The Abolition of Man by CS Lewis © C.S. Lewis Pte Ltd. 1944.

First published by Oxford University Press in 1944.

Published by Collins in 1978.

Published by Wydawnictwo Esprit under license from the CS Lewis Company Ltd.

Copyright © for the Polish translation

by Wydawnictwo Esprit 2013

All rights reserved

Projekt okładki: Jan Krzysztofiak

Na okładce: Hieronim Bosch, Droga krzyżowa,

Museum voor Schone Kunsten, Ghent
© The Bridgeman Art Library / Corbis

Redaktor prowadzący: Aleksandra Motyka

Redakcja: Paulina Bieniek, Justyna Rygiel

Konwersja do formatów EPUB i MOBI: Małgorzata Widła

ISBN 978-83-63621-57-5

Wydanie I, Kraków 2013

Wydawnictwo Esprit SC

ul. św. Kingi 4, 30-528 Kraków

tel./fax 12 267 05 69

e-mail: sprzedaz@esprit.com.pl

ksiegarnia@esprit.com.pl

biuro@wydawnictwoesprit.com.pl

Księgarnia internetowa: www.esprit.com.pl

Mistrz powiedział: Ten, kto zmienia wątek,
niszczy całą tkaninę.

Dialogi konfucjańskie, II 161

Ludzie bez torsów

By zabijać, rozkaz dał

I pobił drobne dziatki.

Kolęda angielska

Wydaje mi się, że niewystarczająco doceniamy znaczenie szkolnych podręczników. Dlatego właśnie jako punkt wyjścia moich wykładów2 wybrałem książeczkę do języka angielskiego przeznaczoną dla „uczniów i uczennic szkół średnich”. Nie przypuszczam, by jej autorzy (a było ich dwóch) żywili złe zamiary, i winien jestem im albo ich wydawcy dobre słowo za przesłanie mi darmowego egzemplarza. Równocześnie jednak nie mam nic dobrego do powiedzenia o nich. Co za kłopot! Nie chcę stawiać pod pręgierzem dwóch skromnych, praktykujących nauczycieli, którzy zrobili, co mogli. Nie wolno mi jednak przemilczeć tego, co uważam za prawdziwy wydźwięk ich pracy. Z tego względu postanowiłem nie ujawniać ich nazwisk. Będę nazywał tych panów Gajuszem i Tycjuszem, a ich książkę – Zieloną książeczką. Daję jednak słowo, że taka książka istnieje i że mam ją w mojej biblioteczce3.

W drugim rozdziale swojego podręcznika Gajusz i Tycjusz przytaczają znaną historię o Coleridge’u podziwiającym wodospad. Jak pamiętamy, było tam dwoje turystów, z których jedno uznało wodospad za „wzniosły”, a drugie za „ładny”. Coleridge w myśli zgodził się z pierwszą oceną, a drugą odrzucił z niesmakiem4. Gajusz i Tycjusz komentują to następująco:

Człowiek, który powiedział: „To jest wzniosłe”, na pozór wygłosił uwagę dotyczącą wodospadu […]. W rzeczywistości […] nie wygłosił uwagi na temat wodospadu, ale na temat własnych uczuć. Zatem tak naprawdę powiedział: „Moje uczucia kojarzą mi się ze słowem «wzniosły», czyli w skrócie: „Moje uczucia są wzniosłe”.

Występuje tu wiele poważnych kwestii rozstrzygniętych w bardzo pobieżny sposób. Autorzy jednak nie poprzestają na tym i dodają: „Podobne pomyłki są stale obecne w języku, którego używamy. Na pozór mówimy coś bardzo ważnego o jakimś zjawisku, a tak naprawdę mówimy jedynie o własnych uczuciach”5.

Zanim przejdziemy do problemów, które w rzeczywistości porusza ten znaczący krótki akapit (napisany, jak pamiętamy, dla „uczniów i uczennic szkół średnich”), musimy wyeliminować jedną małą pomyłkę, popełnioną przez Gajusza i Tycjusza. Nawet zgodnie z ich punktem widzenia – i każdym innym punktem widzenia, jaki można sobie wyobrazić – człowiek, który mówi: „To jest wzniosłe”, nie może chcieć przez to powiedzieć: „Moje uczucia są wzniosłe”. Nawet gdyby było udowodnione, że właściwości takie jak wzniosłość są tylko i wyłącznie projekcją naszych własnych uczuć, to i tak uczucia wywołujące tę projekcję byłyby jedynie odpowiednikami – a zatem niemal przeciwieństwami – tych właściwości. Uczucie, które skłania człowieka do nazwania czegoś wzniosłym, to nie uczucie wzniosłości, ale uczucie czci. Gdybyśmy chcieli zredukować twierdzenie: „To jest wzniosłe” do opisu uczuć mówiącego, właściwym odpowiednikiem byłoby zatem zdanie: „Czuję podziw”. Gdyby konsekwentnie zastosować pogląd prezentowany przez Gajusza i Tycjusza, otrzymalibyśmy oczywiste niedorzeczności. Musielibyśmy uznać, że słowa: „Jesteś nikczemny” znaczą tyle co: „Czuję nikczemność”, a nawet, że: „Twoje uczucia są nikczemne” oznacza to samo co: „Moje uczucia są nikczemne”. Nie traćmy jednak czasu na roztrząsanie problemu, który stanowi jedynie pons asinorum6 naszego tematu. Byłoby niesprawiedliwością wobec Gajusza i Tycjusza zbytnie podkreślanie czegoś, co niewątpliwie wynikło ze zwykłej nieuwagi.

Uczeń czytający ten fragment Zielonej książeczki wyciągnie z niego dwa wnioski: po pierwsze, że wszystkie zdania zawierające predykat wartościujący są zdaniami o stanie uczuciowym mówiącego, a po drugie, że wszystkie takie zdania są nieistotne. To prawda, że Gajusz i Tycjusz żadnego z tych twierdzeń nie wyrazili w ten sposób. Potraktowali jedynie konkretny predykat wartościujący („wzniosły”) jako słowo opisujące uczucia mówiącego. Zadanie rozszerzenia tego zabiegu na wszystkie inne predykaty wartościujące pozostawione jest uczniom; na ich drodze nie postawiono nic, co mogłoby takiemu rozszerzeniu zapobiec. Nie wiemy, czy autorzy życzą sobie takiego rozszerzenia, czy też nie; być może nigdy w życiu nie poświęcili nawet pięciu minut, żeby się nad tym zastanowić. Nie interesuje mnie, jakie mieli intencje; interesuje mnie wpływ, jaki ich książka z całą pewnością wywrze na ucznia i na jego sposób myślenia. Analogicznie, nie stwierdzają oni wprost, że sądy wartościujące są nieistotne. Zgodnie z ich słowami „na pozór mówimy coś bardzo ważnego o jakimś zjawisku, a tak naprawdę mówimy jedynie o własnych uczuciach”. Żaden uczeń nie oprze się sugestii, którą narzuca mu się przez użycie słowa „jedynie”. Oczywiście, nie oznacza to, że świadomie stworzy on na podstawie czytanych słów ogólną teorię filozoficzną o błahości i subiektywizmie wszystkich wartości. Cała siła Gajusza i Tycjusza leży w tym, że mają oni do czynienia z uczniem: z uczniem, który sądzi, że „wkuwa” lekcje z „anglika”, i nie ma pojęcia, że stawką w tej grze jest także etyka, polityka i teologia. Autorzy nie kładą mu do głowy teorii, tylko pewne założenie, które za dziesięć lat, kiedy zapomni już, skąd się wzięło, i nie będzie nawet świadomy, że je ma, skłoni go do poparcia jednej ze stron konfliktu, którego nigdy nawet nie uważał za konflikt. Podejrzewam, że sami autorzy nie bardzo wiedzą, jaki wpływ wywierają na ucznia, a on na pewno nie rozumie, jakim wpływom ulega.

