Tytuł oryginału

AMSTERDAM

A HISTORY OF THE WORLD’S MOST LIBERAL CITY

Przekład

Władysław Jeżewski

Projekt okładki

Ewa Witosińska

Zdjęcie na okładce

Amsterdam © gianliguori – Fotolia.com

Copyright © 2013 by Russell Shorto

All rights reserved

Copyright © 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Copyright © 2013 for the Polish translation by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo Magnum sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848 55 05, tel. 22 646 00 85

magnum@it.com.pl

Księgarnia internetowa MAGNUM

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

(EPUB) 978-83-63986-51-3

(MOBI) 978-83-63986-52-0

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dla

Pameli, Anny, Evy, Anthony’ego, Reiniera, Hectora i Benjamina

CZĘŚĆ PIERWSZA

2

W ZMAGANIACH Z WODĄ

[fragment]

Był maj 1971 roku i oleista, zielonkawa powierzchnia Oudezijds Voorburgwal, jednego z najstarszych kanałów w średniowiecznym śródmieściu Amsterdamu, lśniła w promieniach słońca. Kiki Amsberg, trzydziestodwuletnia dziennikarka holenderskiego radia publicznego, ubrana w rozszerzane spodnie i batikową bluzkę, szła z mężem wzdłuż kanału. Przystanęli przed trzypiętrową kamienicą z początku XVII wieku, bo zobaczyli ogłoszenie, że jest w niej mieszkanie do wynajęcia.

Były to czasy wolności: wolności słowa, wolności politycznej. Niedawno dobiegły końca lata sześćdziesiąte, okres walki o wolność i nadużywania wolności. Janis Joplin i Jimi Hendrix właśnie umarli. „New York Times”, powołując się na zasadę swobody informacji i prawo społeczeństwa do wiedzy o działalności rządu, miał niebawem opublikować tak zwane Pentagon Papers, czyli tajny raport Departamentu Obrony na temat amerykańskiego udziału w wojnie wietnamskiej. Na uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych i innych krajach odbywały się antywojenne demonstracje.

W roku 1971 Amsterdam składał się jakby z dwóch miast. Jego kościec i dusza pochodziły wciąż z okresu tużpowojennego: było to konserwatywne, religijne (katolickie, protestanckie i żydowskie), mieszczańskie, praworządne miasto. Duża część śródmieścia nie zmieniła się od czasów II wojny światowej, stare kamienice nad kanałami stały puste i zabite deskami. Ale jednocześnie Amsterdam ogarnęła powojenna gorączka wolności i Kiki Amsberg znajdowała się w samym oku cyklonu: minispódniczki, pacyfy, demonstracje przeciwko broni atomowej. Rolę Amsterdamu w tym ogólnoświatowym ruchu ugruntowali John Lennon i Yoko Ono, przeprowadzając swój bed-in („strajk łóżkowy”) w amsterdamskim hotelu Hilton. Zrobił on takie wrażenie na Kiki i jej mężu, że poszli w ślady muzyków. Protestom przewodził ruch Provo, który metodami pokojowymi starał się prowokować (provoceren) władze. W pierwszym numerze pisma ruchu informowano, że jest ono przeznaczone dla „anarchistów, prowokatorów, bitników, ostrzycieli nożyczek, pleinerów [holenderskich hippisów], recydywistów, Szymonów Słupników, magików, pacyfistów, szarlatanów, filozofów, roznosicieli zarazy, wielkich koniuszych królowej, happenerów, wegetarian, syndykalistów, kanciarzy, piromanów, świętych Mikołajów, przedszkolanek – i agentów tajnej policji, bo o nich też nie można zapominać”[1]. To wyliczenie wiele mówi o charakterze ówczesnej amsterdamskiej kontrkultury.

Wkrótce po przeprowadzce do nowego mieszkania Kiki Amsberg i jej mąż, teatrolog Nic Brink, dowiedzieli się, że dom został wystawiony na sprzedaż. Była to dla nich przykra niespodzianka, bo włożyli w urządzenie mieszkania sporo pieniędzy: zainstalowali ogrzewanie, przesunęli toaletę, która jak to często bywa w czynszówkach, znajdowała się tuż obok kuchni, kazali wybić okno mansardowe. Kiedy pracownik agencji nieruchomości zaproponował im kupno całego domu, nie chcieli o tym słyszeć. „Mamy lewicowe poglądy – wyjaśnili. – Jesteśmy przeciw władzy i własności. Kupowanie nieruchomości to dobre dla patsers”[2]. (Trudno przetłumaczalne słowo, znaczące mniej więcej „ważniaki”).

