Tytuł oryginału

THE FORMATION OF THE SOVIET UNION

Przekład

Władysław Jeżewski

Projekt okładki

Ewa Witosińska

Zdjęcie na okładce

© Marc Garanger/CORBIS/Profimedia

Copyright © 1974, Richard Pipes

All rights reserved

Copyright © 2015 for the Polish edition by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Copyright © 2015 for the Polish translation by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo Magnum sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848 55 05, tel. 22 646 00 85

magnum@it.com.pl

Księgarnia internetowa MAGNUM

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

Wydanie elektroniczne 2015

(EPUB) ISBN 978-83-65257-08-6

(MOBI) ISBN 978-83-65257-09-3

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Moim rodzicom

VI

UTWORZENIE ZWIĄZKU SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK SOWIECKICH

[...]

Ostatnia dyskusja o kwestii narodowej

Trzeci udar Lenina pozbawił głównej ostoi i podpory gruzińską opozycję i wszystkich, którzy z tego czy innego powodu chcieli spowolnić nieunikniony postęp centralizacji. Szybko stało się jasne, że Trocki nie może się podjąć i nie podejmie się zadania, które powierzył mu Lenin. Zamiast przedstawić sprawę na forum kierownictwa partii, Trocki próbował najpierw uzyskać zgodę całego Komitetu Centralnego na ujawnienie notatki Lenina o kwestii narodowej[152]. Nie wiadomo, czy mu się to nie udało, czy też wcześniej opuściła go odwaga. W każdym razie nie stanął na czele antystalinowskiej opozycji wśród mniejszości narodowych; stracił w ten sposób doskonałą okazję, by wpędzić rywala w kłopotliwe położenie w krytycznym okresie walki o władzę. Notatka Lenina przeszła przez ręce wszystkich członków Komitetu Centralnego i stała się szeroko znana wśród delegatów na XII Zjazd partii, który obradował w Moskwie w kwietniu 1923 roku. Była tłem wszystkich sporów o kwestię narodową, do których doszło na tym zjeździe.

Kwestia narodowa wypłynęła na jednym z pierwszych posiedzeń, podczas dyskusji nad sprawozdaniem Komitetu Centralnego partii. Mdiwani, nie mogąc opanować gniewu, wystąpił z druzgocącą krytyką polityki prowadzonej w Gruzji przez Komitet Centralny i Biuro Kaukaskie. Macharadze poparł go, twierdząc, że duża część odpowiedzialności za partyjne kłótnie w Gruzji obciąża Ordżonikidzego, który odsunął od rządzenia gruzińskich starych bolszewików i postawił na nowicjuszy. Z całym naciskiem zaprzeczył, aby komuniści gruzińscy utrudniali zjednoczenie Zakaukazia – sprzeciwiali się tylko metodom i tempu tego zjednoczenia. Ordżonikidze i Orachelaszwili, występując w imieniu frakcji stalinowskiej, wskazali liczne przykłady „nacjonalistycznego odchylenia” w gruzińskim rządzie i Komitecie Centralnym. Wytknęli również Macharadzemu, że był „nihilistą” w kwestii narodowej i sprzeciwiał się programowi narodowemu Lenina[153]. Stalin nie starał się nawet ukryć pogardy dla gruzińskiej opozycji. „Myślę, że niektórym towarzyszom, pracującym na skrawku terytorium sowieckiego zwanym Gruzją, trochę się pomieszały klepki” – powiedział[154].

Dyskusja o kwestii narodowej, odłożona chwilowo po tej przedwczesnej erupcji, została wznowiona na jednej z późniejszych sesji. Główne sprawozdanie wygłosił Stalin. Zręcznie lawirując między dwoma skrajnymi poglądami, podkreślał niebezpieczeństwo wielkoruskiego nacjonalizmu w okresie Nowej Ekonomicznej Polityki i jednocześnie potrzebę unifikacji państwa sowieckiego[155]. Ale podczas dyskusji, w której odpowiadał na krytykę sowieckiej polityki względem mniejszości narodowych, niedwuznacznie dał do zrozumienia, że nie zgadza się z tezą Lenina o stosunku Rosjan do mniejszości:

Dla nas, jako dla komunistów, jest rzeczą jasną, że podstawą całej naszej działalności jest praca nad wzmocnieniem władzy robotników, a dopiero potem staje przed nami drugie zagadnienie, zagadnienie bardzo ważne, lecz podporządkowane pierwszemu – zagadnienie narodowe. Mówią nam, że nie wolno krzywdzić ludności republik narodowych. Całkiem słusznie, zgadzam się z tym – nie należy jej krzywdzić. Tworzyć jednak z tego nową teorię, że należy proletariat wielkoruski zepchnąć na pozycję nierównouprawnionego w stosunku do narodów dawniej uciskanych, znaczy powiedzieć coś niedorzecznego. Z tego, co w znanym artykule tow. Lenina jest retorycznym zwrotem, Bucharin zrobił całe hasło. Tymczasem zaś jest rzeczą jasną, że podstawą polityczną dyktatury proletariackiej są przede wszystkim i głównie okręgi centralne, przemysłowe, a nie kresy, które są krajami chłopskimi. Jeśli przegniemy pałkę w stronę kresów chłopskich z uszczerbkiem dla okręgów proletariackich, to może powstać rysa w systemie dyktatury proletariatu. To niebezpieczne, towarzysze. W polityce nie wolno przesalać, tak samo jak nie wolno nie dosalać[156].

Stalin przytoczył dalej cytat z opublikowanych wcześniej pism Lenina. Głosił on, że zasada klasowa ma pierwszeństwo przed narodową i że komuniści z obszarów zamieszkanych przez mniejszości mają obowiązek dążyć do ścisłego związku z komunistami należącymi do narodu, który ich wcześniej uciskał. Nie trzeba było wielkiej przenikliwości, aby zrozumieć, że „okręg proletariacki”, którego hegemonię popierał Stalin, oznaczał Rosję i że powołując się na Lenina, Stalin chciał zneutralizować szkodliwy wpływ jego notatki na swój prestiż, bo pokazywał w ten sposób sprzeczności w leninowskiej teorii kwestii narodowej. Na twierdzenie Lenina, że „lepiej przesolić w ustępliwości i łagodności wobec mniejszości narodowych niż nie dosolić”, Stalin odpowiedział, że nie należy też przesalać.

Położenie opozycji stało się beznadziejne. Wśród delegatów na zjazd pełno było stalinowców[157], a poza tym opozycja miała w ręku słabe argumenty. Podstawowe założenia komunizmu sprzyjały Stalinowi. Jedność, centralizacja i wszechwładza partii komunistycznej, hegemonia proletariatu przemysłowego nad chłopstwem, podporządkowanie zasady narodowej zasadzie klasowej – wszystkie te zasady komunistyczne, przesądzające właściwie o losie mniejszości, były aksjomatami i nie podlegały dyskusji. Podważając je, opozycjoniści sami postawiliby się poza partią. Musieli więc ograniczyć się do krytykowania praktycznej realizacji komunistycznego programu narodowego. Jeden opozycyjny mówca po drugim skarżył się na niesprawiedliwości i błędy, które reżim komunistyczny popełnił na kresach: na dyskryminację nie-Rosjan w Armii Czerwonej („Armia pozostaje orężem rusyfikacji ludności ukraińskiej i wszystkich mniejszości narodowych” – oznajmił Skrypnyk)[158], w szkołach i złe traktowanie tubylców przez urzędników. Ale takie zarzuty, jakkolwiek obciążające, nie podważały słuszności podstawowych argumentów Stalina i zostały bez trudu uchylone jako przesadne lub pozbawione większego znaczenia.

Tylko Rakowski próbował wniknąć głębiej w przyczyny kryzysu polityki narodowościowej. Swoją argumentację oparł na tezie Lenina o wadliwości aparatu administracyjnego:

Towarzysze, to [kwestia narodowa] jest jedną z tych kwestii, które są brzemienne w bardzo poważne komplikacje dla Rosji Sowieckiej i partii. To jedna z tych kwestii, które – trzeba to powiedzieć otwarcie i szczerze na zjeździe partii – grożą wojną domową, jeśli nie okażemy w odniesieniu do niej koniecznej wrażliwości, koniecznego zrozumienia. Jest to kwestia związku rewolucyjnego proletariatu rosyjskiego z sześćdziesięcioma milionami nierosyjskich chłopów, którzy pod narodowym sztandarem wysuwają żądania udziału w życiu gospodarczym i politycznym Związku Sowieckiego[159].

Rakowski ciągnął: Stalin bagatelizuje niebezpieczeństwo wielkoruskiego nacjonalizmu w aparacie partyjnym i państwowym, nazywając go (wielkoruski nacjonalizm) w swoim sprawozdaniu jedynie skutkiem ubocznym Nowej Ekonomicznej Polityki. Prawdziwa przyczyna kryzysu leży głębiej: „[To] zasadnicza rozbieżność, która z dnia na dzień staje się coraz większa: [rozbieżność] między naszą partią, naszym programem z jednej strony a naszym aparatem politycznym z drugiej”. Jak napisał Lenin w swojej notatce o kwestii narodowej, aparat państwowy jest arystokratycznym i burżuazyjnym reliktem, „pomazanym sowieckimi olejami”. Rakowski przytoczył przykłady dekretów i ustaw, które organy RFSRS wydały dla trzech pozostałych republik sowieckich jeszcze przed formalną ratyfikacją umowy związkowej i konstytucyjnym ustanowieniem ogólnozwiązkowego rządu. Oskarżał, że od grudnia 1922 roku komisariaty ZSRS faktycznie rządzą całym krajem, pozbawiając republiki wszelkiej autonomii. Aby wprowadzić w życie propozycje Stalina co do zwalczania narastającej fali rosyjskiego nacjonalizmu, kończył Rakowski, należałoby pozbawić rząd Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich dziewięciu dziesiątych jego komisariatów[160].

Rakowski zaproponował zjazdowi formalną uchwałę o zmniejszeniu przewagi republiki rosyjskiej w rządzie ZSRS. Wówczas okazało się, jak żałośnie słaba jest opozycja. W poprzednich kilku miesiącach Rakowski poświęcił dużo czasu zagadnieniom konstytucyjnym, a nawet napisał projekt konstytucji, który przyznawał republikom znacznie więcej władzy niż projekt opracowany w Moskwie[161]. To, że akurat on stał się obrońcą praw republik, wydawało się dość dziwne w świetle jego dawnego „nihilizmu” w kwestii narodowej. Był jednak bliskim i wiernym przyjacielem Trockiego i uzbrojony w notatkę Lenina musiał uważać, że stoi na twardym gruncie. Zauważył, że w istniejącym systemie RFSRS ma trzykrotnie więcej przedstawicieli w Radzie Narodowości niż pozostałe trzy republiki razem wzięte. Proponował więc wprowadzenie do konstytucji zapisu, który nie pozwoliłby, aby jedna republika miała w niej więcej niż dwie piąte wszystkich deputowanych. Stalin jednak zignorował ten wniosek jako przykład „fetyszyzmu administracyjnego”. Później został on odrzucony w głosowaniu[162]. Opozycja okazała się więc niezdolna do przeforsowania nawet tak osłabionej wersji projektu Rakowskiego (jego pierwotny pomysł, by przyznać republikom dziewięć dziesiątych komisariatów, które konstytucja związkowa oddała rządowi federacji, został rozwodniony w komisji podczas dyskusji nad konstytucją). Stalin i centralny aparat partyjny całkowicie panowali nad sytuacją.

XII Zjazd odrzucił więc wszystkie propozycje, które Lenin wysunął w swojej notatce w nadziei na zlikwidowanie w partii rozłamu na tle kwestii narodowej. Nie zgodził się na zmniejszenie centralizacji aparatu państwowego RFSRS przez przyznanie republikom więcej organów autonomicznych, oczyścił z zarzutów Stalina i Ordżonikidzego, a co najważniejsze, ustami Stalina uchylił podstawową zasadę leninowską, która głosiła, że Rosjanie powinni iść na ustępstwa wobec mniejszości narodowych. XII Zjazd, ostatni, na którym dyskutowano o kwestii narodowej w atmosferze względnej wolności słowa, zakończył się całkowitym zwycięstwem Stalina. Kwestia: autonomia czy centralizacja została na płaszczyźnie administracyjnej rozstrzygnięta na korzyść tej drugiej. Od tej pory nic nie mogło już zapobiec połączeniu się aparatu państwowego w jedną całość – tym bardziej, że Lenin, jedyny człowiek, który mógłby zmienić bieg tego procesu, był wyłączony z czynnego udziału w polityce.

Szóstego lipca 1923 roku Centralny Komitet Wykonawczy ZSRS formalnie zatwierdził konstytucję ZSRS, a 31 stycznia następnego roku – dziesięć dni po śmierci Lenina – II Ogólnozwiązkowy Zjazd Rad ratyfikował ją[*71]. Proces powstawania Związku Sowieckiego dobiegł końca.

BIBLIOGRAFIA

Skróty bibliograficzne znajdują się na stronie poprzedzającej rozdział I. Aby zwiększyć przejrzystość Bibliografii nazwa instytucji, w której przechowywany jest dany dokument, została podana w postaci skróconej. Brak symbolu po miejscu i dacie publikacji oznacza, że źródło znajduje się w Harvard College Library. Książkę, przy której podano nazwę biblioteki, można oczywiście w wielu wypadkach znaleźć też w innej bibliotece. Miejsce przechowywania publikacji periodycznych łatwo ustalić za pomocą Union List of Serials.

I  KWESTIA NARODOWA W ROSJI

I  INFORMACJE OGÓLNE

a. Mniejszości narodowe

Literatura poświęcona mniejszościom narodowym w Rosji jest bardzo obszerna. Bibliografie można znaleźć w G.K. Uljanow, Obzor litieratury po woprosam kultury i proswieszczenija narodow SSSR, Moskwa, Leningrad 1930 i G. Teich, H. Rubel, Völker, Volksgruppen und Volksstämme auf dem ehemaligen Gebiet der UdSSR, Lipsk 1942. Ta druga pozycja roi się jednak od błędów. Książkę D.K. Zielenin, Bibliograficzeskij ukazatiel russkoj etnograficzeskoj litieratury, 1700–1910, Petersburg 1913 jest godna polecenia jako zestawienie literatury etnograficznej.

b. Kwestia narodowa ogólnie

Dzienniki „Okrainy Rossii” (Petersburg, 1906; CSt-H) i „Narody i obłasti” (Moskwa, 1914; CSt-H) – pierwszy wyrażający poglądy partii prawicowych, drugi liberalnych i umiarkowanych socjalistów – poświęcone były w całości kwestii narodowej w Rosji. Inne źródła:

K. Fortunatow, Nacyonalnyje obłasti Rossii, Petersburg 1906 (Doc. Int.)

E. Haumant, Le Problème de l’unité russe, Paryż 1922 (NN)

Inorodetz, La Russie et les peuples allogènes, Berno 1917

M. Langhans, Die staatsrechtliche Entwicklung der auf russischen Boden lebenden kleineren Nationalitäten, „Archiv für öffentlichen Recht, Neue Folge”, IX (1925), ss. 173–210 (NN)

C. Lamont, The Peoples of the Soviet Union, Nowy Jork 1944. Autor bezkrytycznie przyjmuje punkt widzenia komunistów.

G. von Mende, Die Völker der Sowjetunion, Reichenau 1939 (NNC). Narodowosocjalistyczny punkt widzenia.

P.N. Milukow, Nacyonalnyj wopros, Praga 1925

P.P. Siemionow, red., Okrainy Rossii, Petersburg 1900 (CSt-H)

c. Kwestia narodowa w czasie rewolucji 1917 roku

Książki W.B. Stankiewicz, Sud´by narodow Rossii, Berlin 1921 (NN) i E.H. Carr, The Bolshevik Revolution, t. I, Nowy Jork 1951 traktują obszernie o losie mniejszości narodowych w czasie rewolucji i wojny domowej. Artykuł G. Semenoff, Die nationale Frage in der russischen Revolution, „Zeitschrift für Politik”, XIV (1924–1925), ss. 247–275 zawiera wiarygodny opis historyczny. Zob. też:

X. Eudin, Soviet National Minority Policies, 1918–1921, „The Slavonic and East European Review”, XXI (1943), cz. 2, ss. 31–55

N.N. Popow, Oktiabr´skaja riewolucyja i nacyonalnyj wopros, Moskwa 1927 (CSt-H)

d. Sowiecka polityka narodowa – prace ogólne

Najgruntowniejszym opracowaniem poświęconym temu zagadnieniu jest książka: W. Kolarz, Russia and Her Colonies, Londyn 1952. Inne publikacje:

S. Akopow, Oktiabr´ i uspiechy nacyonalnogo stroitielstwa, Moskwa [1932] (CSt-H)

W. Biehahn, Marxismus und nationale Idee in Russland, „Osteuropa”, IX (1933–1934), ss. 461–476. Wczesna wersja teorii, że marksizm jest tylko „przykrywką” dla rosyjskiego nacjonalizmu.

––, Marxismus und Russentum im Bolschewismus, „Osteuropa”, X (1934–1935), ss. 492–507. Takie samo stanowisko jak w poprzednim artykule.

G.I. Brojdo, Nacyonalnyj i kołonialnyj wopros, Moskwa 1924

––, Osnownyje woprosy nacyonalnoj politiki, ŻN, nr 3–4 (1923), ss. 3–9. Ważna praca, wyrażająca półoficjalny pogląd na zagadnienie.

W.H. Chamberlin, Soviet Race and Nationality Policies, „Russian Review”, V, nr 1 (1945), ss. 3–9

[S.M. Dimansztejn, red.], Nacyonalnaja politika WKP(b) w cyfrach, Moskwa 1930 (CSt-H)

W. von Harpe, Die Grundsätze der Nationalitätenpolitik Lenins, Berlin 1941

E. Kantor, Czto dała sowietskaja włast´ narodam Rossii, Moskwa 1923 (CSt-H)

H. Kohn, Nationalism in the Soviet Union, Nowy Jork 1933

L. Meinardi, USSR – prigione di popoli, Rzym 1941 (DLC)

N. Nurmakow, red., Nacyonalnoje stroitielstwo w RFSRS k XV godowszczinie Oktiabria, Moskwa 1933 (CSt-H)

L. Pierczik, Kak sowietskaja włast´ razrieszajet nacyonalnyj wopros, [Moskwa] 1932 (CSt-H)

R. E. Pipes, The Genesis of Soviet National Policy, rozprawa doktorska, Harvard University 1950

N.N. Popow, Nacyonalnaja politika sowietskoj własti, Moskwa, Leningrad 1927

M. Rawicz-Czerkasskij, red., Marksizm i nacyonalnyj wopros, [Charków] 1923 (NN). Źródła.

P.M. Rysakow, The National Policy of the CPSU, Moskwa 1932 (NN)

G. Safarow, Riewolucyonnyj marksizm i nacyonalnyj wopros, w: Rawicz-Czerkasskij, red. Marksizm i nacyonalnyj wopros, ss. 305–368

S.M. Schwarz, The Jews in the Soviet Union, Syracuse 1951

M. Tougouchi-Gaïannée, URSS – Face au problème des nationalités, Liège [1948] (Zbiory prywatne).

I.P. Trajnin, SSSR i nacyonalnaja problema, Moskwa 1922 (NN). Rzecz cenna ze względu na liczne dane statystyczne.

