„Fizyk i autor książek dr Amit Goswami idealnie łączy naukę, duchowość i świadomość, wykorzystując fizykę kwantową do opisania mistycznych pojęć, takich jak nieśmiertelność duszy, reinkarnacja czy życie pozagrobowe. Dr Goswami opisuje świadomość jako coś więcej niż abstrakcyjną koncepcję. Według niego jest to rzeczywistość należąca do wymiaru nauki, będąca jej podłożem, a na wet punktem wyjścia wszystkich procesów naukowych. W książce Fizyka duszy autor wiąże opisy pochodzące z Tybetańskiej Księgi Umarłych ze swoją wiedzą na temat fizyki kwantowej, dochodząc do wniosku, że pamięć reinkarnacyjna – poprzednie wcielenia i nasz dostęp do nich – to absolutna prawda, czego można dowieść w sposób naukowy”.

– The Light Connectio

„W ostatnich latach fizyka kwantowa rzuciła nowe światło na metafizyczne teorie reinkarnacji czy nieśmiertelności. Jednakże wciąż niewielu ludzi potrafi w inteligentny sposób rozmawiać o metafizycznej kwestii komunikowania się z zaświatami. Jeszcze mniej osób może podjąć rzeczową dyskusję o istocie materii opisywanej przez fizykę kwantową w obecnej postaci. Amit Goswami to jeden z nielicznych autorów, którzy umieją poruszać się w obu tych ezoterycznych dziedzinach i doradzić nam, w jaki sposób korzystać z oferowanej przez nie wiedzy”.

– George W. Fisk, Spiritual Frontierso

Z dedykacją
dla mojego przyjaciela

Hugh Harrisona,

dzięki któremu rozpocząłem
pracę naukową prowadzącą
do napisania niniejszej książki,
oraz dla mojej żony,

Umy.

Bez jej wiedzy i wnikliwości
ta książka nigdy
by nie powstała.

Wstęp
do wydania drugiego

Od czasu pierwszej publikacji Fizyki duszy minęło kilkanaście lat (dotyczy wydania anglojęzycznego z 2001 roku) i z dumą stwierdzam, że zawarte w niej teorie, dane i wnioski są dziś jeszcze bardziej aktualne. Mówiąc krótko, życie po śmierci i reinkarnacja to koncepcje wiarygodne z punktu widzenia nauki.

Czytając Fizykę duszy odkryjecie, że zawarta w tej książce główna teoria dotycząca życia pośmiertnego i reinkarnacji jest ściśle uzależniona od koncepcji zwanej pamięcią kwantową. Chodzi tu o to, że część naszej pamięci (nazwijmy ją pamięcią kwantową), a konkretnie jej fragment odpowiedzialny za uczenie się, ma charakter nielokalny, co oznacza, że pamięć ta nie jest zlokalizowana w mózgu, lecz poza granicami czasu i przestrzeni. Dzięki temu pamięć kwantowa jest w stanie przemieszczać się w czasie i przestrzeni bez użycia sygnału i bez transferu energii. Kwestia energii jest niezwykle istotna, ponieważ przeciwnicy teorii zakładającej istnienie życia pozagrobowego dużą uwagę przywiązują do faktu, że po śmierci ciężar naszego ciała nie zmienia się.

Należy też zrozumieć, że samo przetrwanie nie ma wielkiego znaczenia, jeżeli nie dotyczy tej części każdego z nas, która definiuje naszą istotę. Gdyby się nad tym zastanowić, esencji naszego życia nie stanowi jego historia, ale to, czego się nauczymy. Jeżeli uważacie, że ta koncepcja jest zbyt szokująca jak na nasze materialistyczne czasy, musicie pamiętać, że tradycje duchowe starały się nam przekazać te teorie od tysięcy lat; fizyka kwantowa jest jedynie ich potwierdzeniem.

Nielokalność – komunikacja bezsygnałowa – to koncepcja kwantowa. Została ona potwierdzona doświadczalnie, ale wielu fizyków w dalszym ciągu jest do niej nastawionych sceptycznie, zwłaszcza gdy mówimy o makroskopijnym wymiarze rzeczywistości. Bez obaw! W niniejszej książce przedstawiam niezbędne informacje; podczas zgłębiania tej idei starajcie się po prostu zachować otwarty umysł.

Jeżeli teoria zakładająca życie po śmierci i reinkarnację jest dla was wciąż zbyt wielkim wyzwaniem, nie przejmujcie się. Istnieje wiele empirycznych dowodów dokładnie opisujących ten kwantowy model, które przedstawiłem w niniejszej książce i o których nie będę tu wspominał. Istnieją jednak zadziwiające dane, które zamierzam przedstawić teraz, gdyż nieumyślnie nie zawarłem ich w poprzednim wydaniu.

Mamy bezpośrednie dowody na to, że pamięć związana z uczeniem się pewnych skłonności ma charakter nielokalny. W latach 60. XX wieku neurofizjolog Karl Lashley przeprowadził eksperyment, w trakcie którego starał się określić ośrodek odpowiedzialny za uczenie się tendencji. Wytresował on więc szczury, by odnajdywały ser ukryty w labiryncie o kształcie litery Y. Następnie systematycznie usuwał on elementy szczurzego mózgu, by przekonać się, czy dana tendencja się utrzyma. Lashley ze zdziwieniem odkrył, że nawet po usunięciu 50% mózgu wytresowane szczury wciąż odnajdywały ser. Jedynym racjonalnym wytłumaczeniem było to, iż wyuczona skłonność ma charakter nielokalny. Starożytny termin określający to zjawisko to pamięć akaszy , co w sanskrycie oznacza „poza czasem i przestrzenią” (przez jakiś czas popularna była też teoria zakładająca holograficzny charakter mózgu, ale nie ma ona naukowego uzasadnienia).

Możecie w to śmiało uwierzyć! Twierdzenie, że nasza pamięć dotycząca uczenia się zlokalizowana jest poza granicami czasu i przestrzeni (jest nielokalna) ma swoje podłoże naukowe i nie jest niczym nieroztropnym próbowanie zbadania tej teorii. Taka eksploracja może przynieść wiele korzyści. Odmieni to nasz styl życia, głównie poprzez zamianę pesymizmu na optymizm. Jeżeli już jesteście nastawieni optymistycznie, przedstawione tu idee zapewnią wam poczucie osobistego celu i sensu, czyli zaspokoją potrzeby waszej duszy.

Odkrywaj! Odkrywaj!!

Zbyt wiele idei, znaczeń i wartości

jak na jeden żywot – powiesz.

Nie lękaj się. Twoja śmierć to tylko odnowa.

Człowiek to istota niepowtarzalna!

Wracamy tu raz po raz!

Nie dręczy cię ciekawość,

Co kryje się u kresu poszukiwań?

Dla mnie opracowywanie teorii zakładającej życie po śmierci i reinkarnację okazało się bardzo wdzięczną przygodą. Jak przeczytacie w dalszej części książki, wszystko zaczęło się od pytania zadanego mi przez pewną starszą damę: „Co się z nami dzieje po śmierci?”. Wtedy jeszcze nie znałem odpowiedzi, ale wierzyłem, że mogę ją poznać. Potem w moim życiu zjawił się pewien teozof, który przypomniał mi o tradycjach religijnych głoszących taki sam pogląd i o tym, że sam wychowywałem się w jednej z takich tradycji. Później miałem sen, który postawił przede mną wyzwanie. Tajemniczy głos powiedział mi: „Tybetańska Księga Umarłych mówi prawdę, a ty musisz to udowodnić!”. Na swojej drodze spotkałem też młodą kobietę, studentkę ostatniego roku filozofii, która prosiła, bym pomógł jej pogodzić się ze śmiercią ukochanego. Ta seria synchronicznych zdarzeń doprowadziła do odkryć przedstawionych w niniejszej książce.

Czytając Fizykę duszy odkryjecie, że przedstawiona tu teoria wyjaśnia także inne wielce kontrowersyjne zjawisko – channeling (kanalizm). Channeling to fenomen, dzięki któremu niektórzy ludzie rzekomo potrafią wcielać się w „dusze” zmarłych osób. Zważywszy, że wszelkie alternatywne formy channelingu oparte są na dualizmie w takiej czy innej postaci, przedstawiony w niniejszej książce model stanowi jedyne naukowe wytłumaczenie takich zjawisk.

Według takiego modelu channelingowi poddać można jedynie wyuczone skłonności lub charakter zmarłego. Potwierdzają to eksperymenty przedstawione w niniejszej książce. Pragnę jednak dodać kilka uwag:

Wiele osób przeprowadzających channeling potrafi nie tylko przyzywać dusze i dokonywać niezwykłych wyczynów, ale także przedstawiać rozmaite pomysły i historie pochodzące rzekomo od istot z zaświatów. Tego typu stwierdzenia należy traktować ostrożnie i z dużą dozą podejrzliwości.

Do czego potrzebna jest komunikacja pomiędzy mistycznym bytem a obdarzonym niezwykłymi zdolnościami pośrednikiem? Nie każdy potrafi wcielić się w rolę medium! Wydaje mi się, że niektóre osoby umierają z zamiarem udostępniania innym swoich niezwykłych umiejętności także po śmierci. Osoby odbierające takie przekazy obdarzone są zdolnościami parapsychicznymi i cechują się wypracowanymi tendencjami do wykonywania channelingu.

Czy wszyscy mogą nauczyć się channelingu? W książce zatytułowanej Creative Evolution (kreatywna ewolucja) napisałem, że garstka osób potrafi zmienić bieg ludzkiej ewolucji poprzez wspólne rozwijanie w sobie pozytywnych emocji i wytwarzanie odpowiadających im neuronów (podobnie jak w przypadku pradawnych grup plemiennych). Pomysł polega na tym, że za kilka pokoleń duża część ziemskiej populacji rodzić się będzie już wyposażona w takie neurony; przekaz będzie się odbywać za pomocą nielokalnej pamięci w polach morfogenetycznych określonych ludzi – jest to opisana przez Ruperta Sheldrake’a koncepcja rozwinięta szerzej w dalszej części niniejszej książki. Sądzę, że kiedy masowo zaczniemy wykorzystywać intencje związane z channelingiem, zjawisko nielokalnego rozprzestrzeniania się wyuczonych tendencji zostanie przyspieszone.

Ostatnia uwaga dotyczy wspomnianej już przeze mnie młodej kobiety opłakującej śmierć bliskiej osoby. Wówczas jeszcze nie wiedziałem, jak jej pomóc. Teraz już wiem i poradziłbym jak najszybsze pogodzenie się ze śmiercią, ponieważ opłakiwanie blokuje intencje zmarłej osoby. Musimy je uwolnić.

Życzę przyjemnej lektury. Przedstawione tu badania odmieniły moje życie. Mam nadzieję, że wzbogacą też wasze.

ROZDZIAŁ 1

Od śmierci do nieśmiertelności

Czym jest śmierć? Pytanie z pozoru łatwe. Śmierć to koniec życia, kres istnienia. Ale czy na pewno wiemy, czym jest życie? Czy rozumiemy, co oznacza kres? Na te pytania nie ma prostej odpowiedzi, przynajmniej z punktu widzenia nauki.

Większość osób nie jest szczególnie zainteresowana naukowymi definicjami życia i śmierci. W 1993 roku, po opublikowaniu mojej książki, w której proponowałem nowy naukowy paradygmat określający naturę rzeczywistości i naukę opartą na prymacie świadomości, zaproszono mnie do udziału w audycji radiowej. Pierwsze pytanie, jakie mi zadano, nie dotyczyło natury rzeczywistości ani świadomości. Zapytano mnie, czy istnieje życie po śmierci. Na początku byłem nieco zaskoczony, ale po chwili uświadomiłem sobie, że dla wielu osób jest to najważniejsze pytanie dotyczące otaczającej nas rzeczywistości.

Nawet dzieci chcą to wiedzieć. W liście zaadresowanym do boga pewne dziecko napisało: „Drogi Boże, co się ze mną stanie, gdy umrę? Nie chcę umierać, chcę po prostu wiedzieć, jakie to uczucie”.

Co dzieje się po śmierci? Dawniej z takim pytaniem należało udać się do miejscowego proboszcza, pastora, guru, mułły, rabina, mistrza zen lub szamana. Nie była to w najmniejszym stopniu kwestia naukowa. W tamtych czasach nauka zajmowała się przyziemnymi aspektami życia, natomiast religia była źródłem odpowiedzi na znacznie ważniejsze dla ludzi pytania: jak żyć, co dzieje się po śmierci, jak poznać boga itp.

Naturalnie nie zawsze otrzymywało się odpowiedzi na te pytania. Pewien uczeń zen udał się raz do swojego mistrza i zapytał: „Co dzieje się po śmierci?”. Mistrz odparł: „Nie wiem”. Adept był zaskoczony. „Przecież jesteś mistrzem!” – protestował. „Ale nie jestem martwym mistrzem” – odparł mistrz.

Jednakże wielu guru z rozmaitych religii często nie waha się przed udzielaniem odpowiedzi na to fundamentalne pytanie. Odpowiedzi zazwyczaj są dość proste (przynajmniej w przypadku religii zorganizowanych). Bóg jest najpotężniejszym władcą świata podzielonego na dobro i zło. Jeżeli człowiek jest dobry, po śmierci trafia do nieba – cudownego miejsca pełnego spokoju i radości. Jeżeli jednak kroczy ścieżką zła, śmierć okaże się bramą do piekła pełnego ognia, siarki i cierpienia. Przekaz religii brzmiał: „Czyń dobro”. Jeżeli takie postępowanie nie zostanie wynagrodzone tu na ziemi, to nagroda spotka nas po śmierci. Niestety, we współczesnej epoce nauki takie wytłumaczenie nie wystarcza.

Czy w takim razie w niniejszej książce znajduje się zadowalająca odpowiedź na powyższe pytanie? Mam taką nadzieję. Odpowiedzi, których udzielam, opierają się na nowej fizyce, zwanej fizyką kwantową, która po ugruntowaniu w filozofii prymatu świadomości staje się oknem na świat nowych odpowiedzi na odwieczne pytania. Pytania i odpowiedzi związane z tym, co dzieje się po śmierci, to jedynie niektóre z odkryć tej nowej nauki. Zachęcam do dalszej lektury.

Kto przetrwa?

Kim stajemy się po śmierci? Jasne jest, że nasza „pozagrobowa” osobowość nie może być bytem fizycznym ani cielesnym. Popularna jest więc idea bezcielesnej duszy. Słyszymy, że dusza potrafi przetrwać śmierć ciała. Po śmierci dusza trafia więc do nieba albo do piekła, w zależności od tego, jak zostaniemy osądzeni.

Wielu ludzi wyobraża sobie, że nawet w niebie ich ego pozostanie nienaruszone, niczym w hollywoodzkich filmach. Dla tych ludzi to ego jest duszą. Można jednak sprzeciwić się takiemu wyobrażeniu.

W jaki sposób nabywamy swoją tożsamość ego? Bez wątpienia kształtują ją nasze życiowe doświadczenia. Wspomnienia tych doświadczeń najprawdopodobniej zachowywane są w postaci fizycznej w mózgu. Same doświadczenia (wychowanie) nie są jednak jedynym elementem rozwoju ego; wydaje się, że jakąś rolę odgrywa także nasze usposobienie genetyczne (natura). Jednak zarówno pamięć genetyczna, jak i mózgowa są tworami fizycznymi. Razem z kresem ciała nadchodzi kres pamięci fizycznej, więc czy ego może funkcjonować dalej?

Inny argument przeciwko ego w roli duszy wysunął psycholog Charles Tart. Twierdził on (1990), iż ciało i mózg działają stabilizująco na naszą tożsamość. Na przykład śniąc, tracimy świadomość własnego ciała, co daje ciekawe rezultaty. W trakcie snu nasza tożsamość może wielokrotnie przenosić się z jednej postaci na drugą; umiejętność utożsamiania się z jedną postacią nie jest zbyt stabilna. Podobne rzeczy dzieją się w przypadku deprywacji sensorycznej lub przyjmowania narkotyków o działaniu psychodelicznym. W takich odmiennych stanach świadomości normalna, stabilna tożsamość ego, której doświadczamy na jawie, znika. Tart sądzi, że stanowi to wskazówkę, jak wyglądają odmienne stany świadomości, których doświadczamy po śmierci, chyba że istnieją jakieś inne procesy stabilizacyjne, których jeszcze nie znamy.

Tak więc natura duszy, natura tego, co może przetrwać śmierć, to kwestia bardzo trudna i budząca kontrowersje. Sprawy komplikują się jeszcze bardziej, gdy przyjrzymy się obecnej w wielu kulturach kwestii ciągłości życia i śmierci. Jakaś cząstka nas potrafi nie tylko przetrwać śmierć, ale raz po raz wracać do życia w coraz to nowych wcieleniach.

Reinkarnacja

Koncepcja przedstawiająca duszę żyjącą po śmierci w niebie lub piekle odpowiada mniej więcej obrazowi nakreślanemu przez popularną kulturę judeochrześcijańską. W innych kulturach wygląda to nieco inaczej. Czasami, na przykład w islamie, różnice wydają się niewielkie. Ale niekiedy rozbieżności w poglądzie na pośmiertną rzeczywistość są dość radykalne. Hindusi, buddyści (mimo iż w buddyzmie koncepcja duszy jest bardzo subtelna) z Tybetu i innych krajów czy Chińczycy i Japończycy, nawet ci pozostający poza tradycją buddyjską, wierzą w duszę oraz niebo i piekło, ale dla nich pobyt w niebie czy piekle jest tylko etapem tymczasowym – początkiem podróży. W tych kulturach miejsca te to chwilowe przystanki, po których dusza musi raz jeszcze powrócić na ziemię. To, jak długo zostaniemy w tymczasowym niebie lub piekle, zależy od naszej karmy, koncepcji związanej ze skutkami i przyczynami, trochę przypominającej rozdział na dobro i zło, ale z jednym zasadniczym wyjątkiem.

Czynienie dobra powoduje przypływ dobrej karmy, zaś nieodpowiednie zachowanie powoduje wzrost złej karmy – podobnie jak w chrześcijaństwie. Nikt nie chce gromadzić złej karmy, na przykład wielu Chińczyków wierzy, że jeżeli nie będą żyć przykładnie, w kolejnym życiu odrodzą się jako szczury lub robaki. Jednak nawet dobra karma nie odwraca biegu rzeczy. Niezależnie od tego, ile zgromadzimy dobrej karmy, nie możemy wiecznie trwać w niebiańskiej doskonałości; zawsze wracamy do ziemskiej, niedoskonałej postaci. Stąd wzięła się subtelna idea, według której nawet dobra karma nie wystarczy. Nawet wtedy wciąż jesteśmy związani z karmicznym cyklem ciągłych reinkarnacji. Będące nieustannie w ruchu karmiczne koło postrzegane jest jako element przynoszący cierpienie.

Co może być lepszego od gromadzenia dobrej karmy, czynienia dobra na każdym etapie ziemskiej egzystencji? Hindusi i buddyści wierzą, że istnieje najlepszy, udoskonalony sposób życia, który umożliwi nam wydostanie się z karmicznego koła. Hindusi nazywają ten stan moksza, co oznacza wyzwolenie; zaś buddyści określają go mianem nirwany, czyli dosłownie „wygaśnięciem płomienia pożądania”.

Powyższe różnice między judeochrześcijańskimi a hinduskimi i buddyjskimi poglądami na życie pozagrobowe można wyjaśnić za pomocą filozofii. Jedna wersja zakłada, że określony model pośmiertnej rzeczywistości tworzony przez daną kulturę uzależniony jest od jej sytuacji materialnej. Celem religii jest zachęcanie ludzi do przykładnego życia. Jeżeli dana kultura jest materialnie uboga, ludzie żyją z nadzieją na lepsze życie po śmierci. Jeżeli wiedzieliby o reinkarnacji, nie wahaliby się od czasu do czasu popełniać grzechy i ryzykować pobytem w tymczasowym piekle. Krzywdy można zawsze naprawić w następnym wcieleniu. Tak więc idea wiecznego piekła jest niezbędna do utrzymywania społecznego porządku; ludzie wiedzą już jak wygląda piekło i nie chcą żyć w nim wiecznie. Zamożnemu społeczeństwu można jednak przedstawić opowieść o reinkarnacji.

Bogate społeczeństwo cechuje podział na klasy, a większość ludzi należy do klasy średniej. Z punktu widzenia przeciętnego członka tej klasy największym zagrożeniem jest ubóstwo. Wtedy działa widmo reinkarnacji, ponieważ zła karma oznacza nie tylko piekło, lecz skromniejszą formę życia (na przykład w postaci niższej klasy) w kolejnym wcieleniu. Tak było w przypadku hinduskiego systemu kast w starożytnych Indiach, gdzie idea reinkarnacji święciła triumfy. Obecnie w Indiach dokonują się zmiany: większość mieszkańców tego kraju jest biedna i idea reinkarnacji traci popularność. Jednocześnie współczesne społeczeństwo zachodnie bogaci się i wykształca się w nim podział klasowy. Nic więc dziwnego, że idea reinkarnacji jest tam coraz popularniejsza.

To ma sens. Podczas pierwszych reinkarnacji poznajecie podstawowe koncepcje, takie jak bóg, dobro, zło, dusza, niebo i piekło. W trakcie kolejnych wcieleń zaczynacie pojmować ideę reinkarnacji i karmicznego koła. Wtedy zadajecie pytania, które nigdy wcześniej nie przyszłyby wam do głowy. Jeżeli życie po śmierci istnieje, dlaczego nie miałoby istnieć także życie przed życiem? Dlaczego dobrym ludziom przytrafiają się złe rzeczy? No i oczywiście najlepsze pytanie: „Dlaczego prawdziwie łaskawy bóg nie zapewnia wszystkim błogiego życia w niebie?”.

W porównaniu z tymi podstawowymi kwestiami idea wyzwolenia wygląda jak prawdziwy egzamin maturalny. Podchodzimy do niego dopiero wtedy, gdy w naszym organizmie znajduje się już wystarczająco dużo „karma-coli”. Docieramy do tego etapu, kiedy zaczynamy zadawać pytania o istotę rzeczywistości i nasz związek z nią, gdy pojmujemy, że zarówno my, jak i bóg oraz cały świat jesteśmy różnymi aspektami tego samego tworu, wreszcie – kiedy cały świat świadomych istot staje się naszą rodziną i pragniemy im służyć pomocą.

Filozof Michael Grosso określił niedawny wzrost zainteresowania reinkarnacją w Ameryce mianem „spontanicznego wytworzenia się mitu reinkarnacji”, ale to coś więcej niż tylko powstanie mitu. Wydaje mi się, że masowo awansowaliśmy na wyższy poziom świadomości. Niektórzy z nas myślą już nawet o podejściu do egzaminu dojrzałości.

Kiedy następuje takie przejście na wyższy poziom świadomości? Filozof Alan Watts wyjaśnił to w bardzo trafny sposób. Dla niego (1962) koło karmiczne przypomina wizytę w wesołym miasteczku. Na początku – jako dusza – nie jesteśmy zbyt odważni. W trakcie reinkarnacji trzymamy się wygodnych i dobrych wcieleń. Dopiero później zdajemy sobie sprawę, że możemy nauczyć się czegoś więcej, gdy podejmiemy ryzyko – to znaczy urodzimy się jako osoba uboga (ale prawa) lub będziemy wieść życie burzliwe, ale kreatywne. Jednak nawet wtedy w końcu poczujemy się znudzeni; idea wiecznego przywiązania do koła karmicznego wcześniej czy później wyda nam się nie do zniesienia. Reżyser filmowy Woody Allen ujął to doskonale w swoim filmie Hannah i jej siostry:

Nietzsche i jego teoria wiecznych powtórzeń. Powiedział, że to samo życie będziemy powtarzać przez całą wieczność. Świetnie. To znaczy, że znowu będę musiał oglądać Ice Capades. To niewarte zachodu.

(za: Fisher 1993)

Gdy czujemy się w ten sposób, możemy skłonić się ku idei wyzwolenia.

Warto zauważyć, że zarówno chrześcijańska idea wieczności w niebie, jak i wschodnia koncepcja wyzwolenia odnoszą się do etapu, który naprawdę możemy określić mianem nieśmiertelności duszy – końca narodzin, końca śmierci. Pierwsza idea (niebo) jest tu jedynie uproszczoną wersją, która pomija sposób, w jaki możemy dostać się do raju.

Nie myślcie więc, że idee związane z reinkarnacją są wyłącznie domeną Wschodu i dopiero niedawno wprowadzono je do kultury zachodniej. Reinkarnacja była powszechnie przyjętym elementem judaizmu w czasach narodzenia Jezusa. Wielu uczonych utrzymuje, że przed 553 r. n.e. chrześcijaństwo również uznawało reinkarnację. Uważa się, że tego roku sobór powszechny wprowadził dekret zaprzeczający istnieniu reinkarnacji dusz, choć inni uczeni są zdania, że oficjalnie dekret taki nigdy nie powstał (polecam interesującą dyskusję na ten temat: Bache 1991 i MacGregor 1978).

Wielu badaczy uważa też, że podział na wschodnią i zachodnią ideę reinkarnacji nie jest w istocie podziałem na Wschód i Zachód, lecz podziałem na ezoteryczny i egzoteryczny odłam religii zachodnich. Reinkarnacja jest uznawana przez sufich – ezoteryczny odłam islamu. Chasydzki judaizm także uznaje reinkarnację, podobnie zresztą jak gnostycy oraz inne mistyczne tradycje chrześcijańskie (Bache 1991; Cranston i Williams 1984).

Idea reinkarnacji pojawia się często w zachodnich refleksjach niezwiązanych z żadnym kontekstem religijnym. Począwszy od Pitagorasa i Platona, zarówno David Hume, Ralph Waldo Emerson, Henry Thoreau, Benjamin Franklin, jak i J. W. von Goethe wszyscy wierzyli w reinkarnację. Goethe napisał:

Człowiecza dusza

Niczym woda:

Przychodzi z nieba,

Do nieba wraca,

I znów z powrotem

Iść w ziemię musi,

Wieczna zmiana.

(Pieśń duchów nad wodami za: Viney 1993)

Natomiast Franklin, w wieku 22 lat, napisał swoje własne epitafium, w którym czytamy:

Ciało B. Franklina,

Drukarza,

Niczym okładka starej księgi,

Z wydartymi stronami

Bez liter ani złotej oprawy,

Leży tu

Będąc pokarmem dla robactwa.

Lecz praca nie pójdzie na marne,

Gdyż wszystko to, zgodnie z jego przekonaniami

Pojawi się raz jeszcze

W nowym, bardziej eleganckim wydaniu

Zmienione i poprawione

Przez autora

(za: Cranston i Williams 1984)

Ruch teozoficzny, w którym reinkarnacja stanowi doktrynę podstawową, rozwinął się na Zachodzie w XIX wieku, ponieważ podwaliny pod powszechną akceptację zjawiska reinkarnacji zostały już podłożone. Wyniki przeprowadzonej niedawno ankiety wskazują, iż duża grupa przedstawicieli cywilizacji zachodniej (nawet do 25%) wierzy w reinkarnację (Gallup 1982). Filozof C. J. Ducass utrzymywał, że „wiara w ciągłość życia pojawia się [u dzieci] zupełnie spontanicznie”. Zgromadzone dane na temat pamięci reinkarnacyjnej wskazują, że cywilizacja Zachodu zna wiele takich przypadków (Stevenson 1974). Kiedy reinkarnacja nie jest zjawiskiem związanym z daną kulturą i jeśli ma ona charakter uniwersalny, naturalne jest zadawanie pytania o jej uzasadnienie naukowe.

Czy życie pozagrobowe i reinkarnacja mają podłoże naukowe?

Czy jakikolwiek fragment tej dyskusji ma sens z punktu widzenia współczesnej nauki? Kilka dekad temu odpowiedź brzmiałaby: nie, ale dziś jest inaczej. Głównym powodem takiej sytuacji są wyniki badań i obserwacji. Wcześniej wspominałem o informacjach dotyczących przywoływania wspomnień reinkarnacyjnych. Dotyczą one między innymi dzieci, które przypomniały sobie swoje minione wcielenia. Jednak o wiele więcej danych ma związek z tzw. regresjami reinkarnacyjnymi: ludzie przypominają sobie zdarzenia z poprzednich wcieleń pod wpływem hipnozy, urazów, działania substancji psychoaktywnych lub innych specjalnych technik (więcej informacji, patrz Cranston i Williams 1984). Większość przywołanych informacji została potwierdzona. W wielu przypadkach wyeliminowano możliwość oszustwa.

Co ważniejsze, przywoływanie wspomnień reinkarnacyjnych to nie jedyne materiały, którymi dysponujemy. Zaobserwowano także przypadki doświadczeń z pogranicza życia i śmierci, czyli sytuacji, w których ludzie odzyskiwali funkcje życiowe po przetrwaniu śmierci klinicznej. Osoby takie przedstawiały rzeczywistość, która pokrywa się, przynajmniej częściowo, z opisami umieszczonymi w „księgach umarłych” spisanych przez wiele starożytnych kultur (więcej informacji na temat takich ksiąg, patrz Grof 1994). Pacjenci, którzy przeżyli śmierć kliniczną, opisują pobyt poza ciałem, podróż przez tunel do innego świata, spotkania ze zmarłymi bliskimi, świetlistymi istotami itp.

Nieoczekiwanie w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci nauka również zaczęła przyglądać się wiedzy, którą posiadali starożytni. Ogólny trend naukowy obecny od XVII wieku polega na skupianiu się na aspektach materialnych, ale pod koniec XX wieku zaczęto badać uprzednio marginalizowaną sferę duchową. W niniejszej książce zademonstruję, że ten nowy paradygmat nauki współbrzmi z ideami takimi jak bóg, dusza, niebo, piekło, karma czy reinkarnacja.

Powyższe idee, gdy zostaną odpowiednio sformułowane i zrozumiane, mają wydźwięk bardzo subtelny. Jesteśmy uwarunkowani, by myśleć o nich w kategoriach materialistycznych. Na przykład większość ludzi myśli o niebie jako o miejscu częściowo przypominającym ziemię (tak też najczęściej przedstawia to Hollywood). Popularne religie kreślą taką właśnie wizję, a my przyjmujemy ten schemat myślowy już od najmłodszych lat. Jeżeli jednak taki „inny świat” faktycznie istnieje, musi być radykalnie odmienny od naszego.

Współczesna nauka wspiera koncepcję świata monistycznego – ideę, że istnieje tylko jedna treść rzeczywistości. Jeżeli istniałby inny świat skupiający się na materii duchowej, w jaki sposób takie dwa światy mogłyby na siebie oddziaływać? Co pełniłoby funkcję mediatora takiej interakcji? Nie mogłaby to być treść ani duchowa, ani materialna. Czy takiemu wzajemnemu oddziaływaniu towarzyszyłaby jakakolwiek wymiana energii między dwoma światami? Jeżeli by tak było, pomiary czasami musiałyby wykazywać nadmiar lub deficyt energetyczny, a tak się nie dzieje. Stała wartość energii świata materialnego to prawo fizyki – prawo zachowania energii. Nauka podpowiada nam więc, by unikać dualizmu interakcji (zawdzięczamy to Kartezjuszowi) przy analizowaniu rzeczywistości; dualizm i nauka są jak olej i woda: nie da się ich połączyć.

Stara nauka praktykowana od ostatnich trzech stuleci nauczyła nas, że wszystkie zachodzące zjawiska to zjawiska materialne. Jest to monizm oparty na idei, że materia to podstawa wszelkiego istnienia. Nowy paradygmat proponuje jednak monizm oparty na prymacie świadomości. To świadomość (zwana w popularnych tradycjach duchem, bogiem, boskością, ain sof, tao, brahman itp.), a nie materia stanowi podstawę istnienia. Jest to monizm oparty na świadomości jednoczącej i transcendentnej, ale rozdzielającej się dzięki odczuwającym istotom, takim jak my. To my jesteśmy tą świadomością. Wszystkie doświadczenia, w tym materia, to jedynie materialny przejaw transcendentnych form świadomości.

Całą sprawę wyjaśnia alegoria jaskini platońskiej. Platon wyobraził sobie ludzkie doświadczenia jako pokaz cieni. Żyjemy w jaskini, przykuci do krzeseł, które zawsze zwrócone są w stronę ściany. Na ścianie ukazują się cienie idealnych form archetypicznych, które bierzemy za rzeczywistość, ale źródłem tych cieni są właśnie znajdujące się za naszymi cieniami archetypy. Światło jest w takim przypadku naszą jedyną rzeczywistością, ponieważ nie widzimy nic poza nim. W monizmie opartym na prymacie świadomości to ona jest światłem w jaskini Platona, archetypy to transcendentna rzeczywistość, zaś cienie to rzeczywistość immanentna.

Taki monistyczny punkt widzenia rzeczywistości, określany przeze mnie mianem idealizmu monistycznego, jest bardzo stary i stanowi podstawę wszystkich wielkich tradycji duchowych, z uwagi na co często określany bywa mianem filozofii wieczystej. W chrześcijaństwie ezoterycznym podstawa istnienia to bóg, transcendentnym archetypicznym światem jest niebo, zaś świat doświadczeń to ziemia. W przeszłości naukowcy akceptowali ten pogląd jedynie w ograniczonym stopniu, ponieważ idealiści nie potrafili naukowo wytłumaczyć koncepcji transcendentności i samoodniesienia (czyli sposobu, w jaki jedność podzielona na podmiot/jaźń może się odnosić do obiektu/obiektów od niej odrębnych). Nowy paradygmat nauki w ramach świadomości, czasem określany nauką idealistyczną, miał swój początek w momencie, w którym te koncepcje zyskały wiarygodność naukową. Kwestia ta była tematem wielu książek, w tym także mojego autorstwa (Goswami 1993; Herbert 1993).

Mamy tu do czynienia z prawdziwym postępem. Materializm to czysta metafizyka; nie ma sposobu, by obiektywnie zweryfikować, że wszystko, w tym umysł i świadomość, bierze się z materii. Dawna filozofia wieczysta była czymś, co możemy nazwać metafizyką eksperymentalną, ponieważ wielcy duchowi nauczyciele wszystkich tradycji zawsze twierdzili, że byt tkwi w nieograniczonej, transcendentnej i zjednoczonej świadomości. W przeciwieństwie do idealizmu monistycznego, filozofia wieczysta w nowym kontekście nauki w ramach świadomości ma nie tylko charakter eksperymentalny, lecz jest eksperymentalną metafizyką, ponieważ (przynajmniej częściowo) jej metafizyczne idee da się zweryfikować nie tylko za pomocą indywidualnych, prywatnych doświadczeń, lecz także za pomocą doświadczeń w sferze publicznej.

Jeżeli dorastaliście w kulturze cywilizacji Zachodu, wciąż zorientowanej głównie na materializm, wasz światopogląd jest zapewne dziwnym połączeniem materializmu (dominacji materii) i kartezjańskiego dualizmu interakcji (wymiar duchowy istnieje jako odrębna i niezależna płaszczyzna składająca się z treści niematerialnej, która w jakiś sposób oddziałuje na świat materialny). Nie tak dawno temu ludzie starali się udowodnić istnienia duszy poprzez próbę (nieprzekonującą) ukazania, iż ciało traci na wadze po śmierci, co przeczy prawu zachowania energii.

Nawet zagorzali zwolennicy idealizmu monistycznego często padają ofiarą dualistycznych kartezjańskich wywodów w trakcie dyskusji o śmierci i reinkarnacji. Mówią wtedy o potwierdzaniu istnienia duchów i zjaw w taki sposób, jakby były to zjawiska rzeczywiste w rodzaju krzesła czy drzewa. Dostrzegam krzesło, ponieważ odbija ono promienie światła w kierunku moich oczu. Czy duchy lub inne istoty niematerialne potrafią emitować sygnały lub odbijać światło tak, bym mógł dokonać ich obserwacji? Naturalnie nie. Najważniejszym wyzwaniem dla naszej nauki w ramach świadomości jest wznowienie dyskusji nad zjawiskami związanymi ze śmiercią i reinkarnacją z punktu widzenia monizmu. Jest to wyzwanie, które podejmuję w niniejszej książce. Jeżeli musimy korzystać z koncepcji dualistycznych, powinniśmy też znaleźć wyjaśnienia, które nie pozostają w sprzeczności z prawami nauki; musimy pogodzić te koncepcje z ogólnym światopoglądem monistycznym. Udało mi się tego dokonać.

Dusza i wymiar kwantowy

Czy istnieje coś, co może przetrwać śmierć? Czy to, co przetrwa, podlega reinkarnacji w jakiejś formie, którą będziemy mogli uznać za prawdziwą ciągłość cyklu narodziny-śmierć-narodziny? W trakcie intensywnych badań trwających około roku udało mi się znaleźć odpowiedź na to pytanie. Istnieje „dusza”, która może przetrwać śmierć fizycznego ciała i która wciela się w inne byty, by kontynuować cykl. Taka teoria ma sens w wymiarze nauki opartej na świadomości, ale tylko wtedy, gdy postrzegamy duszę w kategoriach „kwantowych”.