Po zastanowieniu jednak zmienili zdanie. Ponieważ przyjechali do Amsterdamu, aby uczestniczyć w rewitalizacji jego śródmieścia, kupno domu miało dla nich sens; poza tym cena była niewygórowana. Nawet przy swoich skromnych zarobkach mogli dostać pożyczkę zarówno na kupno całego budynku, jak małej achterhuis, czyli oficyny, w której mieszkała już jakaś rodzina.

Kiki większość czasu spędzała w domu. Rok później urodziła córeczkę. Brała udział w antywojennych demonstracjach i protestach przeciwko planom wyburzenia dużej części starego śródmieścia. Walczyła o miejską zieleń i doprowadziła do tego, że naprzeciwko jej domu nad kanałem urządzono małe nabrzeże z dwoma parkowymi ławkami.

Jako dziennikarka napisała duży artykuł o rozwoju liberalizmu w Amsterdamie. W mieście przeprowadzono eksperyment „białego roweru”, który polegał na zapewnieniu wszystkim mieszkańcom, bez żadnych ograniczeń, darmowego korzystania z rowerów. Aktywiści zorganizowali tak zwaną actie tomaat („pomidorową akcję”), w czasie której rzucano pomidorami w aktorów podczas spektakli, domagając się teatru bardziej zaangażowanego społecznie. Kiki przeprowadziła wywiady z działaczkami feministycznymi ze Stanów Zjednoczonych i Europy (Nancy Friday, Kate Millett, Nancy Chodorow i innymi). W 1982 roku została współautorką książki Denken over liefde en macht (Myśli o miłości i władzy), która przez pół roku była najlepiej sprzedającą się publikacją z dziedziny literatury faktu w Holandii. Wywołała ona spory wstrząs w społeczeństwie – wciąż bardzo tradycyjnym pod względem pozycji i roli kobiet. Tymczasem osobiste refleksje Kiki o miłości i władzy przyczyniły się do rozpadu jej małżeństwa.

W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku śródmieście Amsterdamu bardzo sporządniało i nabrało mieszczańskiego poloru. Płomień lewicowego liberalizmu wyraźnie przygasł. Wycieczkowe gondole na kanałach stały się codziennym widokiem, a ceny nieruchomości poszybowały w górę. Kiki postanowiła wynająć parter i pierwsze piętro swojego domu.

W 2008 roku, gdy zaczynałem zbierać materiały do tej książki, zostałem jednym z jej lokatorów. Potrzebowałem jakiegoś tymczasowego lokum, które służyłoby mi za azyl i miejsce do pracy, ponieważ byłem w trakcie rozwodu, a żona zamierzała wrócić do Stanów z naszymi dwiema córkami. Chodząc godzinami po starym parkiecie w mieszkaniu na pierwszym piętrze domu Kiki, znacznie więcej czasu poświęcałem na refleksje nad zakrętami mojego życia niż na studia nad dziejami Amsterdamu. Mieszkanie jednak znakomicie nadawało się do jednego i drugiego. Okna wychodziły na kanał; zdjęcie zrobione z okna salonu nie byłoby brzydsze od niejednej widokówki. Widok zawierał w sobie kilka typowych elementów stanowiących o urodzie miasta. Był więc prostokąt stojącej wody, szereg łódek przycumowanych do nabrzeża, rząd szczytowych kamieniczek na drugim brzegu i kilkadziesiąt rowerów przypiętych łańcuchami do łukowatego mostu.

Pewnego dnia, zbierając informacje o szesnastowiecznym przeorze zakonu augustianów, Wouterze Jacobszoonie, autorze jednej z pierwszych kronik w języku holenderskim, nagle zdałem sobie sprawę, że brat Jacobszoon mieszkał w klasztorze Sint-Agnieten[3]. Tuż obok kamienicy Kiki Amsberg stoi kaplica Sint-Agnieten, jedyna pozostałość po zakonnym kompleksie zbudowanym w 1397 roku. A właściwie nie jedyna: w dobie swojej świetności do klasztoru należała większość okolicznych ziem, między innymi teren, na którym stoi teraz dom Kiki. Co prawda zakon został rozwiązany około 1578 roku, a dom Kiki powstał w roku 1620, ale z badań dendrologicznych wynika, że drzewa, z których wykonano część krokwi użytych do budowy jej domu, zrąbano na początku XVI wieku, najprawdopodobniej więc krokwie te pochodziły z klasztoru[4]. Innymi słowy, uświadomiłem sobie, że brat Jacobszoon mieszkał tuż obok. Patrzył w tym samym kierunku, ponad tym samym kanałem co ja. Z tego samego punktu Kiki Amsberg oglądała narastanie (a potem opadanie) fali obyczajowego liberalizmu końca XX wieku, a cztery stulecia wcześniej brat Jacobszoon obserwował początek epoki liberalizmu w jego szerszym i głębszym znaczeniu. Mieszkałem więc w miejscu, gdzie zbiegają się nurty dwóch rodzajów amsterdamskiego – i w istocie światowego – liberalizmu.

W czasach brata Jacobszoona nic nie zapowiadało wspaniałego rozkwitu Amsterdamu. Zakonnik był świadkiem przerażających scen i sądził, że oto otworzyły się bramy piekła, które niechybnie pochłonie miasto. Narastający zamęt skłonił go do chwycenia za gęsie pióro. Jego kronika odznacza się wyjątkowo osobistym tonem, będącym czymś zupełnie niezwykłym w tej epoce; bardzo plastycznie i dokładnie pokazuje sytuację człowieka, który znalazł się niejako między płytami tektonicznymi potężnych sił dziejowych.

Zakonnik czuł przede wszystkim strach. Nie pochodził z Amsterdamu – przybył do miasta dopiero przed miesiącem, przemierzając kraj ogarnięty wojną. Miał lat pięćdziesiąt i większość życia spędził w klasztorze augustianów w Stein pod małym miastem Gouda, słynnym z wyrobu serów. Dwadzieścia dwa lata wcześniej został przeorem tego klasztoru. Jego długa służba na tym stanowisku i styl jego kroniki każą przypuszczać, że był człowiekiem obowiązkowym i doświadczonym – lecz niekoniecznie wielkim myślicielem czy wizjonerem, a na pewno nie poszukiwaczem przygód, choć daru obserwacyjnego nie sposób mu odmówić. Wygląda na to, że pisał swą kronikę po części dlatego, że zwyczaj zobowiązywał augustianów do uwieczniania swoich refleksji podczas medytacji.

Miesiąc wcześniej do Goudy przyszła wojna – krwawa wojna wyznaniowa – i dla zakonników w tym mieście zrobiło się niebezpiecznie. Jacobszoon uciekł do Amsterdamu, znalazł schronienie wśród mniszek w konwencie Sint-Agnieten i został pomocnikiem rektora.

Ale wojenny chaos dotarł za nim i tutaj. W nowym domu brat Jacobszoon kładł się co noc na spoczynek w swojej celi, lecz nie mógł zasnąć. Z oddali dobiegał złowrogi huk – brzmiało to jak dźwięk bębnów, ale w istocie było dudnieniem armat. Z okna Jacobszoon widział pożogę czerwieniejącą na widnokręgu. Ludzie, którzy nie mieli dokąd pójść, koczowali na ulicach; po nadejściu zimy, zaczęli zamarzać we śnie. W jednym z rowów znaleziono zwłoki kobiety z niemowlęciem przy piersi. „Słyszy się tylko o rabunkach, morderstwach, podpaleniach i wieszaniu” – pisał Jacobszoon. Czuł, że nadchodzi dzień Sądu Ostatecznego.

Terror narastał. Bandy młodych ludzi włóczyły się po mieście. Mieszkańców wbijano na pal, topiono w kanałach, obcinano im głowy. Maruderzy upatrzyli sobie na ofiary zwłaszcza księży i zakonnice: zdzierali z nich odzienie, pędzili nagich i upokarzali, torturowali i zabijali. Znaleziono zwłoki księdza z obciętymi genitaliami. „Cóż pozostawało poza krzykiem, płaczem i zawodzeniem?” – pisał zakonnik, zapewne współczując braciom w wierze, a może po to, by usprawiedliwić swą bierność.

Gdybyśmy mogli zobaczyć okolice konwentu Sint-Agnieten w roku 1572, ujrzelibyśmy masy ludzi rozpaczliwie starających się uciec, kłębiących się pod Regulierspoort, pobliską bramą w średniowiecznych murach miasta (wciąż istnieje; mieści się w niej ładny sklep sprzedający biało-niebieskie fajanse z Delft). Za miejskimi murami zobaczylibyśmy zwłoki wiszące na drzewach przy głównych gościńcach. Dalej, wśród pól, grupki maruderów ustąpiłyby miejsca zastępom żołnierzy w zbroi, noszących na głowach charakterystyczne łukowate hełmy armii hiszpańskiej, a w rękach trzymających piki i muszkiety.

Jeszcze dalej od miasta ujrzelibyśmy sceny rozgrywające się jakby na mapie manewrów wojennych. Europa w 1572 roku była polem bitwy, prowincje niderlandzkie leżały w centrum geopolitycznej walki o władzę, a Amsterdam stanowił punkt, w którym nurt dziejów w tej epoce zmieni swój kierunek.

[...]

PRZYPISY

2. W ZMAGANIACH Z WODĄ

[1] Roel van Duijn, „Provo”, nr 1, 12 lipca 1965

[2] Wywiad, 6 września 2011

[3] De Kruif, Dagboek van broeder Wouter Jacobsz., 8

[4] Koopman, Huisvesting Universiteit van Amsterdam, 139