Anna Małyszko

Bestie i ofiary

Przemoc wobec kobiet w filmie współczesnym
Fragment

STUDIA KULTUROWE

Wstęp

Kwestia przemocy wobec kobiet jest wciąż aktualnym i istotnym problemem społecznym, o którym, za sprawą zmiany pozycji społecznej kobiety we współczesnej kulturze zachodniej, zaczęło się mówić bardziej otwarcie. Mimo to dla wielu wciąż pozostaje problemem wstydliwym, niejednokrotnie ukrywanym nie tylko przez sprawców, lecz także przez ofiary, niezależnie od tego, czy w grę wchodzi tzw. przemoc domowa, gdzie oprawcą jest osoba bliska, czy też przestępstwa dokonywane są przez osoby obce. Tu na szczególną uwagę zasługują przestępstwa na tle seksualnym, zwłaszcza gwałt, który wciąż postrzegany jest przez ofiary jako piętnujący, a wśród części społeczeństwa, w tym również przedstawicieli organów ścigania, nierzadkie jest doszukiwanie się przynajmniej częściowej winy po stronie ofiary. Również na przemoc w rodzinie struktury państwowe często nie potrafią w odpowiedni sposób zareagować, udzielić pomocy ofierze, ukarać sprawcy i przede wszystkim zapobiec kolejnym aktom przemocy. Mamy więc do czynienia ze swoistą kulturową ambiwalencją czy wręcz schizofrenią. Teoretycznie problematyka przemocy wobec kobiet została odczarowana i zdiagnozowana jako ważny problem społeczny, o którym należy mówić i któremu trzeba przeciwdziałać. Jednocześnie w praktyce społecznej wciąż istnieją tendencje do jego wypierania, przez co pozostaje jednym z niejawnych tabu, w tym sensie, że zakaz mówienia o przemocy, zwłaszcza stosowanej przez partnera czy męża, choć otwarcie niewyartykułowany, tkwi głęboko w społecznej świadomości i skutecznie utrudnia walkę z tym problemem.

W perspektywie antropologicznej napięcie związane z niejawnym tabu istniejącym w kulturze społeczeństw wysokorozwiniętych zostaje rozładowane poprzez sztukę, której przedmiotem bardzo często jest właśnie tematyka tabu objęta. Idąc tym tropem, można założyć, że zupełnie naturalnym następstwem społecznej ambiwalencji dotyczącej przemocy wobec kobiet jest fakt, że po tę kwestię niejednokrotnie sięga sztuka, w tym kino, także to należące do głównego nurtu. Tematyka przemocy wobec kobiet jest poruszana w filmie zarówno jako problem kluczowy, czyli główny wątek fabularny, jak i jako jeden z wątków pobocznych lub wręcz epizodów, niemających szczególnie istotnego wpływu na filmowy ciąg wydarzeń. Sceny przemocy wobec kobiet często budzą w widzach bardzo silne emocje, ale zdarza się, że same obrazy przemocy są wizualnie atrakcyjne. W takiej sytuacji trudno nie zwrócić uwagi na potencjalnie kryjący się tu moralny dylemat. Można zadać pytanie, czy upowszechnianie obrazów przemocy, nierzadko brutalnej, a czasem ekstremalnej, w sposób atrakcyjny czy erotyczny, nie sprawia, że nie tylko odwracamy uwagę od istotnego problemu społecznego, ale że wręcz nabiera on zupełnie nowych znaczeń i kontekstów. W tym przypadku warto również zadać pytanie, czy istnieją jakieś formy przedstawienia przemocy, w tym przemocy wobec kobiet, które będą bardziej etyczne, i takie, które będą mniej etyczne. Znany reżyser filmowy postawił niedawno dość kontrowersyjną tezę. Stwierdził bowiem, że jedynie przedstawienia przemocy tak brutalne, że „niedające się oglądać” (unwatchable), są moralne[1]. Czy jednak skrajne okrucieństwo rzeczywiście jest równoznaczne z „niedającym się oglądać”, z obrazem nie do zniesienia i – co za tym idzie – posiadającym wartość moralizatorską czy moralną? Czy szpetota aktów przemocy, ran, krwi, połamanych kości, wydzielin ciała, które utraciło swoją integralność, i człowieczeństwa poddanego upokorzeniu i poniżeniu rzeczywiście nas odrzuca? Czy naprawdę jest ono równie „brzydkie” w aspekcie wizualnym, co moralnym? Czy istotnie brzydota, śmierć, przemoc nie mogą być dla nas, odbiorców, estetyczne, atrakcyjne, a nawet fascynujące?

Istnieje wiele przykładów, które definitywnie mogą obalić tę tezę. Analizy naukowe dotyczące tematu przemocy wobec kobiet w sztuce, a zwłaszcza w filmie, najczęściej zadają pytania właśnie o moralny aspekt upowszechniania takich przedstawień i o ich konsekwencje dla funkcjonowania społeczeństwa, a w ujęciu psychologii behawioralnej – wręcz o konsekwencje dla funkcjonowania jednostek w społeczeństwie. Podstawowymi pytaniami są tu: czy estetyczne lub/i erotyczne przedstawianie przemocy wobec kobiet może mieć istotne skutki dla postrzegania tego zjawiska przez odbiorców? Jakie mogą być te skutki? Czy estetyczne przedstawianie przemocy wobec kobiet może mieć wpływ na zmianę miejsca zjawiska przemocy wobec kobiet w systemie aksjonormatywnym kultury zachodniej? Niestety, brak zadowalającej metodologii nie pozwala jednoznacznie na nie odpowiedzieć, a wyniki badań prowadzonych w tym zakresie różnią się od siebie w zależności od osób i instytucji je przeprowadzających. Co więcej, wszystkie te badania mają charakter laboratoryjnych eksperymentów i nawet jeśli wykazują jakieś zależności między oglądaniem obrazów przemocy a wzrostem poziomu agresji (np. seksualnej) wśród badanych, trudno jest stwierdzić, czy owe wyniki przystają do rzeczywistości społecznej. W rezultacie często, przy swojej małej wiarygodności, wyniki owych badań wykorzystywane są w celach moralizatorskich, a nawet cenzorskich, jednocześnie stanowiąc łatwe moralne usprawiedliwienie dla osób przemoc stosujących. Dlatego zamiast pytać o ewentualne skutki przedstawień przemocy, pytam raczej o miejsce przemocy w kulturze zachodniej i w sztuce.

Nie jest to jednak książka filmoznawcza – jej tematem nie jest bowiem film jako taki, ale przedstawiona w nim przemoc wobec kobiet jako przedmiot sztuki. W swej analizie traktuję film jako wytwór kultury, a zarazem medium kanalizujące wszelkiego rodzaju jawne i niejawne tabu. Postrzegam kino jako nośnik społecznych przekonań dotyczących męskiej agresji wobec kobiet. Posiłkując się, nierzadko sprzecznymi ze sobą, koncepcjami przemocy, staram się zanalizować jej ekranowe reprezentacje pod kątem tych przekonań. Nie unikam również refleksji nad moralnym wydźwiękiem estetycznego przedstawiania męskiej agresji wobec kobiet i podejmuję próbę odpowiedzi na pytanie, dlaczego kino traktuje przemoc wobec kobiet ze swoistą ambiwalencją.

[1]   N. Walter, Why is there so much movie violence against women?, [online:] http://www.guardian.co.uk/film/2010/jun/03/women-violence-killerinside-me-feminism [dostęp: 18.01.2013].

Przemoc jako fakt kulturowy

Stosunek człowieka do przemocy naznaczony jest ambiwalencją. Przemoc jako występek zagrażający społeczności, a przynajmniej niosący ze sobą duże dla jej spójności i trwałości ryzyko, jest obwarowana ogromną liczbą norm, obostrzeń i zakazów, a w przypadku przemocy wobec kobiet lub dzieci objęta bywa nawet rodzajem społecznego tabu, przybierającego formę zarówno wyparcia czy wręcz wyklęcia problemu przemocy ze sfery publicznej, jak i zmowy milczenia w sferze prywatnej. Społeczności, aby przetrwać, musiały wypracować mechanizmy kontrolne wobec przemocy. W innym wypadku, jak pisze René Girard, nieustająca seria odwetów mogłaby doprowadzić do nieograniczonej rzezi i w konsekwencji zniszczyć społeczność od środka[2]. Takim mechanizmem kontrolnym chroniącym przed eskalacją przemocy w społeczeństwach pierwotnych, które nie wykształciły systemu sądowniczego, mógł być rytuał ofiarniczy, który u swego źródła miał stanowić substytut przemocy spontanicznej kanalizujący napięcia wewnątrz struktury plemiennej. Mogła też być nim zwyczajowo przewidziana „zapłata”, która jednak nie powinna stanowić odwetu, nie była bowiem ani „legalną karą”, ani rytuałem. Przeciwnie niż w kodeksie Hammurabiego, „zapłata” w formie przemocy miała być przemocą podobną do inicjującego mechanizm pierwszego czynu agresywnego, ale nie tożsamą z nim, dlatego karą nie obejmowano sprawcy aktu gwałtu, a jego krewnego, karząc tym samym bardziej grupę, do której należał, niźli samego oprawcę[3]. Społeczeństwa nowoczesne natomiast, wypracowując skodyfikowany system prawny wraz z systemem sądowniczym i środkami przymusu zewnętrznego, powróciły w gruncie rzeczy do najbardziej zbliżonego odwetowi sposobu kontrolowania przemocy, w którym zachowana jest symetria przemocy, czyli karze się bezpośrednio sprawców. Choć sankcje przybierają najczęściej formy inne niż przemoc inicjująca mechanizm, a przewidziane przez kodeks, jednak – dość paradoksalnie – cały nowoczesny system nie wyzwala się z tego łańcucha odwetów, którego tak bardzo chciały uniknąć społeczności prymitywne[4].

Z drugiej strony przemoc, idąc dalej za Girardem, zdaje się immanentną cechą społeczności ludzkich, więc taka czy inna postać przemocy, najlepiej kontrolowanej i unormowanej, jest niezbędna dla uniknięcia eskalacji przemocy spontanicznej, a zatem dla zachowania spójności struktury społecznej i, wreszcie, przetrwania społeczeństwa. Przemoc w formie odwetu, oderwana de facto od sprawcy i ofiary, a zapośredniczona przez państwo, nie spełnia jednak roli bufora bezpieczeństwa, jakim był rytuał ofiarniczy w społecznościach prymitywnych[5]. Rolę w rozładowywaniu i kanalizowaniu napięć przejęła sztuka i niektóre sporty, w których mamy do czynienia z czymś na kształt czasu odwróconego, gdzie zakazy i normy społeczne dotyczące przemocy, na czas trwania rozgrywki, rundy meczu bokserskiego chociażby, zostają zawieszone. Zarówno uczestnicy, jak i widzowie znajdują się w chwilowym, przywołanym na czas widowiska, świecie na opak – krew, pot, napięte mięśnie i ścięgna, nabrzmiałe żyły na szyi, pęknięte wargi, łuki brwiowe, zmiażdżone nosy, sińce, opuchlizna oraz, z każdym wyprowadzanym ciosem, przemoc w najczystszej postaci. Jedni spoglądają na nią przez szparę między palcami dłoni zasłaniających oczy, a inni – i ci stanowią większość – otwarcie napawają się tym widokiem, krzyczą, kibicują i rozładowują własne napięcia i frustracje w cudownie uzdrawiającej orgii brutalności. Choć widowisko może zakończyć się śmiercią lub trwałym kalectwem któregoś z uczestników, oczyszczająca siła przemocy przesłania myśli o zagrożeniu i znosi praktycznie empatię. Nawet widok martwego, zdezintegrowanego, rannego ciała nie budzi jednoznacznej odrazy, nie prowadzi do opamiętania. Ten na co dzień dość rzadki w wysokorozwiniętych społeczeństwach obraz, oczywiście poza przedstawieniami w sztuce, wywołuje raczej mieszaninę uczuć, od odrazy, przez lęk, czasem współczucie, po swego rodzaju urzeczenie.