Powyższa sytuacja przypomina to, co wydarzyło się pod koniec XX wieku. Fizycy odkryli, że myślenie o materii i świetle w tradycyjnych kategoriach newtonowskich, czyli zakładanie, że materia jest zawsze zlokalizowana i porusza się po dokładnie ustalonej trajektorii, zaś światło ma postać fali, jest rozproszone i może znajdować się w wielu miejscach jednocześnie – prowadzi do anomalii i paradoksów. Odkryli więc nowy sposób myślenia – metodę kwantową.

Słowo „kwant” oznacza „najmniejszą ilość”. Na przykład kwant światła, zwany fotonem, jest pojedynczą, niepodzielną ilością energii – zlokalizowaną paczką energii. Założenie, że światło oprócz charakteru fali ma również naturę zlokalizowanej cząsteczki, natomiast materia ma cechy nie tylko zlokalizowanych cząsteczek, ale i cechy fali, wyeliminowało wspomniane wcześniej anomalie i paradoksy.

Dlatego też istota słowa „kwantowy” wykracza daleko poza niepodzielną wielkość. Mechanika kwantowa nadaje obiektom submikroskopowym nieoczekiwane, wręcz magiczne znaczenie.

Co to znaczy, że materia ma postać fali i w związku z tym może występować w wielu miejscach jednocześnie? Jeżeli brzmi to jak paradoks, to można go rozwiązać poprzez uświadomienie sobie, że fale materii są falami możliwości (technicznie rzecz biorąc, można je przedstawić za pomocą funkcji matematycznych, zwanych funkcjami falowymi); istnieją one w dwóch (lub więcej) miejscach jednocześnie jedynie jako możliwości, jako superpozycja dwóch (lub więcej) różnych wariantów wydarzeń.

Obiekty kwantowe istnieją jako superpozycja możliwości, dopóki nasza obserwacja nie stworzy z potencjału stanu faktycznego, jednego zjawiska zlokalizowanego spośród wielu zjawisk potencjalnych. Jeżeli dana możliwość ma duże szanse na urzeczywistnienie w momencie zaobserwowania, jej fala możliwości jest odpowiednio silna; gdy fala jest słaba, prawdopodobieństwo urzeczywistnienia jest niewielkie.

Przykład powinien rozjaśnić wam nieco w głowach. Załóżmy, że w danym pomieszczeniu uwalniamy elektron. Po chwili fala elektronu rozprzestrzenia się na całe pomieszczenie. Załóżmy teraz, że rozmieszczamy tam szereg detektorów elektronów, zwanych licznikami Geigera. Czy wszystkie zaczną sygnalizować obecność elektronu jednocześnie? Nie, usłyszymy tykanie tylko jednego urządzenia. Jaki z tego wniosek? Przed dokonaniem obserwacji elektron faktycznie rozprzestrzenia się po pomieszczeniu, ale posiada on jedynie falę możliwości. Obserwacja sprawia, że fala ta załamuje możliwość do postaci rzeczywistego zjawiska.

Mechanika kwantowa to rachunek prawdopodobieństwa, który pozwala na obliczenie prawdopodobieństwa każdej dozwolonej możliwości w każdej dynamicznej sytuacji. Prawdopodobieństwo oznacza niepewność. Nie wiemy już z całą pewnością, gdzie znajduje się dany obiekt. Ruch obiektów kwantowych zawsze owiany jest mgiełką tajemnicy.

Zanim poprawnie zrozumiano fizykę kwantową, w nauce dominowała metafizyka materialistyczna – cząsteczki elementarne tworzą atomy, atomy tworzą cząsteczki, cząsteczki tworzą komórki, w tym także neurony, neurony tworzą mózg, mózg zaś tworzy świadomość. Ta teoria przyczynowości określana jest mianem przyczynowości oddolnej: przyczyny zaczynają się w sferze mikro, wśród cząstek elementarnych, i wędrują wyżej, aż do poziomu świadomości. Byty istniejące na świecie nie mają żadnej zdolności przyczynowej, która jest domeną wyłącznie interakcji między cząstkami elementarnymi.

Jeżeli jednak jesteśmy tylko materialnymi możliwościami, to w jaki sposób nasza obserwacja może załamywać fale prawdopodobieństwa? Interakcja między jedną a drugą możliwością wymusza istnienie jeszcze bardziej złożonych możliwości, ale nigdy stanu faktycznego. Jeżeli więc na świecie istniałaby wyłącznie przyczynowość oddolna, to załamanie kwantowe byłoby paradoksem. W wolnej od paradoksów interpretacji fizyki kwantowej przyczynowość odgórna może wytwarzać fale możliwości dla (niematerialnej) świadomości, która posiada władzę zwaną przyczynowością odgórną, dzięki której może ona swobodnie tworzyć rzeczywistość spośród wszystkich możliwości. Świadomość nie jest już postrzegana jako epifenomen mózgu, lecz jako podstawa istnienia zawierająca w sobie wszystkie możliwości materialne, w tym także mózg.

Obiekty kwantowe mogą dokonywać nieciągłych przeskoków – raz są w jednym miejscu, innym razem zupełnie gdzie indziej. Taki przeskok nazywamy przeskokiem kwantowym. Atom emituje światło w momencie, gdy elektron dokonuje przeskoku kwantowego z wyższego stanu energii atomowej na niższy. Istotę tego zjawiska możemy zrozumieć, jeśli wyobrazimy sobie, że elektron przeskakuje z wyższej orbity wokół jądra na niższą bez poruszania się w przestrzeni znajdującej się pomiędzy orbitami.

W ten sam sposób przyczynowość odgórna jest nieciągła pod każdym względem: przyczynowo (nie możemy przyporządkować jej dokładnej przyczyny), mechanicznie (nie potrafimy sporządzić mechanicznego modelu tego zjawiska), algorytmicznie (nie istnieją żadne opisujące to modele matematyczne) i logicznie (obowiązuje tu logika kolista: obserwator jest niezbędny do załamania, ale jest on tylko możliwością zanim nie dokona się załamanie).

Udowodniono, iż odpowiednio skorelowane obiekty kwantowe wpływają na siebie w sposób nielokalny, czyli bez przesyłania sygnałów w czasie i przestrzeni. Oznacza to, iż takie skorelowane obiekty muszą być ze sobą powiązane w wymiarze przekraczającym granice czasu i przestrzeni. Nielokalność wiąże się z transcendencją. Wszystkie kwantowe fale możliwości mieszczą się w wymiarze wykraczającym poza czas i przestrzeń; możemy określić ją mianem transcendentnej potencji (czyli potencjalności), korzystając z terminu stworzonego przez Arystotelesa i zaadaptowanego przez Wernera Heisenberga.

Niech wam się nie wydaje, że możliwość jest mniej realna od rzeczywistości; może być zgoła odwrotnie. To, co jest potencjałem, może być prawdziwsze od stanu faktycznego, ponieważ potencja istnieje w wymiarze pozaczasowym, zaś rzeczywistość jest krótkotrwała: istnieje w granicach czasu. W taki sposób rozumują wschodni myśliciele, mistycy z wszystkich zakątków świata oraz fizycy, którzy rozumieją istotę fizyki kwantowej.

Czy taka kwantowa „magia” – bycie w dwóch miejscach jednocześnie, przyczynowość odgórna, przeskoki kwantowe i połączenia nielokalne – tak silna i wyraźnie widoczna w wymiarze submikroskopowym, obowiązuje także w świecie makro? Współczesny przełom myślowy zakłada, iż na każdym etapie obserwacji nasz mózg przetwarza informacje w sposób kwantowy, dokonując tzw. pomiaru kwantowego. Mózg reaguje na bodźce, tworząc pulę makroskopijnie rozróżnialnych możliwości kwantowych (falę możliwości), spośród których jedna zostaje stanem faktycznym, gdy tego zażyczy sobie świadomość.

Być może dostrzegacie tu już odpowiednią metaforę dla kwantowej fizyki duszy. Ciało fizyczne, gdy żyje, reprezentuje możliwości, które zawsze muszą ujawnić się w postaci zlokalizowanej struktury o ustalonym początku i końcu, natomiast dusza odzwierciedla możliwości, potencjały bez zlokalizowanej struktury. Dusza to transcendentne potencjały, które bez ugruntowania w czasie i przestrzeni migrują z jednego wcielenia do drugiego, znajdującego się w innym punkcie czasoprzestrzennym.

Koncepcja duszy pozbędzie się kartezjańskich dualistycznych paradoksów, gdy nadamy jej dynamiki kwantowej i przyczynowości odgórnej. Oprócz tego dynamika kwantowa pozwala nam potwierdzić zasadność nauk ezoterycznych i pomaga wyjaśnić anormalne dane. Pozostaje jeszcze istotne pytanie, w jaki sposób pozbawiona jakiejkolwiek struktury dusza, będąca zbiorem możliwości kwantowych, może pamiętać wszystkie indywidualne doświadczenia z poszczególnych wcieleń. Udało mi się znaleźć odpowiedź także na to pytanie i jest ona tematem istotnej części niniejszej książki.

W Bhagawadgicie Kryszna mówi do Ardźuny: „Zarówno ty, jak i ja mieliśmy już wiele wcieleń. Ja je pamiętam, ty zaś nie”. W Indiach mędrcy mawiają, że wyzwolenie pozwala przypomnieć sobie wspomnienia o poprzednich wcieleniach i gasi strach przed śmiercią, ale ten sposób radzenia sobie ze strachem to bardzo trudna droga, dostępna jedynie garstce wybranych osób w danej epoce.

Uważam, że oparta na koncepcji migrującej duszy i dynamice kwantowej przekonująca i satysfakcjonująca (przekonacie się sami!) nauka traktująca o reinkarnacji pomoże nam przezwyciężyć strach przed śmiercią. Gdy zaakceptujemy śmierć jako część życia, przestaniemy gwałtownie zaprzeczać jej istnieniu. Odkrycie głębokiego znaczenia związanego ze śmiercią nada także większego sensu naszemu życiu. Żyjąc pełnią życia, nauczymy się postrzegać śmierć jako okazję do rozwinięcia kreatywności – krok ku nowemu życiu.

Kreatywność cyklu życie-śmierć-odrodzenie

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 2

Tybetańska Księga Umarłych mówi prawdę – musimy to udowodnić!

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 3

Nielokalność i reinkarnacja:
swobodna rozmowa z moją żoną

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 4

Nielokalne okno:

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5

Czy reinkarnacja to coś więcej niż tylko nielokalność kwantowa?

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6

Czy mamy więcej niż jedno ciało?

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7

Monada kwantowa

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8

Pełna historia Tybetańskiej Księgi Umarłych

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 9

Od ego do ewoluującej monady kwantowej:

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 10

Joga śmierci – kreatywne umieranie

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 11

Pytania i odpowiedzi

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 12

Fizyka nieśmiertelności

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 13

Ufologia, nieśmiertelność i ewolucja

Dostępne w wersji pełnej

EPILOG

Dziewięć wcieleń duszy

Dostępne w wersji pełnej

Słownik terminów

Algorytm: zgodna z pewnymi regułami procedura dotarcia z punktu A do punktu B.

Archetyp: idea, której twórcą był Platon; prekursorskie określenie materialnego, witalnego lub mentalnego urzeczywistnienia; jest to również według Junga symbol instynktów i pierwotnych procesów psychicznych zbiorowej nieświadomości.

Aspect, Alain: fizyk doświadczalny z Uniwersytetu Paris-Sud, znany głównie dzięki przeprowadzonemu w 1982 doświadczeniu nazwanemu jego imieniem. Eksperyment stanowi główny przykład metafizyki doświadczalnej, potwierdził bowiem istnienie nielokalności kwantowej.

Atman: sanskryckie słowo oznaczające „wyższą jaźń kosmiczną poza ego”, kwantową jaźń kreatywną z doświadczeń pierwotnych.

Aurobindo: wizjoner, filozof i mędrzec, autor idei nadumysłu. Patrz: nadumysł.

Bardo: tybetańskie słowo oznaczające „drogę” lub „przejście”.

Behawioryzm: główny paradygmat współczesnej psychologii; opiera się na twierdzeniu, że ludzkie zachowania można wyjaśnić za pomocą historii schematów reakcji danej osoby na bodźce.

Bhaktijoga: joga miłości lub oddania.

Bodhisattwa: istoty oświecone (w buddyzmie), które zamiast połączyć się z czystym światłem świadomości, postanawiają stać u bram i pomagać przedostać się na drugą stronę wszystkim pozostałym ludziom.

Bohr Niels: duński fizyk, odkrywca modelu atomu Bohra i zasady komplementarności. Był najbardziej wpływowym orędownikiem treści mechaniki kwantowej.

Bóg: reguła kreatywności kryjąca się za wszelkimi przejawami urzeczywistnienia.

Brahman: sanskryckie słowo podkreślające rolę świadomości jako podstawy wszelkiego istnienia; boskość lub tao.

Charakter: tendencje, schematy i wyuczony repertuar kontekstów definiujący poszczególne osoby.

Chi: chińskie określenie trybów dynamiki ciała witalnego.

Ciało mentalne: ciało treści umysłowej, które należy do odrębnego świata. Umysł nadaje znaczenie treści przetwarzanej w mózgu.

Ciało przyczynowe: świadomość jako podstawa istnienia; ciało rozkoszy.

Ciało rozkoszy: świadomość w postaci podstawy istnienia, źródło błogostanu.

Ciało sambhogakai: karmicznie spełniona bezcielesna monada kwantowa, która wydostała się poza cykl śmierci i narodzin w świecie urzeczywistnionym.

Ciało solidne: ciało fizyczne, które naszej świadomości jawi się jako coś zewnętrznego.

Ciało subtelne: konglomerat składający się z ciała mentalnego, witalnego i tematycznego, który zazwyczaj doświadczany jest jedynie wewnętrznie, jako sfera prywatna.

Ciało tematyczne: ponadmentalna sfera tematów lub kontekstów rządzących dynamiką ciał mentalnych, witalnych i fizycznych. Patrz także: intelekt ponadmentalny.

Ciało witalne: ciało procesów życiowych stworzonych z treści życia (prany lub chi albo ki), w przeciwieństwie do procesów fizycznych i mentalnych; to ciało odrębne i niezależne od ciał fizycznego i mentalnego. Jest nośnikiem pól morfogenetycznych.

Czakry: punkty na ciele fizycznym, w których dokonuje się załamanie ciała witalnego wraz ze skorelowanymi fizycznymi konglomeratami komórkowymi lub narządami odzwierciedlającymi funkcje ciała witalnego. Są to również ośrodki uczuć.

Darwin Charles: odkrywca nazwanej na jego cześć teorii ewolucji.

Determinizm: filozofia, według której świat ma charakter przyczynowy, jest całkowicie podporządkowany newtonowskim prawom dynamiki i ustalony przez warunki początkowe – pierwotne umiejscowienie i początkową prędkość obiektów w czasoprzestrzeni.

Determinizm przyczynowy: patrz: determinizm.

Dewa: sanskryckie słowo oznaczające anioła.

Dharma: moralna i kreatywna ścieżka odkrywania właściwa dla każdego człowieka, indywidualne kreatywne przeznaczenie danego życia.

Dharma: świadomość, całość, podstawa istnienia. Słowo pisane małą literą oznacza obowiązek i przeznaczenie. W hinduizmie Dharma to także bóg sprawiedliwości.

Dharmakaja: w buddyzmie – ciało świadomości, podstawa istnienia.

Domena transcendentalna: odnosząca się do wymiaru rzeczywistości, który paradoksalnie znajduje się w fizycznej czasoprzestrzeni i poza nią. W niniejszej książce wymiar transcendentny interpretuje się jako nielokalny – może on wpływać na zjawiska w czasoprzestrzeni poprzez tworzenie odpowiednich związków bez wykorzystywania sygnałów płynących w czasoprzestrzeni. Patrz także: nielokalność i potencjał.

Doświadczenia poza ciałem: doświadczenia ludzi, którzy mają wrażenie, iż przebywają poza własnym ciałem i postrzegają świat z innej perspektywy, np. widzą lekarzy przeprowadzających operację na ich ciele.

Doświadczenie mistyczne: doświadczenie świadomości poza granicami ego.

Doświadczenie transcendentalne: bezpośrednie doświadczanie świadomości poza granicami ego.

Doświadczenie z pogranicza życia i śmierci: doświadczenia ludzi, u których przywrócono akcję serca po jej zatrzymaniu, oraz innych osób, które przeżyły śmierć kliniczną.

Dualizm: idea głosząca, iż umysł i mózg należą do dwóch odrębnych wymiarów rzeczywistości.

Dusza: byt, który potrafi przetrwać śmierć ciała fizycznego; monada kwantowa.

Dźiwa: sanskryckie słowo oznaczające monadę kwantową.

Dźiwanmukta: osoba, której udało się wyzwolić z cyklu śmierci i narodzin.

Dźnanajoga: joga opierająca się na wykorzystaniu intelektu do wykroczenia poza intelekt.

Ego: utożsamianie się z treścią indywidualnej historii życiowej, stanowiące uzupełnienie charakteru.

Einstein Albert: być może najsłynniejszy fizyk świata, odkrywca teorii względności. Mocno przyczynił się do rozwoju teorii kwantowej, między innymi dzięki podstawowym koncepcjom, takim jak dualizm korpuskularno-falowy czy prawdopodobieństwo.

Eksperyment z dwiema szczelinami: klasyczny eksperyment pozwalający ustalić charakterystykę fal; strumień światła lub elektronów zostaje rozdzielony w wyniku przejścia przez ekran z dwiema szczelinami. Strumień ten tworzy interferencję na płytce światłoczułej lub ekranie fluorescencyjnym.

Epifenomen: wtórne zjawisko nieposiadające skuteczności przyczynowej; coś, czego istnienie uwarunkowane jest istnieniem czegoś innego.

Fala możliwości: wielowymiarowy stan kwantowy o związkach fazowych z różnymi wymiarami (lub możliwościami). Na przykład elektron przechodzący przez podwójną szczelinę staje się falą dwóch możliwych stanów, jeden stan odpowiada przejściu przez pierwszą szczelinę, zaś drugi stan odpowiada przejściu przez drugą szczelinę.

Fale materii: zgodnie z mechaniką kwantową obiekty materialne, takie jak elektrony i atomy (a nawet makroobiekty), posiadają cechy fal. Fale obiektów materialnych określa się mianem fal materii.

Fizyka klasyczna: patrz: mechanika klasyczna.

Foton: kwant światła.

Freud Zygmunt: twórca psychoanalizy i (zdaniem niektórych) współczesnej psychologii.

Funkcja falowa: funkcja matematyczna odzwierciedlająca amplitudę fal możliwości kwantowych; jest ona rozwiązaniem równania Schrödingera.

Gen: część składowa cząsteczki DNA, którą uważa się za element przenoszący cechy dziedziczne w procesie reprodukcji; uważa się też, że na drodze ewolucji biologicznej niektóre geny są faworyzowane, inne zaś wykluczane; według niektórych biologów geny stanowią fundamentalne elementy biologicznego istnienia.

Guny: cechy świadomości wyszczególnione w starożytnej psychologii indyjskiej. W terminologii współczesnej odpowiadają one psychologicznym popędom. Wyróżniamy trzy guny: sattwa (oświecenie), radźas (libido) i tamas (uwarunkowana ignorancja).

Heisenberg Werner: niemiecki fizyk i współodkrywca mechaniki kwantowej. Odkrycie przez niego mechaniki kwantowej jest uznawane za jedno z najbardziej kreatywnych wydarzeń w historii fizyki.

Hierarchia splątana: pętla z udziałem poziomów lub kategorii; hierarchia, której nie da się prześledzić przez napotykanie nieciągłości. Przykładem jest paradoks kłamcy, czyli zdanie „jestem kłamcą”.

Idealizm: filozofia, która utrzymuje, iż fundamentalne elementy rzeczywistości muszą uwzględniać nie tylko umysł, ale także materię. W niniejszej książce idealizm utożsamiany był z idealizmem monistycznym. Patrz: idealizm monistyczny.

Idealizm monistyczny: filozofia, która definiuje świadomość jako główną rzeczywistość, jako podstawę wszelkiego istnienia. Obiekty należące do współdzielonej rzeczywistości empirycznej są epifenomenami świadomości wynikającymi z jej modyfikowania. Jaźni nie ma ani w podmiocie, ani w doświadczanym świadomie obiekcie – istnieje tylko świadomość.

Immanentna czasoprzestrzeń: patrz: rzeczywistość immanentna.

Intelekt: ponadmentalne ciało świadomości zapewniające konteksty dla dynamiki mentalnej i witalnej. W typowym współczesnym znaczeniu intelekt to idee kontekstów z ciała intelektu; patrz także: ciało tematyczne, sfera ponadmentalna.

Interferencja: interakcja między dwiema falami obecnymi w tym samym punkcie w przestrzeni, tworząca zakłócenia stanowiące algebraiczną sumę poszczególnych zakłóceń wywołanych przez fale.

Jaźń: podmiot świadomości. Patrz także: jaźń indywidualna i jaźń kwantowa.

Jaźń indywidualna: indywidualna jaźń jest określana przez treść ego i charakter.

Jaźń kwantowa: główna podmiotowa modalność jaźni znajdującej się ponad ego, ośrodek prawdziwej wolności, kreatywności i nielokalności ludzkiego doświadczania.

Jądro: ciężki rdzeń atomu, wokół którego krążą elektrony.

Joga śmierci: ćwiczenia pomagające umrzeć świadomie.

Jung Carl Gustav: psycholog, który stworzył nurt współczesnej psychologii nazwanej od jego nazwiska; znany jest między innymi dzięki opracowanej przez siebie koncepcji zbiorowej nieświadomości i dzięki wizjonerskiemu poglądowi, że któregoś dnia fizyka i psychologia połączą się w jedną naukę.

Karma: skłonności z poprzednich wcieleń, nauki, a także pozytywne i negatywne uwarunkowania, które przechodzą z jednego wcielenia do kolejnego.

Karmajoga: joga działania, joga, w której osoba działa, lecz porzuca swoje osobiste zainteresowanie rezultatami tych działań.

Ki: japońskie określenie trybów dynamiki ciała witalnego.

Koan: paradoksalne zdanie lub pytanie wykorzystywane w tradycji buddyjskiej zen, by umożliwić umysłowi dokonanie nieciągłego (kwantowego) przeskoku w pojmowaniu.

Kolistość: patrz: samoodniesienie.

Komplementarność: charakterystyka obiektów kwantowych posiadających przeciwstawne aspekty, takie jak charakter falowy i cząsteczkowy. Tylko jeden z tych aspektów możemy zaobserwować w danym układzie doświadczalnym. Komplementarne aspekty obiektu kwantowego odnoszą się do transcendentnych fal i immanentnych cząsteczek.

Kontekst: pole interpretacji wykorzystywane przez świadomość do kierowania nurtem znaczeń obecnych w naszym świecie; przyczynowe podłoże treści.

Kora mózgowa: zewnętrzna, wykształcona w ostatniej kolejności część mózgu ssaków; czasem zwana też korą nową.

Kora nowa: patrz: kora mózgowa.

Korelacja nielokalna: utrzymujący się nawet na odległość związek fazowy pomiędzy dwoma obiektami kwantowymi, które były ze sobą przez jakiś czas w interakcji, a następnie przestały na siebie oddziaływać. W modelu przedstawionym w niniejszej książce korelacja Einsteina-Podolsky’ego-Rosena odpowiada potencjalnemu wzajemnemu wpływaniu na siebie dwóch obiektów w sposób nielokalny.

Kreatywność: odkrycie czegoś nieznanego i wartościowego w nowym kontekście lub o nowym znaczeniu.

Kundalini: skumulowana energia witalna, której wzrost wzdłuż kanału nadi, biegnącego równolegle z kręgosłupem, otwiera nasze czakry. Patrz także: czakry.

Kwant: najmniejszy ładunek energii lub innych cech fizycznych, który podlega wymianie z otoczeniem.

Limit Hayflicka: zjawisko odkryte przez Leonarda Hayflicka polegające na tym, iż ludzkie komórki potrafią rozmnożyć się jedynie około pięćdziesiąt razy.

Lokalność: idea, zgodnie z którą każda interakcja lub komunikacja między obiektami odbywa się za pomocą pola lub sygnałów rozchodzących się w czasoprzestrzeni i niezdolnych do poruszania się szybciej niż światło.

Maja: pozorna odrębność jaźni wobec świata; termin ten oznacza też iluzję. Według naszej teorii maja jest rezultatem hierarchii splątanej pomiaru kwantowego.

