W tym rozdziale znajdziesz informacje na temat:

• praw i obowiązków rodziców wobec dzieci oraz dzieci wobec rodziców,

• sytuacji prawnej małoletnich rodziców,

• jak ustalić, kto jest matką, a kto ojcem dziecka,

• dochodzenia alimentów od rodziców,

• wynajmowania mieszkań,

• przemocy w rodzinie i tego, gdzie szukać pomocy.

Władza rodzicielska

Podstawową zasadą w stosunkach między rodzicami i dziećmi jest, że są oni obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Ten obowiązek jest niezależny od wieku dzieci i rodziców – trwa przez całe życie.

Zgodnie z prawem rodzicom w stosunku do ich małoletnich dzieci przysługuje władza rodzicielska. Określenie „władza” jest trochę niefortunne, ale oczywiście nie chodzi tu o taką władzę, jaką miał nad niewolnikiem jego właściciel. To pojęcie w rzeczywistości oznacza zespół obowiązków, jakie ciążą na rodzicach wobec dzieci, i uprawnień, które służą realizacji tych obowiązków. Władza rodzicielska to w rzeczywistości olbrzymia odpowiedzialność. Jeśli dziecko „sprawia kłopoty” (np. wagaruje, zażywa narkotyki lub pije alkohol, kradnie), sąd zawsze najpierw wnikliwie sprawdza, czy rodzice dopełnili wszystkich swoich obowiązków wobec dziecka; dopiero w drugiej kolejności zastanawia się nad odpowiedzialnością dziecka.

Małoletni to osoba, która nie ukończyła 18 lat, i właśnie w stosunku do takich osób ich rodzicom przysługuje władza rodzicielska.

Władza rodzicielska z reguły przysługuje obojgu rodzicom w takim samym stopniu, przy jej wykonywaniu powinni ze sobą współdziałać. O istotnych sprawach dziecka (np. wyborze szkoły, sposobie leczenia, wyjeździe za granicę) rodzice decydują wspólnie, a jeśli nie mogą się porozumieć – rozstrzyga sąd. Podstawową zasadą sprawowania władzy rodzicielskiej jest to, że powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka.

Władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo rodziców do:

1. opiekowania się dzieckiem (w tym także jego utrzymania) i zarządzania jego majątkiem;

2. wychowania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw;

3. troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotowania go do pracy odpowiednio do jego uzdolnień.

Zgodnie z prawem dziecko winne jest rodzicom posłuszeństwo. Także w tych sytuacjach, w których może już samodzielnie podejmować decyzje [patrz: dział „Zawsze i wszędzie” ], dziecko powinno wysłuchać opinii i zaleceń rodziców. Z drugiej jednak strony rodzice mają obowiązek wysłuchać dziecka przed podjęciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących go i w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia. W pewnych wypadkach zgoda dziecka jest konieczna, np. zmiana nazwiska dziecka, które ukończyło już 13 lat, może nastąpić tylko za jego zgodą.

Od roku 2010 obowiązuje całkowity zakaz stosowania kar cielesnych przez rodziców i inne osoby sprawujące opiekę – oznacza to, że ani rodzic, ani krewny, opiekun, nauczyciel, trener, ani ktokolwiek inny nie ma prawa Cię uderzyć.

Kiedy dziecko kończy 18 lat, staje się pełnoletnie, a władza rodzicielska ustaje. Nie oznacza to jednak, że gasną wszelkie wzajemne obowiązki rodziców i dzieci. Przede wszystkim wciąż powinni wzajemnie wspierać się i szanować. Okazywanie rodzicom szacunku i udzielanie im wsparcia jest obowiązkiem, który spoczywa na Tobie przez całe życie, niezależnie od tego, ile masz lat, gdzie mieszkasz, czy masz już własną rodzinę itp. Chodzi o to, byś interesował się tym, co się dzieje z Twoimi rodzicami, co ich martwi, z czym się zmagają, pomagał im – tego samego możesz też oczekiwać od nich.