Warto tu przywołać za Platonem opowieść o Leontiosie: „Ja raz słyszałem coś i ja w to wierzę. Że mianowicie Leontios, syn Aglajona, szedł raz z Pireusu na górę pod zewnętrzną stroną muru północnego i zobaczył trupy leżące koło domu kata. Więc równocześnie i zobaczyć je chciał, i brzydził się, i odwracał, i tak długo walczył z sobą i zasłaniał się, aż go żądza przemogła i wytrzeszczywszy oczy, przybiegł do tych trupów i powiada: »No, macie teraz, wy moje oczy przeklęte, napaście się tym pięknym widokiem«”[6]. To urzeczenie nieobce wszystkim społeczeństwom, gdzie istniało tabu dotyczące zmarłych, krwi, śmierci, wydaje się jeszcze bardziej naturalne w kulturze społeczeństw wysokorozwiniętych, która z jednej strony stara się wyprzeć z rzeczywistości społecznej wszystko, co „brzydkie”, związane ze starością, kalectwem, chorobą i śmiercią, z drugiej zaś epatuje najwymyślniejszymi torturami, sposobami okaleczania, zadawania bólu i unicestwiania w obrazie kinowym i telewizyjnym[7]. To swoista sublimacja, a zarazem dążenie do równowagi systemu, który oparty na marketingu piękna, musi znaleźć ujście dla zepchniętych i wypartych w głęboką społeczną nieświadomość pewnych aspektów życia, uczuć, napięć i frustracji. Tak więc przemoc budzi zachwyt i wstręt, fascynację i odrazę, odpycha i przyciąga jak magnes.

Oblicza i natura przemocy

Wybitny psycholog społeczny, Elliot Aronson, tak pisze o człowieku: „Z wyjątkiem niektórych gryzoni, żaden inny kręgowiec nie zabija z taką konsekwencją i upodobaniem osobników własnego gatunku”[8].

Zjawisko przemocy wydaje się nieodłączne dla ludzkich społeczności, występuje wszędzie i zawsze, niezależnie od czasu, szerokości geograficznej czy stopnia rozwoju cywilizacyjnego grupy. Od tych czynników uzależnione są właściwie tylko formy, w jakich przemoc się przejawia, oraz jej natężenie. Przemoc, często błędnie utożsamiana ze zwierzęcą agresją, według niektórych myślicieli zorientowanych antropocentrycznie, wraz z rozwojem cywilizacyjnym powinna ulegać coraz większemu ograniczeniu aż do – prawdopodobnie – stosowania jedynie akceptowalnych społecznie form legalnego państwowego przymusu[9]. Miałby on być odpowiedzią na zachowania dewiacyjne wśród jednostek i grup społecznych, co do których można mieć pewność, że nie znikną niezależnie od stopnia zaawansowania rozwoju społecznego. O takim kierunku rozwoju mogłoby świadczyć zastąpienie wybuchów niekontrolowanej, spontanicznej przemocy, kończących się wyniszczającą serią odwetów w społecznościach pierwotnych – zimnym, niewzruszonym i skodyfikowanym systemem sądowniczym społeczeństw rozwiniętych. W swych założeniach system ów nie ma być zemstą, tylko odpłatą, zapośredniczoną, wyważoną, niezaangażowaną. Jednak wiek XX, który przyniósł w dziedzinie przemocy nową jakość, przynajmniej pod względem skali, jaką jest ludobójstwo w najwęższym rozumieniu, czyli celowe, systematyczne i w pełni świadome działanie na rzecz wyniszczenia grupy narodowej, etnicznej, religijnej, rasowej, wreszcie społecznej[10], jednoznacznie zaprzeczył tej tezie. Ponadto wskazał na potrzebę dogłębnego zbadania tego fenomenu, który wydaje się problemem nie tyle czysto ludzkim, bo przemoc w świecie zwierząt da się zaobserwować[11], co – mimo wszystko – charakterystycznym dla ludzkich stosunków społecznych.

Niestety, okazuje się, że przez swoją złożoność zjawisko przemocy i związana z nim problematyka są do badania niezwykle kłopotliwe, nastręczają wielu trudności, poczynając od problemów definicyjnych, poprzez ustalenie genezy przemocy, po kategoryzację i opis zjawiska, jego form i przejawów. Nie da się jednoznacznie ustalić, czy przemoc jest zjawiskiem głównie psychologicznym, mającym jednak daleko idące społeczne konsekwencje, czy z kolei jest fenomenem społecznym, kulturowym, ale mającym silne implikacje psychologiczne. Trudno jest także rozstrzygnąć ostatecznie, czy występowanie przemocy w społeczeństwie świadczy o odchyleniu, dewiacji jednostek lub grup stosujących ową przemoc, niewłaściwej socjalizacji, niezinternalizowaniu odpowiednich wartości i norm społecznych, czy może raczej o jakiejś przyrodzonej człowiekowi skłonności do transgresji w tej dziedzinie, świadomego, celowego przekroczenia normy. Również pytanie o to, czy okrucieństwo i przemoc wynikają ze „złej natury” człowieka lub jego „złego charakteru”, jak chcieliby psychoanalitycy, pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi.