Makroobiekty: obiekty w dużej skali, takie jak kij baseballowy czy stół.

Manas: sanskryckie słowo oznaczające umysł.

Maslow Abraham: twórca opartej na ramach idealizmu monistycznego psychologii transpersonalnej.

Materialista: w niniejszej książce używam słowa materialista do określenia materialistycznego realisty – osoby, która uważa, że materia stanowi podstawę wszelkiego istnienia.

Mechanika klasyczna: fizyka oparta na prawach dynamiki Isaaca Newtona; dziś znajduje jedynie częściowe zastosowanie w przypadku większości obiektów w skali makro, jako specjalny typ mechaniki kwantowej.

Mechanika kwantowa: teoria fizyczna oparta na idei kwantu (najmniejsza cząstka wartości fizycznej) i przeskoków kwantowych (nieciągłego przejścia), po raz pierwszy odkryta podczas badania atomu.

Medium: osoba, która potrafi porozumiewać się ze zmarłymi.

Meridian: chińska koncepcja ścieżki przepływu chi, energii witalnej.

Moksza: sanskryckie słowo oznaczające wyzwolenie z reinkarnacyjnego cyklu śmierci i narodzin.

Monada: byt, który nie umiera wraz ze śmiercią fizyczną ciała.

Monada kwantowa: monada, która przenosi skłonności i wyuczone konteksty z jednego wcielenia do drugiego dzięki pamięci kwantowej ciała mentalnego i witalnego.

Monizm: filozofia głosząca, iż umysł i mózg należą do tej samej rzeczywistości.

Morfogeneza: tworzenie form biologicznych.

Nadi: sanskryckie słowo oznaczające kanały przepływu prany, energii witalnej.

Nadumysł: stan, w którym jakaś osoba posiada „władzę” nad przyczynowym ciałem istnienia, w tym także nad prawami fizyki.

Nauka idealistyczna: nauka oparta na prymacie świadomości; patrz także: nauka w ramach świadomości.

Nauka w ramach świadomości: nauka oparta na idei głoszącej, iż świadomość stanowi podstawę wszelkiego istnienia. Patrz także: nauka idealistyczna.

NDE: z ang. Near Death Experience – patrz: doświadczenie z pogranicza życia i śmierci.

Neumann John von: matematyk, który jako pierwszy wysunął tezę, że świadomość załamuje kwantową funkcję falową; pracował on także nad teorią gier i teorią opisującą współczesne komputery.

Newton Isaac: twórca mechaniki klasycznej.

Niebo: wymiar archetypiczny; także wymiar archetypiczny o cechach boskich.

Nielokalność: natychmiastowe wpływanie na siebie lub komunikacja bez wymiany sygnałów rozchodzących się w czasoprzestrzeni; nienaruszona jedność lub niepodzielność, która wykracza poza ramy czasu i przestrzeni; patrz także: transcendencja.

Nieświadomość: w niniejszej książce termin ten oznacza rzeczywistość, której jesteśmy świadomi, ale w której nie zachodzi rozdział na podmiot i obiekt; patrz także: nieświadomość zbiorowa.

Nirmanakaja: urzeczywistnione ciało świadomości, termin wywodzący się z buddyzmu.

Nirwana: sanskryckie słowo oznaczające w sensie dosłownym wygaszenie płomienia (pożądania). Jest to buddyjski odpowiednik hinduskiej mokszy.

Ontologia: nauka o istocie istnienia lub fundamentalnej rzeczywistości: metafizyka.

Pamięć kwantowa: pamięć opierająca się na modyfikacji rachunku prawdopodobieństwa nieliniowych równań kwantowych, które sterują kwantową dynamiką mózgu, umysłu i ciała witalnego. Skutkiem tego rodzaju pamięci jest zwiększenie prawdopodobieństwa przywołania wyuczonych reakcji.

Paralelizm psychofizyczny: idea, która głosi, iż umysł i ciało należą do dwóch odrębnych i nieoddziałujących na siebie rzeczywistości, w których zjawiska zachodzą równolegle. Innymi słowy: każdemu stanowi mózgu odpowiada określony stan umysłu.

Piekło: archetypiczny wymiar świadomości odpowiadający gwałtownym emocjom.

Platon: jeden z pierwszych zachodnich idealistów monistycznych.

Pola morfogenetyczne: według Ruperta Sheldrake’a są to pola informacji zawierające morfogenetyczne plany istot biologicznych.

Postrzeganie nieświadome: postrzeganie bez świadomości postrzegania; w niniejszej książce oznacza to postrzeganie, któremu nie odpowiada załamanie stanu kwantowego w mózgu.

Potencjał: transcendentna domena fal możliwości fizyki kwantowej.

Prana: sanskryckie słowo oznaczające energię witalną (oraz oddech i życie).

Prędkość światła: prędkość, z jaką przemieszcza się światło, wynosząca 300 000 km/s; jest to jednocześnie największa dopuszczalna w nauce prędkość w czasoprzestrzeni.

Przeskok kwantowy: nieciągłe przejście elektronu z jednej orbity atomu na drugą bez przechodzenia przez obszar znajdujący się między tymi orbitami.

Przetwarzanie nieświadome: przetwarzanie bez udziału świadomości (to znaczy bez załamania fal możliwości).

Przyczynowość: zasada, według której każde zjawisko ma swoją przyczynę.

Przytomność: świadomość rozdziału podmiotu od obiektu.

Psychokineza: parapsychiczna zdolność przesuwania przedmiotów.

Psychologia transpersonalna: szkoła filozoficzna oparta na idei głoszącej, że nasza świadomość sięga dalej niż uwarunkowane indywidualne ego i że posiada ona jednoczący i transcendentny aspekt.

Punktualizm: teoria ewolucji, która głosi, że w ciągu ewolucji darwinowskiej znaleźć można znaki interpunkcyjne – kropki i przecinki, czyli okresy przyspieszonej ewolucji.

Radioaktywność: właściwość niektórych pierwiastków chemicznych polegająca na spontanicznym emitowaniu szkodliwego promieniowania w trakcie rozpadu jądra atomowego. Rozpad promieniotwórczy podlega rachunkowi prawdopodobieństwa.

Radźas: sanskryckie słowo oznaczające skłonność do aktywności. Przypomina ona libido – popęd psychologiczny, określony tak po raz pierwszy przez Freuda.

Realizm: filozofia zakładająca istnienie empirycznej rzeczywistości niezależnej od obserwatorów lub podmiotów. Patrz także: realizm materialistyczny.

Realizm materialistyczny: filozofia zakładająca, iż nie istnieje nic poza rzeczywistością materialną i że wszystko składa się z materii (i jej wzajemnych relacji, energii i pól), zaś świadomość jest jedynie epifenomenem materii.

Reinkarnacja: idea zakładająca istnienie życia po śmierci i powtórnych narodzin. Jest to przekonanie, iż jakaś cząstka człowieka w sposób ciągły przemieszcza się z jednego ciała do drugiego.

Relatywizm: w znaczeniu przedstawionym w niniejszej książce – szczególna teoria względności odkryta przez Einsteina w 1905 roku, która zmieniła nasz sposób pojmowania czasu z newtonowskiego czasu absolutnego na czas istniejący i zmieniający się w relacji do ruchu.

Rozpad promieniotwórczy: proces, w trakcie którego jądro atomu emituje szkodliwe promieniowanie i zmienia swój stan.

Rupa: sanskryckie słowo oznaczające formę.

Rzeczywistość: całość istnienia, w tym także sfera lokalna i nielokalna, immanentna i transcendentna; w przeciwieństwie do czasoprzestrzeni – pojęcia odnoszącego się jedynie do lokalnych immanentnych aspektów rzeczywistości.

Rzeczywistość immanentna: używane przez idealistów monistycznych określenie immanentnej materialnej czasoprzestrzeni, której wszyscy doświadczamy. Jest ona przeciwieństwem transcendentalnego świata idei i archetypów; trzeba jednak zaznaczyć, że zarówno świat transcendentny, jak i immanentny istnieją wewnątrz świadomości. Pierwszy z nich istnieje pod postacią możliwych form (idei), drugi – jako rezultat świadomej obserwacji.

Samadhi: wykraczające poza tożsamość ego doświadczanie jaźni kwantowej. W trakcie tego stanu obserwator i obiekt obserwowany scalają się w jedność.

Sambhogakaja: archetypiczne ciało świadomości, termin stosowany w buddyzmie.

Samoodniesienie: logiczna pętla odnoszenia się do samego siebie; patrz także: kolistość.

Satori: stosowane w filozofii zen określenie samadhi – doświadczania jaźni kwantowej.

Sattwa: sanskryckie słowo oznaczające kreatywność, czyli – według psychologii hinduskiej – jeden z popędów psychologicznych.

Schrödinger Erwin: austriacki fizyk, który razem z Heisenbergiem stworzył mechanikę kwantową. Przez dłuższy czas był on przeciwny probabilistycznej interpretacji tej teorii. W późniejszym okresie swojego życia zaakceptował niektóre elementy filozofii idealizmu monistycznego.

Semantyka: nauka o znaczeniach słów.

Sfera ponadmentalna: ciało świadomości ponad umysłem, które steruje dynamiką ciał mentalnego, witalnego i fizycznego. Patrz także: ciało tematyczne, intelekt.

Sheldrake Rupert: biolog, który opracował jedną z pierwszych idealistycznych teorii naukowych – teorię morfogenezy biologicznej.

Solipsyzm: filozofia, według której udowodnić można istnienie jedynie samego siebie.

Stan świadomości: stan charakteryzujący się określonym stopniem przytomności: przykładami mogą być jawa, głęboki sen, stan marzeń sennych, hipnoza, stany medytacji itp.

Stevenson Ian: najbardziej znany badacz dziecięcych relacji dotyczących reinkarnacji.

Synchroniczność: bezprzyczynowe, ale znaczące zbiegi okoliczności, termin stworzony przez Junga.

Śmierć: wycofanie się świadomości (w formie załamywania fal możliwości) i świadomej tożsamości z ciała osoby żyjącej.

Świadomość: podstawa istnienia (pierwotna, niezależna i tworząca wszystko), ujawniająca się jako podmiot, który dokonuje wyboru i doświadcza tego, co chce, ponieważ w sposób samoodnoszący się załamuje kwantową funkcję falową w mózgu lub żywej komórce albo w innych konglomeratach komórkowych.

Tamas: sanskrycki termin oznaczający w psychologii hinduskiej tendencję do czynów uwarunkowanych.

Teoria chaosu: teoria dotycząca określonych klasycznych deterministycznych układów (zwanych układami chaotycznymi), w których ruch jest tak wrażliwy na warunki początkowe, że nie podlega długoterminowym prognozom. Dla materialistów ten ustalony, ale nieprzewidywalny charakter systemów chaotycznych jest dobrą metaforą zjawisk o charakterze subiektywnym.

Teoria pomiaru kwantowego: teoria wyjaśniająca, w jaki sposób wielowymiarowa kwantowa fala możliwości w momencie obserwacji załamuje się do postaci pojedynczego aspektu. Według autora niniejszej książki pomiar może być dokonany jedynie za pomocą świadomej obserwacji.

Teozofia: doktryny współczesnego ruchu, który powstał w 1875 roku w USA. Jego założycielką była Helena Bławatska. Ruch opierał się na wschodnich mistycznych ideach związanych z ewolucją i reinkarnacją.

Umysł: patrz: ciało mentalne.

Wedanta: zakończenie lub końcowy przekaz hinduskich Wed, które pojawiły się w Upaniszadach. Wedanty głoszą tezy filozofii idealizmu monistycznego.

Wilber Ken: filozof transpersonalny, którego praca umożliwiła wprowadzenie mądrości Wschodu do psychiki świata zachodniego.

Wolna wola: wolność wyboru niezmącona żadną konieczną przyczyną.

Wyzwolenie: uwolnienie się z cyklu śmierci i narodzin.

Wzór interferencji: wzór ukazujący wzmocnienia oraz znoszenie się fal – zjawiska wywołanego przez nakładanie się na siebie dwóch (lub więcej) fal.

Zachowania przypominające prawa: zachowanie dyktowane jedynie przyczynowymi prawami, takimi jak prawa fizyki.

Zachowanie przypominające program: zachowanie kierowane nie tylko przyczyną, ale również celem, jak w przypadku programów komputerowych.

Zasada nieoznaczoności: według tej zasady cech takich jak pęd i położenie obiektu kwantowego nie da się zmierzyć jednocześnie z całkowitą dokładnością.

Zasada odpowiedniości: odkryta przez Bohra idea, która w pewnych określonych warunkach (spełnianych zazwyczaj przez większość obiektów skali makro) sprawia, iż matematyka kwantowa przewiduje tę samą dynamikę, co w przypadku matematyki klasycznej. Podobna zasada odpowiedniości dotyczy nauki idealistycznej; w warunkach całkowitego uwarunkowania nauka idealistyczna odpowiada nauce materialistycznej.

Zasada zachowania energii: potwierdzony w każdym przeprowadzonym dotychczas eksperymencie naukowym pogląd, który głosi, iż energia materialnego wszechświata pozostaje wartością stałą.

Zbiorowa nieświadomość: nieświadomość jednocząca – aspekt naszej świadomości, który wykracza poza czas, przestrzeń i kulturę, ale którego istnienia nie jesteśmy świadomi. Koncepcję tę po raz pierwszy przedstawił Jung.

Zmartwychwstanie: powstanie z grobu; określenie stosowane przez chrześcijan.

Zmiana paradygmatu: wyznaczająca kierunek nauki w danym okresie fundamentalna zmiana obowiązującej teorii lub poglądu na świat.

Związek fazowy: związek między fazami (stanami) obiektu, zwłaszcza fal.

Życie: zdolność doświadczania na zasadzie rozdziału na obiekt i podmiot, który to rozdział wywodzi się z samoodnoszącego się pomiaru kwantowego w żywej komórce i jej konglomeratach.

Bibliografia

PUBLIKACJE POLSKOJĘZYCZNE

Helena Bławatska, Doktryna Tajemna, Interart, Warszawa 1995.

Chopra Deepak, Zdrowie bez granic, Medium, Warszawa 2000.

———, Życie bez starości: młode ciało, ponadczasowy umysł, „Książka i Wiedza”, Warszawa, 1998.

Davies Paul, Kosmiczny projekt: twórcze zdolności przyrody w porządkowaniu wszechświata, Copernicus Center Press, Kraków 2014.

Dawkins Richard, Samolubny gen, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996.

Edelman Gerald M., Przenikliwe powietrze, jasny ogień: o materii umysłu, Państwowy Insytut Wydawniczy, Warszawa 1998.

Hesse Hermann, Siddhartha, Propaganda, Warszawa 2006.

Kübler-Ross Elisabeth, Śmierć: ostatni etap rozwoju, MT Biznes, Warszawa 2008.

Levine Stephen, Kto umiera? Sztuka świadomego życia i świadomego umierania, Wyd. Ewa Korczewska, Warszawa 1996.

Mailer Norman, Marilyn, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2005.

May Rollo, Odwaga tworzenia, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1994.

Moody Raymond A., Życie po życiu; refleksje nad życiem po życiu, „Świat Książki”, Warszawa 1996.

Moyers Bill, Umysł i uzdrawianie, „Limbus”, Bydgoszcz 1994.

Nuland Sherwin B., Jak umieramy, „Świat Książki”, Warszawa 1996.

Parente A., Ojciec Pio – Przyślij mi swojego Anioła Stróża, Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 2002.

Piaget Jean, Równoważenie struktur poznawczych, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1981.

Rinpoche Sogyal, Tybetańska księga życia i umierania, „EM”: Związek Buddyjski Tradycji Karma Kamtzang, Warszawa 1995.

Searle John R., Umysł na nowo odkryty, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.

Sheldrake Rupert, Nowa biologia: rezonans morficzny i ukryty porządek, Virgo, Warszawa 2013.

Strieber Whitley, Wspólnota: prawdziwa opowieść, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1993.

Whitman Wal., Pieśń o sobie, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 1988.

PUBLIKACJE OBCOJĘZYCZNE

Abhedananda Swami, Life Beyond Death, Hollywood, Kalifornia: Vedanta Press, 1944.

Almeder Robert F., Death and Personal Survival: The Evidence for Life after Death, Lanham, Md.: Rowman & Littlefield, 1992.

Andrews C. S., Promoting Health and Well-Being through a Sense of Connectedness, „Frontiers Perspective”, 1:18–20, 1990.

———, Promoting Global Health and Well-Being by Individually Developing a Sense of Connectedness, „Journal of Exceptional Human Experience”, 1994.

Aspect Alain, Jean Dalibard, Gérard Roger, Experimental Test of Bell’s Inequalities Using Time-Varying Analyzers, „Physical Review Letters”, 49:1804–06, 1982.

Aurobindo Sri, The Synthesis of Yoga, Pondicherry, Indie: Sri Aurobindo Ashram, 1955.

———, The Life Divine, Pondicherry, Indie: Sri Aurobindo Ashram, 1955.

———, Savitri, Pondicherry, Indie: Sri Aurobindo Ashram, 1970.

———, The Riddle of the World, Pondicherry, Indie: Sri Aurobindo Ashram, 1989.

Ayala F. J., The Autonomy of Biology as a Natural Science [w:] Biology, History, and Natural Philosophy, red. A. Breck, W. Yourgrau, Nowy Jork: Plenum Press, 1972.

Bache Christopher M., Lifecycles: Reincarnation and the Web of Life, Nowy Jork: Paragon House, 1991.

———, Dark Night, Early Dawn: Steps to a Deep Ecology of Mind, Albany: State University of New York Press, 2000.

Banerji Ranan B., Beyond Words, Preprint, Philadelphia: St. Joseph’s University, 1994.

Barker A. Trevor, The Mahatma Letters to A. P. Sinnett, Pasadena, Kalifornia: Theosophical University Press, 1975.

Bass L., The Mind of Wigner’s Friend, „Harmathena”, Dublin: Dublin University Press, 112, 1971.

———, A Quantum Mechanical Mind-Body Interaction, „Foundations of Physics”, 5:155–72, 1975.

Becker Carl B., Paranormal Experience and Survival of Death, Albany: State University of New York Press, 1993.

Blood Casey, On the Relation of the Mathematics of Quantum Mechanics to the Perceived Physical Universe and Free Will, Preprint, Camden, Nowy Jork: Rutgers University, 1993.

Bly Robert, The Kabir Book: Forty-four of the Ecstatic Poems of Kabir, Boston: Beacon Press, 1977.

Bohm David, Quantum Theory, Nowy Jork: Prentice-Hall, 1951.

Brown Courtney, Cosmic Explorers: Scientific Remote Viewing, Extraterrestrials, and a Message for Mankind, Nowy Jork: Dutton, 1999.

Cairns J., J. Overbaugh, J. H. Miller, The Origin of Mutants, „Nature”, 335:141–45, 1988.

Cranston Sylvia L., Carey Williams, Reincarnation (2 cz.), Pasadena, Kalifornia: Theosophical University Press, 1984.

Descartes René, Tractatus de Homine, Cambridge: Harvard University Press, 1972.

Dossey Larry, Recovering the Soul: A Scientific and Spiritual Search, Nowy Jork: Bantam Books, 1989.

Drexler K. Eric, Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology, Garden City, Nowy Jork: Anchor Press/Doubleday, 1986.

Eccles John C., How the Self Controls Its Brain, Nowy Jork: Springer-Verlag, 1994.

Eldredge N., S. J. Gould, Punctuated Equilibria: An Alternative to Phyletic Gradualism [w:] Models in Paleontology, red. T. J. M. Schopf, San Francisco: Freeman, Cooper, 1972.

Ettinger Robert C. W., The Prospect of Immortality, Garden City, Nowy Jork: Doubleday, 1964.

Evans-Wentz W. Y., Tibetan Book of the Dead, Oxford: Oxford University Press, ed. 1960.

Fenrick Peter, korespondencja prywatna, 1999.

Feynman Richard P., Simulating Physics with Computers, „International Journal of Theoretical Physics”, 21:467–88, 1981.

Fischer John Martin, red., The Metaphysics of Death, Stanford, Kalifornia: Stanford University Press, 1993.

Frawley David, Ayurvedic Healing: A Comprehensive Guide, Salt Lake City, Utah: Passage Press, 1989.

Gallup George, Adventures in Immortality, Nowy Jork: McGraw-Hill, 1982.

Gauld Alan, Mediumship and Survival: A Century of Investigations. Londyn: Heinemann, 1982.

Goldberg Bruce, Past Lives, Future Lives: Accounts of Regression and Progression through Hypnosis, North Hollywood, Kalifornia: Newcastle Publishing, 1982.

———, Soul Healing, St. Paul, Minn.: Llewellyn Publications, 1996.

Goswami Amit, The Cosmic Dancers: Exploring the Physics of Science Fiction, Nowy Jork: Harper & Row, 1983.

———, The Idealistic Interpretation of Quantum Mechanics, „Physics Essays”, 2:385–400, 1989.

———, Consciousness in Quantum Mechanics and the Mind-Body Problem, „Journal of Mind and Behavior”, 11:75–92, 1990.

———, The Self-Aware Universe: How Consciousness Creates the Material World, Nowy Jork: Tarcher/Putnam, 1993.

———, Science within Consciousness, raport naukowy, Sausalito, Kalifornia: Institute of Noetic Sciences, 1994.

———, Monistic Idealism May Provide Better Ontology for Cognitive Science:
A Reply to Dyer, „Journal of Mind and Behavior”, 16:135–50, 1995.

———, Creativity and the Quantum: A Unified Theory of Creativity, „Creativity Research Journal”, 9:47–61, 1996.

———, Consciousness and Biological Order: Toward a Quantum Theory of Life and Its Evolution , „Integrative Physiological and Behavioral Science”, 32:86–100, 1997.

———, Quantum Creativity, Cresskill, Nowy Jork: Hampton Press, 1999.

———, The Visionary Window: A Quantum Physicist’s Guide to Enlightenment, Wheaton, Ill.: Quest Books, 2000.

———, The Physicists’ View of Nature, vol. II: The Quantum Revolution, Nowy Jork: Kluwer Academic/Plenum, 2000.

Goswami Uma, Yoga and Mental Health, nieopublikowany rękopis, 2000.

Greenwell B., Energies of Transformation, Saratoga, Kalifornia: Shakti River Press, 1995.

Grinberg-Zylberbaum Jacobo, M. Delaflor, L. Attie, A. Goswami, Einstein-Podolsky-Rosen Paradox in the Human Brain: The Transferred Potential , „Physics Essays”, 7:422–28, 1994.

Grof Stanislav, The Holotropic Mind: The Three Levels of Human Consciousness and How They Shape Our Live, San Francisco: Harper San Francisco, 1992.

———, Books of the Dead: Manuals for Living and Dying, Londyn: Thames and Hudson, 1994.

———, The Cosmic Game: Explorations of the Frontiers of Human Consciousness, Albany: State University of New York Press, 1998.

Grosso Michael, Frontiers of the Soul: Exploring Psychic Evolution, Wheaton, Ill.: Theosophical Publishing House, 1992.

———, The Status of Survival Research, „Noetic Sciences Review”, 32:12–20, 1994.

———, The Millennium Myth: Love and Death at the End of Time, Wheaton, Ill.: Theosophical Publishing House, 1995.

Guirdham A., The Psyche in Medicine, Jersey, U.K.: Neville Spearman, 1978.

Harrison Peter, Mary Peterson, Life before Birth, London: Futura Publications, 1983.

Hayflick L., The Relative in Vitro Lifetime of Human Diploid Cell Strains, „Exp. Cell Res.”, 37:614–36, 1965.

Hearn Lafcadio, Gleanings in Buddha Fields, Boston: Houghton, Mifflin, 1897.

Hellmuth T., A. G. Zajonc, H. Walther, [w:] New Techniques and Ideas in Quantum Measurement Theory, red. Daniel M. Greenberger, Nowy Jork: New York Academy of Sciences, 1986.

Herbert Nick, Elemental Mind: Human Consciousness and the New Physics, Nowy Jork: Dutton, 1993.

Hobson J. A., Dream and the Brain [w:] Dreamtime and Dreamwork, red. Stanley Krippner, Nowy Jork: St. Martin’s Press, 1990.

Hofstadter Douglas R., Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid, Nowy Jork: Basic Books, 1979.

Imara M., [w:] Death: the Final Stage of Growth, red. E. Kübler-Ross, Englewood Cliffs, Nowy Jork: Prentice-Hall, 1975.

Jahn R., The Persistent Paradox of Psychic Phenomena: An Engineering Perspective, „Proceedings of the IEEE”, 70:135–70, 1982.

Joy W. Brugh, Joy’s Way: A Map for the Transformational Journey, Los Angeles: J. P. Tarcher, 1978.

Judge William Quan, The Ocean of Theosophy, Pasadena, Kalifornia: Theosophical University Press, 1973.

Jung Carl G., W. Pauli, The Interpretation of Nature and the Psyche, Nowy Jork: Pantheon, 1955.

———, The Portable Jung, red. Joseph Campbell, tłum. R. F. C. Hull, Nowy Jork: Viking, 1971.

Kak S., Quantum Neural Computing [w:] Advances in Imaging and Electron Physics, 1995.

Kason Y., A Farthest Shore, Toronto, Kanada: Harper Collins, 1994.

Kornfield J., Buddhist Meditation and Consciousness Research , Sausalito, Kalifornia: Institute of Noetic Sciences, 1990.

Krippner Stanley, Dreamtime and Dreamwork: Decoding the Language of the Night, Nowy Jork: St. Martin’s Press, ed. 1990.

Krishnamurti Jiddu, On Living and Dying, San Francisco: Harper San Francisco, 1992.

Libet Benjamin E., E. Wright, B. Feinstein, D. Pearl, Subjective Referral of the Timing of a Cognitive Sensory Experience, „Brain”, 102:193, 1979.

Libet Benjamin, Unconscious Cerebral Initiative and the Role of Conscious Will in Voluntary Action, „The Behavioral and Brain Sciences”, 8:529–66, 1985.

Lilly John C., The Scientist, Los Angeles: J. P. Tarcher, 1978.

Lucas Winafred Blake, Regression Therapy: A Hand book for Professionals, Crest Park, Kalifornia: Deep Forest Press, 1993.

MacGregor Geddes, Reincarnation in Christianity: A New Vision of the Role of Rebirth in Christian Thought, Wheaton, Ill: Theosophical Publishing House, 1978.

McKenna Terence K., The Archaic Revival, San Francisco: Harper San Francisco, 1991.

Meek George W., After We Die, What Then?, Columbus, Ohio: Ariel Press, 1987.

Merrell-Wolff Franklin, Franklin Merrell-Wolff’s Experience and Philosophy, Albany: State University of New York Press, 1994.

Mishlove Jeffrey, The Roots of Consciousness, Tulsa, Oklahoma: Council Oaks Books, 1993.

Mitchell Mark, Amit Goswami, Quantum Mechanics for Observer Systems, „Physics Essays”, 5:525–29, 1992.

Motoyama Hiroshi, Theories of the Chakras: Bridge to Higher Consciousness, Wheaton, Ill.: Theosophical Publishing House, 1981.

———, Karma and Reincarnation, red. i tłum. Rande Brown Ouchi, Nowy Jork: Avon, 1992.

Moura G., N. Don, Spirit Possession, Ayahuasca Users, and UFO Experiences: Three Different Patterns of States of Consciousness in Brazil, 15th International Transpersonal Association Conference, Manaus, Brazylia, Mill Valley, Kalifornia: International Transpersonal Association, 1996.

Muktananda Swami, Play of Consciousness, South Fallsburg, Nowy Jork: SYDA Foundation, 1994.

Murphy Michael, The Future of the Body: Explorations into the Further Evolution of Human Nature, Los Angeles: J. P. Tarcher, 1992.

Nagendra H. R., red., New Horizons in Modern Medicine, Bangalore, Indie: Vivekananda Kendra Yoga Research Foundation, 1993.

Netherton Morris, Nancy Shiffrin, Past Lives Therapy, Nowy Jork: Morrow, 1978.

Neumann John von., Mathematical Foundations of Quantum Mechanics, przekład z jęz. niem. Robert T. Beyer, Princeton: Princeton University Press, 1955.

Nikhilananda Swami, tłum., The Upanishads, Nowy Jork: Harper & Row, 1964.

Osborne A., The Great Change [w:] The Sages Speak about Life and Death, Piercy, Kalifornia: Chinmaya Publications, 1995.

Osis Karlis, Erlendur Haraldsson, At the Hour of Death, Nowy Jork: Avon, 1977.

Parisen Maria, Angels and Mortals: Their Co-Creative Power, Wheaton, Ill.: Quest, 1990.

Pasricha Satwant, Claims of Reincarnation: An Empirical Study of Cases in India, New Delhi, Indie: Harman Publishing House, 1990.

Pelletier Kenneth, Longevity: Fulfilling Our Biological Potential, Nowy Jork: Delacorte Press, 1981.

Popper Karl R., John C. Eccles, The Self and Its Brain, Londyn: Springer-Verlag, 1976.

Posner Michael I., Marcus E. Raichle, Images of Mind, Nowy Jork: Scientific American Library, 1994.

Remen Rachel Naomi, Kitchen Table Wisdom: Stories that Heal, Nowy Jork: Riverhead Books, 1996.

Ring Kenneth, Life at Death: A Scientific Investigation of the Near-Death Experience, Nowy Jork: Quill, 1980.

———, The Omega Project: Near-Death Experiences, UFO Encounters, and Mind at Large, Nowy Jork: William Morrow, 1992.

Ring Kenneth, S. Cooper, Can the Blind Ever See? A Study of Apparent Vision during Near-Death and Out-of-Body Experiences, Storrs, Connecticut: University of Connecticut, 1995.

Roberts Jane, Adventures in Consciousness: An Introduction to Aspect Psychology, Englewood Cliffs, Nowy Jork: Prentice-Hall, 1975.

Sabom Michael B., Recollections of Death: A Medical Investigation, Nowy Jork: Harper & Row, 1982.

Sagan Carl, red., Communication with Extraterrestrial Intelligence (CETI), Cambridge, Mass.: MIT Press, 1973.

Saltmarsh Herbert Francis, Evidence of Personal Survival from Cross Correspondences, Nowy Jork: Bell and Sons, 1938.

Sancier K. M., Medical Applications of Qigong and Emitted Qi on Humans, Animals, Cell Cultures, and Plants: Review of Selected Scientific Research, „American Journal of Acupuncture”, 19:367–77, 1991.

Schmidt Helmut, PK Effect on Prerecorded Targets, „Journal of the American Society of Psychical Research”, 70:267–91, 1976.

———, Observation of a Psychokinetic Effect under Highly Controlled Conditions, „Journal of Parapsychology”, 57:351–72, 1993.

Searle John R., Minds and Brains without Programs [w:] Mind Waves, red.
C. Blackmore, S. Greenfield, Oxford: Basil Blackwell, 1987.

Seymour C. R. F., The Old Gods [w:] Angels and Mortals, red. Maria Parisen, Wheaton, Ill.: Quest, 1990.

Smith Norman Kemp, Descartes Philosophical Writings, Nowy Jork: Modern Library, trans. 1958.

Sperry Roger, Science and Moral Priority: Merging Mind, Brain, and Human Values, Nowy Jork: Columbia University Press, 1983.

Stapp Henry P., Mind, Matter, and Quantum Mechanics , „Foundations of Physics”, 12:363–98, 1982.

———, Mind, Matter, and Quantum Mechanics, Nowy Jork: Springer-Verlag, 1993.

———, A Report on the Gaudiya Vaishnave Vedanta, San Francisco: Bhaktivedanta Institute, 1996.

Stevenson Ian, The Evidence for Survival from Claimed Memories of Former Reincarnations, zwycięski esej w konkursie ku czci Williama Jamesa, zbiory prywatne, 1961.

———, Twenty Cases Suggestive of Reincarnation, Charlottesville: University Press of Virginia, 1974.

———, Research into the Evidence of Man’s Survival after Death, „Journal of Nervous and Mental Disease”, 165:153–83, 1977.

———, Children Who Remember Previous Lives: A Question of Reincarnation, Charlottesville: University Press of Virginia, 1987.

Stuart C. I. J. M., Y. Takahashy, M. Umezwa, Mixed System Brain Dynamics, „Foundations of Physics”, 9:301–29, 1978.

Sugrue Thomas, There Is a River: The Story of Edgar Cayce , Nowy Jork: Dell, 1961.

Tart Charles T., Who Survives? Implications of Modern Consciousness Research [w:] What Survives?, red. Gary Doore, Los Angeles: J. P. Tarcher, 1990.

Teilhard de Chardin Pierre, The Future of Man, tłum. z jęz. franc., Norman Denny, Nowy Jork: Harper & Row, 1964.

Tipler Frank J., The Physics of Immortality: Modern Cosmology, God, and the Resurrection of the Dead, Nowy Jork: Doubleday, 1994.

Varela Francisco J., Evan Thompson, Eleanor Rosch, The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1991.

Viney Geoff, Surviving Death, Nowy Jork: St. Martin’s Press, 1993.

Walker E. H., The Nature of Consciousness, „Mathematical Biosciences”, 7:131–78, 1970.

Wambach Helen, Reliving Past Lives: The Evidence Under Hypnosis, Nowy Jork: Harper & Row, 1978.

———, Life before Life, Nowy Jork: Bantam, 1979.

Watts Alan W., The Joyous Cosmology, Nowy Jork: Pantheon Books, 1962.

Wheeler John A., Law without Law, [w:] Quantum Theory and Measurement, red. J. Wheeler, W. Zurek, Princeton, Nowy Jork: Princeton University Press, 1983.

Wickramsekera I., S. Krippner, J. Wickramsekera, I. Wickramsekera, On the Psychophysiology of Ramtha’s School of Enlightenment, II. 1997.

Wilber Ken, The Atman Project: A Transpersonal View of Human Development, Wheaton, Ill.: Theosophical Publishing House, 1980.

———, Up from Eden: A Transpersonal View of Human Evolution, Garden City, Nowy Jork: Anchor Press/Doubleday, 1981.

———, Death, Rebirth, and Meditation [w:] What Survives?, red. Gary Doore, Los Angeles: J. P. Tarcher, 1990.

———, The Great Chain of Being, „Journal of Humanistic Psychology”, 33:52–55, 1993.

Wolf Fred Alan, Star Wave: Mind, Consciousness, and Quantum Physics, Nowy Jork: Macmillan, 1984.

———, The Body Quantum: The New Physics of Body, Mind, and Health, Nowy Jork: Macmillan, 1986.

Woolger Roger, Other Lives, Other Selves, Nowy Jork: Doubleday, 1988.

Young Arthur M., The Reflexive Universe: Evolution of Consciousness, Nowy Jork: Delacorte Press, 1976.

Informacje o autorze

Doktor Amit Goswami jest nauczycielem, wykładowcą, badaczem oraz fizykiem zatrudnionym w Instytucie Nauk Noetycznych. Jego ojciec był hinduskim guru w Indiach. W swojej pracy dr Goswami odwołuje się do wiedzy o tradycjach mistycznych oraz do wyników badań naukowych. Napisał wiele książek, m.in. Lekarza kwantowego (Illuminatio 2014), Bóg jeszcze nie umarł (Illuminatio 2015), The Visionary Window (Quest Books, 2000), Quantum Mechanics (McGraw-Hill, 1996) i The Self-Aware Universe (J. P. Tarcher, 1993). Mieszka w Eugene w stanie Oregon.

TYTUŁ ORYGINAŁU

Physics of the Soul: The Quantum Book of Living, Dying, Reincarnation and Immortality

Przełożył: Bartłomiej Kotarski

Redaktor prowadzący: Beata Szukajt

Redakcja i korekta: Irena Zaucha-Nowotarska

Ilustracje: Adam Zawiślak

Projekt okładki: Łukasz Werpachowski

GOD IS NOT DEAD

PHYSIC OF THE SOUL

by Amit Goswami, Ph.D.

Copyright © 2008 by Amit Goswami, Ph.D.

All rights reserved, including the right to reproduce this work in any form

whatsoever, without permission in writing from the publisher, except for

brief passages in connection with a review.

Copyright © for Polish edition by ILLUMINATIO Łukasz Kierus 2015

Wszelkie prawa do polskiego przekładu i publikacji zastrzeżone. Powielanie

i rozpowszechnianie z wykorzystaniem jakiejkolwiek techniki całości bądź

fragmentów niniejszego dzieła bez uprzedniego uzyskania pisemnej zgody

posiadacza tych praw jest zabronione.

Wydanie elektroniczne
Białystok 2015
ISBN 978-83-639-6575-4

facebook
Bądź na bieżąco i śledź nasze wydawnictwo na Facebooku:
www.facebook.com/illuminatiopl

www.illuminatio.pl

Wydawnictwo ILLUMINATIO Łukasz Kierus

E-mail: wydawnictwo@illuminatio.pl

Dział handlowy: zamowienia@illuminatio.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com