JAROSŁAW MAREK RYMKIEWICZ

SAMUEL ZBOROWSKI

Wydawnictwo Sic!

Warszawa 2012

Projekt okładki i stron tytułowych: JACEK STASZEWSKI

Redakcja i korekta: Zespół

Na okładce wykorzystano obraz Lucasa Cranacha Starszego pt. Judyta z głową Holofernesa (ok. 1530)

Skład i łamanie: Studio Artix, Jacek Malik

Copyright © by Jarosław Marek Rymkiewicz & Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2010

ISBN 978-83-61967-44-6

Wydawnictwo Sic!
ul. Chełmska 27 lok. 23
00-724 Warszawa
tel. (+48 22) 840 07 53
e-mail: biuro@wydawnictwo-sic.com.pl
http://www.wydawnictwo-sic.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

OD AUTORA

Moja opowieść o życiu i śmierci Samuela Zborowskiego nie jest ułożona w porządku chronologicznym. Może lepiej byłoby powiedzieć, że ona sama (ta opowieść) nie chciała, a więc i nie mogła ułożyć się w takim porządku. To jest zgodne z moim przekonaniem (czytelnik znajdzie je także w innych moich książkach), że każde życie jest fragmentaryczne – w każdym sensie. Jest fragmentem większej niedomkniętej całości (planetarnej całości życia) i jest zbiorem fragmentów, które są ze sobą luźno połączone i które nie układają się w domkniętą całość. Jeśli zbiór jest otwarty, to można go ułożyć w dowolnym porządku. Albo on sam może się układać w dowolnym porządku – w porządku zmiennym, to takim, to innym. Dotyczy to także historii życia i śmierci Samuela Zborowskiego. Do fragmentów, które się na nią składają, zawsze będzie można jeszcze coś dodać, jakiś fragment, który teraz uchodzi za zagubiony lub wydaje się nieistotny. Jakiś fragment stanie się lepiej widoczny, jakiś, teraz dobrze widoczny, ukryje się wśród innych fragmentów. Będzie też można zmienić układ fragmentów, a kiedy zmieni się układ fragmentów, to zmieni się także znaczenie tej historii. Znaczenie, które ja jej nadałem, jest więc tylko jednym z możliwych. Wiele innych znaczeń, ukrytych przede mną, oczekuje, żeby ktoś zechciał je ujawnić. Na tym właśnie polega nauka historii. Jest to nauka, która wciąż uczy nas czegoś nowego. Jest to też nauka, która powtarza swoje nauki, a powtarzając je, coś w nich zmienia i mówi nam coś takiego, o czym jeszcze nie było mowy. Czego jeszcze nie wiedzieliśmy.

Miałem pewien kłopot z cytatami i początkowo nie bardzo wiedziałem, jak dać sobie z nim radę. Teksty szesnastowieczne cytowałem bowiem z różnych wydań – takich z wieku XVIII i takich z wieku XIX, takich z początku wieku XX i takich z początku wieku XXI. Podobnie było z przekładami szesnastowiecznych tekstów łacińskich – cytowałem przekłady z początku i końca wieku XIX, z początku i końca wieku XX. Miałem więc do czynienia z różnymi zasadami ortografii, z różnymi zasadami interpunkcji, także z różnymi sposobami transkrypcji, a często z całkowitym brakiem jakichkolwiek zasad. Dla przykładu. Julian Ursyn Niemcewicz, wydając swój Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze (pierwsze cztery tomy tego bezcennego dzieła ukazały się w Warszawie w roku 1822), nawet nie potrudził się, żeby poinformować czytelników, czy teksty łacińskie tłumaczył osobiście, czy też zlecał komuś ich tłumaczenie, a jeśli chodzi o jakieś zasady edytorskie, to takich zasad nie stosował, ponieważ nie było czego stosować – żadne zasady wtedy nie istniały. Przepisywał więc szesnastowieczne dokumenty, które gdzieś wyszperał, jak leci – stosując jednak (najprawdopodobniej) własną interpunkcję oraz własną ortografię, albo (też – najprawdopodobniej) zachowując szesnastowieczną interpunkcję i ortografię tam, gdzie mu się podobało. Profesorowie krakowscy, wydający teksty szesnastowieczne na przełomie wieku XIX i XX, postępowali już oczywiście zupełnie inaczej – mieli dokładnie opracowane zasady edytorskie i ściśle się ich trzymali, unowocześniając szesnastowiecznych autorów, ich sposoby pisania, właśnie tak jak kazały im te ich zasady. Ale potem zasady się zmieniły i teraz wydaje się teksty szesnastowieczne (także Kochanowskiego) zupełnie inaczej niż w wieku XIX czy XX. Co mogłem z tym bogactwem zrobić? Mogłem wszystko, co było mi potrzebne do mojej książki, jakoś ujednolicić, stosując współcześnie zalecany sposób transkrypcji tekstów oraz współczesne zasady interpunkcji, ortografii, nawet gramatyki. W ten sposób wszystko by się do siebie upodobniło, tekst z wydania Niemcewicza wyglądałby mniej więcej tak, jak tekst z wydania Stanisława Kota z pierwszej połowy wieku XX, a tekst z wydania Żegoty Paulego, z pierwszej połowy wieku XIX, jak tekst z wydania Romana Pollaka z drugiej połowy wieku XX. Konsekwencja jest może godna pochwały, ale coś bym w ten sposób utracił – coś, czego utracić nie chciałem. Tym czymś są różne sposoby traktowania i kształtowania polszczyzny, różne, zmieniające się z wieku na wiek, sposoby polskiego przemawiania. Ponieważ nie chciałem tego utracić, zachowałem wszystko tak, jak dostałem. Cytuję więc teksty szesnastowieczne za tymi dziełami, z których je brałem – nie zmieniając ani jednej końcówki, ani jednej litery, ani jednego przecinka. Dotyczy to także pisowni łącznej i rozłącznej. Tam, gdzie brakowało przecinków czy kropek, tam nie ma ich także w moich cytatach. Tam, gdzie „tym czasem” było w dwóch kawałkach, u mnie, w cytatach, też jest rozdzielnie. Tam, gdzie było razem, u mnie też jest razem.

Niewielkiej zmiany dokonywałem tylko w jednym wypadku. Rzeczownik „Rzeczpospolita” pisano u nas w różnych epokach różnie, niekiedy łącznie, niekiedy rozłącznie, niekiedy z dużej, niekiedy z małej litery. Niekiedy skracano go i pisano na przykład tak: r. p. Ja, wychodząc z założenia, że mowa jest o rzeczy świętej, daję go zawsze z dużej litery i zachowuję tylko rozdzielność (tam gdzie pojawia się ona w cytowanych tekstach). Transkrypcja wygląda więc tak: Rzeczpospolita albo Rzecz Pospolita.

Bartosz Paprocki, autor Herbów rycerstwa polskiego, dedykując, w roku 1584, swoje dzieło Stefanowi Batoremu, w pierwszym zdaniu tej dedykacji informował króla, że to, co miał do napisania, napisał z woli Boga Wszechmocnego – „który sprawy i zasługi dawnego rycerstwa tego sławnego królestwa przez mię wznawiać, a okazować je do wiadomości potomstwu raczy”. Potem, tak pochlebnie się usytuowawszy, autor Herbów odwołał się do swoich źródeł – to znaczy do Kadłubka, Długosza, Miechowity i Kromera – i porównał się skromnie do pszczółki latającej między dziełami tych wielkich historyków. „Ale mię [Bóg] tu stawi jako pszczółką pracowitą, która z rozmaitych krzaczków nazbierawszy do gromady miodu ku żywności sobie, drugim go też do posmaku użycza. Bo mi oto, najjaśniejszy miłościwy królu, z tych sławnych a ozdobnych krzaczków historyków polskich tylko zebrać ten smak wdzięczny bardzo szczupło dopuścił, dla tego, aby ich ludzie nie zaniedbywali, ale je przed sobą miewali”. Ja też zatem, za przykładem Paprockiego, tak się porównam – do pszczółki pracującej z wyższego rozkazu. Zbierałem, co gdzie znalazłem, „smak wdzięczny”, „ku żywności sobie”, ale chciałbym też innym coś „do posmaku” użyczyć. Pszczółek było kiedyś wiele, całe roje, teraz mało kto ma ochotę pracować jak pszczółka. Może mój przykład, moje zbieranie miodu, zachęci kogoś do podobnej pszczelej pracy – ku chwale i pożytkowi naszego sławnego królestwa.

Jarosław Marek Rymkiewicz

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki