Książkę tę dedykuję mojemu ojcu Donaldowi M. Barnardowi, doktorowi medycyny oraz wrażliwemu i mądremu lekarzowi, a także uczestnikom prowadzonych przez nas badań. Jestem niezmiernie wdzięczny za wasz wkład w tę publikację.

Solidne opracowanie naukowe dr. Barnarda to przełom w leczeniu i kontrolowaniu przebiegu cukrzycy. Gwarantująca rewolucyjne efekty i niezwykle przejrzysta książka, która oferuje prosty i bezpieczny plan dietetyczny, da nadzieję milionom ludzi.

– Hans Diehl, DRHSC, MPH, FACN, prezes The Lifestyle Medicine Institute w Loma Linda, w Kalifornii oraz dyrektor The International Nutrition Research Foundation

Rewelacyjna książka dr. Barnarda pokazuje niezliczone korzyści płynące ze stosowania jego programu odżywiania.

– William C. Roberts, lekarz i redaktor naczelny „American Journal of Cardiology” i dyrektor zarządzający The Baylor Heart and Vascular Institute w Dallas

Obiecujące i alternatywne podejście do diety w leczeniu cukrzycy.

– William E. Connor, lekarz, profesor medycyny i leczenia dietą na Oregon Health and Science University w Portland

UWAGA

Niniejsza książka ma charakter wyłącznie informacyjny i nie należy jej wykorzystywać jako podręcznika medycyny. Wiadomości w niej zawarte mają umożliwić podejmowanie świadomych decyzji dotyczących zdrowia. Publikacja nie może zastępować terapii zaleconej przez lekarza. Jeśli podejrzewasz, że cierpisz na jakieś schorzenie, powinieneś szukać profesjonalnej pomocy medycznej.

Wspomniane w książce przedsiębiorstwa, organizacje i instytucje nie są wspierane przez wydawcę, ani też te przedsiębiorstwa, organizacje i instytucje nie wspierają niniejszej książki.

Tytuł oryginału: Dr. Neal Barnard’s Program for Reversing Diabetes

© 2007 by Neal D. Barnard, MD.

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Published by arrangement with Rodale Inc., Emmaus, Pa, USA.

Opublikowano na podstawie umowy z Rodale Inc., Emmaus, Pa, USA.

ISBN wydania oryginalnego: 978-1-59486-810-8

© for the Polish edition: Galaktyka Sp. z o.o., Łódź 2015

90-562 Łódź, ul. Łąkowa 3/5

tel. +42 639 50 18, 639 50 19, tel./fax 639 50 17

e-mail: info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl

www.galaktyka.com.pl

ISBN: 978-83-7579-398-7

EPUB: 978-83-7579-417-5

MOBI: 978-83-7579-418-2

Zdjęcie okładkowe: Harry Giglio

Przekład: Iwona Fedrau

Konsultacja: Damian Parol

Redakcja: Bogumiła Widła

Redakcja techniczna: Marta Sobczak

Korekta: Monika Ulatowska

Redaktor prowadzący: Marek Janiak

Projekt okładki: Jakub Kabała

Konwersja EPUB/MOBI: InkPad.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez pisemnej zgody Wydawcy książka ta nie może być powielana ani częściowo, ani w całości. Nie może też być reprodukowana, przechowywana i przetwarzana z zastosowaniem jakichkolwiek środków elektronicznych, mechanicznych, fotokopiarskich, nagrywających i innych.

Spis treści

Podziękowania

Wprowadzenie

CZĘŚĆ I. PRZEŁOM

ROZDZIAŁ 1. Zmiana podstaw

ROZDZIAŁ 2. Leczenie cukrzycy typu 2

ROZDZIAŁ 3. Rewolucja w leczeniu cukrzycy typu 1

CZĘŚĆ II. PROGRAM

ROZDZIAŁ 4. Nowe potężne menu

ROZDZIAŁ 5. Od czego zacząć?

ROZDZIAŁ 6. Zdrowe kontrolowanie masy ciała

ROZDZIAŁ 7. W jaki sposób śledzić postępy

ROZDZIAŁ 8. Idealna dieta w nieidealnym świecie

ROZDZIAŁ 9. Jak zaradzić niepowodzeniom

ROZDZIAŁ 10. Jakie suplementy zażywać

ROZDZIAŁ 11. Ćwiczenia dla zwykłych ludzi

CZĘŚĆ III. Kompleksowe zdrowie

ROZDZIAŁ 12. Zdrowe serce

ROZDZIAŁ 13. Zdrowe włókna nerwowe, oczy i nerki

ROZDZIAŁ 14. Informacje dla lekarzy

CZĘŚĆ IV. Jadłospisy i przepisy

ANEKS 1. Leki przeciwcukrzycowe

ANEKS 2. Składniki, o których mogłeś nie słyszeć

ANEKS 3. Źródła

WPROWADZENIE
Nowe podejście do leczenia cukrzycy

Niniejsza książka prezentuje całkowicie nową, opartą na odkryciach naukowych ostatnich lat, metodę zapobiegania i kontrolowania cukrzycy oraz usuwania jej skutków. Dzięki badaniom przeprowadzonym przez zespół naukowców pracujących pod moim kierownictwem, sfinansowanym przez rządowy ośrodek The National Institutes of Health [Narodowy Instytut Zdrowia] oraz The Diabetes Action Research and Education Foundation [Fundacja Edukacji i Aktywnych Badań nad Cukrzycą], a także pracy innych badaczy całkowicie przedefiniowaliśmy rolę diety w leczeniu cukrzycy. Jeżeli twoje doświadczenia jako diabetyka sprowadzają się do przyjmowania coraz większych dawek medykamentów, stale zwiększającej się masy ciała i narastającego lęku przed wystąpieniem powikłań, nauczysz się, jak odwrócić te tendencje.

Skupimy się na zmianie sposobu odżywiania, a nie na przyjmowaniu leków. Ponieważ jednak często odgrywają one ważną rolę, wyjaśnię szczegółowo ich działanie. Zrozumiesz, w jakim celu zażywasz je ty albo twoi najbliżsi. Zależy mi na tym, abyś mógł stopniowo zmniejszać dawki farmaceutyków lub całkowicie z nich zrezygnować. Zanim zdecydujesz się na ten krok, powinieneś zmienić nawyki żywieniowe.

Chciałbym podkreślić, że nie musisz liczyć kalorii*, ograniczać węglowodanów ani zmniejszać porcji jedzenia. Będziesz jadł do syta. Jeśli poczujesz głód między posiłkami, sięgniesz po przekąskę. Skoncentrujemy się na rodzajach konsumowanej żywności, ponieważ dieta jest najważniejszym elementem tego programu, o czym wkrótce się przekonasz.

* Pojawiające się w książce słowo „kalorie” to potoczne określenie kilokalorii – kcal (przyp. tłum.).

Nowy pomysł

Mój ojciec Donald M. Barnard był lekarzem, który poświęcił życie leczeniu cukrzycy. Dorastał na rodzinnej farmie na Środkowym Zachodzie, ale szybko się zorientował, że hodowla bydła go nie pasjonuje. Zdecydował, że zostanie lekarzem. Odbył staż w sławnej Joslin Clinic, po czym rozpoczął pracę w szpitalu publicznym, w którym nigdy nie brakowało zajęć. Zyskał w okolicy poważanie jako specjalista diabetolog, chociaż podobnie jak innym lekarzom cukrzyca wydawała mu się chorobą zagadkową i niepokojącą. Przytoczył kiedyś wiele mówiący komentarz lekarza Elliotta P. Joslina, fundatora kliniki, odnoszący się do badań nad tym schorzeniem: „Panowie, nie potrzeba nam dużych pieniędzy na badania, ale nowego pomysłu”.

Chociaż dr Joslin podzielił się tym spostrzeżeniem w latach 50., dziś wydaje się ono jeszcze prawdziwsze z powodu gwałtownie rosnącej liczby zachorowań. Na całym świecie około 200 milionów ludzi boryka się z cukrzycą[1]. Dotychczas większości osób choroba kojarzyła się głównie z zażywaniem masy lekarstw. Chociaż codzienne badanie krwi i przyjmowanie środków farmakologicznych spowalniają nieuniknione zmiany chorobowe, pacjent zaczyna wieść życie od jednego powikłania do drugiego, począwszy od wahań nastroju, przez pogorszenie wzroku, aż po problemy z sercem i nerkami.

Przed nami prawdziwy przełom. Nie myślę jedynie o śmiałej koncepcji, ale o zupełnie nowym podejściu do cukrzycy, którego skuteczność sprawdzono i potwierdzono badaniami.

W serii projektów badawczych, przeprowadzonych na Uniwersytecie Georgetown oraz Uniwersytecie George’a Washingtona w Waszyngtonie nasz zespół udowodnił, że wielu diabetyków może liczyć na znaczną poprawę stanu zdrowia, a nie tylko na odsunięcie w czasie nieuniknionych powikłań chorobowych. Możliwe jest obniżenie poziomu cukru we krwi, zwiększenie wrażliwości insulinowej, a także zredukowanie dawek leków lub całkowite ich wyeliminowanie. Ludzie ci mogą dokonać tego wszystkiego, wprowadzając proste zmiany w sposobie odżywiania. W przeciwieństwie do farmakoterapii nowa dieta ma same pozytywy, do których należą: zmniejszenie masy ciała, obniżenie ciśnienia krwi i poziomu cholesterolu oraz zwiększenie energii.

Rozpoczynając badania, ustawiliśmy poprzeczkę wysoko i podeszliśmy do tematu z większym zdecydowaniem, niż czynili to lekarze w przeszłości. Pierwszy projekt był niewielki (obejmował 13 pacjentów) i sprawdzał program leczenia całkowicie bazujący na diecie. Nie zastosowano nowego leku, nie wykorzystano żadnego cudownego suplementu ani nie wprowadzono ćwiczeń, a mimo to rezultaty były zaskakujące. W ciągu 12 tygodni stan zdrowia dwóch trzecich spośród badanych poprawił się tak bardzo, że mogli zredukować liczbę przyjmowanych lekarstw albo całkowicie z nich zrezygnować. W 1999 roku wyniki opublikowano w „Preventive Medicine”[2].

W drugim projekcie uczestniczyło 59 ochotników, którzy w różnym stopniu kontrolowali poziom cukru we krwi. Niektórzy byli zdrowi, u innych stwierdzono stan przedcukrzycowy**, a jeszcze inni już chorowali na cukrzycę. Próbowaliśmy wyjaśnić, dlaczego zmiana sposobu odżywiania dawała tak dobre rezultaty. Okazało się, że nowa dieta miała fundamentalny wpływ na organizm. W ciągu 14 tygodni u 24% pacjentów wzrosła wrażliwość insulinowa, czyli zdolność organizmu do reagowania na insulinę. Cukrzyca powoduje, że ten odpowiadający za magazynowanie cukru hormon nie działa prawidłowo. Uczestnicy, których poziom cukru we krwi przekraczał normę, szybko zauważyli poprawę. Chociaż aktywność fizyczna zwiększyłaby korzystne zmiany, nowy sposób odżywiania wystarczył, by poprawić wrażliwość insulinową i lepiej kontrolować poziom cukru we krwi. Wyniki badania zaprezentowano w 2004 roku na konferencji American Diabetes Association [Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego; dalej – ADA], a w 2005 roku opublikowano je w „American Journal of Medicine”[3].

Oba projekty badawcze sugerują, że to nowe podejście może być najskuteczniejszym planem odżywiania, jaki kiedykolwiek opracowano z myślą o ludziach chorych na cukrzycę. Chociaż od dziesiątków lat lekarze skupiali się na równoważeniu nieprawidłowego działania insuliny za pomocą rozmaitych środków farmakologicznych, można zdziałać znacznie więcej. Kiedy zwrócimy uwagę na wrażliwość komórek na ten hormon, czyli podstawowy problem w cukrzycy typu 2, możemy sprawić, że wytwarzana przez organizm insulina zacznie lepiej spełniać swoje zadanie. Duża poprawa stanu zdrowia jest możliwa nawet wtedy, gdy choroba poczyniła znaczne spustoszenie w organizmie.

Od 2003 roku realizujemy projekty badawcze, których celem jest porównanie naszego programu żywieniowego ze złotym standardem, czyli zaleceniami ADA. Zapewne wiesz, że te rozsądne wytyczne są powszechnie stosowane. W walce z chorobą korzystają z nich miliony ludzi, sięgając po listy pokarmów zamiennych i książki kucharskie opracowane na ich podstawie. Niestety zbyt często historia się powtarza: mimo ogromnego wysiłku, w miarę upływu czasu cukrzyca postępuje. Chcieliśmy się przekonać, czy zdołamy poprawić sytuację. W badaniach, które przeprowadziliśmy na Uniwersytecie George’a Washingtona i Uniwersytecie w Toronto, uczestniczyło 99 osób chorujących na cukrzycę typu 2. Ochotników przydzielono losowo do grupy, która stosowała standardową dietę cukrzycową, bazującą na zaleceniach ADA oraz do grupy testującej radykalniejszy program dietetyczny, o którym niebawem przeczytasz. Podczas realizacji projektu zaprezentowałem wstępne wyniki na konferencjach naukowych zorganizowanych w latach 2005 i 2006 przez ADA, The American Association of Diabetes Educators [Amerykańskie Towarzystwo Edukacji w Zakresie Cukrzycy] oraz The American Public Health Association [Amerykańskie Stowarzyszenie Zdrowia Publicznego].

Po uważnej analizie, która uwzględniała stały poziom aktywności fizycznej i niezmienne dawki leków, odkryliśmy, że nowa dieta umożliwia trzykrotnie skuteczniejsze kontrolowanie poziomu cukru we krwi niż program odżywiania, który dotychczas uznawano za optymalny. Dodatkowo prowadziła ona do zmniejszenia masy ciała i umożliwiała efektywniejsze kontrolowanie cholesterolu niż wspomniany złoty standard***. Inni badacze zademonstrowali, że taki plan dietetyczny jest niezwykle korzystny dla serca, ponieważ powoduje obniżenie ciśnienia krwi. Dzięki niemu wiele osób może znów zapanować nad własnym życiem, odzyskując zdrowie i witalność.

Książka ta omawia przełomowe odkrycia i oferuje narzędzia, które możesz wykorzystać, w tym łatwy w realizacji plan, a także proste zalecenia dietetyczne, jadłospisy i przepisy.

** Stan przedcukrzycowy bywa też nazywany upośledzoną tolerancją glukozy. Objawia się mierzonym na czczo stężeniem glukozy w surowicy o wartościach 110–125 mg/dl lub 6–7 mmol/l. U około połowy osób ze stanem przedcukrzycowym w ciągu 10 lat rozwija się pełnoobjawowa cukrzyca (przyp. kons.).

*** W medycynie złoty standard oznacza metodę leczniczą lub badawczą powszechnie uznaną za najskuteczniejszą, najbardziej precyzyjną i w związku z tym najbardziej polecaną. Wszystkie nowe metody porównuje się z dotychczasowym złotym standardem (przyp. kons.).

Nowe spojrzenie na cukrzycę typu 1

Cukrzyca typu 1 jest znacznie mniej powszechna niż cukrzyca typu 2. Zwykle zostaje zdiagnozowana w dzieciństwie i pociąga za sobą konieczność podawania insuliny. Jej dawne nazwy to cukrzyca młodzieńcza oraz cukrzyca insulinozależna.

W przeciwieństwie do ludzi chorujących na cukrzycę typu 2, osoby cierpiące na cukrzycę typu 1 muszą bezwzględnie przyjmować insulinę. Dzięki diecie i zmianie trybu życia mogą jednak zminimalizować jej dawki oraz zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia powikłań. Obecnie lepiej rozumiemy zaskakujące przyczyny tej choroby. Pewnie zaskoczy cię informacja, że proces prowadzący do rozwoju cukrzycy typu 1 rozpoczyna się, gdy układ immunologiczny atakuje wytwarzające insulinę komórki trzustki. Dzięki nowym badaniom dowiedzieliśmy się, co wywołuje ten atak i w jaki sposób mu zapobiec.

Osobiste sukcesy

Przyjrzyjmy się doświadczeniom osób, które realizowały program zalecany w książce.

Nancy

Nancy dowiedziała się o naszym projekcie z ogłoszenia zamieszczonego w „Washington Post”. Osiem lat wcześniej zdiagnozowano u niej cukrzycę typu 2. Kuzynowi Nancy, który również cierpiał na tę chorobę, pogorszył się wzrok. Jego nerki przestały pracować, uzależniając mężczyznę od dializ. Ponieważ Nancy nie chciała podzielić jego losu, postanowiła podjąć walkę.

Zanim wzięła udział w badaniu, sprawy nie układały się po jej myśli. Chociaż stosowała dietę opracowaną specjalnie dla diabetyków, zarówno poziom cukru we krwi, jak i masa ciała stopniowo się zwiększały.

Po dwóch latach od diagnozy lekarz przepisał jej pierwszy lek, po czym uznał, że konieczny jest kolejny środek farmakologiczny. Niemniej poziom cukru we krwi nadal wzrastał. Gdy Nancy dołączyła do naszego projektu, poziom hemoglobiny A1c w jej krwi wynosił 8,3%. Wartość tego kluczowego wskaźnika związanego z kontrolowaniem glukozy w krwiobiegu nie powinna przekraczać 7,0%.

Kobieta zdecydowała się na udział w badaniach, ponieważ spodobał się jej fakt, że położyliśmy nacisk na dietę, a nie na medykamenty. Intuicja podpowiedziała Nancy, że wobec gwałtownie rosnącej liczby zachorowań na cukrzycę przyczyny należy szukać w sposobie odżywiania, podobnie jak rozwiązania problemu.

Pokazaliśmy, w jaki sposób powinna zmodyfikować dietę. Nie ograniczyliśmy ilości spożywanych pokarmów, liczby kalorii ani porcji węglowodanów. Chodziło jedynie o to, aby jadła określone rodzaje żywności.

Poprosiliśmy, żeby w początkowej fazie nie rozpoczynała nowej aktywności fizycznej, czyli aby nie zmieniała nawyków. Zależało nam na sprawdzeniu, czy sama dieta wywoła pozytywne zmiany. Nancy nie protestowała, bo pracowała w biurze do późna, a poza tym nigdy nie lubiła uprawiać sportu. W każdym razie w tamtym okresie.

Gdy tylko zaczęła się odżywiać zgodnie z naszymi zaleceniami, masa ciała stopniowo się zmniejszała, a poziom cukru obniżał z zaskakującą szybkością. Po latach nieprzerwanego wzrostu trend się odwrócił. Kiedy po 11 tygodniach kobieta stanęła na wadze, okazało się, że waży o 6,4 kg mniej niż dotychczas. Potem podciągnęła rękaw, aby można było pobrać krew i zbadać zawartość hemoglobiny A1c – obniżyła się ona z 8,3% do 6,9%. Wystarczyły trzy miesiące, by przywrócić wrażliwość insulinową.

Poziom cukru we krwi coraz bardziej malał. Co więcej, spadł na tyle, że przyjmowane dawki leków stały się zbyt duże. W połączeniu z nowym sposobem odżywiania środki farmakologiczne zanadto go obniżały. Nadszedł czas, aby zmniejszyć dawkę. To jednak nie wystarczyło. Po upływie kilku kolejnych miesięcy Nancy całkowicie z nich zrezygnowała.

Po mniej więcej roku uczestniczenia w projekcie badawczym Nancy schudła o 18 kg i zażywała jeden rodzaj leku przeciwcukrzycowego zamiast dwóch (nie zdecydowaliśmy jeszcze, czy powinna go odstawić). Mimo tej zmniejszonej dawki wynik testu hemoglobiny A1c się poprawił. Podczas ostatniego badania wyniósł 6,8%.

– Efekty są niesamowite – przyznała. – Nie chodzi tylko o wagę. Mam lepsze wyniki krwi.

Program przyniósł jeszcze jedną korzyść, której się nie spodziewała. Od wielu lat dokuczało jej zapalenie stawów. Ból był tak silny, że uniemożliwiał odkręcenie słoika. Po kilku miesiącach stosowania nowej diety kobieta zorientowała się, że objawy ustąpiły (istnieje fascynująca literatura naukowa dotycząca wpływu diety na rozwój zapalenia stawów, którą podsumowałem w książce Foods That Fight Pain [Żywność zwalczająca ból]). Najlepsze jest to, że historia Nancy nie stanowi wyjątku. Przekonasz się o tym, czytając o innych osobach, które wprowadziły te same zmiany w sposobie odżywiania.

Vance

Vance miał 31 lat, kiedy zdiagnozowano u niego cukrzycę. Właśnie zmienił lekarza, a ten podczas rutynowych badań krwi wykrył chorobę. Dziadkowie ze strony matki cierpieli na to schorzenie, ale Vance cieszył się dotychczas dobrym zdrowiem. Przez 12 lat był policjantem, a następnie znalazł posadę w banku. Nie zwykł opuszczać pracy.

Cukrzyca wszystko zmieniła.

– Uznałem, że nawet jeśli ustrzegę się przed amputacją nogi i ślepotą, prawdopodobnie wyląduję na dializie – powiedział.

Rzeczywiście nie był w najlepszej formie. W miarę upływu lat przytył. Przy wzroście 180 cm ważył 125 kg.

– Nie traktowałem poważnie diety ani stanu zdrowia. Wychowałem się na kanapkach z kiełbasą, wieprzowinie i kurczakach. Regularnie jadaliśmy poza domem i urządzaliśmy grilla. Pojawiały się co prawda jakieś warzywa, ale spożywaliśmy niewiele nisko przetworzonej żywności. Nie uprawiałem sportu i lekceważyłem porady dotyczące zdrowego stylu życia.

Duża masa ciała spowodowała, że Vance zaczął mieć kłopoty w sypialni. Impotencja to powszechny problem wśród diabetyków oraz mężczyzn borykających się z nadwagą. Lekarz przepisał mu metforminę, którą często się stosuje w celu obniżenia poziomu cukru we krwi.

Kiedy Vance dowiedział się o naszych badaniach, postanowił wziąć w nich udział, chociaż nie spodobały mu się zmiany w sposobie odżywiania.

– Nigdy nie przestrzegałem żadnych zasad i nie ograniczałem jedzenia – wyjaśnił. – Nie kontrolowałem posiłków. Zawsze sięgałem po to, na co miałem ochotę.

Ponieważ żona Vance’a była wegetarianką, z entuzjazmem odniosła się do programu. Efekty pojawiły się szybko. Masa ciała zaczęła się zmniejszać, tak że po upływie roku mężczyzna ważył ku swojemu zaskoczeniu o 27 kg mniej. Wskaźnik A1c, który początkowo wynosił 9,5%, po dwóch miesiącach obniżył się do 7,1%, a czternaście miesięcy później – do 5,3%. Zadowolony z takiego obrotu sprawy lekarz uznał, że czas odstawić metforminę.

Kolejną niespodzianką było to, że po trzech miesiącach zniknęły problemy z potencją.