Dodatkową trudność w pisaniu o przemocy stanowi fakt, że często jej recepcja jest silnie nacechowana światopoglądowo, ponieważ jest fenomenem ściśle związanym z systemem aksjologicznym i moralnie nieobojętnym. Niektórzy widzą w niej działanie „złego”. Wtedy przemoc jest czymś zewnętrznym, obcym. U źródeł przemocy ma leżeć istniejące w świecie metafizyczne zło albo – w wersji uwspółcześnionej – odpowiedzialni są za nią ci, którzy charakteryzują się „niewłaściwym” światopoglądem politycznym, religijnym, moralnym, filozoficznym.

W tym miejscu warto zauważyć, że choć związek zjawiska przemocy ze sferą moralności wydawać się może oczywisty, badacze – zarówno z obszaru nauk przyrodniczych, jak i humanistyki – w swych analizach często abstrahują od jej etycznego aspektu, a w ramach tych pierwszych nawet pojawiają się głosy, że agresja oraz przemoc mają swoje ewolucyjne uzasadnienie oraz że, z punktu widzenia gatunku, są zjawiskami o charakterze pozytywnym i nie zawsze mogą podlegać ocenie moralnej[12]. Do nauk tych należą etologia, socjobiologia oraz psychologia ewolucyjna, które swoje wnioski na temat ludzkiej przemocy formułują na podstawie obserwacji zwierząt, zwłaszcza naczelnych – naszych najbliższych krewnych.

Wreszcie pojawiają się również różne poglądy na temat źródeł przemocy, które czasem stanowią nawet niejakie usprawiedliwienie dla sprawców. Do tej kategorii należą przekonania o negatywnym wpływie współczesnej kultury na eskalację przemocy w społeczeństwie. Ma być ona wynikiem działania złożonych czynników socjokulturowych, które sprawiają, że nawet zinternalizowane normy społeczne ulegają zapomnieniu, wyparciu, przekroczeniu, ponieważ jednostka lub grupa są narażone na oddziaływanie mediów, które propagują – poprzez kino, telewizję, komiks, gry komputerowe – normy sprzeczne, dostarczają wzmocnień dla zachowań destrukcyjnych, znieczulają widzów na przemoc i zło lub/i zacierają granice między rzeczywistością a fikcją[13]. W konsekwencji, normy obowiązujące w świecie fikcyjnym zostają przez jednostki przenoszone do świata rzeczywistego.

W tej kategorii mieszczą się również różnorodne uzasadnienia natury psychologicznej. Tu źródeł przemocy doszukuje się w traumach lub innych granicznych doświadczeniach przeżytych przez sprawców w dzieciństwie lub bardzo wczesnej młodości. Ten rodzaj uzasadnienia, a przede wszystkim usprawiedliwienia czegoś tak niezrozumiałego, jak ekstremalna przemoc seryjnych zabójców, ukochała sobie kultura popularna, która w największych zwyrodnialcach każe publiczności dostrzec okaleczoną w dzieciństwie ofiarę przemocy domowej, gwałtu, toksycznej matki, ojca alkoholika, wreszcie okrutnych rówieśników. Do uzasadnień zdejmujących chociaż częściową odpowiedzialność ze sprawców należą także te socjologiczne, upatrujące przyczyn zachowań destrukcyjnych w negatywnych socjodemograficznych uwarunkowaniach, w których następowała pierwotna i wtórna socjalizacja sprawcy.

Choć wszystkie te poglądy mogą wyjaśniać pewne aspekty genezy przemocy, to jednak, jak wszelkie koncepcje deterministyczne, nie wyjaśniają w pełni, dlaczego jednostki o podobnych doświadczeniach, wywodzące się z tego samego środowiska, wreszcie oglądające te same filmy nie postępują identycznie i tylko część z nich staje się sprawcami przemocy. To pytanie na razie pozostaje bez odpowiedzi, zresztą jak wiele innych dotyczących przemocy.

Aby jednak pisać o przemocy, trzeba ustalić pewne definicyjne ramy, w których będziemy się poruszać.

Fenomen przemocy

Pojęciu przemocy towarzyszą najczęściej inne związane z nią terminy, jak agresja, konflikt, przymus, okrucieństwo, których zakresy znaczeń pokrywają się częściowo z pojęciem przemocy.

Agresja to termin psychologiczny określający konkretne zachowania zwierząt i ludzi zmierzające do wyrządzenia szkody fizycznej lub psychicznej[14]. Koncepcje należące do psychologii głębi i psychoanalizy uznają, że agresja u ludzi jest wynikiem wrodzonego popędu, który kiedy ulega kulturowemu ograniczeniu i skumulowaniu, musi znaleźć jakieś ujście[15]. Teoria frustracji – agresji Johna Dollarda i Neala A. Millera źródło agresji dostrzega w reakcji psychicznej na nieprzyjemne sytuacje i stany. Natomiast Leonard Berkowitz przedstawia zmodyfikowaną i mniej deterministyczną wersję tej teorii, gdzie frustracja stanowi źródło gniewu, który jest czynnikiem sprzyjającym wywołaniu zachowań agresywnych, ale nie prowadzi automatycznie do agresji[16].