Zgodnie z aktualnie obowiązującym prawem oceny uczniów szkół publicznych są jawne zarówno dla uczniów, jak i ich rodziców, i to także wtedy, gdy uczniowie są pełnoletni. Zdaniem Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych dostęp rodziców do ocen ich pełnoletnich dzieci może naruszać prawo dzieci do prywatności. Obecnie trwają prace nad uregulowaniem tej kwestii od nowa.

Pewnie masz własne zdanie na ten temat, zanim jednak zachłyśnięty dorosłością sprzeciwisz się udzielaniu rodzicom informacji na temat Twoich ocen, pomyśl, że najczęściej jest to właśnie przejaw braku dojrzałości. Skoro rodzice nadal Cię utrzymują, opiekują się Tobą i troszczą się o Twoją przyszłość, to naturalne jest, że chcą wiedzieć, jak kierujesz swoim życiem.

Bez względu na to, ile masz lat, dopóki mieszkasz z rodzicami i pozostajesz na ich utrzymaniu, masz obowiązek pomagać im w gospodarstwie domowym. Nawet po osiemnastce dotyczą Cię obowiązki typu: wynieś śmieci, nakarm kota, wyprowadź psa i sprzątnij swój pokój (tak, to też!).

Nawet jeśli już zarabiasz, ale nadal mieszkasz z rodzicami, powinieneś się przyczyniać do pokrywania kosztów utrzymania rodziny – innymi słowy: przekazywać część zarobionych pieniędzy na czynsz za mieszkanie, prąd, jedzenie, korepetycje itd. Oczywiście wszystko zależy od tego, jak ustalisz to z rodzicami, ale nie możesz oczekiwać, by rodzice godzili się, że wszystkie zarobione pieniądze wydasz na własne przyjemności.

Jeśli rodzice nie sprawują władzy rodzicielskiej prawidłowo, przez co dobro dziecka jest zagrożone, sąd może tę władzę ograniczyć (np. skierować do specjalisty zajmującego się terapią rodzinną, polecić współpracę z asystentem rodziny, ustanowić kuratora, który będzie stale nadzorował rodziców, a nawet zarządzić umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub domu dziecka). W wyjątkowych wypadkach, kiedy rodzice trwale nie mogą wykonywać władzy rodzicielskiej (np. z powodu nieuleczalnej choroby) albo jej nadużywają lub rażąco zaniedbują swoje obowiązki wobec dziecka, sąd może pozbawić ich władzy rodzicielskiej.

Kiedy dzieci mają dzieci…

Pewnie znane Ci są przypadki małoletnich rodziców, ostatnio niestety coraz częstsze. Pojawia się wtedy pytanie: czy oni, sami będąc pod władzą rodzicielską, mają ją nad swoim dzieckiem? A jak nie oni, to kto?

Gdy oboje rodzice są małoletni, żadnemu z nich władza rodzicielska nad ich dzieckiem nie przysługuje. Sąd musi wówczas dla dziecka ustanowić opiekuna prawnego – najczęściej będzie nim ktoś z najbliższej rodziny, np. jedno z dziadków. Jeśli małoletnie jest tylko jedno z rodziców, władza rodzicielska nad dzieckiem przysługuje drugiemu z nich. Małoletni rodzice mogą jednak (a nawet powinni) uczestniczyć w wychowaniu dziecka i sprawowaniu nad nim bieżącej pieczy (co dotyczy np. karmienia, przewijania, usypiania, chodzenia na spacery), chyba że sąd postanowi inaczej ze względu na dobro dziecka.

A jak ustalić, od kogo dziecko pochodzi?

Gdy chodzi o matkę, w polskim prawie sprawa jest prosta: obowiązuje zasada, że matką jest ta kobieta, która dziecko urodziła, co z reguły nietrudno ustalić.

W przypadku ojcostwa z oczywistych przyczyn nie da się w tak samo jednoznaczny sposób ustalić pochodzenia dziecka. Dla ułatwienia obowiązuje domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż matki (dotyczy to wypadku, gdy dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo nie później niż 300 dni po jego ustaniu, np. po rozwodzie). To oczywiście wcale nie musi być prawdą, ale takie jest założenie i jeśli ktoś twierdzi inaczej, musi to udowodnić w procesie o zaprzeczenie ojcostwa. Z takim powództwem może wystąpić do sądu:

• mąż matki (musi to uczynić w terminie 6 miesięcy od chwili, gdy dowiedział się o urodzeniu dziecka, ale nie później niż do chwili osiągnięcia pełnoletności przez dziecko);

• matka (najpóźniej w ciągu 6 miesięcy od urodzenia dziecka);

• samo dziecko (dopiero po uzyskaniu pełnoletności, ale nie później niż w ciągu 3 lat od tej chwili);

• prokurator.

Niedopuszczalne jest zaprzeczenie ojcostwa, jeżeli dziecko zostało poczęte w następstwie zabiegu medycznego (potocznie: zapłodnienia in vitro), na który mąż matki wyraził zgodę.

Jeżeli nie można zastosować powyższego domniemania (czyli najczęściej wtedy, gdy matka dziecka jest niezamężna) albo gdy doszło do skutecznego zaprzeczenia ojcostwa męża matki, wchodzą w grę dwie możliwości:

• uznanie dziecka – ojciec (prawdziwy, tzw. ojciec biologiczny) składa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego lub w sądzie oświadczenie, że to jest jego dziecko, a matka to potwierdza;

• ustalenie ojcostwa – z powództwem o ustalenie ojcostwa mogą wystąpić do sądu matka dziecka, mężczyzna, który uważa, że jest jego ojcem biologicznym (ale nie później niż do chwili osiągnięcia pełnoletności przez dziecko), a także samo dziecko lub prokurator. Na jakiej podstawie sąd ustala, że dany mężczyzna jest ojcem dziecka? Obecnie sprawa jest stosunkowo prosta, ponieważ badania genetyczne (badania DNA) pozwalają z prawie stuprocentowym prawdopodobieństwem wykluczyć ojcostwo niesłusznie pozwanego mężczyzny, a także z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością – powyżej 99,999% – potwierdzić ojcostwo pozwanego. Stosowane są też inne metody, np. opierające się na analizie porównawczej grup krwi, okresu koncepcyjnego matki dziecka oraz na porównaniu wyglądu dziecka i domniemanego ojca (badanie antropologiczne), ale są one zdecydowanie bardziej zawodne.

Uznać dziecko może także małoletni, który ukończył 16 lat, ale musi to uczynić przed sądem.

Redakcja

Krystian Markiewicz

Marta Szczocarz-Krysiak

Współautorzy

Malwina Bartela

Kinga Czyżycka

Grzegorz Frączek

Katarzyna Grotkowska

Patryk Kępa

Urszula Klisiewicz

Bartosz Kubista

Karina Kunc-Urbańczyk

Urszula Ludian-Torbus

Anastazja Miechur

Robert Netczuk

Małgorzata Pohl

Bartłomiej Przymusiński

Ewa Stępień

Anita Strzebińczyk

Anna Szymkowiak

Dobrosława Tomzik

Konsultacja merytoryczna

Wojciech Buchajczuk

Jarosław Gwizdak

Małgorzata Stanek

Recenzent

dr hab. Marcin Walasik

Korekta

Małgorzata Stempowska, Elwira Wyszyńska

Projekt okładki i opracowanie graficzne

Marek Markiewicz, Zofia Oslislo

Przygotowanie wersji elektronicznej

Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN

Tomasz Szymański

Wydawca

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Copyright © by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2015

© Copyright for the text by Śląski Oddział Stowarzyszenia

Sędziów Polskich Iustitia, 2014

www.facebook.com/IustitiaKatowice

ISBN: 978-83-7705-911-1

Wydanie II, poprawione i uzupełnione

Warszawa 2015