Zanim rozważymy filozoficzne konotacje stanowiska, jakie Gajusz i Tycjusz zajmują wobec wartości, chciałbym zilustrować wpływ tego stanowiska na ich proces edukacyjny. W czwartym rozdziale autorzy zamieszczają naiwną reklamę rejsu wycieczkowego i przystępują do uodparniania swoich czytelników na reprezentowany przez nią rodzaj pisarstwa7. Reklama głosi, że osoby, które wykupią bilety na rejs, popłyną „przez Zachodni Ocean, gdzie żeglował Francis Drake”, „podejmując awanturniczą wyprawę po skarby Indii” i przywiozą ze sobą również „klejnoty słonecznych chwil” i „soczystych barw”. Jest to oczywiście kiepski tekst: eksploatujący dla pieniędzy w sztucznie patetyczny sposób uczucia podziwu i przyjemności towarzyszące ludziom zwiedzającym niezwykłe miejsca znane z historii i legend. Gdyby Gajusz i Tycjusz chcieli wytrwale dążyć do celu i nauczyć swoich czytelników (tak jak obiecali) sztuki pisania wypracowań w języku angielskim, w ich interesie leżałoby zestawienie tekstu reklamy z urywkami utworów wielkich pisarzy, w których podobne uczucia wyrażone są we właściwy sposób, a następnie wykazanie, na czym polega różnica.

Mogliby posłużyć się słynnym fragmentem z Zachodnich wysp Johnsona, który kończy się zdaniem: „Nie byłby godzien zazdrości ten człowiek, którego patriotyzm nie okrzepłby na równinie Maratonu i którego pobożność nie rozgrzałaby się wśród ruin Iony”8. Mogliby też zacytować wyjątek z Preludium Wordswortha, w którym opisuje on, jak po raz pierwszy pradawność Londynu objawiła się jego myśli jako „Ciężar i potęga/ Potęga, co pod ciężarem wzrasta”9. Lekcja porównująca taką literaturę z językiem reklamy i rzeczywiście pomagająca odróżnić złe pisarstwo od dobrego byłaby warta przyswojenia. Rozpalałaby krew, budziła ożywcze soki, tak by wzrastały obok siebie drzewo poznania i drzewo życia. Zasługiwałaby także na miano lekcji literatury – przedmiotu, którego Gajusz i Tycjusz, mimo powziętego zamiaru, próbują niezwykle starannie unikać.

W rzeczywistości zwracają oni uwagę uczniów jedynie na to, że luksusowy statek tak naprawdę nie popłynie tam, gdzie żeglował Drake, że podróżujący nim turyści nie przeżyją awanturniczej wyprawy i że klejnoty przywiezione przez nich do domu będą jedynie metaforyczne. Dodają też, że dla „przyjemności i wypoczynku” wystarczyłyby im zapewne wczasy nad morzem. Wszystko to oczywiście prawda; nie trzeba mieć talentu Gajusza i Tycjusza, żeby to odkryć. Panowie ci jednak nie zauważają albo nie przywiązują wagi do jednego: że w bardzo podobny sposób można potraktować wiele przykładów dobrej literatury opisującej te same uczucia. Jak bowiem, z czysto rozumowego punktu widzenia, historia początków brytyjskiego chrześcijaństwa miałaby pobudzić pobożność kogoś żyjącego w XVIII wieku? Czemu gospoda pana Wordswortha miałaby być wygodniejsza, a powietrze Londynu zdrowsze tylko z tego powodu, że Londyn istnieje od tak dawna? Jeśli natomiast rzeczywiście istnieje jakaś przeszkoda, która nie pozwala krytykom „kwestionować” Johnsona i Wordswortha (a także Lamba, Wergiliusza, Thomasa Browne’a i pana de la Mare’a) w ten sposób, w jaki Zielona książeczka kwestionuje przytoczoną reklamę, Gajusz i Tycjusznie nie robią nic, żeby ich czytelnicy mogli ją odkryć. Uczeń z omawianego fragmentu ich książki nie dowie się zupełnie niczego o literaturze. Pojmie za to dość szybko i być może zapamięta na zawsze, że uczucia, jakie budzą w nas niektóre miejsca, są same w sobie sprzeczne z logiką i godne pogardy. Nie będzie miał pojęcia, że można być niewrażliwym na cytowaną reklamę w dwojaki sposób – że nie zadziała ona zarówno na tego, kto ją przerasta, jak i na tego, kto do niej nie dorósł; na człowieka prawdziwie wrażliwego i na ubranego w garnitur małpoluda, któremu nigdy nie przyjdzie do głowy, że Atlantyk to coś więcej niż tyle a tyle milionów ton zimnej, słonej wody. Istnieje dwóch ludzi, do których na próżno kierujemy fałszywe wstępniaki o patriotyzmie i honorze: jeden z nich to tchórz, a drugi to patriota i człowiek honoru. Żadna z tych myśli nie została podsunięta uczniowi. Przeciwnie, zachęcono go do odrzucenia nęcących uroków „Zachodniego Oceanu” z bardzo niebezpiecznego powodu – takiego mianowicie, że w ten sposób okaże się sprytnym gościem, którego żadnym mydleniem oczu nie można oskubać z gotówki. Gajusz i Tycjusz nie przekazali mu żadnej wiedzy o pisarstwie, a równocześnie usunęli z jego duszy, na długo przed wiekiem świadomego wyboru, zdolność przeżywania pewnych doświadczeń, które myśliciele o większym od nich autorytecie uznawali za szlachetne, pożyteczne i ludzkie.

Rzecz dotyczy nie tylko Gajusza i Tycjusza. W innej książeczce, której autora nazwijmy Orbiliuszem10, czytelnik poddany zostaje analogicznej operacji, znów w pełnym znieczuleniu. Orbiliusz wybiera do „zakwestionowania” bzdurny tekst o koniach, wychwalający te zwierzęta jako „chętne sługi” pierwszych kolonistów w Australii11. Następnie zaś wpada w tę samą pułapkę, co Gajusz i Tycjusz. Jego zdaniem Ruksh ani Sleipnir, płaczące konie Achillesa ani rumak bojowy z Księgi Hioba, nawet Brat Królik ani Królik Piotruś12 nie zasługują na ani jedno słowo wzmianki, podobnie jak prehistoryczna cześć człowieka dla „naszego brata wołu” – ani w ogóle nic z tego, co takie niemal antropomorficzne traktowanie zwierząt znaczyło w ludzkiej historii i jak szlachetny albo dowcipny wyraz znalazło w literaturze13. Nawet o naukowym aspekcie psychologii zwierząt Orbiliusz nie ma nic do powiedzenia. Zadowala się wyjaśnieniem, że konie nie są, secundum litteram14, zainteresowane ekspansją kolonialną15. Uczniowie nie dostają od niego właściwie nic oprócz tej zdawkowej informacji. Nie dowiadują się, dlaczego prezentowany przykład jest zły, podczas gdy inne teksty, którym można by postawić ten sam zarzut, są dobre. Tym bardziej nie dowiadują się niczego o dwóch kategoriach ludzi, dla których niebezpieczeństwo takiego pisarstwa jest odpowiednio poniżej albo powyżej ich zdolności – o człowieku, który zna konie i naprawdę je kocha, kocha miłością uporządkowaną, a nie ulegającą antropomorficznym fantazjom, oraz o niereformowalnym, tępym mieszczuchu, dla którego koń to po prostu przestarzały środek transportu. Uczniowie będą od tej pory czerpali mniejszą przyjemność z przebywania w towarzystwie swoich psów i kucyków, zyskają nowe uzasadnienie dla okrucieństwa i niedbalstwa, a przy tym poznają smak przyjemności, jaką daje świadomość bycia wtajemniczonym. Taki będzie efekt lekcji angielskiego, chociaż o języku angielskim nie dowiedzą się nic a nic. Pewien element ludzkiego dziedzictwa zostanie im po cichu odebrany, zanim dorosną na tyle, by móc to zrozumieć.

Do tej pory zakładałem, że nauczyciele tacy jak Gajusz i Tycjusz nie zdają sobie w pełni sprawy z tego, co robią, i wcale nie chcą wywołać tych daleko idących konsekwencji, które w rzeczywistości przyniesie ich sposób nauczania. Istnieje, rzecz jasna, inna możliwość. Być może właśnie takiego człowieka, którego ja nazwałem (zakładając zbieżny dla autorów i dla mnie tradycyjny system wartości) „ubranym w garnitur małpoludem” i „tępym mieszczuchem”, pragną ukształtować. Być może różnimy się na całej linii. Może naprawdę są oni przekonani, że zwyczajne ludzkie uczucia, jakie budzą w nas minione wieki albo zwierzęta, albo wielkie wodospady, są sprzeczne z rozumem, godne pogardy i zasługują na to, by je wykorzenić. Może nauczyciele ci zamierzają zmieść tradycyjne wartości i ustanowić zupełnie nowe. Stanowiskiem tym zajmiemy się później. Jeśli Gajusz i Tycjusz je podzielają, to na razie zauważę jedynie, że stanowisko to odnosi się do filozofii, a nie do literatury. Propagując je w swojej książce, autorzy są nieuczciwi wobec kupującego ją rodzica lub nauczyciela, który zamiast wiedzy zawodowych językoznawców otrzymuje poglądy filozofów-amatorów. Każdy by się zdenerwował, gdyby jego syn wrócił z gabinetu dentystycznego z niewyleczonym uzębieniem, ale za to z głową pełną wygłaszanych przez dentystę obiter dicta16 na temat bimetalizmu albo teorii Bacona.

Wątpię jednak, by Gajusz i Tycjusz pod przykrywką nauki angielskiego naprawdę planowali szerzenie własnej filozofii. Sądzę, że przytrafiło im się to niechcący, i to z kilku powodów. Po pierwsze, krytyka literacka to trudna sprawa, a to, czym zajmują się Gajusz i Tycjusz, jest o wiele łatwiejsze. Bardzo trudno jest wyjaśnić – jeśli pominiemy wszystkie wątpliwe ataki na uczucia jako takie – dlaczego kiepskie ujęcie pewnych podstawowych ludzkich uczuć to kiepska literatura. Nawet dr Richards17, który jako pierwszy na serio zajął się kwestią zdefiniowania mierności w literaturze, nie odniósł na tym polu sukcesu. Natomiast „kwestionować” uczucia z punktu widzenia pospolitego racjonalizmu potrafi niemal każdy. Po drugie, Gajusz i Tycjusz być może całkiem uczciwie pomylili się co do naglącego wyzwania stojącego przed dzisiejszą edukacją. Dostrzegli, że otaczającym ich światem rządzi oparta na emocjach propaganda, zaś tradycja nauczyła ich, że młodość jest sentymentalna; doszli zatem do wniosku, że najlepsze, co mogą zrobić, to zabezpieczyć młode umysły przed wpływem emocji. Moje doświadczenie nauczycielskie podpowiada mi coś wręcz przeciwnego. Na każdego ucznia, którego należy chronić przed osłabiającym nadmiarem sentymentalizmu, przypada trzech, których trzeba dopiero obudzić z bezdusznego prostactwa. Zadaniem współczesnego wychowawcy nie jest karczowanie dżungli, ale nawadnianie pustyni. Właściwa obrona przed fałszywymi uczuciami to rozbudzanie uczuć właściwych. Jeśli pozostawimy wrażliwość naszych uczniów bez żadnej pożywki, tym łatwiej padną oni ofiarą pierwszego lepszego propagandysty. Wygłodzona natura zemści się prędzej czy później, a twarde serce niekoniecznie zabezpieczy ich przed rozmiękczeniem mózgu.

Istnieje jednak trzecia, o wiele głębsza przyczyna zastosowanej przez Gajusza i Tycjusza procedury. Być może są oni całkiem skłonni przyznać, że dobre wykształcenie powinno wzmacniać niektóre uczucia, a usuwać inne. Może to właśnie chcieliby osiągnąć. Ale nigdy im się to nie uda. Żeby nie wiem jak się starali, z całej ich pracy zostanie tylko ta część, która dotyczy „kwestionowania” – i żadna inna. Aby przybliżyć nieuchronność takiego rozwoju wypadków, zboczę na chwilę z tematu i spróbuję wykazać, że położenie Gajusza i Tycjusza – nazwijmy je „sytuacją edukacyjną” – różni się od położenia wszystkich ich poprzedników.

Aż do całkiem współczesnych czasów wszyscy nauczyciele, a nawet w ogóle wszyscy ludzie wierzyli, że wszechświat jest czymś, z czym pewne reakcje emocjonalne z naszej strony mogą się zgadzać albo nie zgadzać – w rzeczy samej wierzyli, że przedmioty nie tylko są przez nas obdarzane sympatią lub niechęcią, szacunkiem albo pogardą, ale że mogą na takie uczucia zasługiwać. Powód, dla którego Coleridge zgodził się z turystą, który nazwał wodospad wzniosłym, i nie zgodził z turystką, która nazwała go ładnym, był oczywiście taki, że uważał on przyrodę nieożywioną za coś, wobec czego pewne reakcje są „słuszne”, „odpowiednie” czy też „właściwe”, a inne nie. Zakładał też (słusznie), że para turystów uważa podobnie. Mężczyzna, który nazwał wodospad wzniosłym, chciał nie tylko wyrazić swoje uczucia na jego temat; zakładał także, iż przedmiot, o którym mówi, zasługuje na takie uczucia. Gdyby nie to założenie, w jego wypowiedzi nie byłoby nic, z czym można by się zgodzić albo nie zgodzić. Niedorzecznością byłoby nie zgadzać się ze stwierdzeniem: „To jest ładne”, gdyby słowa te oddawały tylko uczucia mówiącej je osoby. Gdyby turystka powiedziała: „Słabo mi”, Coleridge raczej nie odparłby: „O nie, ja czuję się świetnie”. Kiedy Shelley po porównaniu ludzkiej wrażliwości do harfy eolskiej dodaje, iż różni się ona od harfy zdolnością „wewnętrznego dostrojenia”, dzięki któremu może „dostosować brzmienie do poruszeń tego, co w nią uderza”18, zakłada to samo przekonanie. „Czy można być sprawiedliwym – pyta Traherne – jeśli nie okazuje się rzeczom należnego szacunku? Wszystkie rzeczy zostały stworzone dla ciebie, a ty zostałeś stworzony, aby oceniać je zgodnie z ich wartością”19. Święty Augustyn definiuje cnotę jako ordo amoris, czyli stan uporządkowania afektów, w którym każdy przedmiot obdarzany jest takim rodzajem i takim stopniem miłości, jaki jest dla niego właściwy20. Arystoteles powiada, że celem edukacji jest sprawić, aby uczeń lubił to, co lubić powinien, i nie lubił tego, czego lubić nie powinien21. Po osiągnięciu wieku refleksji uczeń w ten sposób wyszkolony w „uporządkowanych afektach” albo „słusznych uczuciach” z łatwością dojdzie do podstawowych zasad etyki; dla człowieka zepsutego będą one jednak zupełnie niedostrzegalne i nie będzie on mógł czynić postępów w tym przedmiocie22. Przed nim Platon mówił to samo. Małe ludzkie zwierzę początkowo nie wykazuje właściwych reakcji. Trzeba je nauczyć odczuwać przyjemność, sympatię, odrazę i nienawiść do tego, co rzeczywiście przyjemne, sympatyczne, odrażające i nienawistne23. W Państwie młody człowiek wychowany jak należy to ten, który

najbystrzej potrafi dostrzegać niedociągnięcia rzeczy niepięknie wykonanych lub tych, co nieładnie urosły, i potem się słusznie jednymi cieszy, a drugimi brzydzi i te, co piękne, chwalić potrafi, brać je w głąb własnej duszy, żywić się nimi i przez to się doskonalić. A to, co szpetne i haniebne, potrafi słusznie ganić i nie znosić tych rzeczy. Wszystko to już za młodu, zanim umie rozumnie powiedzieć, dlaczego; a gdy przyjdzie rozum – on go z radością powita, bo rozpozna w nim krewnego24.

We wczesnym hinduizmie postępowanie ludzi, które można nazwać dobrym, polegało na zgodności z tym – niemal na uczestnictwie w tym – co hindusi nazywają ryta. Jest to wielki rytuał czy też porządek świata przyrodzonego i nadprzyrodzonego, ujawniający się tak samo w porządku kosmicznym, w cnotach moralnych, jak w obrzędach świątynnych. Sprawiedliwość, poprawność, porządek, ryta stale utożsamiane są z tym, co określa się słowem satja – prawda, zgodność z rzeczywistością. Jak Platon twierdził, że „ponad istnieniem” jest jeszcze Dobro, a Wordsworth, że gwiazdy zyskują siłę dzięki cnocie, tak hinduscy mistrzowie nauczają, że sami bogowie są zrodzeni z ryty i jej posłuszni25.

Chińczycy także mówią o czymś wielkim (największym ze wszystkiego, co istnieje), co nazywają Tao.

Droga

Ten rozdział znajdziesz w pełnej wersji książki.

Koniec człowieczeństwa

Ten rozdział znajdziesz w pełnej wersji książki.

Dodatek

Przykłady Tao

Ten rozdział znajdziesz w pełnej wersji książki.

Przypisy

1 O ile nie podano inaczej, cytaty z dzieła Lun Yu znanego
w Polsce pod tytułem Dialogi konfucjańskie są tłumaczeniem z angielskiego przekładu (Lun Yu, The Analects, attrib. to Confucius, tłum. A. Waley, New York 1938), aby jak najwierniej oddać zamysł Lewisa w wyborze cytatów (dostępne przekłady Dialogów z chińskiego na język polski znacząco odbiegają od wersji angielskiej, którą posługiwał się Lewis) [przyp. tłum.].

2 Eseje składające się na książkę zostały pierwotnie wygłoszone jako cykl trzech wykładów w King’s College w Newcastle w dniach 23–25 lutego 1943 roku [przyp. tłum.].

3 Chodzi o książkę z 1939 roku, The Control of Language: A critical approach to reading and writing Alexa Kinga i Martina Ketleya [przyp. tłum.].

4 Zdarzenie, do którego nawiązuje Lewis, opisane zostało przez Dorothy Wordsworth, siostrę Williama Wordswortha, która razem z nim i Samuelem Taylorem Coleridge’em podróżowała po Szkocji. Według jej relacji Coleridge nie rozmawiał z obojgiem turystów, a jedynie z mężczyzną, który najpierw określił wodospad jako „majestatyczny”, a potem „wzniosły i piękny”. Coleridge zgodził się z pierwszym określeniem, a drugie zestawienie słów rozśmieszyło go, ponieważ wcześniej dyskutowali z Wordsworthem nad ich znaczeniem i zapewne zgodnie z ówczesnymi trendami nadawali im przeciwstawne znaczenia („wzniosłym” nazywano to, co budzi podziw i lęk, a „pięknym” to, co budzi miłość). Lewis zapewne posłużył się dość swobodną wersją tej historii zamieszczoną w Zielonej książeczce [przyp. tłum.].

5 Zielona książeczka, s. 19–20.

6 Pons asinorum – (łac.) dosł. ośli most; przenośnie problem będący rodzajem testu umiejętności lub zdolności pojmowania [przyp. red.].

7 Tamże, s. 53.

8 Samuel Johnson (1709–1784) – angielski pisarz i leksykograf; cytat pochodzi z książki Podróż do zachodnich wysp Szkocji (wszystkie cytaty nieopatrzone nazwiskiem tłumacza przełożyła M. Sobolewska). Na wyspie Ionie irlandzki mnich św. Kolumban w 563 roku założył klasztor, który stał się ośrodkiem ewangelizacji Szkocji i północnej Anglii [przyp. tłum.].

9 W. Wordsworth, Preludium, ks. VIII, w. 549–559.

10 Chodzi o wydaną w 1936 roku książkę The Reading and Writing of English E.G. Biagginiego [przyp. tłum.].

11 Książka Orbiliusza, s. 5.

12 Ruksh – wierzchowiec Rustuma z poematu Matthew Arnolda Sohrab and Rustum opłakujący swego pana i jego syna (w. 735–736); Sleipnir – w mitologii nordyckiej ośmionogi koń Odyna, boga wojny; konie Achillesa – nieśmiertelne, boskiego pochodzenia rumaki Ksantos i Balios, w księdze XVII Iliady opłakują śmierć Patroklosa, przyjaciela Achillesa; rumak bojowy z księgi Hioba – zob. Hi 39, 19–25; Brat Królik – (ang.) Brer Rabbit, główny bohater zbioru afroamerykańskich opowieści Wuj Remus J.C. Harrisa; Królik Piotruś – tytułowy bohater książki dla dzieci Beatrix Potter [przyp. tłum.].

13 Orbiliusz przewyższa Gajusza i Tycjusza w tym, że zestawia (na s. 19–22) z potępianym tekstem fragment dobrego pisarstwa o zwierzętach. Niestety, wykazuje on tylko jedną przewagę drugiego tekstu: jego większą rzeczowość. Natomiast problem ściśle literacki (używanie i nadużywanie wyrażeń, które są fałszywe secundum litteram) w ogóle nie zostaje podjęty. Orbiliusz stwierdza co prawda (na s. 97), że musimy „nauczyć się rozróżniać między uprawnionym i nieuprawnionym użyciem przenośni”, ale niewiele robi, by nam w tym pomóc. Uczciwość nakazuje jednak stwierdzić, że – moim zdaniem – książka Orbiliusza reprezentuje zupełnie inny poziom niż Zielona książeczka.

14 Secundum litteram – (łac.) dosłownie mówiąc [przyp. red.].

15 Tamże, s. 9.

16 Obiter dicta – (łac.) uwagi wygłaszane mimochodem, na marginesie [przyp. tłum.].

17 I.A. Richards (1893–1979) – jeden z najbardziej wpływowych brytyjskich krytyków literackich lat 20. i 30. XX w., uważany za twórcę współczesnej krytyki i teorii literatury angielskiej [przyp. tłum.].

18 Obrona poezji.

19 Th. Traherne, Centuries of Meditations, I.12.

20 Św. Augustyn, O państwie Bożym, XV.22. Por. tamże IX.5, XI.28.

21 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1104 B.

22 Tamże, 1095 B.

23 Platon, Prawa, 635.

24 Arystoteles, Państwo, 402 A. [Tekst polski na podstawie tłum. W. Witwickiego, Kęty 2003, zredagowany tak, by jak najlepiej oddawał wydźwięk cytatu Lewisa – przyp. tłum.].

25 A.B. Keith, Enc. Religion and Ethics, t. X, pod hasłem „Righteousness (Hindu)”.

Książki C.S. Lewisa w tej serii:

Smutek

Dopóki mamy twarze

Problem cierpienia

Zaskoczony Radością

Rozważania o Psalmach

O modlitwie. Listy do Malkolma

Koniec człowieczeństwa