W tym miejscu warto wspomnieć, że przez długi czas wśród badaczy pokutowało przekonanie, że jeśli agresja występuje zarówno u ludzi, jak i u zwierząt, to przemoc jest zjawiskiem obecnym jedynie w ludzkich społecznościach[17]. Obserwacje małp człekokształtnych wykazały, że były to założenia błędne. U szympansów odnotowano celowe zabójstwa rywali[18] oraz dręczenie samic[19], wśród samców goryla powszechne jest dzieciobójstwo, zaś u orangutanów gwałty dokonywane na samicach[20], niemające – tak jak u ludzi – charakteru prokreacyjnego, a będące wyrazem chęci dominacji nad samicą i zaznaczenia swojego miejsca w hierarchii. Okazało się także, że na wystąpienie lub nie aktów przemocy wśród zwierząt mają wpływ takie czynniki, jak mocno rozwinięty terytorializm, hierarchiczność oraz silne samcze sojusze. Ponadto katalizatorem przemocy może stać się duże zagęszczenie w populacji, czyli tak zwany efekt zatłoczenia (crowding effect)[21] oraz względna łatwość gromadzenia zasobów, czyli duża dostępność wody i pożywienia[22]. Trudno oprzeć się wrażeniu, że przynajmniej większość z tych warunków doskonale spełnia wiele społeczności ludzkich.

Konflikt z kolei może być źródłem przemocy jako sytuacja, w której strony posiadają odmienne racje, dążenia, cele, interesy – sprzeczne i niedające się ze sobą pogodzić – i nie dążą do wypracowania konsensusu, tylko stają do walki. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że nie każdy konflikt wiąże się ze stosowaniem przemocy. Aby doszło do stosowania przemocy, prawie zawsze musi wystąpić stosunek władzy między stronami konfliktu, niezależnie, o jakim wymiarze władzy czy dominacji mówimy – może być to nawet, w najbardziej prozaicznym przypadku, przewaga fizyczna. Ponadto wektor przemocy właściwie zawsze zwrócony jest w kierunku strony słabszej.

Przymus, wreszcie, jest pojęciem szerszym od przemocy, ale niezbędnym do jej wyjaśniania, a oznacza tak naprawdę ograniczenie wolności i decyzyjności jednostki bądź grupy do pewnych oczekiwanych zachowań i ich skutków. Można odczuwać przymus wewnętrzny, gdy ograniczają nas zinternalizowane normy kulturowe (moralne, obyczajowe), lub zewnętrzny (źródłem takiego przymusu jest państwo, prawo, autorytet, rodzice dla dziecka czy pracodawca dla pracownika)[23]. Przymus jest więc ściśle związany z władzą, która dysponuje jakimiś formami nacisku, jak manipulacja, perswazja, siła psychiczna czy fizyczna, i – co więcej – może odwołać się do sankcji, gdy przymuszany nie chce się przymusowi poddać. Istotne jest to, że przymus jest rodzajem wpływu umyślnego, skierowanego na cel, którym jest wyegzekwowanie pożądanego zachowania, sposobu myślenia czy stanu. W związku z tym odróżnia się dwie zasadnicze formy przymusu – prawny, stosowany najczęściej przez państwo[24], oraz bezprawny[25].

Przemoc w tym rozumieniu jest więc narzędziem realizacji przymusu bezprawnego, wywieraniem wpływu na osoby lub grupy osób bez ich zgody i przyzwolenia, za pomocą środków fizycznych lub/i psychicznych. Mimo to przemoc nie zawsze jest środkiem realizacji przymusu jako celu, bo nierzadko stanowi ona zarówno środek, jak i cel, zwłaszcza gdy mamy do czynienia z przemocą „bezsensowną” czy „ekspresyjną”[26], czyli samonapędzającym się, opętańczym szałem okrucieństwa. Tak więc można powiedzieć, że przemoc bywa środkiem realizacji przymusu, charakteryzującym się wysokim natężeniem agresji i brutalności[27], ale może też być celem samym w sobie. Podczas gdy ten pierwszy rodzaj przemocy można czasami wyjaśniać jako nieakceptowalne z punktu widzenia społeczeństwa i źle dobrane narzędzie realizacji przymusu, to już drugi rodzaj przemocy jest dużo trudniejszy do zrozumienia, bo z perspektywy społeczeństwa jest nie tylko destrukcyjny, lecz także irracjonalny. Łatwiej jest zrozumieć zachowanie złodzieja, który zabił strażnika podczas napadu na bank, niż zachowanie człowieka, który torturował, maltretował, aby w końcu zabić ofiarę – wszystko dla satysfakcji płynącej z samej przemocy. Stąd właśnie trudności w definiowaniu przemocy, która zawiera w sobie pierwiastek irracjonalny, często umykający badaczom i niemieszczący się w pojęciu przymusu, w tym sensie, że nie jest to wpływ umyślny zorientowany na cel, jakim jest wywołanie konkretnych zachowań ofiary, a wręcz przeciwnie – ofiara stanowi dla sprawcy wartość jedynie jako przedmiot, na którym może on przemoc zastosować, a więc to ofiara staje się środkiem do realizacji właściwego celu.

Przemoc może przejawiać się w najróżniejszych formach. Przede wszystkim – ze względu na sposób oddziaływania – można wyróżnić przemoc fizyczną i psychiczną oraz pośrednią i bezpośrednią[28]. Biorąc pod uwagę to, czy przemoc jest środkiem, czy celem, można dokonać podziału na przemoc instrumentalną (zasadniczą) i autoteliczną (autonomiczną). Analizując zaś podmiot, który przemoc stosuje, rozróżniamy między innymi przemoc państwową, indywidualną, grupową czy rodzinną[29]. Ważne jest to, że wszelkie kategoryzacje mieszczące się w pojęciu przemocy bywają często dosyć sztuczne, narzucone choćby przez prawo, które w odpowiedni sposób musi zakwalifikować dany czyn. Natomiast owe kategorie rzadko są rozłączne i wyczerpujące, najczęściej krzyżują się ze sobą, nie tylko w opisach teoretycznych, lecz także w społecznej praktyce, kiedy to przemoc fizyczna łączy się ściśle z psychiczną, pośrednia z bezpośrednią, a instrumentalna staje się w pewnym momencie przemocą autonomiczną.

Jakkolwiek nie da się przedstawić wyczerpującej i jednoznacznej definicji przemocy, jedno można powiedzieć na pewno – przemoc jako taka jest immanentną cechą społeczności ludzkich i jakieś jej formy da się odnaleźć w każdym społeczeństwie. Na obszarze sztuki już antyutopijna literatura science fiction oraz kino skutecznie pozbawiają złudzeń co do możliwości istnienia społeczeństwa wolnego od przemocy, bo wszelkie takie próby kończą się stworzeniem systemu państwowej przemocy totalnej.

Aby uniknąć niejednoznaczności, za przemoc uznaję taką formę przymusu bezprawnego, gdzie jednostka (lub grupa) intencjonalnie lub/i celowo działa na szkodę drugiej jednostki (lub innej grupy) w celu uzyskania przez siebie pożądanego stanu rzeczy lub wywołania u siebie pożądanego stanu ducha, na skutek czego naruszona zostaje integralność cielesna, zmianie na gorsze podlega stan fizyczny lub/i psychiczny drugiej jednostki (członków innej grupy) lub/i zostaje ona zmuszona (zostają oni zmuszeni) do zachowań niezgodnych z jej (ich) wolą. W zależności od tego, czy przemoc stosowana jest w celu realizacji interesów, czy stanowi cel sam w sobie, dokonuję rozróżnienia między przemocą instrumentalną[30] oraz autoteliczną. Natomiast pojęcie okrucieństwa, rozumiane za Marianem Zdziechowskim jako umyślne, rozmyślne sprawianie cierpienia istocie żywej i czującej[31], będzie często styczne z przemocą autoteliczną.

Trzeba jednak podkreślić, że nierzadko granica między „zwykłą przemocą” a okrucieństwem jest cienka i rozmyta. Często na sposób kwalifikacji danego czynu ma wpływ nie tylko jego charakter, ale również to, kim jest oprawca i/lub ofiara – inaczej potraktujemy ciosy pięścią zadane mężczyźnie, inaczej kobiecie czy dziecku, a jeszcze inaczej zwierzęciu. Niemniej jednak celowość stosowania przemocy będzie stanowiła w dalszej części moich badań istotną zmienną w analizie filmowych przedstawień przemocy wobec kobiet.

Na marginesie tych rozważań wspomnę tylko, że w przypadku stosunku człowieka do zwierząt raczej nie mówi się o przemocy[32], ale okrutnym traktowaniu. Wynika to zapewne z wcześniejszych założeń definicyjnych powziętych przez badaczy z obszaru nauk przyrodniczych, którzy o agresji i przemocy mówili jedynie wtedy, gdy dotyczyła ona osobników tego samego gatunku[33]. Jednakże przyjęta przeze mnie dość ogólna definicja, abstrahująca od świadomości własnego cierpienia u ofiary oraz indywidualnego poczucia krzywdy, pozwala objąć terminem „przemoc” również okrutne zachowania wobec zwierząt, bez angażowania się w antropocentryczne i – moim zdaniem – bezcelowe dywagacje na temat stopnia samoświadomości i odczuwania u przedstawicieli innych gatunków[34].

Spór wokół natury przemocy

Złożoność i swoista niepojętość zjawiska przemocy sprawiają, że jest to intrygujący przedmiot badań, nie tylko stanowiący intelektualne wyzwanie dla badaczy reprezentujących różne i nierzadko odległe dziedziny nauki, lecz także ocierający się o tak fundamentalne filozoficzne pytania, jak to o naturę człowieka. Czy istnieje coś takiego jak natura człowieka? Jeśli tak, to czy człowiek jest z natury dobry czy zły? Na ile można zmienić tę naturę, a w jakim stopniu jest ona stała? Wreszcie, czym ta natura w rzeczywistości jest? Czy mieści się w genach, czy raczej w strukturze psychicznej człowieka? Czy jest pochodną strategii ewolucyjnych człowieka jako gatunku? A może paradoksalnie źródłem natury człowieka jest kultura? Jeśli tak, należałoby zadać pytanie, jak pogodzić zróżnicowania kulturowe z tak deterministycznym i uniwersalistycznym konstruktem myślowym, jakim jest pojęcie natury.

Choć część psychologów i wielu socjologów wzdraga się przed używaniem tego terminu, to jednak główne stanowiska w dyspucie nad źródłami przemocy i ludzkiej destrukcyjności nawiązują w bardziej lub mniej bezpośredni sposób do natury człowieka, a preferowana etiologia przemocy wydaje się implikować także ogólną postawę badacza wobec życia, człowieka i społeczeństwa. Syntezy najważniejszych nurtów badań nad przemocą w kontekście jej kinowych przedstawień dokonuje historyk filmu Rafał Syska w tekście Agresja i zło. Ścieżki XX-wiecznej destrukcyjności[35].

W myśli nowożytnej naukowy spór o naturę przemocy ukonstytuował się w XIX wieku wokół dwóch, skrajnie różnych w swych założeniach, paradygmatów. Były to koncepcje: instynktywistyczna, mająca swe korzenie w teorii Karola Darwina, i behawiorystyczna. Perspektywa instynktywistyczna zakładała, że skłonność człowieka do agresji jest czymś wrodzonym; jest instynktem, popędem.

Większość koncepcji w ramach tej niejednorodnej wewnętrznie perspektywy, a wszystkie powstały po ogłoszeniu przez Darwina teorii ewolucji, opierała się właśnie na jej założeniach[36]. Dla ewolucjonistów agresywność była korzystna z punktu widzenia przetrwania gatunku, wręcz niezbędna, dlatego też odnoszące ewolucyjny sukces osobniki agresywne przekazywały ją kolejnym pokoleniom. Wyniki badań etologicznych nad naczelnymi wydawały się potwierdzać taki punkt widzenia, bo u blisko spokrewnionych z człowiekiem gatunków małp występowały podobne zachowania. W zbliżony sposób postrzega agresywność John Maynard Smith, autor koncepcji strategii ewolucyjnie stabilnej, który rozpatruje instynkt agresji jako strategię, czyli zaprogramowany zbiór zachowań korzystnych dla gatunku, przyjętych przez większość osobników[37].

Jednym z pierwszych instynktywistów był William McDougall. Ten brytyjski psycholog zwrócił uwagę na niefizjologiczny i nieautomatyczny charakter instynktu, widząc w nim bardziej skłonność czy łaknienie niż konieczność[38]. Także u niego po raz pierwszy pojawiła się hydrauliczna metafora instynktu przemocy, którą posłużył się również inny wybitny przedstawiciel koncepcji instyntykwistycznej, etolog Konrad Lorenz. W swoim dziele Tak zwane zło wskazał on na mechaniczny, właśnie „hydrauliczny” charakter przemocy, która jako popęd musi znajdować jakieś ujście, inaczej grozi wybuchem[39]. Choć Lorenza interesowało zachowanie, z którego obserwacji wysnuwał swoje wnioski, to jednoznacznie odrzucał behawioryzm. Według niego agresja nie jest reakcją na bodziec z zewnątrz, a nieustannym wewnętrznym pobudzeniem, które poszukuje ujścia i ujawnia się niezależnie od okoliczności zewnętrznych[40]. Austriacki etolog i zarazem uczeń Lorenza, Irenäus Eibl-Eibesfeldt, dowodził natomiast, że choć instynkt agresji jest wrodzony i zaprogramowany, to jednak zwykle zamyka się w ramach pewnej konwencji i nie przekracza niebezpiecznych dla gatunku granic – wskazywał przy tym na swoistą konwencjonalność wewnątrzgatunkowych pojedynków u zwierząt[41].

Instynktywizm nie oparł się krytyce. Pojawiły się między innymi głosy mówiące, że nie ma żadnych fizjologicznych dowodów na istnienie wrodzonego popędu ku agresji. Jak zauważano, przy braku odpowiednich bodźców zewnętrznych zachowania agresywne nie występują i organizm na tym nie cierpi, przeciwnie niż w przypadku choćby łaknienia[42]. Jednak główny zarzut wobec instynktywistów polegał na tym, że ich koncepcje wyjaśniały tylko kwestie dotyczące agresji, omijając problematykę przemocy i okrucieństwa[43] oraz ich niewątpliwie destrukcyjnego charakteru, który raczej nie mógł być tłumaczony dobrem gatunku[44]. Przedstawiciele instynktywizmu bronili swej koncepcji twierdząc, że u ludzi to prawdopodobnie kultura miała określać nieprzekraczalne ramy agresji wewnątrzgatunkowej, jednak jej system aksjonormatywny zadziałał wręcz odwrotnie, ograniczając możliwości realizacji naturalnego popędu i w konsekwencji niewspółmiernie zwiększając poziom agresji u ludzi[45]. Dlatego wypracowane zostały wtórne sposoby kanalizacji destrukcyjnych popędów człowieka, poprzez sport, zabawę czy różnego rodzaju rytuały, także religijne[46], oraz sztukę, która według instynktywistów może oddziaływać katartycznie, stanowiąc taki właśnie kulturowy mechanizm pośredniej realizacji instynktownej agresji[47].

Behawioryzm z kolei prezentuje stanowisko dokładnie przeciwne do instynktywistycznego. Głosi, że nie istnieje żaden instynkt destrukcyjności, a agresja jest fenomenem uwarunkowanym nie ewolucyjnie, a społecznie. Korzenie teoretyczne behawioryzmu sięgają jeszcze osiemnastowiecznego enwironmentalizmu – koncepcji opartej na poglądach oświeceniowych filozofów, takich jak Jean-Jacques Rousseau. Wedle koncepcji „szlachetnego dzikusa” Rousseau, człowiek rodzi się dobry, łagodny i rozumny, a jedynie negatywne czynniki zewnętrzne, takie jak kultura, decydują o wykształceniu się w nim cech negatywnych, w tym agresywności. Twórcą behawioryzmu jest amerykański badacz, John Broadus Watson, który przełożył założenia enwironmentalizmu na obszar psychologii. Watson w 1914 roku ogłosił, że przedmiotem psychologii człowieka powinny być przede wszystkim ludzkie zachowania i działania. Odrzucił on tym samym potrzebę analizy fenomenów „subiektywnych”, takich jak emocje, pragnienia, intencje, refleksje i tym podobne. Behawiorystów nie interesują te wewnętrzne zjawiska, ponieważ są one nieobserwowalne i nie poddają się badaniom empirycznym. Poza tym uznają je za drugorzędne w kontekście zachowań ludzkich[48].

Oprócz ustaleń amerykańskiej psychologii eksperymentalnej na całokształt założeń behawioryzmu miała wpływ także antropologia. Badania kultur pierwotnych prowadzone przez Ruth Benedict, Irvinga Goldmana, George’a P. Murdocka czy Margaret Mead miały potwierdzać, że kultura i społeczeństwo mają znacznie większy wpływ na poziom agresywności, niż się do tej pory sądziło[49].

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[2] R. Girard, Sacrum i przemoc, przeł. M. i J. Plecińscy, Poznań: Brama – Książnica Włóczęgów i Uczonych 1993, s. 34.

[3]   Tamże, s. 36.

[4]   Tamże, s. 36–38.

[5]   Tamże, s. 28–30.

[6]   Platon, Państwo, ks. IV, XIV, przeł. W. Witwicki, Warszawa: Alfa 1994.

[7]   Por. B. Sułkowski, Przemoc i pornografia śmierci jako przynęty medialne, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2006, s. 20–21.

[8]   E. Aronson, Człowiek – istota społeczna, przeł. J. Radzicki, Warszawa: WN PWN 1999, s. 301.

[9]   Por. R. Syska, Agresja i zło. Ścieżki XX-wiecznej destrukcyjności, w: Przemoc ikoniczna czy „Nowa widzialność”, red. E. Wilk, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 9–49.

[10] Definicja na podstawie Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 roku.

[11] J. Lejman, Przemoc w świecie zwierząt. Wstęp do analizy ludzkiej agresywności, w: Przemoc i filozofia, red. J. Mizińska, M. Kociuba, Lublin:

Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 2004, s. 37–39.

[12]   Tamże, s. 40.

[13]   Por. R. Syska, dz. cyt., s. 24–26.

[14]   J. Lejman, dz. cyt., s. 38.

[15]   A. K. Smith, Theories of Aggression, [online:] http://serendip.brynmawr.edu/exchange/node/1809 [dostęp: 18.01.2013].

[16]   Zob. L. Berkowitz, Aggression: Its Causes, Consequences and Control, Philadelphia: Temple University Press 1993.

[17]   J. Lejman, dz. cyt., s. 37–39.

[18]   Tamże, s. 46.

[19]   Tamże s. 47.

[20]   Tamże s. 46.

[21]   Tamże s. 44.

[22]   Tamże s. 41–42.

[23]   R. Tokarczyk, Przymus a prawo, w: Przemoc i filozofia, dz. cyt., s. 26–27.

[24] Ważne wydaje się również rozróżnienie przymusu państwowego od przemocy państwowej, ponieważ ta druga kategoria unieważnia legalność przymusu stosowanego przez państwo – jako kategoria prawna wyraźnie wskazuje, że nie każdy przymus pochodzący od instytucji państwowych będzie przymusem prawnym (legalnym). Por. tamże, s. 28–29.

[25]   Tamże, s. 26–27.

[26]   Tamże, s. 27.

[27]   Tamże.

[28]   Tamże, s. 28.

[29]   Tamże, s. 28–29.

[30]   Z kolei Roman Tokarczyk proponuje termin: „przemoc zasadnicza”. Por. tamże, s. 29.

[31]   M. Zdziechowski, O okrucieństwie, Kraków: Znak 1993, s. 8, za: R. Kubicki, Z moralnych dziejów estetyki okrucieństwa. Wstęp do ponowoczesnej krudelogii, w: Aksjologiczne spektrum sztuki. Między poznaniem, odpowiedzialnością i polityką, t. 2, red. P. Kawiecki, J. Tarnowski, Gdańsk:

Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 1996, s. 84.

[32]   Tokarczyk wspomina, że z prawnego punktu widzenia przemoc jest kategorią służącą do charakteryzowania stosunków międzyludzkich i tylko w wyjątkowych okolicznościach mówi się o przemocy człowieka wobec zwierząt. Por. R. Tokarczyk, dz. cyt., s. 27.

[33]   J. Lejman, dz. cyt., s. 37–39.

[34]   Por. tamże, s. 38–39.

[35]   Zob. R. Syska, dz. cyt.

[36]   E. Fromm, Anatomia ludzkiej destrukcyjności, przeł. J. Karłowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis 1999, s. 22.

[37]   J. Lejman, dz. cyt., s. 42.

[38]   E. Fromm, dz. cyt., s. 22–23.

[39]   K. Lorenz, Tak zwane zło, przeł. A. D. Tauszyńska, Warszawa: PIW 1996, s. 79–82.

[40]   E. Fromm, dz. cyt., s. 27.

[41]   J. Lejman, dz. cyt., s. 40–41.

[42]   E. Aronson, dz. cyt., s. 306.

[43]   R. Syska, dz. cyt., s. 18–19.

[44]   Późniejsze ustalenia psychologii ewolucyjnej, o czym będzie mowa dalej, zdają się potwierdzać strategiczne znaczenie przemocy u naczelnych. Zob. J. Lejman, dz. cyt. oraz B. Smuts, Agresja mężczyzn wobec kobiet: perspektywa ewolucyjna, w: Kobiety i mężczyźni: odmienne spojrzenia na różnice, red. B. Wojciszke, przeł. S. Pikiel, E. Wojtych, Gdańsk: GWP 2002.

[45]   R. Syska, dz. cyt., s. 15.

[46]   Tamże, s. 17.

[47]   Tamże, s. 16–17.

[48]   E. Fromm, dz. cyt., s. 43–45.

[49] R. Syska, dz. cyt., s. 21–22.

Między odrazą a apologią. Niepewny status kobiety w kulturze

Dostępne w wersji pełnej

Przemoc, narracja i obraz

Dostępne w wersji pełnej

Przemoc wobec kobiet w filmie

Dostępne w wersji pełnej

Przemoc wobec kobiet w kinie współczesnym na wybranych przykładach

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Recenzje: prof. dr hab. Bohdan Dziemidok; prof. dr hab. Wojciech J. Burszta

Copyright © Wydawnictwo Naukowe Katedra 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie pierwsze Gdańsk 2013

Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz

ISBN 978-83-63434-90-8

Wydawnictwo Naukowe Katedra

http://wnkatedra.pl

email: redakcja@wnkatedra.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl