qi przemieszcza się poprzez krew” i dalej: „Krew jest matką qi”.

W innym fragmencie możemy przeczytać:

„Kiedy między qi a krwią dojdzie do dysharmonii, może powstać sto chorób”.

Funkcja

Najważniejszym celem krwi jest odżywianie i nawilżanie ciała, zwłaszcza oczu, skóry, włosów, mięśni i ścięgien.

Medycyna chińska zauważa związek między materialnym aspektem krwi i niematerialną świadomością: „Krew tworzy łoże [miejsce spoczynku] dla shen (ducha)”.

Krew ze swoim aspektem yin jako bazą materialną jest odpowiedzialna za zakotwiczenie się yang (ducha lub shen). Krew składa się głównie z yin, ale również pewnej ilości yang. Duch w 98% ma jakość yang, lecz wedle myślenia chińskiego potrzebuje „nieco yin w nocy, żeby być w stanie odpocząć” – zapewnia to krew (xue). Jeśli nie ma wystarczającej ilości krwi, duch nie może spocząć, co skutkuje zaburzeniami snu.

Z tego powodu niedobór krwi często przejawia się nie tylko poprzez osłabienie fizyczne, ale również objawy związane z umysłem, takie jak rozdrażnienie, zapominanie oraz bezsenność.

Dysfunkcja

Niedobór krwi (xue xu)

Objawy

Matowa, blada cera; blade usta, anemia, zmęczenie, zaburzenia wzroku, problemy z pamięcią, rozdrażnienie, bezsenność, niestabilność umysłowa.

Język: blady, cienki

Puls: cienki, szorstki

Terapia pożywieniem

Wzmocnić krew za pomocą okonia, węgorza, ośmiornicy (kalmara, mątwy), kurczaka, wołowiny, wątróbki, jaj kurzych.

Zastój krwi (xue yu)

Objawy

Nasilony, ostry, ściśle umiejscowiony ból, obrzęki, możliwa zmiana zabarwienia obszaru związanego z dolegliwością, purpurowe usta.

Język: ciemnoczerwony, fioletowoczerwony

Puls: napięty

Terapia pożywieniem

Rozproszyć zastoje krwi za pomocą chińskiego pora, dziczyzny (jeleń), octu winnego, alkoholu.

Gorąco krwi (xue re)

Objawy

Odczucie gorąca, rozdrażnienie, suche usta, dolegliwości skórne z czerwonymi wykwitami, swędzenie skóry, krwawienia z krwią żywego koloru, obfite krwawienia menstruacyjne.

Język: czerwony, brodawki

Puls: przyspieszony

Terapia pożywieniem

Oczyścić gorąco z krwi za pomocą fasoli mung, pomidorów, pszenicy, łodyg selera, mniszka lekarskiego, szpinaku.

Duch – shen

Według TMCh duch (shen) zawiera w sobie umysłowe, psychologiczne, emocjonalne i duchowe aspekty danej osoby, a wyraża się poprzez jej świadomość i osobowość. Duch pozostaje w bliskim związku z sercem, jing, krwią i qi. Owe materialne połączenia stanowią przykład jedności, jaką tworzą umysł i ciało według TMCh. Dobry stan ducha wyraża się poprzez twarz: nadaje jej promienny wygląd, a oczy są uważne i przejrzyste.

Funkcja

Duch utrzymuje: świadomość, myśli, pamięć, sen, emocje, duchowość i psychikę.

Każdemu z narządów wewnętrznych typu zang towarzyszy aspekt psychologiczno-umysłowy:

- dusza spirytualna (shen): serce, świadomość, myśl

- dusza eteryczna (hun): wątroba, wigor, kreatywność

- dusza cielesna (po, ciało–dusza): płuca, instynkt, intuicja

- umysł (zhi): nerki, siła woli, charakter

- myśl (si): śledziona/trzustka, myślenie analityczne, pamięć

Dysfunkcja

Zaburzenia psychiczne i umysłowe, bezsenność.

Terapia pożywieniem

Uspokoić ducha, na przykład za pomocą pszenicy (stabilizuje go); kiedy jest on pobudzony, należy unikać smaku ostrego.

Płyny ciała – jin ye

Jin ye odnoszą się do wszystkich płynów ciała. Są ekstrahowane przez śledzionę/trzustkę z pożywienia i napojów. Płyny ciała to łzy, płyny maziowe (stawy), pot, soki trawienne, mocz itd.

Funkcja

TMCh rozróżnia dwa rodzaje płynów ciała w odniesieniu do ich znaczenia i funkcji:

Płyn (jin)

Przejrzysta, lekka, rzadka substancja; bardziej yang; krąży głównie na powierzchni ciała; utrzymuje w nawilżeniu skórę, włosy, uszy, oczy, usta, nos, genitalia i inne otwory narządów zmysłów, a także mięśnie.

Humor (ciecz) (ye)

Mętna, ciężka, gęstsza substancja; bardziej yin; nawilża i odżywia mózg i szpik kostny, nawilża stawy. Pot, wydzielina z nosa, łzy, ślina, plwocina.

Oba czynniki są również częściowo odpowiedzialne za jakość oraz ilość krwi.

Dysfunkcja

Wyczerpanie płynów ciała

Płyny ciała mają charakter yin i ich niedobory zawsze będą objawiać się poprzez suchość (stan zaawansowany = odwodnienie).

Objawy

Sucha skóra, wargi, nos, język, błony śluzowe i/lub jama ustna; suchy kaszel; zaparcia.

Terapia pożywieniem

Nawilżyć suchość za pomocą gruszek, jabłek, mandarynek, mleka sojowego, tofu, mleka, pszenicy, pomidorów, mleka kokosowego, winogron, orzeszków ziemnych i piniowych.

Nagromadzenie płynów ciała

Wilgoć spowodowana niedoborem qi śledziony, qi płuc lub qi nerek albo niedoborem we wszystkich trzech narządach.

Terapia pożywieniem

Przede wszystkim wzmocnić system śledziony za pomocą prosa, ryżu, kopru włoskiego, ziemniaków i miodu.

Narząd

Objawy

Płuca

obrzęki w górnej części ciała, na twarzy, rękach

Śledziona

obrzęki w środkowej części ciała, jamie brzusznej, wodobrzusze

Nerki

obrzęki w dolnej części ciała, nogach, kostkach stóp

Terapia pożywieniem

Rozproszyć wilgoć za pomocą amarantusa, jęczmienia, herbaty ze znamion kukurydzy, imbiru, mniszka lekarskiego i mleka sojowego.

Przyczyny chorób

W TMCh zdrowie postrzegane jest jako równowaga między yin i yang. Choroba zaczyna się rozwijać, kiedy równowaga zostanie zaburzona. Ogólnie rzecz biorąc, w TMCh rozróżnia się „zewnętrzne” i „wewnętrzne” czynniki patogenne, które mogą wywołać dysharmonię między yin a yang.

Inne przyczyny chorób to:

- konstytucja: jakość odziedziczonej, wrodzonej konstytucji (jing), konstytucja matki w czasie ciąży, porody i poronienia

- dieta: niedożywienie lub przejedzenie, pożywienie gorszej jakości, niezrównoważona dieta, złe nawyki żywieniowe

- niezrównoważony styl życia: przepracowanie, stres, napięcie fizyczne, umysłowe lub emocjonalne, brak ćwiczeń fizycznych, problemy na tle seksualnym

- urazy

- pasożyty

- błędy terapeutyczne.

Zewnętrzne czynniki bioklimatyczne lub szkodliwe wpływy

W zależności od ich natury, do czynników patogennych (synonim: bi lun lub szkodliwe wpływy klimatyczne) zaliczamy:

- szkodliwy wpływ wiatru

- szkodliwy wpływ zimna

- szkodliwy wpływ wilgoci

- szkodliwy wpływ gorąca

- suchość

Owe szkodliwe wpływy często łączą się i wspólnie atakują ciało, wnikając do kanałów i wywołując tak zwaną „chorobę zewnętrzną”. Na przykład: wiatr-zimno może prowadzić do zachorowania na grypę.

Spośród wielu czynników klimatycznych związanych z półkulą północną, wiatr, zimno i wilgoć należą do najpowszechniej występujących zewnętrznych czynników patogennych. Zastosowana odpowiednio wcześnie terapia dietą daje możliwość skutecznego odpierania ataków ze strony zewnętrznych czynników bioklimatycznych.

Wiatr

Zaburzenia wywołane przez wiatr (również przeciąg) mają energię typu yang i pojawiają się nagle. Wiatr często służy za rodzaj „przenośnika” transportującego zimno lub gorąco z zewnątrz do wierzchniej warstwy ciała. Uszkadza to zewnętrzne warstwy, zwłaszcza kanały typu yang znajdujące się w górnej połowie ciała.

Objawy

Kichanie, dreszcze, przeziębienie, katar, gorączka, ból stawów, ból głowy, awersja do wiatru i zimna, nagła zmiana objawów.

Terapia pożywieniem

Usunąć wiatr lub wiatr-zimno.

Dla wiatru-zimna: ostre przyprawy, zwłaszcza imbir, cebula dymka, czosnek, kolendra.

Dla wiatru-gorąca: łodygi selera, bakłażan, kasztan wodny, zielona herbata, arbuz.

Zimno

Zimno, kolejny istotny czynnik patogenny o jakości yin, można podzielić na zimno zewnętrzne i wewnętrzne.

Zewnętrzne zimno, pojawiające się na skutek ekspozycji na zimno pochodzące z zewnątrz (zima, klimatyzacja), prowadzi do stagnacji qi i krwi, a objawia się bólem, nasilającym się pod wpływem zimna.

Wewnętrzne zimno, powstałe na skutek nadmiernej konsumpcji zimnych posiłków albo głębokiej penetracji zewnętrznego zimna, prowadzi do stagnacji qi i krwi oraz osłabienia narządów zang.

Objawy

Marznięcie, zimne kończyny oraz, w przypadku głęboko penetrującego zimna, ból stawów, zapalenie stawów, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, biegunka, wymioty i ból jamy brzusznej malejący pod wpływem ciepła.

Terapia pożywieniem

Rozproszenie zimna za pomocą ostrych przypraw, takich jak imbir, cebula dymka, czosnek, kolendra, chili, czarny pieprz, koper włoski, kurczak, jagnięcina, alkohol.

Wilgoć

Wilgoć jest zewnętrznym czynnikiem patogennym, który ma swoje źródło w wilgotnych warunkach pogodowych, wilgotnym otoczeniu albo zamoczonych ubraniach. Wilgoć wewnętrzna powstaje na skutek dysfunkcji systemu śledziony/trzustki. Kiedy zaburzenie przybiera postać przewlekłą, pojawiają się symptomy związane z błonami śluzowymi.

Dolegliwości wynikające z wilgoci mają wyraźnie charakter yin, z cechami, takimi jak: ociężałość, lepkość, opuchlizna, spowolnienie prawidłowego przepływu qi oraz tendencja do długotrwałych chorób.

Objawy

Przewlekłe zmęczenie, uczucie ciężkości w głowie i kończynach, zawroty głowy, obrzęki, duszność (skrócony oddech), ucisk w klatce piersiowej, a także objawy związane z jamą brzuszną, takie jak utrata apetytu, mdłości, wymioty, biegunka.

Wilgotna pogoda często wiąże się z pogorszeniem symptomów.

Terapia pożywieniem

Rozproszyć i osuszyć wilgoć.

Wilgoć/gorąco: fasolka mung, mleko sojowe, mniszek lekarski, herbata ze znamion kukurydzy, wodorosty.

Wilgoć: jęczmień, proso, imbir, karp, zielona herbata.

Gorąco

Gorąco jest czynnikiem patogennym o charakterze yang. Jako że ma tendencję do wznoszenia się, w pierwszej kolejności dotyka górnych partii ciała. Wysusza i uszkadza yin. Uszkadza również krew i płyny ciała oraz wpływa na ducha (shen).

Objawy

Niecierpliwość, rozdrażnienie, nerwowość, zaburzenia snu, bezsenność, nadaktywność, delirium, swędzenie, zaczerwienione wysypki skórne, gorączka, uczucie pragnienia, sucha jama ustna i wargi, zaczerwienione, ból gardła.

Terapia pożywieniem

Oczyścić z gorąca i ochłodzić, nawilżyć; uzupełnić płyny ciała za pomocą pomidorów, mniszka lekarskiego, ogórków, arbuza, pszenicy, tofu, fasolki mung, kiełków, pomarańczy, cytryn, bananów, owoców kiwi, langusty, królika, soli, zielonej herbaty i jogurtu.

Suchość (zao)

Suchość jest czynnikiem typu yang i często pojawia się w połączeniu z gorącem. Jednakże gorąco odgrywa o wiele bardziej znaczącą rolę. Suchość niszczy płuca i uszkadza yin oraz płyny ciała.

Objawy

Sucha, łuszcząca się skóra; spierzchnięte usta, suchy kaszel, niewielka ilość śliny, uczucie pragnienia, zaparcia i odwodnienie.

Terapia pożywieniem

Nawilżyć i uzupełnić płyny ciała za pomocą gruszek, bananów, arbuza, mandarynek, mleka sojowego, tofu, pszenicy, orzeszków ziemnych, miodu, mleka krowiego, masła i jogurtu.

Czynniki wewnętrzne, „pięć umysłów (emocji)” (wu shi)

Pięć emocji to radość, złość, niepokój, zamyślenie i strach. Ich nadmiar lub brak niszczy zdrowie, prowadząc do powstania specyficznych reakcji w narządach wewnętrznych (zang fu) ciała. Przedłużające się zaburzenie równowagi emocjonalnej może skutkować poważnymi i głębokimi dysfunkcjami narządów. Stosowanie się do zaleceń dietetycznych może pomóc dzięki schładzaniu lub ogrzewaniu narządów powiązanych z konkretnymi emocjami (na przykład smutek/myślenie – system płuc).

- Przygnębienie (smutne myśli) i niepokój uszkadzają płuca.

- Lęk uszkadza nerki.

- Złość i wściekłość uszkadzają wątrobę.

- Nadmierne rozradowanie (euforia) lub stres uszkadzają serce.

- Zamartwianie się, rozpamiętywanie i za dużo myślenia (aktywność umysłowa) uszkadzają śledzionę.

Teoria tradycyjnej dietetyki chińskiej

Początki dietetyki chińskiej sięgają okresu panowania dynastii Zhou (1100–700 p.n.e.). W tamtych czasach za sprawowanie opieki medycznej odpowiedzialne były cztery grupy osób leczących:

- terapeuci związani z odżywianiem (dietetycy): shi yi

- terapeuci związani z chorobami wewnętrznymi (interniści): ji yi

- terapeuci związani z chorobami zewnętrznymi i urazami (chirurdzy): yang yi

- terapeuci dla chorych zwierząt (weterynarze): shou yi.

Dietetycy byli najbardziej znaczącą grupą spośród tych lekarzy. Mieli za zadanie przede wszystkim zapobiegać chorobom, ale zalecali też lecznicze diety w przypadku ostrych i przewlekłych schorzeń.

Rdzeń pojęcia „dieta” wskazuje na interesujący związek między oryginalnym zachodnim rozumieniem tego terminu a koncepcją azjatycką.

Słowo to wywodzi się od greckiego terminu diaita oznaczającego troskę o życie, styl życia albo sposób życia. Styl życia odnosi się do aspektu, który przypomina Tao, mianowicie związku ludzi z naturą.

Skupiając się na działaniu profilaktycznym, terapia pożywieniem w TMCh pozwalała dietetykom chronić zdrowie całych rodzin dostojników. Zdrowie miała zapewnić odpowiednia dieta.

Zapobieganie i unikanie chorób odgrywa istotną rolę we wszystkich rodzajach terapii TMCh. Wartość, jaką nadawano zapobieganiu chorobom, ilustruje starożytny chiński system wynagradzania lekarzy (można potraktować to jako anegdotę!). Otóż wysokość rocznych poborów lekarzy zależała od doskonałego stanu zdrowia ich pacjentów. Im rzadziej pacjenci chorowali, tym wyższe było wynagrodzenie lekarzy.

Akupunktura, moksowanie, fitoterapia, dietetyka i ćwiczenia fizyczne (qi gong, tai chi) stanowią podstawy terapeutyczne w TMCh.

Od najdawniejszych czasów dietetyce przypisywano zasadniczą rolę w leczeniu chorób. W Su Wen stwierdzono:

„Kiedy ciało jest zbyt słabe, terapeuta powinien użyć jedzenia, żeby uzupełnić niedobory”.

Słynny lekarz Sun Si Miao za panowania dynastii Tang (lata 618–907) jeszcze bardziej podkreślił znaczącą rolę terapii pożywieniem:

„Terapia dietetyczna powinna być pierwszym krokiem podjętym w kierunku leczenia choroby. Dopiero kiedy ten sposób zawiedzie, należy spróbować działania lekami”.

Dalej podkreśla on profilaktyczny charakter dietetyki chińskiej:

„Bez wiedzy o właściwej diecie, niemal niemożliwe jest cieszenie się dobrym zdrowiem”.

Terapia pożywieniem oferuje następujące warianty:

- „troska o życie” – Tao

- zapobieganie chorobom

- terapia chorób nagłych

- terapia chorób przewlekłych

Koncepcja energii qi według TMCh

Qi, siła życiowa albo energia życia, ma pierwszorzędne znaczenie w TMCh.

Właściwe i pozbawione przeszkód przemieszczanie się qi jest istotne w kontekście witalności, zdrowia i możliwości ciała. Niedobór qi pogarsza ogólną jakość życia i przyspiesza rozwój choroby.

Ciało pozyskuje swoją codzienną energię z trzech źródeł.

Trzy źródła energii

- wrodzona, konstytucjonalna esencja (jing)

- gu qi (qi z pożywienia)

- qi z powietrza (zong qi)

Esencja wrodzonej konstytucji (jing)

Odziedziczona po rodzicach esencja, przechowywana w nerkach, stanowi podstawę wszelkich procesów życiowych – w tym procesów dojrzewania – w organizmie. Ilość i jakość jing są ustalone już przy narodzinach. Jako że rezerwy tej energii nie mogą być uzupełnione, chińscy lekarze zalecają ostrożne zarządzanie tym potencjałem. Na codzienną aktywność powinno się zużywać tak mało jing, jak to możliwe.

Uwaga: Hulaszczy tryb życia, nadmierna aktywność seksualna, narkotyki twarde, nasilony stres lub napięcie oraz posty zmniejszają i osłabiają jing.

Gu qi (qi z pożywienia)

Gu qi powstaje podczas pierwszego etapu transformacji pożywienia przez żołądek i śledzionę. Jakość nowo powstającego gu qi zależy od „czystości” przyjmowanych składników (jeśli to możliwe, świeżych, nieprzetworzonych i nieskażonych) oraz stanu narządów trawiennych, żołądka i śledziony. Jeśli owe narządy będą w ostrym lub chronicznym stanie niedoboru, ilość i jakość gu qi zmniejszy się. Stopniowo doprowadzi to do ogólnego osłabienia z tendencją do przewlekłych objawów niedoboru.

Jako że gu qi stanowi odnawialne źródło energii, odgrywa kluczową rolę w medycynie chińskiej. Gu qi posiada największy udział wśród energii odnawialnych organizmu. Ta rola została podkreślona poprzez tradycyjną „Szkołę Środka”, która postrzegała terapię pożywieniem jako kluczowy element w leczeniu chorób.

„Bez wiedzy na temat właściwej diety, niemal niemożliwe jest cieszenie się dobrym zdrowiem”.

Qi z powietrza (zong qi)

Z każdym oddechem qi z powietrza dodaje swój udział do całkowitej energii organizmu, stanowiąc około jednej trzeciej całości energii odnawialnej. Właściwe oddychanie i dobre, czyste powietrze wzmacniają jego energetyczną jakość. Starożytne techniki chińskie dają możliwość wzmacniania tego rodzaju qi poprzez specjalne ćwiczenia oddechowe, będące częścią qi gong albo tai chi bądź też azjatyckich sztuk walki.

Trzy źródła energii: wrodzona esencja (jing), gu qi (qi pożywienia) oraz qi dziedziczne (zong qi) łączą się, tworząc qi prawdziwe (zhen qi), które przepływa przez ciało w kanałach jako qi konstrukcyjne (ying qi) i qi obronne (wei qi).

TMCh zwraca uwagę na konieczność łączenia kilku uzupełniających się technik terapeutycznych.

Akupunktura wpływa zwłaszcza na qi prawdziwe (zhen qi). Jednakże, z wyjątkiem moksowania będącego jedną z technik akupunktury, nie uzupełnia qi u pacjenta, natomiast je porusza, równoważy i rozprasza stagnację.