– W tak dobrej formie nie byłem od czasów nauki w szkole policyjnej. Kamień spadł mi z serca. Kiedy powiedziałem mamie o zmianie diety, niemal rozpłakała się z radości, ponieważ mój ojciec zmarł w wieku 30 lat. Po śmierci dziadka byłem najstarszym mężczyzną wśród członków najbliższej rodziny. Dość szybko rozstawaliśmy się z życiem. Mama zrozumiała, że postanowiłem zmienić swój los, bardziej o siebie dbając.

Przejmowanie kontroli

W przeciwieństwie do innych diet przeciwcukrzycowych program żywieniowy, który zastosowali Nancy i Vance – a mam nadzieję, że wkrótce do nich dołączysz – stworzono, by przynosił korzyści większe niż tylko łagodzenie objawów cukrzycy. Ma on za zadanie usuwanie podstawowych przyczyn choroby.

Osoby biorące udział w badaniu przekonały się, że stopniowo wzrastający poziom cukru można obniżyć. Oznacza to, że do cukrzycy typu 2 prowadzi droga dwukierunkowa, z której można zawrócić.

Niezależnie od tego, czy chorujesz na cukrzycę typu 2 i pragniesz odzyskać kontrolę nad własnym zdrowiem, czy też borykasz się z cukrzycą typu 1 i twoim celem jest zmniejszenie spustoszenia, jakie choroba czyni w twoim życiu, ten program jest dla ciebie.

Jednak zarówno nasze badania, jak i powstanie tej książki wynikają z większych ambicji. Z dnia na dzień wzrasta liczba osób, w tym dzieci, u których wykrywa się cukrzycę. Chorzy oraz ich rodziny płacą wysoką cenę za walkę ze schorzeniem. Szpitale kliniczne, instytucje opieki zdrowotnej, ubezpieczyciele i organizatorzy programów rządowych są nadmiernie obciążeni kosztami refundacji leków, wizyt lekarskich i hospitalizacji koniecznej z powodu wielu powikłań towarzyszących cukrzycy. W przypadku ludzi o podwyższonym ryzyku zachorowania diagnoza to tylko kwestia czasu. Mamy nadzieję, że nowa dieta, a raczej system odżywiania, rozwiąże te problemy, jeśli zostanie rozpowszechniony.

Program stanowi rewolucję w myśleniu o pozornie nieodwracalnej chorobie. Cukrzyca nie jest już schorzeniem, które po prostu trzeba tolerować; ona wcale nie musi postępować. Przeciwnie – najwyższy czas, abyś odzyskał swoje życie.

Nie zamierzamy skupiać się na samej cukrzycy. Program opracowano po to, byś mógł zrozumieć jej przyczyny, a potem zrewolucjonizować dietę i tryb życia w miarę własnych możliwości. Jeśli nie dotknęła cię cukrzyca, ale należysz do grupy podwyższonego ryzyka, ten niezwykły plan pomoże ci w niedopuszczeniu do choroby.

Zapewne się zastanawiasz, czy to rozwiązanie dla ciebie. Zdecydowanie tak. Oto dlaczego:

- Niezależnie od tego, czy lubisz gotować, czy wolisz jadać w restauracjach, bez trudu wprowadzisz niezbędne zmiany. Napisałem ten punkt, ponieważ wiele osób wyobraża sobie, że stosowanie nowej diety oznacza samodzielne przygotowywanie każdego posiłku, a więc godziny spędzone w kuchni. Jeśli krzywisz się na samą myśl o tym, wiem, co czujesz – już dawno odkryłem, że z moim temperamentem nie nadaję się na kucharza. Niewykluczone, że i ty, i ja urodziliśmy się z genem, który czyni z nas idealnych gości hotelowych. Pokażę ci więc nie tylko, jak zaplanować zdrowe menu, lecz także jak z niego korzystać bez względu na to, czy lubisz gotować. Wielu uczestników badania podróżuje lub stołuje się w restauracjach albo stołówkach pracowniczych. Skoro oni potrafili zrealizować program, tobie też się uda.

- Nie ma znaczenia, czy lubisz ćwiczyć, czy też do tej pory nie zainteresowałeś się żadnym planem treningowym. Opisana powyżej poprawa zdrowia nastąpiła bez podejmowania nowej aktywności fizycznej. Wszystkie nasze badania wykluczały ćwiczenia, ponieważ chcieliśmy dokładnie zbadać rolę diety jako wyizolowanego czynnika. Jednak trening jest ważnym elementem każdej terapii przeciwcukrzycowej, dlatego ta książka podpowie ci, jak rozsądnie, bezpiecznie i efektywnie włączyć go do planu dnia. Jeśli nie możesz uprawiać sportu z powodu bólu stawów, choroby serca czy klinicznej otyłości albo program ćwiczeń nie pasuje do ciebie, ucieszysz się na wieść, że korzyści płynące z diety nie są uzależnione od poziomu aktywności fizycznej.

- Jeśli wydaje ci się, że nie zdołasz utrzymać diety, doskonale cię rozumiem. Właśnie dlatego skupimy się na rodzajach pokarmów, a nie na ich ilości. Będziesz jadł do syta i sięgał po przekąski wedle własnego uznania. Musisz jednak zainwestować nieco energii, aby nauczyć się myśleć o jedzeniu w inny sposób. O niektórych przestarzałych teoriach należy zapomnieć. Jeżeli masz nadwagę, przygotuj się na to, że konieczna będzie zmiana garderoby!

Co oznacza odwrót cukrzycy?

Większość ludzi dotkniętych cukrzycą stopniowo przybiera na wadze, ma coraz wyższy poziom cukru we krwi, przyjmuje coraz większe dawki lekarstw i boryka się z wieloma powikłaniami. Odwrócenie przebiegu cukrzycy polega na nadaniu tym zmianom przeciwnego kierunku. Jeżeli problem stanowi masa ciała, można chudnąć stopniowo, ale zdecydowanie. Podwyższony poziom glukozy należy obniżyć, podobnie jak stale zwiększające się dawki leków. Objawy zapowiadające neuropatię, czyli ból stóp lub całych nóg, zostaną złagodzone lub ustąpią całkowicie. Poprawi się kondycja serca.

Czy choroba minie zupełnie? Niektórzy są zdania, że gdy człowiek raz zachoruje na cukrzycę, już nigdy nie wyzdrowieje, nawet jeśli wyniki badania krwi poprawią się tak bardzo, iż nie będą sugerowały cukrzycy. Osoby te odnoszą się do faktu, że cechy genetyczne, które wypłynęły na rozwój cukrzycy typu 2, nie znikają, zaś w przypadku cukrzycy typu 1 kurację insulinową trzeba kontynuować niezależnie od tego, jak dobrze została dobrana dieta.

Trudno przewidzieć, jak daleko zajdziesz. Być może uda ci się zmniejszyć dawki leków, wyeliminować niektóre z nich, a nawet obniżyć poziom cukru we krwi do tego stopnia, że po cukrzycy nie będzie śladu. Odkryjesz to w trakcie realizacji programu. Obiecuję, że dowiesz się z książki wszystkiego, co trzeba wiedzieć, aby żywność zaczęła działać na twoją korzyść. Reszta zależy od ciebie.

Cieszyłbym się, gdybyś podzielił się swoimi planami ze znajomymi albo pożyczył książkę bliskim czy przyjaciołom, którzy chorują na cukrzycę. Wiemy już, że możliwy jest odwrót choroby u poszczególnych osób, ale zwalczenie epidemii ogarniającej cały świat to prawdziwe wyzwanie, które wymaga zbiorowego wysiłku. Mam nadzieję, że dołączysz do realizujących to ważne zadanie lekarzy i ochotników biorących udział w badaniach.

Dziękuję ci za zainteresowanie i życzę powodzenia we wcielaniu programu w życie.

CZĘŚĆ I
PRZEŁOM

ROZDZIAŁ 1
Zmiana podstaw

W ciągu kilku ostatnich lat wiedza o cukrzycy, którą przyjmowano za pewnik, stanęła na głowie. Nacisk położono na zrozumienie przyczyn rozwoju choroby, dzięki czemu zyskaliśmy przewagę, której dotąd nie mieliśmy.

Aby się upewnić, że nasz punkt wyjścia jest podobny, zapoznam cię z podstawowymi informacjami dotyczącymi tematu: objawami, rodzajami cukrzycy oraz typowymi sposobami leczenia, które stosuje się obecnie. Następnie przejdę do nowości.

Skąd wiadomo, że to cukrzyca?

Najpierw zajmijmy się objawami. Cukrzyca może się rozwijać bezobjawowo, ale zwykle jej pierwszą oznaką jest zmęczenie. Z niezrozumiałych powodów wewnętrzna iskra znika. Możesz też tracić wodę szybciej, niż powinieneś, a więc częściej niż zwykle odwiedzać ubikację. Ponieważ dokucza ci pragnienie, pijesz zaskakująco dużo płynów.

Oto co się dzieje: podstawowym problemem jest to, że cukier nie przedostaje się z krwi do komórek ciała, a z tego wynikają inne kłopoty. Cały proces przypomina efekt domina, podczas którego każdy upadający klocek przewraca kolejny stojący najbliżej.

Cukier, o którym mowa, to glukoza występująca w postaci drobnych cząsteczek o prostej budowie. W tym przypadku nie chodzi o słowo odnoszące się do śmieciowego jedzenia obfitującego w puste kalorie. Komórki twojego ciała wykorzystują ten rodzaj cukru jako źródło energii na podobieństwo samochodu spalającego benzynę. To paliwo dla organizmu, które umożliwia poruszanie się, myślenie i wykonywanie pozostałych czynności.

W tym właśnie tkwi problem. Kiedy glukoza nie może przeniknąć do komórek, zostają one pozbawione podstawowego źródła energii. Właśnie dlatego jesteś wyczerpany. Pracujące mięśnie, których nie zasila ten niezbędny składnik odżywczy, szybko się męczą.

Cukier, który nie dotarł do komórek, gromadzi się w krwiobiegu. Jego stężenie we krwi stopniowo wzrasta, aż wreszcie przedostaje się on do nerek i pojawia w moczu*.

Glukozie przechodzącej przez nerki towarzyszy duża ilość wody, dlatego tak często oddajesz mocz. Chce ci się pić, ponieważ tracisz płyny. Zmęczenie, częste wizyty w ubikacji oraz pragnienie to objawy jednego problemu – glukoza nie może się przedostać do komórek ciała.

Niewykluczone, że tracisz na wadze, ale w tym przypadku nie jest to powód do zadowolenia. Masa twojego ciała zmniejsza się, bo komórki głodują. Kiedy składniki odżywcze nie docierają do ich wnętrza, dochodzi do niedożywienia. Nawet jeśli zjadasz wiele pokarmów bogatych w substancje odżywcze i dostarczających energii, organizm ich nie wykorzystuje.

Każdego dnia w gabinetach lekarskich pojawiają się ludzie uskarżający się na zmęczenie, częste oddawanie moczu i niezrozumiały spadek masy ciała. Lekarz zaleca wykonanie badań, po czym odkrywa wysoki poziom glukozy w krwiobiegu i rozpoznaje cukrzycę. Informuje pacjenta, że musi on zacząć kontrolować poziom cukru. Zbyt duża ilość glukozy pojawiająca się we krwi może niszczyć tętnice. Nieleczona, najprawdopodobniej negatywnie wpłynie na serce i uszkodzi delikatne naczynia krwionośne znajdujące się w oczach, nerkach i kończynach.

Wyniki naszych badań pokazały, że można zawrócić z drogi, która prowadzi do wysokiego poziomu cukru we krwi. Jeżeli zmienisz dietę i wybierzesz zdrowszy tryb życia, poziom glukozy w krwiobiegu się zmniejszy. Bywa, że zmiana jest tak diametralna, iż lekarze badający pacjenta nie domyślają się, że kiedyś zdiagnozowano u niego cukrzycę.

W jaki sposób lekarze rozpoznają cukrzycę

Cukrzycę diagnozuje się, gdy spełniony jest któryś z wymienionych poniżej warunków:

- Występują jej objawy (częste oddawanie moczu, silne pragnienie, trudne do wytłumaczenia zmniejszenie masy ciała), a poziom cukru we krwi wynosi 200 miligramów na decylitr (mg/dl) albo 11,1 milimola na litr (mmol/l)* niezależnie od pory dnia czy zachowywania postu.

- Po ośmiogodzinnym poście poziom glukozy we krwi wynosi 126 mg/dl (7,0 mmol/l) lub więcej.

Symptomy te pozwolą lekarzowi na postawienie wstępnej diagnozy, którą powinno potwierdzić takie samo badanie przeprowadzone w innym dniu. W niektórych przypadkach przeprowadza się test obciążenia glukozą, w czasie którego pacjent wypija syrop zawierający 75 g tego cukru. Jeżeli po dwóch godzinach jego poziom we krwi wyniesie 200 mg/dl (11,1 mmol/g) lub przekroczy tę wartość, stanowi to podstawę do rozpoznania cukrzycy.

Poziom glukozy we krwi na czczo nie powinien być wyższy niż 100 mg/dl (5,6 mmol/l). Dwie godziny po wypiciu syropu wykorzystywanego w teście obciążenia glukozą powinien spaść poniżej 140 mg/dl (7,8 mmol/l). Jeżeli przekroczenie normy będzie zbyt małe, aby stwierdzić chorobę, lekarz zdiagnozuje stan przedcukrzycowy (upośledzoną tolerancję glukozy), który zwykle poprzedza ostateczne stwierdzenie choroby.

* Laboratoria amerykańskie dokonują pomiaru w miligramach na decylitr (mg/dl), ale w większości krajów wynik podaje się w milimolach na litr. Niebawem zorientujesz się, że te same jednostki stosuje się przy badaniu poziomu cholesterolu.

* Przedostawanie się glukozy z krwiobiegu do moczu sprawiło, że cukrzyca otrzymała formalną nazwę diabetes mellitus. Diabetes pochodzi z greckiego słowa oznaczającego przedostawanie się, zaś mellitus to łacińskie określenie odnoszące się do miodu albo słodyczy.

Typy cukrzycy

Zdiagnozowanie cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego oznacza, że insulina w twoim organizmie nie spełnia swojej funkcji, jak należy. Hormon ten między innymi umożliwia przedostawanie się cukru z krwiobiegu do komórek ciała. Działa jak klucz, który otwiera drzwi, by wprowadzić składniki odżywcze do środka. Gdy insulina dociera na powierzchnię komórek, glukoza dostaje się do ich wnętrza, gdzie zostaje zamieniona w energię.

Jeżeli z jakiegoś powodu organizm nie wytwarza insuliny, poziom cukru we krwi się podnosi. Podobnie dzieje się, kiedy komórki nie reagują na działanie hormonu w prawidłowy sposób – klucz włożony w zamek nie otwiera wówczas drzwi. W dłuższej perspektywie wysoki poziom glukozy może uszkodzić komórki nerwowe, oczy, nerki oraz inne części ciała.

Istnieją trzy podstawowe rodzaje cukrzycy określane jako: typ 1, typ 2 i cukrzyca ciężarnych. Przyjrzyjmy się każdemu z nich.

Cukrzyca typu 1 objawia się zwykle w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Niegdyś nazywano ją cukrzycą młodzieńczą albo cukrzycą insulinozależną. W tym rodzaju choroby uszkodzona trzustka nie produkuje insuliny, dlatego konieczne jest dostarczanie jej z innego źródła, zwykle w postaci iniekcji. Z rozdziału 3 dowiesz się, że najnowsze badania dowiodły, iż zmiana diety znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia poważnych powikłań.

Wiemy więcej niż kiedykolwiek wcześniej o przyczynach choroby, dzięki czemu możemy jej skuteczniej zapobiegać. Uszkodzenie komórek produkujących insulinę następuje w wyniku omyłkowego ataku podjętego przez układ immunologiczny, czyli białe ciałka krwi zwalczające wirusy i bakterie. Komórki te mają bronić organizmu, ale w tym przypadku atakują trzustkę, pozbawiając ją zdolności do wytwarzania insuliny. W rozdziale 3 przyjrzymy się czynnikom, które uruchamiają ten proces. Będziesz zaskoczony, kiedy się dowiesz, że różne pokarmy – szczególnie żywność dla niemowląt, którą dzieci są karmione w pierwszych miesiącach życia – to główni winowajcy tego stanu.

Cukrzyca typu 2 była wcześniej określana jako cukrzyca wieku dorosłego albo cukrzyca insulinoniezależna. Około dziewięciu na dziesięciu diabetyków choruje właśnie na nią. Organizm większości osób cierpiących na cukrzycę typu 2 nadal wytwarza insulinę, ale komórki nie poddają się jej działaniu. Podczas prób wprowadzenia glukozy do ich wnętrza, zachowują się jak drzwi z niesprawnym zamkiem. W odpowiedzi na niemrawą reakcję komórek, organizm produkuje coraz więcej insuliny, aby w ten sposób pokonać opór. Gdy się to nie udaje, glukoza gromadzi się we krwi.

Leki przeciwcukrzycowe rozwiązują problem. Niektóre z nich zwiększają wrażliwość komórek na insulinę, inne stymulują trzustkę, aby wydzielała do krwi więcej tego hormonu, a jeszcze inne powstrzymują wątrobę przed uwalnianiem dodatkowej porcji glukozy.

Do tej pory większość diet stosowanych w cukrzycy miała za zadanie równoważyć niewystarczającą reakcję komórek na insulinę. Ograniczają one spożycie cukrów oraz produktów skrobiowych (węglowodany złożone), ponieważ skrobia zbudowana jest z cząsteczek glukozy powiązanych w łańcuchy. Podczas trawienia rozpada się, uwalniając naturalne cukry do krwi. Założono, że jeśli pacjent ograniczy porcje węglowodanów spożywanych naraz, glukoza nie obciąży nadmiernie komórek. Najczęściej plan dietetyczny stosowany przez osoby zażywające leki powoduje, że ilość glukozy i produktów skrobiowych z posiłku na posiłek i z dnia na dzień jest stała, dlatego dawka leku, który pomaga ciału przetworzyć glukozę, się nie zmienia. Podsumowując – dzięki programom dietetycznym wiesz, co zjeść, kiedy i w jakiej ilości.

Nowe badania wszystko zmieniły. Dzięki nim możemy za pomocą odpowiednich rozwiązań dietetycznych wpływać bezpośrednio na wrażliwość insulinową. Przekonasz się wkrótce, że zasady odżywiania zostały przebudowane tak, aby wykorzystać to nowe odkrycie.

Cukrzyca ciężarnych jest podobna do cukrzycy typu 2, ale występuje w czasie ciąży. Chociaż zwykle mija po urodzeniu dziecka, jest dowodem na insulinooporność, co oznacza, że tuż, tuż może czaić się cukrzyca typu 2. Postępując w taki sam sposób jak podczas walki z chorobą, można sprawić, że cukrzyca ciężarnych nie przeobrazi się w cukrzycę typu 2.

Trzustka wydziela insulinę

Insulinę wytwarza trzustka, umiejscowiony za żołądkiem organ kształtem i wielkością przypominający pilota od telewizora. Właściwie jej funkcja to zdalne sterowanie. Wysyła insulinę do krwiobiegu, aby dotarła do komórek i pomogła wprowadzić do nich glukozę. Kiedy narząd ten przestaje produkować insulinę, dochodzi do cukrzycy typu 1. W przypadku cukrzycy typu 2 oraz cukrzycy ciężarnych trzustka wydziela insulinę, ale komórki przestają na nią reagować.

Geny to nie przeznaczenie

Chociaż cukrzyca często występuje u osób blisko spokrewnionych, nie oznacza to, że jeśli jedno z rodziców chorowało na nią, ciebie spotka taki sam los. Możesz wpłynąć na bieg wydarzeń.

Zajmijmy się najpierw cukrzycą typu 1. Wiele dzieci rodzi się z genami, które determinują rozwój tej choroby, a mimo to większość z nich pozostaje zdrowa. Nawet w przypadku bliźniąt jednojajowych, z których u jednego zdiagnozowano cukrzycę typu 1, prawdopodobieństwo zachorowania drugiego wynosi niecałe 40%[4]. Rolę odgrywa środowisko, a zwłaszcza żywność, którą dziecko zjada w pierwszych latach swojego życia, przebyte infekcje wirusowe i inne czynniki.

Geny mają podobne znaczenie w przypadku cukrzycy typu 2. Wiele lat przed ujawnieniem się choroby można za pomocą specjalistycznego testu wykryć insulinooporność u młodych ludzi, którzy odziedziczyli po rodzicach podatność na cukrzycę typu 2. Jeżeli osoby te będą odżywiały się tak jak ich bliscy, najprawdopodobniej zachorują. Wyniki wielu badań pokazują jednak, że zmiana diety i trybu życia znacznie zmniejsza to ryzyko, a gdy choroba się rozwinie – zmienia jej przebieg.

Warto pamiętać, że nie wszystkie geny przypominają dyktatorów, chociaż determinują kolor włosów lub oczu. Jeśli w materiale genetycznym znajduje się informacja o brązowych włosach albo niebieskich oczach, rzeczywiście masz niewiele do powiedzenia. Jednak geny odpowiadające za cukrzycę są jak komisja, która nie tyle wydaje rozkazy, co formułuje zalecenia. Jeżeli predestynują cię do bycia diabetykiem, nie musisz ich słuchać. Masz większą kontrolę nad sytuacją, niż przypuszczasz.

Hemoglobina A1c

Wiesz już, że lekarze diagnozują cukrzycę, analizując poziom cukru we krwi. Informacja ta pozwala na określenie skuteczności programu odżywiania oraz ustalenie dawek leków. Chociaż pomiar ilości glukozy we krwi jest pomocny, tak naprawdę odnosi się jedynie do czasu, w którym wykonujesz badanie. Najlepszym wskaźnikiem twojego zdrowia w dłuższej perspektywie jest wynik badania hemoglobiny A1c** – w skrócie badanie A1c. To podstawowy sposób monitorowania cukrzycy.

Hemoglobina jest barwnikiem, który nadaje kolor czerwonym ciałkom krwi transportującym tlen. Podczas wykonywania testu A1c laborant mierzy ilość glukozy, która wniknęła do hemoglobiny. Jeśli we krwi znajduje się sporo tego cukru, znaczna jego ilość przedostaje się do krwinek i wiąże z hemoglobiną, a gdy jego poziom jest niski, hemoglobina wchłania go mniej.

Ponieważ ciałka czerwone żyją zaledwie cztery miesiące, badanie odzwierciedla poziom cukru we krwi za okres trzech miesięcy. ADA przyjmuje, że u diabetyków wskaźnik ten nie powinien przekraczać 7%. Wyniki badania pokazują jednak, że niższy udział hemoglobiny A1c zmniejsza powikłania, dlatego wielu ekspertów wskazuje na wynik 6,5% albo nawet 6% jako pożądany.

** Znanej także jako hemoglobina glikowana (przyp. tłum.).

Dieta przeciwcukrzycowa

Jeśli chorujesz na cukrzycę, najprawdopodobniej dostałeś ulotkę informującą o tym, co należy jeść, a czego unikać. Niewykluczone, że spotkałeś się z dietetykiem albo wziąłeś udział w zajęciach dla diabetyków. Niestety większość ludzi nie może liczyć na ciągłe wsparcie, którego potrzeba podczas zmiany sposobu odżywiania, dlatego wspomniane działania, choć podejmowane w dobrej wierze, nie przynoszą spodziewanych efektów. Nie różnisz się od większości ludzi? W takim razie możesz mieć trudności z utrzymaniem diety.

Od wielu lat ADA służy zaleceniami dietetycznymi, dzięki którym z jednej strony możemy dostarczyć organizmowi podstawowych substancji odżywczych, zaś z drugiej – spożywać rozsądną liczbę kalorii w postaci zdrowych produktów w ciągu dnia i w dłuższym horyzoncie czasowym. Uznano, że gdy zjemy śniadanie ubogie w węglowodany, a później uraczymy się wysokowęglowodanowym smakołykiem, poziom cukru we krwi gwałtownie się zmieni. Podobnie węglowodanowe posiłki zjedzone w poniedziałek w połączeniu z niskowęglowodanowymi daniami spożywanymi przez pozostałą część tygodnia spowodują tak drastyczne wahania poziomu glukozy, że leki staną się nieskuteczne.

Przed zastosowaniem zaleceń ADA spotkasz się z dietetykiem, który ułoży plan odżywiania określający liczbę porcji pokarmów składających się na posiłki i przekąski. Uwzględni przy tym to, że zamierzasz zredukować masę ciała, obniżyć poziom cholesterolu i dobrać dawkę leków. W ramach planu będziesz mógł różnicować produkty dzięki listom zamienników. Gdy dietetyk określi ilość skrobi, którą możesz zjeść na śniadanie, sam zdecydujesz, czy wybrać ćwierć bajgla, kromkę chleba z rodzynkami, ½ filiżanki płatków zbożowych albo inną pozycję z listy produktów skrobiowych. Kiedy plan będzie przewidywał porcję owoców, sięgniesz po któryś spośród tych o zbliżonej wartości odżywczej.

Zalecenia ADA poprawiają nawyki żywieniowe. Jeśli chciałbyś wypróbować tę metodę, zwróć się do dietetyka. Efekty korzystania z zaleceń różnią się w zależności od osoby. Niektórzy ludzie chudną i obniżają poziom cukru we krwi, inni nie robią zbyt wielkich postępów. Badania dowiodły, że hemoglobina A1c, czyli omówiony powyżej wskaźnik poziomu cukru, obniża się średnio o 0,5 punktu procentowego (na przykład z 8,0% do 7,5%). Niektóre raporty wspominają o odrobinę większej różnicy, a inne – mniejszej. Z rozdziału 7 dowiesz się więcej o badaniu A1c oraz pozostałych testach[5].

Naukowcy i klinicyści długo wyrażali niezadowolenie z powodu tych skromnych rezultatów. W 1993 roku w „Journal of American Dietetic Association” opublikowano artykuł podsumowujący dotychczasowe wyniki badań, z którego wynikało, że diety przeciwcukrzycowe są skomplikowane, wobec czego stosuje je niewiele osób[6]. Nasze doświadczenia z najnowszymi wytycznymi dietetycznymi ADA są podobne. Chociaż zalecenia wydają się zrozumiałe i dość logiczne, mimo sporego wsparcia chorzy często nie potrafią zastosować ich w codziennym życiu.

Dieta, o której przeczytasz w książce, jest zupełnie inna, a zdaniem wielu osób także mniej skomplikowana, skuteczniejsza i bardziej aktualna. Mimo wszystko warto się spotkać z dietetykiem, który przeprowadzi cię przez strategie opisane w kolejnych rozdziałach. Zabierz książkę ze sobą, aby specjalista wiedział, od czego ma zacząć.

Leki i pieniądze

Opisany na kartach książki sposób odżywiania jest niezwykle skuteczny. Niestety siła diety bywa lekceważona w środowisku lekarskim, przez co proces leczenia cukrzycy zostaje sprowadzony do wypisania serii recept.

Nie zrozum mnie źle – leki ratują życie, obniżają poziom cukru we krwi, a w dłuższej perspektywie minimalizują powikłania. Jeżeli odpowiednio dobrana dieta i tryb życia nie przynoszą efektów, odstawienie środków farmakologicznych (ich dokładny opis znajdziesz w aneksie 1) jest błędem. Jednak niektórzy lekarze i pacjenci traktują lekarstwa tak, jakby były jedynym dostępnym narzędziem. Marketing farmaceutyków zdominował praktykowanie medycyny do tego stopnia, że wielu lekarzy lekceważy dietę i wysiłek fizyczny, chociaż ich efektywność jest często zaskakująca.

Wystarczy otworzyć jakiekolwiek czasopismo poświęcone cukrzycy i zapoznać się z kosztownymi ogłoszeniami dotyczącymi takiego czy innego środka. Nierzadko producenci reklamują swoje produkty w popularnych magazynach, zachęcając czytelników, aby prosili lekarza o przepisanie konkretnego leku***.

Gdybyś przejrzał korespondencję przeciętnego lekarza, znalazłbyś tam informacje o kursach medycznych, sympozjach i internetowych kursach edukacyjnych opłacanych przez koncerny farmaceutyczne, promujące swoje produkty. Firmy te pokrywają koszty udziału w konferencjach, aby zachęcić lekarzy do odczytów przybliżających zastosowanie określonych leków. Chociaż wielu profesjonalistów uznaje takie propozycje za niesmaczne, muszą uczestniczyć w szkoleniach zawodowych, aby podtrzymać więzi zawodowe czy naukowe. Przedsiębiorstwa farmaceutyczne zapędziły ich w kozi róg, przejmując kontrolę nad rynkiem edukacji medycznej.

Podczas dorocznego spotkania ADA w pobliżu kręcą się przedstawiciele medyczni, sprawiający wrażenie, jakby przygotowywali się do kongresu politycznego. Stawiają olbrzymie stoiska warte tysiące dolarów i wypełniają je armią pracowników, którzy oferują upominki, żywność, rozrywkę muzyczną i najróżniejsze świecidełka – wszystko z myślą o uczestniczących w spotkaniu klinicystach.

Koszt tego wszystkiego pokrywasz ty, czyli konsument leków. Na cenę typowej tabletki przeciwcukrzycowej składa się kilkunastogroszowa wartość substancji aktywnej. Jej koszt podnoszą wydatki na promocję oraz badania nad nowymi środkami, które gwarantowałyby większy udział w rynku.

Cukrzycowy biznes nie ogranicza się do środków farmakologicznych. Pacjenci kupują przecież sprzęt do badania krwi. Chociaż glukometry nie są zbyt drogie, producenci żądają sporej sumki za towarzyszące im akcesoria. Podobną taktykę stosują firmy rozdające za bezcen maszynki do golenia, a narzucające wysoką cenę ostrzy. Pasek do glukometru kosztuje około 1 dolara****, a jedna osoba zużywa od jednej do ośmiu sztuk dziennie. Jeśli dodać do tego koszt wizyt lekarskich, badań laboratoryjnych, leków i sprzętu do monitorowania poziomu glukozy, cukrzyca staje się niezwykle kosztowną chorobą.

Mam nadzieję, że kiedy rola diety zostanie doceniona, komercyjne aspekty choroby zejdą na dalszy plan. Rząd amerykański zainwestował spore środki w badania dotyczące zależności diety i cukrzycy. Inwestycja ta na pewno się opłaci, pod warunkiem że zdobytą wiedzę wprowadzimy w życie. Należy zatem zachęcać lekarzy do tego, aby przywiązywali większą wagę do sposobu odżywiania pacjentów i domagali się od ubezpieczycieli pokrywania kosztów konsultacji dietetycznych. Ich zadaniem jest edukowanie rodziców w zakresie żywienia, aby uchronić dzieci przez cukrzycą typu 1. W wyniku współpracy ze szkołami na stołówkach powinny pojawić się zdrowe posiłki, które zapobiegną otyłości i cukrzycy, zbierającym obecnie swoje żniwo. Kroki te przeciwdziałają tak zwanym chorobom dostatku skuteczniej niż dotychczasowe zabiegi lekarzy, a więc niesłychanie zmniejszają zapotrzebowanie na leki.

Diabetycy mogą odzyskać sprawność i powrócić do zdrowia. Chociaż u każdej osoby zdolność ta jest różna, nasze badania dowiodły, że wiek, masa ciała czy inne czynniki nie są przeszkodą na drodze do polepszenia sytuacji.

W pozostałej części książki przedstawię ci najskuteczniejszy program zwalczania cukrzycy dietą, jaki dotychczas opracowano.

*** W przeciwieństwie do Polski w USA istnieje możliwość reklamowania leków na receptę (przyp. kons.).

**** W Polsce cena opakowania pasków (zazwyczaj 50 szt.) wynosi kilkadziesiąt złotych, ale pacjenci płacą albo cenę zryczałtowaną (kilka złotych), albo odpł. 30% – kilkanaście złotych; pełnopłatna cena jednego paska waha się w granicach 70–90 gr (przyp. red.).

CZĘŚĆ IV
JADŁOSPISY I PRZEPISY

Zupa z fasoli czarno nakrapianej i słodkich ziemniaków

Ta wyborna zupa zawiera południowe składniki: fasolę czarno nakrapianą, bekon wegetariański, kiełbaski wegetariańskie, słodkie ziemniaki i zielone warzywa liściaste.

1 duża cebula, posiekana

3 ząbki czosnku, zmielone

6 filiżanek niskosodowego bulionu wegetariańskiego

¼ filiżanki pasty pomidorowej

3 filiżanki ugotowanej fasoli czarno nakrapianej lub 2 puszki (425 g), opłukanej i odsączonej

2 łyżki pokrojonego wegetariańskiego bekonu lub kilka kropli aromatu dymu wędzarniczego

2 łyżeczki suszonego oregano

1 liść laurowy

½ łyżeczki soli

½ łyżeczki papryki, zmiażdżonej

125 g jarmużu, kapusty liściastej lub innych ciemnozielonych warzyw, obranych i drobno posiekanych

450 g słodkich ziemniaków, obranych i pokrojonych

2 wegetariańskie kiełbaski, pokrojone na centymetrowe kawałki

W dużym rondlu z powłoką zabezpieczającą przed przywieraniem podsmaż w średniej temperaturze cebulę i czosnek, nie używając tłuszczu. Dodaj niewielką ilość wody, aby składniki nie przywarły ani się nie przypaliły (możesz umieścić je w specjalnym naczyniu, przykryć i gotować w kuchence mikrofalowej przez 5 minut).

Do garnka sporej wielkości wlej bulion. Dodaj pastę pomidorową, fasolę czarno nakrapianą, kawałki bekonu lub ekstrakt dymu wędzarniczego, oregano, liść laurowy, sól, paprykę, zielone warzywa liściaste, słodkie ziemniaki i kiełbaski. Dorzuć cebulę i czosnek, po czym gotuj przez 30 minut na małym ogniu albo do momentu, w którym ziemniaki zmiękną. Wyciągnij liść laurowy i natychmiast podawaj.

Przepis na 6 porcji. 1 porcja dostarcza: 257 kcal, 16 g białka, 44 g węglowodanów, 8 g cukru, 3 g tłuszczu (10% kalorii pochodzi z tłuszczu), 0 mg cholesterolu, 10 g błonnika, 263 mg sodu.

Zupa z czerwonej soczewicy i słodkich ziemniaków

Ta treściwa zupa może stanowić lekkostrawne danie główne albo przystawkę poprzedzającą główny posiłek. Zmiksuj ją, by uzyskać kremową konsystencję.

2 małe cebule, posiekane

½ łyżeczki mielonego kuminu

½ łyżeczki mielonego imbiru

4 filiżanki niskosodowego bulionu wegetariańskiego

2 filiżanki słodkich ziemniaków, obranych i pokrojonych w kostkę

2/3 filiżanki czerwonej albo różowej ciecierzycy, wypłukanej

1 łyżeczka soku z cytryny

¼ łyżeczki soli

biały pieprz do smaku

papryka

W dużym, ciężkim rondlu z powłoką zapobiegającą przywieraniu podsmaż w średniej temperaturze cebulę, nie używając tłuszczu. Dodaj niewielką ilość wody, aby warzywo nie przypaliło się ani nie przywarło (możesz też użyć specjalnego naczynia z przykrywką i gotować cebulę w kuchence mikrofalowej przez 5 minut). Wsyp kumin oraz imbir, po czym dobrze wymieszaj.

Do garnka średniej wielkości wlej bulion. Dodaj słodkie ziemniaki, soczewicę i cebulę. Gotuj bez przykrycia przez 30 minut, aż soczewica zmięknie. Skrop sokiem z cytryny i posyp solą oraz białym pieprzem. Wymieszaj składniki w garnku za pomocą ręcznego miksera albo partiami przekładaj do robota kuchennego i miksuj na gładką masę (usuń wewnętrzną część pokrywki, aby ciepłe powietrze mogło się wydostać na zewnątrz; podczas miksowania przykryj otwór złożoną, czystą ściereczką). Danie podawaj gorące, posypane papryką.

Przepis na 4 porcje. 1 porcja dostarcza: 185 kcal, 10 g białka, 36 g węglowodanów, 4 g cukru, 1 g tłuszczu (3% kalorii pochodzi z tłuszczu), 0 mg cholesterolu, 6 g błonnika, 158 mg sodu.

Przypisy

Wprowadzenie

[1] World Health Organization, www.who.int/diabetes/facts/world_figures/en/index.html, 7.12.2005.

[2] A.S. Nicholson i in., Toward Improved Management of NIDDM: A Randomized, Controlled, Pilot Intervention Using z Low-Fat, Vegetarian Diet, „Preventive Medicine” 29 (1999), s. 87–91.

[3] N.D. Barnard i in., The Effects of a Low-Fat, Plant-Based Dietary Intervention on Body Weight, Metabolism, and Insulin Sensitivity, „American Journal of Medicine” 118 (2005), s. 991–997.

ROZDZIAŁ 1

[4] M. Knip i in., Environmental Triggers and Determinants of Type 1 Diebetes, „Diabetes 54”, dod. 2 (grudzień 2005), s. 125–136.

[5] J.H. Laitinen i in., Impact of Intensified Dietary Therapy on Energy and Nutrient Intakes and Fatty Acid Composition of Serum Lipids in Patients with Recently Diagnosed Non-Insulin-Dependent Diabetes Mellitus, „Journal of the American Dietetic Association” 93 (1993), s. 276–283; M.J. Franz, P.L. Splett, A. Monk, Cost-Effectiveness of Medical Nutrition Therapy Provided by Dietitians for Persons with Non-Insulin-Dependent Diabetes Mellitus, „Journal of the American Dietetic Association” 95 (1995), s. 1018–1024; J.B. Buse, C.J. Rubin, R. Frederich, Muraglitazar, A Dual (Alpha/Gamma) PPAR Activator: A Randomized , Double-Blind, Placebo-Controlled, 24-Week Monotherapy Trial in Adult Patients with Type 2 Diabetes, „Clinical Therapeutics” 27 (2005), s. 1181–1195.

[6] J.H. Laitinen i in., Impact…, op. cit.