Wskazówka

Zanim zastosuje się terapię akupunkturą w przypadku niedoboru qi lub yang, należy zwrócić uwagę na to, że stany te wymagają kompleksowej terapii, łącznie ze wskazówkami dietetycznymi i użyciem ziół chińskich, co pozwoli uzupełnić qi, yang, płyny ciała oraz krew. Skuteczne leczenie pustki yin wymaga odbudowania ciała fizycznego i jego substancji za pomocą terapii dietą i ziołami. Stworzy to podstawę efektywnej terapii akupunkturą.

Funkcja potrójnego ogrzewacza (san jiao)

W TMCh potrójny ogrzewacz (san jiao) porównywany jest do „urzędnika odpowiedzialnego za nawadnianie i kontrolę dróg wodnych” w państwie feudalnym.

Nei Jing określa, że główne zadania potrójnego ogrzewacza to tworzenie, transformacja i rozprowadzenie płynów ciała (jin ye), ze szczególnym odniesieniem do procesów trawienia i wydalania płynów.

Potrójny ogrzewacz koordynuje rozprowadzanie i ruch różnych rodzajów qi, co ma zapewnić prawidłowe działanie narządów i pozbawiony przeszkód ruch qi. Zaburzenia objawiają się jako nagromadzenie płynów, przyjmujące postać obrzęków i/lub zatrzymania moczu.

Z perspektywy zachodniej potrójny ogrzewacz odzwierciedla anatomiczny podział ciała na trzy części, opisany w tekstach historycznych, takich jak Nei Jing (Klasyka trudnych przypadków) oraz Ling Shu (druga część Huang Di Nei Jing: Klasyka medycyny Żółtego Cesarza).

Górny ogrzewacz:

serce, płuca, osierdzie,

powyżej przepony

Płuca łączą qi z powietrza (zong qi) z gu qi (qi z pożywienia), żeby uformować qi prawdziwe (zhen qi), które płynie w kanałach, a także rozprowadzają qi prawdziwe w całym ciele. Płuca i serce używają qi, żeby „tchnąć życie w krew” (xue) górnego ogrzewacza.

Płuca rozprzestrzeniają płyny pod postacią „delikatnej mgły”, która nawilża skórę i mięśnie. Górny ogrzewacz kontroluje ruchy zsyłający i rozprzestrzeniający oraz qi obronne.

Środkowy ogrzewacz:

śledziona, trzustka, żołądek,

między przeponą a pępkiem

W tekstach klasycznych środkowy ogrzewacz często jest porównywany do kociołka, w którym coś się gotuje, albo beczki fermentacyjnej, absorbującej jedzenie jak „gąbka” i przetwarzającej je. Żołądek i śledziona są odpowiedzialne za właściwą transformację i transport pożywienia. W czasie tego procesu „czyste” (qing) oddzielane jest od „mętnego” (zhuo). Śledziona porusza „czyste” w stronę górnego ogrzewacza. „Mętne” qi zsyłane jest w dół poprzez żołądek. Kiedy już jedzenie zostanie przetransformowane, przepływ qi esencjonalnego (jing qi), pochodzącego z czystej części pożywienia, kierowany jest do góry, w kierunku płuc i serca.

Środkowy ogrzewacz dostarcza organizmowi główną część odnawialnego qi, podobnie jak krwi (xue) oraz płynów ciała (jin ye), które są poruszane dalej od tego miejsca. System ten odgrywa zasadniczą rolę w odżywianiu chińskim: właściwa i wystarczająca dieta wzmacnia każdego dnia qi śledziony i chroni źródło energii związane z nerkami (esencję jing).

Jakość jedzenia dostarczanego do środkowego ogrzewacza wpływa na zasoby energii ciała, jak również jakość i ilość krwi oraz płynów ciała.

Dolny ogrzewacz:

wątroba, nerki, pęcherz moczowy i jelito,

od pępka w dół

Dolny ogrzewacz jest zazwyczaj porównywany do „bagna” lub „ścieku”. Jego główną funkcją jest przetwarzanie i wydalanie płynów oraz produktów przemiany materii. Przepływ qi ukierunkowany jest w dół.

[1] Polskie wydanie: Maoshing Ni, Kanon medycyny Żółtego Cesarza, Galaktyka, Łódź 2012 (przyp. red.).