––, Wielikoje sodrużestwo narodow SSSR, Moskwa 1945 (DLC)

A. Yarmolinsky, The Jews and Other Minor Nationalities under the Soviets, Nowy Jork 1928

e. Rozwój historyczny Związku Sowieckiego

E.B. Gienkina, Obrazowanijne SSSR – Sbornik dokumientow, 1917–1924, Moskwa, Leningrad 1949 to zbiór dokumentów dotyczących powyższego zagadnienia; ze względu na wybiórczy dobór i częste zniekształcanie źródeł wskazana jest szczególna ostrożność w korzystaniu z tej książki. Praca tejże autorki Obrazowanije SSSR, [Moskwa] 1947 i S.I. Jakubowskaja, Objedinitielnoje dwiżenije za obrazowanije SSSR, (1917–1922), [Moskwa] 1947 wymagają nie mniejszej ostrożności. Inne publikacje:

W.R. Batsell, Soviet Rule in Russia, Nowy Jork 1929. Cenne ze względu na dokumentację.

S.I. Jakubowskaja, K woprosu ob obrazowanii SSSR, „Woprosy istorii”, nr 1 (1947), ss. 3–24

P.A. Milukow, Rossiia na pieriełomie, t. I, Paryż 1927, rozdz. IV, ss. 202–257

W.N. Lwow, Sowietskaja włast´ w bor´bie za russkuju gosudarstwiennost´, Berlin 1922 (CSt-H)

f. Publikacje źródłowe i periodyczne

Poniższe prace zawierają cenne zbiory dokumentów dotyczących kwestii narodowej w Rosji: W.N. Durdieniewskij, Rawnoprawije jazykow o sowietskom stroje, Moskwa 1927 (NN), G.K. Klingier, red., Sowietskaja politika za 10 let po nacyonalnomu woprosu w RFSRS, Moskwa, Leningrad 1928 (NN).

Najważniejszym periodykiem poświęconym zagadnieniu jest „Żyzn´ nacyonalnostiej” (Moskwa 1918–1924; CSt-H), wydawana przez Komisariat Spraw Narodowościowych. Czasopismo „Riewolucyja i nacyonalnosti” (1933–1937) ma nieco mniejszą wartość dla historyka. Wiele informacji zawierają periodyki „Proletarskaja riewolucyja”, „Włast´ sowietow” i „Kommunisticzeskij Intiernacyonał” (CSt-H).

II  CESARSTWO ROSYJSKIE PRZED ROKIEM 1917

Nie ma niestety systematycznego studium rozwoju historycznego i struktur administracyjnych Cesarstwa Rosyjskiego. Bardzo pożyteczna bibliografia materiałów dotyczących tego zagadnienia znajduje się w książce: J. Drabkina, Nacyonalnyj i kołonialnyj wopros w carskoj Rossii, Moskwa 1939, gdzie dla każdego regionu sporządzono osobne zestawienie. Godne polecenia są następujące prace przeglądowe:

W. Gribowski, Das Staatsrecht des Russischen Reiches, Tybinga 1912

W. Iwanowskij, Administratiwnoje ustrojstwo naszych okrain, „Uczenyja zapiski Impieratorskago Kazanskago Uniwiersitieta”, LXVIII (1891), nr 6, ss. 27–70

S.W. Juszkow, Istorija gosudarstwa i prawa SSSR, t. I, Moskwa 1940

N.M. Korkunow, Russkoje gosudarstwiennoje prawo, t. I, Petersburg 1899 (NN) i t. II, Petersburg 1897 (NN)

N.I. Łazariewskij, Russkoje gosurastwiennoje prawo, t. I, Piotrogród 1917 i II, Petersburg 1910

B.E. Noldie, Oczerki russkago gosudarstwiennago prawa, Petersburg 1911, cz. III

G.B. Slozberg, Doriewolucyonnyj stroj Rossii, Paryż 1933, ss. 28–96

Informacje dotyczące kwestii narodowej w Dumie można znaleźć w następujących pracach:

A.R. Lednickij, Nacyonalnyj wopros w Gosudarstwiennoj Dumie, Pierwaja Gosudarstwiennaja Duma: Sbornik Statiej, t. I, Petersburg 1907, ss. 154–167

E.L. Minsky, red., The National Question in the Russian Duma, Londyn 1915 (NN)

N.A. Griedieskuł, Nacyonalnyj wopros w Pierwoj Dumie, w: K 10-letiju Pierwoj Gosudarstwiennoj Dumy: Sbornik, Piotrogród 1916, ss. 76–88

III  RUCHY NARODOWE W ROSJI W CZASACH NAJNOWSZYCH

A.I. Kastielanskij, red., Formy nacyonalnogo dwiżenija w sowriemiennych gosudarstwach, Petersburg 1910 (DLC) to jedyne w swoim rodzaju, absolutnie niezbędne opracowanie przeglądowe, napisane przez szereg autorytetów o liberalnych lub socjalistycznych zapatrywaniach; traktuje o ruchach narodowych wśród różnych grup mniejszościowych w Rosji i za granicą. Autorzy prac: Z. Lenskij, Nacyonalnoje dwiżenije, w: Obszczestwiennoje dwiżenije w Rossii w naczale XX-go wieka, Petersburg 1909, t. I, ss. 349–371 i K. Zalewskij, Nacyonalnyja dwiżenija, w: Ibid., t. IV, cz. 2, 1911, ss. 149–243 ujmują zagadnienie z socjaldemokratycznego (mienszewickiego) punktu widzenia. Książka Kommunisticzeskaja Akadiemija, Pierwaja russkaja riewolucyja, Moskwa 1930 zawiera znakomite zestawienie literatury o kwestii narodowej, opublikowanej w czasie rewolucji 1905 roku.

Dane bibliograficzne dotyczące odpowiedniej grupy narodowej można znaleźć w bibliografii poświęconej tej grupie.

IV  SOCJALIZM I KWESTIA NARODOWA W EUROPIE ZACHODNIEJ I ŚRODKOWEJ

a. Publikacje ogólne

S.F. Bloom, The World of Nations – A Study of the National Implications of the Work of Karl Marx, Nowy Jork 1941

H. Cunow, Marx und das Selbstbestimmungsrecht der Nationen, NZ, XXXVI, cz. 1, 1917–1918, ss. 577–584, 607–617

––, Die Marxsche Geschichts-, Gesellschatfts- und Staatstheorie, t. II, Berlin 1923

T.G. Masaryk, Die philosophischen und soziologischen Grundlagen des Marxismus, Wiedeń 1899, rozdz. VIII, Nationalität und Internationalität

b. II Międzynarodówka i niektórzy jej przywódcy

O teoriach narodowych przywódców II Międzynarodówki można dowiedzieć się z ankiety rozesłanej przez czasopismo „La Vie Socialiste”; odpowiedzi siedemnastu czołowych socjalistów europejskich i amerykańskich na ankietę opublikowano na łamach numerów 15–19 pisma (5 czerwca–20 sierpnia 1905). Wiele informacji zawiera również stenogram Kongresu Stuttgarckiego, Internationaler Sozialisten-Kongress, Stuttgart 1907. Zob. też:

M. Anim, Das Nationalitätsprinzip in der sozialistischen Internationale, „Sozialistische Monatshefte” (Berlin), II (1910), ss. 885–890

J. Lenz, Die II Internationale und Ihre Erbe, 1889–1929, Hamburg, b.d.

K. Kautsky, jeden z czołowych teoretyków II Międzynarodówki, napisał wiele o interesującym nas zagadnieniu i wywarł duży wpływ na poglądy socjalistów w Austrii i Rosji. Zob.:

K. Kautsky, Die moderne Nationalität, NZ, V (1887), ss. 392–405, 442–451

––, Das Erfurter Programm, Stuttgart 1892

––, Finis Poloniae?, NZ, XIV, cz. 2 (1895–1896), ss. 484–491

––, Der Kampf der Nationalitäten und das Staatsrecht in Österreich, NZ, XVI, cz. 1 (1897–1898), ss. 516–524, 557–564, 723–726

––, Die Krisis in Österreich, NZ, XXII, cz. 1 (1903–1904), ss. 39–46, 72–79

––, Patriotismus und Sozialdemokratie, Lipsk 1907

––, Nationalität und Internationalität, NZ, „Ergänzungsheft” No.1, Stuttgart 1908. Główna praca Kautsky’ego poświęcona zagadnieniu.

––, Nationalstaat, Imperialistischer Staat und Staatenbund, Norymberga 1915

––, Zwei Schriften zum umlernen, NZ, XXXIII, cz. 2 (1915), ss. 71–81

––, Nochmals unsere Illusionen, NZ, XXXIII, cz. 2 (1915), ss. 230–241

––, Noch einige Bemerkungen über nationale Triebkräfte, NZ, XXXIV, cz. 2 (1916), ss. 705–713

Koncepcje Bernsteina zawarte są w następujących pracach:

E. Bernstein, Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie, Stuttgart 1899

––, Zur Geschichte und Teorie des Sozialismus, Berlin, Berno, 1901

––, Vom geschichtlichen Recht der Kleinen, NZ, XXXIII, cz. 2 (1915), ss. 753–759

––, Sozialdemokratische Völkerpolitik, Lipsk 1917

Godne uwagi są również następujące rozprawy:

H. Cunow, Illusionen-Kultus, NZ, XXXIII, cz. 2 (1915), ss. 172–181

L.H. Hartmann, Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie, „Die Neue Gesellschaft” (1907), ss. 263–272

H. Heller, Sozialismus und Nation, Berlin 1925

L. Martin, Die Nationalisierung der Deutschen Sozialdemokratie, „Gegenwart”, II, nr 37 (1907)

M. Schippel, Nationalitäts- und sonstiger Revisionismus, „Sozialistische Monatshefte”, II (1907), ss. 712–719

J. Strasser, Der Arbiter und die Nation, Reichenbach 1912 (DLC). Strasser wywarł wpływ na Lenina.

Najważniejsze prace poświęcone „teorii austriackiej” to: Otto Bauer, Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie, w: Marx-Studien, t. II, Wiedeń 1907, Karl Renner, Das Selbstbestimmungsrecht der Nationen; Erster Teil: Nation und Staat, Lipsk, Wiedeń 1918. Praca Bauera jest szczególnie godna polecenia.

F. Austerlitz, Die Nationalen Triebkräfte, NZ, XXXIV, cz. 1 (1915–1916), ss. 641–648

O. Bauer, Bemerkungen zur Nationalitätenfrage, NZ, XXVI, cz. 1 (1908), ss. 800–802

––, Die Bedingungen der nationalen Assimilation, „Der Kampf”, V, nr 6 (marzec 1912), ss. 246– –263. Streszczenie jego poglądów.

A. Kogan, Socialism in the Multi-National State, rozprawa doktorska, Harvard University, 1946

Verhandlungen des Gesamtparteitages der Sozialdemokratie in Österrreich (Brünn), Wiedeń 1899

V  ROSYJSKIE PARTIE POLITYCZNE A KWESTIA NARODOWA

Materiały dotyczące narodowych programów i teorii rosyjskich partii politycznych pochodzą w większości ze źródeł archiwalnych.

a. Partie prawicowe

G. Jurskij, Prawyje w Trietiej Gosudarstwiennoj Dumie, Charków 1912

Nacyonalisty w Trietiej Gosudarstwiennoj Dumie, Petersburg 1912

b. Kadeci

P.D. Dołgorukow, Nacyonalnaja politika i Partija Narodnoj Swobody, Rostów nad Donem, 1919 (CSt-H)

F.F. Kokoszkin, Awtonomija i fiedieracyja, Piotrogród 1917 (NN)

Partija „Narodnoj Swobody”, Programma, Moskwa b.d. (NN)

Programma Partii Narodnoj Swobody (K-D) priniataja na sjezdie w Pietrogradie 28 marta 1917 goda, Odessa 1917 (NN)

Zakonodatielnyja projekty i priedpołożenija Partii Narodnoj Swobody, 1905–1907 gg., Petersburg 1907 (NN)

c. Partia Socjalistów-Rewolucjonistów

M. Borisow, Socyalizm i problema nacyonalnoj awtonomii, SR, nr 2 (1910), ss. 227–264

N.W. Briułłowa-Szaskolskaja, Partija Socyalistow-Riewolucyonierow i nacyonalnyj wopros, Piotrogród 1917 (CSt-H)

W. Czernow, Jedinoobrazije ili szabłon?, SR, nr 3 (1911), ss. 147–160

Le Parti Socialiste-Révolutionaire et le problème des nationalités en Russie, [Paryż 1919] (CSt-H)

Protokoły pierwago sjezda Partii Socyalistow-Riewolucyonierow, b.m. 1906 (NN)

Protokoły trietjego sjezda Partii Socyalistow-Riewolucyonierow, Piotrogród 1917 (NN)

Protokoły konfierencyi rossijskich nacyonalno-socyalisticzeskich partij, Petersburg 1908 (NN)

A. Sawin, Nacyonalnyj wopros i partija S-R, SR, nr 3 (1911), ss. 95–146

Stati po nacyonalnomu woprosu, Warszawa 1921 (NNC) – B. Sawinkow i inni.

d. Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (publikacje ogólne)

Iz partii, „Iskra”, nr 7 (sierpień 1901)

W. Ledier, Nacyonalnyj wopros w polskoj i russkoj socyał-diemokratii, PR, nr 2–3 (1927), ss. 148–208

RS-DRP, Wtoroj oczeriednoj sjezd Ross. soc.-diem. raboczej partii – połnyj tiekst protokołow, Genewa [1903] (NN)

WKP(b) o riezolucyjach i rieszenijach sjezdow, konfieriencyj i plenumow CK (1898–1932), t. I (1898–1924), Moskwa 1932 (NN)

M. Wielikowskij, W. Lewin, red., Nacyonalnyj wopros, [Moskwa] 1931 (NN). Zawiera ważne źródła.

e. Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (mienszewicy)

G. Gajlikman, Nacyonalnyj wopros i proletariat, w: Itogi i pierspiektiwy – sbornik statiej, Moskwa 1906 (DLC), ss. 115–139

D. Markowicz, Awtonomija i fiedieracyja, Piotrogród 1917 (NN)

[L.Martow], Riewolucyonnyj nacyonalizm i socyał-diemokratija, „Iskra”, nr 66 (maj 1904)

[L. Martow], Byt´ li socyalizmu nacyonalnym?, „Iskra”, nr 72 (sierpień 1904)

G.W. Plechanow, Kommientarii k projektu programy R.S.-D.R.P., w: Soczinienija, Moskwa [1923]–1927, t. XII, ss. 205–239

––, Otwiet naszym nieposledowatielnym sionistam, w: Soczinienija, t. XIII, ss. 165–168

––, Patriotizm i socyalizm, w: Soczinienija, t. XIII, ss. 263–272

––, Jeszcze odna raskolniczija konfieriencyja, w; Soczinienija, t. XIX, ss. 424–435

––, Pis´ma k soznatielnym raboczim, w: Soczinienija, t. XIX, ss. 519–529

f. Bund i inne żydowskie partie socjalistyczne

A. Pierielman, Awtonomizm, w: Jewriejskaja Encykłopiedija, Petersburg [1906–1913], t. I, ss. 358–367

W. B–, Antisiemitizm, assimilacyja i proletarskaja bor´ba, „Iskra”, nr 55 (grudzień 1903)

[W. Kossowskij], K woprosu o nacyonalnoj awtonomii i prieobrazowanii Ros. soc.-diemokr. raboczej partii na fiedieratiwnych naczałach, Londyn 1902

W. Miediem, K postanowkie nacyonalnogo woprosa w Rossii, WE, XLVII, nr 8 (sierpień 1912), ss. 149–163; nr 9 (wrzesień 1912), ss. 149–165

––, Socyał-diemokratija i nacyonalnyj wopros, Petersburg 1906 (NN)

––, Nacyonalnoje dwiżenije i nacyonalnyja socyalisticzeskija partii w Rossii, w: Kastielanskij, Formy, ss. 747–798

M.B. Ratnier, Wstęp do Diebaty po nacyonalnomu woprosu na briunskom partiejtagie, Kijów, Petersburg 1906 (DLC)

M. Rafies, Oczerki po istorii „Bunda”, [Moskwa] 1923

Ch. Żytlowskij, Socyalizm i nacyonalnyj wopros, Kijów 1906 (NN)

VI  LENIN I BOLSZEWICY

a. Lenin

Prace Lenina o kwestii narodowej są zbyt liczne, aby wymieniać je pojedynczo. Główne rozprawy można znaleźć w: W.I. Lenin, Sobranije soczinienij, I wyd., Moskwa 1922–1927, t. XIX i W.I. Lenin, Izbrannyje stati po nacyonalnomu woprosu, Moskwa, Leningrad 1925. Niektóre najważniejsze fragmenty z pism Lenina zostały zamieszczone w: P.I. Stuczka, Leninizm i nacyonalnyj wopros, Moskwa 1926. Korzystałem z trzeciego wydania dzieł Lenina: W.I. Lenin, Soczinienija, t. I–XXX, Moskwa 1935, w którym teksty uporządkowane są chronologiczne, a nie rzeczowo. Ostatni tom zawiera indeks rzeczowy. Bardzo przydatne są też notatki i bruliony Lenina (wielu z nich nie ma w trzecim wydaniu Soczinienij), które można znaleźć w: Leninskij sbornik, zwłaszcza t. III (1925), ss. 455–487; t. XVII (1931), ss. 207–318 i t. XXX (1937).

Wśród opracowań poświęconych leninowskiej teorii narodowej, których wiele zawierają Leniniana, Moskwa, 1926–, są między innymi:

D. Bajewskij, Bolszewiki w bor´bie za III Intiernacyonał, IM, t. XI (1929), ss. 12–48

A. Biegieułow, red., Leninizm i nacyonalnyj wopros, [Rostów nad Donem 1931] (CSt-H)

M. Pawłowicz, Lenin i nacyonalnyj wopros, „Pod znamieniem marksizma”, I (1924), ss. 164–188 (CSt-H)

N.N. Popow, Lenin o nacyonalnom woprosie, Moskwa 1924

M. Rawicz-Czerkasskij, Lenin i nacyonalnyj wopros, Charków 1924 (NN)

B.D. Wolfe, Three Who Made a Revolution, Nowy Jork 1948

b. Inni autorzy bolszewiccy i socjaldemokratyczni

W. Insarow, Nacyonalnyj wopros i marksizm, „Obrazowanije”, XVI, nr 1 (1907), ss. 153–184; nr 2a (1907), ss. 24–51 (NN)

R. Luxemburg, Der Sozialpatriotismus in Polen, NZ, XIV, cz. 2 (1895–1896)

––, Artykuły o kwestii narodowej z „Przeglądu Socjaldemokratycznego”, w: M. Wielikowskij, I. Lewin, Nacyonalnyj wopros, Moskwa 1931 (NN), ss. 215–241

K. Radek, Annexionen und Sozialdemokratie, „Berner Tagwacht”, 28–29 października 1915, cyt. obszernie w: LS, t. XVII (1931), ss. 280–283

I.W. Stalin, Marksizm i nacyonalnyj wopros, w: Soczinienija, Moskwa 1946–, t. II, 290–367

––, Marxism and National Question, Nowy Jork 1942

L. Trockij, Nacyonalnaja bor´ba i jedinstwo proletariata, w: Soczinienija, Moskwa 1924–, t. IV, ss. 370–373

––, Impierializm i nacyonalnaja idieja, w: Soczinienija, t. IX, ss. 207–209

––, Nacyja i choziajstwo, w: Soczinienija, t. IX, ss. 209–216

G. Zinowjew, O tom, kak bundowcy razobłaczili likwidatorow, w: Soczinienija, Moskwa 1923–, t. II, ss. 261–266

––, K nacyonalnomu woprosu, w: Soczinienija, t. IV, ss. 248–257

––, Rodnoj jazyk w szkole i nacyonalnyje uczrieżdienija, w: Soczinienija, t. IV, ss. 461–466

II  ROZPAD CESARSTWA ROSYJSKIEGO

I  PUBLIKACJE OGÓLNE

Najważniejszym źródłem do dziejów kwestii narodowej w 1917 roku jest książka S.M. Dimansztejn, red., Riewolucyja i nacyonalnyj wopros, t. III, Moskwa 1930 (NN). Zawiera ona praktycznie wszystkie ważniejsze dokumenty uporządkowane według nazw partii i narodowości. Niestety, pozostałych tomów tego wydawnictwa seryjnego nigdy nie opublikowano.

Pozostałe prace dotyczące kwestii narodowej w 1917 roku można znaleźć w bibliografii do rozdziału I i rozdziałów poświęconych odpowiednim regionom.

II  STALIN I KOMISARIAT SPRAW NARODOWOŚCIOWYCH

Książka: E. I. Piesikina, Narodnyj komissariat po diełam nacyonalnostiej i jego dejatielnost´ w 1917–1918 gg., Moskwa 1950 (NNC) wyolbrzymia rolę Komisariatu Spraw Narodowościowych przez zniekształcanie źródeł historycznych i naginanie faktów, których sowiecki czytelnik nie był w stanie sprawdzić; jednakże jako pierwsza praca poświęcona temu zagadnieniu ma ona pewną wartość. Wspomnienia zastępcy Stalina, S. Pestkowskiego, Kak sozdawałsia Narkomnac, ŻN, I (1923), ss. 272–273 i Wospominanija o rabotie w Narkomance, PR, 6 (1930), ss. 124–131, chociaż bardzo skrótowe, są wiarygodne i zawierają wiele cennych informacji.

Oficjalne publikacje Komisariatu Spraw Narodowościowych mają charakter propagandowy i zawierają niewiele informacji, których nie da się uzyskać gdzie indziej:

Narodnyj komissariat po diełam nacyonalnostiej, Politika sowietskoj własti po nacyonalnym diełam za tri goda, 1917–XI–1920, [Moskwa] 1920 (NN)

––, Nacyonalnyj wopros i sowietskaja Rossija, Moskwa 1921 (DLC)

––, Otczot narodnogo komissariata po diełam nacyonalnostiej za 1921 god, Moskwa 1921 (Brit. Mus.)

Periodyk „Żyzn´ nacyonalnostiej” (Moskwa 1918–1921; CSt-H), oficjalny organ prasowy komisariatu, zawiera mnóstwo interesujących informacji o jego działalności w formie sprawozdań, komunikatów itp.

III  UKRAINA I BIAŁORUŚ

I  DZIEŁA OGÓLNE O HISTORII REWOLUCJI NA UKRAINIE

Monografią dziejów rewolucji na Ukrainie jest J.S. Reshetar, Jr., The Ukrainian Revolution, 1917–1920, Princeton 1952. Spośród prac pisanych przez uczestników wydarzeń najlepsza wyszła spod pióra zawodowego historyka i członka Partii Socjalistów-Federalistów D. Doroszenki: Istorija Ukrainy 1917–1923 rr., t. I–II, Użhorod 1930–1932 (NNC). Bardzo przydatne są też książki działacza socjaldemokratycznego W. Wynnyczenki, Widrodżennia nacii, t. I–III, Kijów, Wiedeń 1920 (NNC) i eserowskiego P. Chrystiuka, Zamitky i materiały do istorii ukrainskoj rewolucji, 1917–20, t. I–IV, Wiedeń 1921–1922 (NNC). Oba dzieła napisane są bardzo emocjonalnie, ale zawierają cenne dokumenty i relacje świadków wydarzeń. Z prac autorów bolszewickich najlepsze są: E.G. Bosz, God bor´by (1917), Moskwa 1925 (NN), M.G. Rafies, Dwa goda riewolucyi na Ukrainie, Moskwa 1920 (CSt-H) i M. Skrypnyk, Istorija proletarskoj rewolucji na Ukraini, Statti i promowy, t. I, Charków 1930 (NN), ss. 132–235.

Pismo „Latopis´ (później Litopis) rewolucyi” (Charków) było oficjalnym periodykiem Instytutu Historii Partii na Ukrainie; opublikowało wiele materiałów źródłowych i opracowań.

S. Rozien, red., Opyt bibliografii po istorii riewolucyi na Ukrainie, LR, nr 3–4/18–19 (1926), ss. 236–265; nr 5/20 (1926), ss. 198–208; nr 6/21 (1926), ss. 190–203 to przegląd literatury sowieckiej poświęconej historii rewolucji na Ukrainie.

II  LITERATURA WSPOMNIENIOWA

Książka: S. A. Aleksiejew, red., Riewolucyja na Ukrainie po miemuaram Biełych, Moskwa, Leningrad 1930 jest antologią relacji świadków wydarzeń z kręgów niekomunistycznych. W.A. Antonow-Owsiejenko, Zapiski o grażdanskoj wojnie, t. I, Moskwa 1924 (NNC) to opowieść dowódcy naczelnego oddziałów Armii Czerwonej, które najechały Ukrainę na początku 1918 roku. W. Petriw, Spomyny z czasiw ukrainskoj rewolucii (1917–1921), t. I–III, Lwów 1927–1930 (NNC) zawiera wspomnienia jednego z oficerów. Zob. też:

I. Aleksiejew, Iz wspominanij lewiego esiera, Moskwa 1922 (CSt-H)

W. Andrijewskij, Z mynułoho, t. I–II, Berlin 1921 (NN)

M. Barthel, Vom roten Moskau bis zum Schwarzen Meer, Berlin [1921] (CSt-H)

D. Doroszenko, Moi spomyny pro nedawnoje-mynule (1914–18), t. I–II, Lwów 1923 (NN)

C. Dubreuil, Deux années en Ukraine (1917–1919), Paryż 1919 (CSt-H)

A.A. Goldienwiejzier, Iz kijewskich wospominanij, w: Aleksiejew, Riewolucyja, ss. 1–63

G.N. Lejchtienbiergskij, Wospominanija ob Ukrainie, 1917–1918, Berlin 1921 (CSt-H)

O. Nazaruk, Rik na wielikij Ukraini, Wiedeń 1920 (CSt-H)

F. Wertheimer, Durch Ukraine und Krim, Stuttgart 1918 (CSt-H)

III  ROK 1917 NA UKRAINIE

Książka pod redakcją W. Maniłowa 1917 god na Kijewszczinie, [Kijów] 1928 (NN) jest codzienną kroniką wydarzeń opracowaną na podstawie współczesnych źródeł, bezcenną dla badaczy dziejów tego okresu w guberni kijowskiej. Inne publikacje:

W. Dushnyck, The Russian Provisional Government and the Ukrainian Central Rada, „Ukrainian Quarterly”, III (1946), ss. 66–79

I. Kulik, Ohlad rewolucii na Ukraini, t. I, Charków 1921 (NNC)

W. Lipszyc, Chiersonszczina w 1917 godu, LR, nr 2/17 (1926), ss. 106–116

M. Rawicz-Czerkasskij, Fiewral-diekabr´ 1917 goda w Jekatierinosławie, LR, nr 1 (1922), ss. 74–80

I. Sorokin, Fiewralskaja riewolucyja w Chiersonie, PR, nr 2/49 (1926), ss. 101–113

O. Szulgin, L’Ukraine contre Moscou, 1917, Paryż 1935 (CSt-H)

A. Zołotariew, Iz istorii Centralnoj Ukrainskoj Rady, [Charków] 1922 (NN)

IV  REWOLUCJA PAŹDZIERNIKOWA NA UKRAINIE

Interesującą pracą przeglądową jest: W. Lejkina, Oktiabr´ po Rossii – 2. Ukraina, PR, nr 12/59 (1926), ss. 238–254; ponadto N. Popow, Oktiabr´ na Ukrainie, Kijów 1934 (CSt-H). M. Rubacz, K istorii konflikta mieżdu Sownarkomom i Centralnoj Radoj, LR, nr 2/11 (1925), ss. 53–85 zawiera bardzo interesujące dokumenty. S.M. Koroliwskij, Pobieda wielikoj oktiabr´skoj socyalisticzeskoj riewolucyi i ustanowlenije sowietskoj własti na Ukrainie, Kijów 1951 to zbiór dokumentów niewielkiej wartości. Bardzo wartościowa jest natomiast kolekcja wspomnień i relacji komunistycznych przywódców rewolucji październikowej na Ukrainie: Pierwoje piatiletije, Charków 1922 (NN). Bardzo pouczające są publikacje o dziejach rewolucji październikowej w różnych częściach Ukrainy:

a. Kijów i okolice

E. Bosz, Oktiabr´skije dni w Kijewskoj obłasti, PR, nr 11/23 (1923), ss. 52–67

I. Florowskij, Wospominanije ob Oktiabr´skom wosstanii w Kijewie, PR, nr 10 (1922), ss. 520–525

K istorii „Triechugolnogo boja” w Kijewie, LR, nr 4/9 (1924), ss. 186–194

S. Miszczenko, Janwarskoje wosstanije w Kijewie, LR, nr 3/8 (1924), ss. 20–43

Patlach, Kijew w Janwarie 1918 goda, LR, nr 3 (1923), ss. 18–24

S. Sz[riejbier], Iz istorii Sowwłasti na Ukrainie, LR, nr 4/9 (1924), ss. 166–185

b. Czernihów

Z. Tabakow, Oktiabr´skaja riewolucyja w Czernigowszczinie, LR, nr 1 (1922), ss. 143–170

c. Jekaterynosław

W. Awierin, Ot korniłowskich dniej do niemieckoj okkupacyi na Jekatierinowszczinie, PR, nr 11/70 (1927), ss. 140–170

E. Kwiring, Jekatierinosławskij Sowiet i oktiabr´skaja riewolucyja, LR, nr 1 (1922), ss. 63–73

W. Miroszewskij, Wolnyj Jekatierinosław, PR, nr 9 (1922), ss. 197–208

M. Rawicz-Czerkasskij, Fiewral–Diekabr´ 1917 g. w Jekatierinosławie, LR, nr 1 (1922), ss. 74–80

I. Żukowskij, Podgotowka Oktiabria w Jekatierinosławie, LR, nr 1/16 (1926), ss. 7–40

d. Charków i Donbas

S. Buzdalin, Oktiabr´skaja riewolucyja w Char´kowie, LR, nr 1 (1922), ss. 35–38

Char´kowskaja Krasnaja Gwardija, LR, nr 3 (1923), ss. 70–72

E. Chołmskaja, Iz istorii bor´by w Donbassie w oktiabr´skije dni, LR, nr 1 (1922), ss. 55–58

E. Miednie, Oktiabr´skaja riewolucyja w Donbassie, LR, nr 1 (1922), ss. 59–62

G. Pietrowskij, Oczerk iz Oktiabr´skoj riewolucyi w Donbassie, LR, nr 1 (1922), 59–62

S. Pokko, Organizacyja i bor´ba Krasnoj Armii w Char´kowie, LR, nr 1 (1922), ss. 44–48

N. Popow, Oczerki riewolucyonnych sobytij w Char´kowie ot ijunia 1917 g. do diekabria 1918 g., LR, nr 1 (1922), ss. 16–34

e. Mikołajów

I. Kagan, Partorganizacyja i oktiabr´skij pierieworot w g. Nikołajewie, LR, nr 1 (1922), ss. 104–106

J. Riappo, Bor´ba sił w oktiabr´skuju riewolucyju w Nikołajewie, LR, nr 1 (1922), ss. 81–103

f. Odessa

Christiew [Ch.A. Rakowskij], Rumczerod w podgotowkie oktiabr´skoj riewolucyi, LR, nr 1 (1922), ss. 171–183

g. Połtawa

S. Mazach, Oktiabr´skaja riewolucyja na Połtawszczinie, LR, nr 1 (1922), ss. 126–142

Smietanicz, Połtawa pieried Oktiabriem, LR, nr 3/8 (1924), ss. 62–70

h. Wołyń

M. Giendler, O riewolucyonnych sobytijach w Wołynskoj gub. (m. Bieriezna) 1917–19 gg., LR, nr 1 (1922), ss. 202–205

V  OKUPACJA NIEMIECKA I HETMANAT

Zbiór Die deutsche Okkupation der Ukraine – Geheimdokumente, Strasburg [ok. 1937] (CSt-H) jest niemieckim tłumaczeniem pracy sowieckiej, zawierającym ważne dokumenty. W książce: W. Maniłow, red., Pid hnitom nimeckoho imperializmu (1918 r. na Kyiwszczyni), [Kijów] 1927 (NNC) jest wiele informacji o taktyce bolszewików na Ukrainie podczas okupacji niemieckiej. Inne prace:

F. Bałkun, Intierwiencyja w Odiessie (1918–1919 gg.), PR, nr 6–7/18–19 (1923), ss. 196–221

E. Borschak, La Paix ukrainienne de Brest-Litovsk, „Le Monde Slave”, VI (1929), nr 4, ss. 33– –62; nr 7, ss. 63–84; nr 8, ss. 199–225

A. Bubnow, Gietmanszczina, diriektorija i nasza taktika (1918–1919 gg.), PR, nr 7/66 (1927), ss. 58–77

S. Dnistrianskyj, Ukraina and the Peace Conference, [Berlin] 1919

S. Dolenga, Skoropadszczyna, Warszawa 1934 (NNC)

X. Eudin, The German Occupation of the Ukraine in 1918, „Russian Review”, nr 1 (1941), ss. 90–105

E. Evain, Le Problème de l’indépendence de l’Ukraine et la France, Paryż 1931 (NN)

E. Heifetz, The Slaughter of the Jews in the Ukraine in 1919, Nowy Jork 1921

W. Kutschabsky, Die Westukraine im Kampfe mit Polen und dem Bolschewismus in den Jahren 1918–1923, Berlin 1934 (NN)

B. Magidow, Organizacyja Doniecko-Kriworożskoj Riespubliki i otstuplenije iz Char´kowa, w: KP(b)U, Piat´ let, [Charków] 1922 (CSt-H), ss. 65–67

A.D. Margolin, Ukraina i politika Antanty, Berlin [1921]

VI  KOMUNISTYCZNA PARTIA UKRAINY

Najważniejszą pozycją źródłową do dziejów KP(b)U jest: KP(b)U, Institut Istorii Partii, Istorija KP(b)U, t. I–II, Kijów 1933 (NN). Istnieją też dwa dobre opracowania: M. Rawicz-Czerkasskij, Istorija Kommunisticzeskoj Partii Ukrainy, [Charków] 1923 (NN) i N.N. Popow, Oczerk istorii Kommunisticzeskoj Partii (bolszewikow) Ukrainy, Symferopol 1929 (NN). Zob. ponadto:

E. Bosz, Obłastnoj partijnyj komitiet s-d (b-kow) Jugo-Zapadnogo kraja (1917 g.), PR, nr 5/28 (1924), ss. 128–149

I. Kapułowskij, Organizacyja wosstanija protiw Gietmana, LR, nr 4 (1923), ss. 95–102

T. Chait, Do protokoliw Kyiwskoho Komitetu RSDRP(b) 1917 r., LR, nr 4/49 (1931), ss. 113–138

M. Kiriczenko, red., Rezolucii wseukrainskych zjizdiw rad, [Charków] 1932 (CSt-H)

K.P.(b) Ukrainy, Pierwyj sjezd K.P.(b)U., Charków 1923 (CSt-H). Stenogramy obrad zjazdu.

––, Piat´ let, [Charków] 1922 (CSt-H). Wspomnienia komunistów działających na Ukrainie.

––, Itogi Partpieriepisi 1922 goda, cz. 1–2, Charków 1922 (NN). Dane statystyczne.

I.J. Kulik, Kijewskaja organizacyja od Fiewrala do Oktiabria 1917 goda, LR, nr 1/6 (1924), ss. 189–204

W.I. Lenin, Stati i rieczi ob Ukrainie, [Kijów] 1936

M. Majorow, Z istoryi rewolucionnoj borotby na Ukraini, 1914–1919, Charków 1928 (NNC)

Protokoły Kyiwskoj Orhanizacii RSDRP (bilszowykiw) 1917 roku, LR, nr 4/49 (1931), ss. 139–193

M. Rubacz, K istorii grażdanskoj bor´by na Ukrainie, LR, nr 4/9 (1924), ss. 151–165

W. Zatonskij, K woprosu ob organizacyi Wriemiennogo Rabocze-Kriestjanskogo Prawitielstwa Ukrainy, LR, nr 1/10 (1925), ss. 139–149

VII  BIAŁORUŚ

Wśród prac historycznych o rewolucji na Białorusi na szczególną uwagę zasługują następujące: W.G. Knorin, 1917 god w Biełorussii i na zapadnom frontie, Mińsk 1925 (NN) i W.K. Szczarbakau, Kastrycznickaja rewalucyja na Biełarusi i biełapolskaja okupacyja, Mińsk 1930 (po białorusku, NN). Dzieło zbiorowe opublikowane przez Centralny Wykanauczy Kamitet, BSSR, Biełaruś, Mińsk (po białorusku, NN) zawiera ważne prace napisane przez komunistycznych uczestników wydarzeń. Inne publikacje:

S. Agurskij, Oczerki po istorii riewolucyonnogo dwiżenija w Biełorussii (1863–1917), Mińsk 1928 (NN). Tło historyczne.

A. Czarwiakou, Za sawieckaju Biełaruś, Mińsk 1927 (NN)

J. Dyla, Sacyjalistyczny ruch na Biełarusi, w: C.W.K., BSSR, Biełaruś, ss. 124–140

U. Ihnatouskij, Wialiki Kastrycznik na Biełarusi, w: Biełaruś, ss. 195–214

––, Kamunistycznaja partyja Biełarusi i biełaruskaje pytanije, w: Biełaruś, ss. 229–242

––, [W.M. Ignatowskij], Biełorussija, Mińsk 1925 (NN)

J. Kanczer, Biełorusskij wopros, Piotrogród 1919 (DLC)

A. Kirżnic, Sto dniej sowietskoj własti w Biełorussii, PR, nr 3/74 (1928), ss. 61–131

W.G. Knorin, Zamietki k istorii dyktatury proletariata w Biełorussii, Mińsk 1934 (NN)

––, [W. Knoryn], Kamunistycznaja partyja na Biełarusi, w: Biełaruś, ss. 215–221

W. Mickiewicz-Kapsukas, Bor´ba za sowietskuju włast´ w Litwie i Zap[adnoj] Biełorussii, PR, nr 1/108 (1931), ss. 65–107

W.F. Szarangowicz, 15 let KP(b)B i BSSR, Mińsk 1934 (NN)

Z. Żyłunowicz, Luty-Kastrycznik u biełaruskim nacyjanalnym ruchu, w: Biełaruś, ss. 182–194

IV  KRESY MUZUŁMAŃSKIE

I  PUBLIKACJE OGÓLNE

Nie ma jak dotąd monografii islamu w Rosji. Jeśli chodzi o kwestię muzułmańską w carskiej Rosji, najlepszymi źródłami są: L. Klimowicz, Isłam w carskoj Rossii, Moskwa 1936, rzecz tendencyjna, ale zawierająca interesujące informacje i dobrą bibliografię, oraz pismo naukowe „Mir Isłama” (Petersburg, 1912–1913).

II  POLITYKA SOWIECKA WOBEC MNIEJSZOŚCI MUZUŁMAŃSKICH (PRACE OGÓLNE)

G. von Mende, Der nationale Kampf der Russlandtürken, Berlin 1936 to jedyne opracowanie poświęcone ruchom narodowym wszystkich ludów muzułmańskich; jest napisane stronniczo i chaotycznie, ale niektóre jego części są bardzo wartościowe. Artykuł J. Castagné, Le Bolchevisme et l’Islam, „Revue du Monde Musulman” (Paryż), LI (1922) zawiera głównie dokumenty. F. de Romainville, L’Islam et l’U.S.S.R., Paryż 1947 (CSt-H) to popularna pozycja, oparta na źródłach zachodnich i poświęcona głównie wydarzeniom po roku 1940. B.P.L. Bedi, Muslims in the U.S.S.R., Lahore [1947] powtarza tezy komunistycznej propagandy. Książka A. Arsharuni, Ch. Gabidullin, Oczerki panslawizma i pantiurkizma w Rossii, [Moskwa] 1931 jest nieocenionym źródłem do badania tendencji panislamskich i pantureckich wśród rosyjskich muzułmanów.

III  ROSJA, TURCJA I RUCH PANTURECKI

G. Aleksinsky, Bolshevism and the Turks, „Quarterly Review” (Londyn), t. 239 (1923), ss. 183–197

H. Jansky, Die „Türkische Revolution” und der russische Islam, „Der Islam” (Berlin, Lipsk), XVIII (1929), ss. 158–167

G. Jaeschke, Der Turanismus der Jungtürken, „Die Welt des Islams”, XXIII (1941), nr 1–2, ss. 1–54 (NN)

––, Der Weg zur russisch-türkischen Freundschaft, „Die Welt des Islams”, XVI (1934), ss. 23–38

J. Lewin, Die panturanische Idee, „Preussische Jahrbücher” (Berlin), t. 231 (1933), ss. 58–69

Panisłamizm i pantiurkizm, „Mir Isłama”, II (1913), ss. 556–571, 596–619. Dotyczy wpływu obu tych idei na rosyjskich muzułmanów.

Pantiurkizm w Rossii, „Mir Isłama”, II (1913), ss. 13–30

„W”, Les Relations Russo-turques depuis l’avènement du bolchevisme, „Revue du Monde Musulman”, LII (1922), ss. 181–211

Zarevant, Turcyja i Panturanizm, Paryż 1930 (NN)

IV  OGÓLNOROSYJSKI RUCH MUZUŁMAŃSKI W 1917 ROKU

Najważniejszym źródłem są stenogramy Ogólnorosyjskiego Zjazdu Muzułmańskiego z maja 1917 roku, Bütün Rusya Müsülümanlarln 1917nci yllda 1–11 mayda Meskevde bulgan Umumî isyezdinin Protokollarl, Piotrogród 1917 (Biblioteka Tarih Kurumu, Ankara; mogłem skorzystać tylko z ich części). Raporty H. Aldorffera zamieszczone w „Der Neue Orient” (Berlin) w 1917 i na początku 1918 roku są przydatne, ale nie zawsze wiarygodne.

V  KRYM

E. Kirimal, Der Nationale Kampf der Krimtürken, mit besonderer Berücksichtigung der Jahre 1917–1918, Emsdetten 1952 i M.F. Buniegin, Riewolucyja i grażdanskaja wojna w Krymu, [Symferopol] 1927 (CSt-H) to najlepsze prace z punktu widzenia, odpowiednio, nacjonalistów z kręgu Tatarów krymskich i współczesnych im komunistów. Dobrym źródłem jest czasopismo historyczne „Riewolucyja w Krymu”, Symferopol 1924 (CSt-H, tylko nr 3). Zob. też:

M.L. Atłas, Bor´ba za sowiety, Symferopol 1933 (CSt-H)

N. Babachan, Iz istorii krymskogo podpolja, „Riewolucyja w Krymu”, nr 3 (1924), ss. 3–37

A.K. Boczagow, Milli Firka, Symferopol 1930 (CSt-H)

T. Bojadżew, Krymsko-tatarskaja mołodioż w riewolucyi, Symferopol 1930 (CSt-H)

A. Bujskij, Bor´ba za Krym i razgrom Wrangiela, Moskwa 1928 (NN)

W. Jełagin, Nacyonalisticzeskije illuzii krymskich Tatar w riewolucyonnyje gody, NW, nr 5 (1924), ss. 190–216; nr 6 (1924), ss. 205–225

J. Gawien, Krymskije Tatary i riewolucyja, ŻN, nr 48/56, 21 grudnia 1919, i nr 49/57, 28 grudnia 1919

Grigorjew [Gienkier], Tatarskij wopros w Krymu, w: Antanta i Wrangiel, sbornik statiej, Moskwa 1923 (CSt-H), ss. 232–238

A. Gukowskij, Krym w 1918–19 gg., KA, XXVIII (1928), ss. 142–181; XXIX (1928), ss. 55–85

S. Ingułow, Krymskoje podpolje, w: Antanta i Wrangiel, ss. 138–171

S. Ladow, Żyzn´ i usłowija raboty RKP w Krymu wo wremia władyczestwa Wrangiela, PR, nr 4 (1922), ss. 143–147

D.S. Pasmanik, Riewolucyonnyje gody w Krymu, Paryż 1926

S. Sief, Partijnyje organizacyi Kryma w bor´bie s Dienikinym i Wrangielem, PR, nr 10/57 (1926), ss. 114–155

D. Seidamet, La Crimée, Lozanna 1921

–– [J. Sejdamet], Krym – przeszłość, teraźniejszość i dążenia niepodległościowe Tatarów krymskich, Warszawa 1930 (zbiory prywatne)

W. Sowietow, Socyał-Diemokracyja w Krymu (1898–1908), Symferopol 1933 (CSt-H)

W. Sowietow, M. Atłas, Rasstrieł sowietskogo prawitielstwa Krymskoj Riespubliki Tawridy, Symferopol 1933 (CSt-H)

S.A. Usow, Istoriko-ekonomiczeskije oczerki Kryma, Symferopol 1925 (CSt-H)

V. Utz, Die Besitzverhältnisse der Tatarenbauern im Kreise Symferopol, Tybinga 1911 (NNC)

A. Wasiljew, Pierwaja sowietskaja włast´ w Krymu i jejo padienije, PR, nr 7 (1922), ss. 3–58

I. Wiernier, Nasza politika w Krymu, ŻN, 10 października 1921

Wies´ Krym, 1920–1925, Symferopol 1926 (CSt-H)

VI  TATARZY NADWOŁŻAŃSCY

Artykuł: B. Spuler, Die Wolga-Tataren und Baschkiren unter russischer Herrschaft, „Der Islam” (Berlin), XXIX, nr 2 (1949), ss. 142–216 obejmuje wartościowe studium historyczne i bogatą bibliografię. J. Graczow, Kazanskij Oktiabr´, t. I, Kazań 1926 (NN) to szczegółowa kronika roku 1917. Następujące prace traktują o dziejach rewolucji i wojny domowej na terytorium zamieszkanym przez Tatarów nadwołżańskich: A.I. Boczkow, Tri goda sowietskoj własti w Kazani, Kazań 1921 (NN); M. Wolfowicz, red., Kazanskaja bolszewistskaja organizacyja w 1917 godu, Kazań 1933 (CSt-H) i L. Rubinsztiejn, W bor´bie za leninskuju nacyonalnuju politiku, Kazań 1930 (CSt-H). Przydatną listę publikacji zawiera: Tatarskij Nauczno-Issledowatielnyj Institut, Obszczestwo izuczenija Tatarstana, Bibliografija Tatarstana, Wypusk I, 1917–1927, Kazań 1930 (DLC). Pismo „Puti riewolucyi” (Kazań), nr 1–3 (1922–1923) (NN) poświęcone jest historii rewolucji w guberni kazańskiej. Zob. też:

Abdullah Battal, Kazan Türkleri [Turcy kazańscy], Istambuł 1341/1925 (zbiory prywatne), rozdz. XIII

I. Borodin, Sowriemiennyj Tatarstan, NW, nr 10–11 (1925), ss. 116–137

N.N. Firsow, Proszłoje Tatarii, Kazań 1926 (NN)

––, Cztienija po istorii Sriedniego i Niżniego Powołżja, Kazań 1920

Ch. Gabidullin, Tatarstan za siem´ let (1920–1927), Kazań 1927 (NN)

G.S. Gubajdullin, Iz proszłogo Tatar, w: Matieriały po izuczenii Tatarstana, t. II, Kazań 1925 (NN), ss. 71–111

S.I. Gusiew, Swijażskije dni (1918 g.), PR, nr 2/25 (1924), ss. 100–109

G.G. Ibragimow, Tatary o riewolucyi 1905 goda, Kazań 1926 (NN)

G.G. Ibragimow, N.I. Worobjow, red., Matieriały po izuczenii Tatarstana, t. II, Kazań 1925

Istpart; Otdieł Obłastnogo Komitieta RKP(b) Tatriespubliki, Bor´ba za Kazań, t. I, Kazań 1924 (NN)

I.I. Chodorowskij, Czto takoje Tatarskaja Sowietskaja Riespublika, Kazań 1920 (CSt-H)

D.P. Pietrow, Czuwaszyja, Moskwa 1926

I. Rachmatullin, Mułła-Nur-Wachitow, „Puti riewolucyi” (Kazań), nr 3 (1923), ss. 35–36

A. Saadi, Galimdżan Ibragimow i jego litieraturnoje tworczestwo, „Wiestnik naucznogo obszczestwa tatarowiedienija” (Kazań), nr 8 (1928), ss. 25–50 (DLC)

S. Said-Galijew, Tatriespublika i t. Lenin, PR, nr 9 (1925), ss. 107–117

M. Sułtan-Galijew, Mietody antirieligioznoj propagandy sriedi Musulman, Moskwa 1922 (CSt-H)

––, Socyalnaja riewolucyja i Wostok, ŻN, nr 38/46–39/47; 42/50 (1919)

––, Tatarskaja Awtonomnaja Riespublika, ŻN, I (1923), ss. 25–39

B. Spuler, Idieł-Ural, Berlin 1942 (CSt-H)

A. Tarasow, Kontrriewolucyonnaja awantiura tatarskoj burżuazii (1918 god), IM, nr 7 (1940), ss. 93–100

Tatarskaja Socyalisticzeskaja Sowietskaja Riespublika, Za piat´ let, 1920–25/VI–1925, Kazań 1925 (NN)

D. Walidow, Oczerki istorii obrazowannosti i litieratury Tatar (do riewolucyi 1917 g.), Moskwa 1923 (NNC)

WKP(b), Tatarskij Obłastnoj Komitiet, Stienograficzeskij otczot IX obłastnoj konfieriencyi tatarskoj organizacyi RKP(b), Kazań 1924 (NN)

––, 10-letije Sowietskogo Tatarstana, Kazań 1930 (CSt-H)

VII  BASZKIROWIE

A. Adigamow, Prawda o Baszkirach, ŻN, nr 26/34, 13 lipca 1919

S. Atnagułow, Baszkirija, Moskwa 1925 (NN)

S. Dimansztiejn, Baszkirija w 1918–20 gg., PR, nr 5/76 (1928), ss. 138–157

Ch. Jumagułow, Ob odnom nieudacznom opytie izuczenija nacyonalnoj politiki w Baszkirii w 1918–19 gg., PR, nr 3/74 (1928), ss. 170–195

S. Manatow, Baszkirskaja Awtonomnaja Riespublika, ŻN, nr 1 (1923), ss. 40–45

P. Mostowienko, O bolszych oszybkach w „Małoj” Baszkirii, PR, nr 5/76 (1928), ss. 103–137

M.L. Murtazin, Baszkirija i baszkirskije wojska w grażdanskuju wojnu, [Leningrad] 1927 (CSt-H)

R.E. Pipes, The First Experiment in Soviet National Policy: The Bashkir Republic, 1917–1920, „The Russian Review”, IX, nr 4 (1950), ss. 303–319

R. Raimow, K istorii obrazowanija Baszkirskoj awtonomnoj socyalisticzeskoj sowietskoj riespubliki, „Woprosy istorii”, nr 4 (1948), ss. 23–42

F. Samojłow, Małaja Baszkirija w 1918–1920 gg., PR, nr 11/58 (1926), ss. 196–223; nr 12/59 (1926), ss. 185–207

––, Małaja Baszkirija w 1918–1920 gg., Moskwa 1933

F. Syromołotow, Lenin i Stalin w sozdanii Tataro-Baszkirskoj Riespubliki, RN, nr 8/66 (1935), ss. 15–24

S. Tipiejew, K istorii nacyonalnogo dwiżenija i sowietskoj Baszkirii, Ufa 1929 (CSt-H)

VIII  KRAJ STEPOWY

S. Brajnin, S. Szafiro, Pierwyje szagi sowietow w Siemirieczi, Ałma Ata, Moskwa 1934 (Doc. Int.), G.N. Mielnikow, Oktiabr´ w Kazachstanie, [Ałma Ata] 1930 (CSt-H) i Kazakskaja SSR, Sjezd Sowietow, Uczrieditielnyj sjezd sowietow Kirgizskoj (Kazakskoj) ASSR, Protokoły, Ałma Ata, Moskwa 1936 (CSt-H) należą do najważniejszych źródeł do historii rewolucji na obszarach stepowych Azji Środkowej. Inne prace:

I.G. Akulinin, Orienburgskoje Kazaczje wojsko w bor´bie s bolszewikami, Szanghaj 1937 (CSt-H)

D. Furmanow, Miatież, Moskwa, Leningrad 1925 (Brit. Mus.)

F.I. Gołoszczokin, Partijnoje stroitielstwo w Kazachstanie, Moskwa 1930 (CSt-H)

I. Kuramysow, Za leninskuju nacyonalnuju politiku w Kazakstanie, Ałma Ata, Moskwa 1932 (CSt-H)

L. Papiernyj, Blużdajuszczije obłasti, WS, nr 2 (1924), ss. 131–133

F. Popow, Dutowszczina, Moskwa, Samara 1934 (CSt-H)

T.R. Ryskułow, Kazachstan, Moskwa 1927 (NN)

––, Sowriemiennyj Kazachstan, NW, nr 12 (1926), ss. 105–120

WKP(b), Kazachskij Krajowej Komitiet, Iz istorii partijnogo stroitielstwa w Kazachstanie, Ałma Ata 1936 (CSt-H). Ważne źródło.

IX  TURKIESTAN, CHIWA, BUCHARA

a. Rewolucja w Turkiestanie

Najlepszym opracowaniem poświęconym wczesnemu okresowi rewolucji w Turkiestanie (do początków 1918 roku) jest, mimo skrajnie antyrosyjskiej orientacji autora, książka: Baymirza Hayit, Die Nationalen Regierungen von Kokand (Choqand) und der Alasch Orda, Münster 1950 (maszynopis powielany, zbiory prywatne). J. Castagné, Le Turkestan depuis la Révolution russe (1917–21), Paryż 1922 (CSt-H) ma wartość głównie ze względu na zamieszczoną dokumentację. Wśród prac antysowieckich przydatne są następujące: Mustafa Czokajew [Czokaj-ogły], Turkiestan pod włastju sowietow, Paryż 1935; P. Kolberg, Russian Policy in Turkestan, „Contemporary Review” (Londyn), t. 122, cz. 1 (1922), ss. 342–347 i R. Olzscha, G. Cleinow, Turkestan, Lipsk [1942]. Spośród relacji komunistycznych najbardziej wartościową jest G. Safarow, Kołonialnaja riewolucyja (Opyt Turkiestana), [Moskwa] 1921 (NN). Gazeta codzienna „Swobodnyj (później Nowyj) Turkiestan” (Taszkient 1918; CSt-H), organ rosyjskich socjalistów-internacjonalistów, zawiera wiele informacji o wczesnym okresie rewolucji. P. Antropow, Czto i jak czitat´ po istorii riewolucjonnogo dwiżenija i partii w Sriedniej Azii, Samarkanda, Taszkient 1929 (NN) to bibliografia opisowa obejmująca ponad sto tytułów. Inne publikacje:

P. Aleksiejenkow, Nacyonalna politika Wriemiennogo Prawitielstwa w Turkiestanie w 1917 g., PR, nr 8/79 (1928), ss. 104–132

J. Benzing, Turkestan, Berlin 1943 (CSt-H)

S. Bołotow, Iz istorii osipowskogo miatieża w Turkiestanie, PR, nr 6/53 (1926), ss. 110–137

F. Bożko, Oktiabr´skaja riewolucyja w Sriedniej Azii, Taszkient 1932 (CSt-H)

M. Chokaev [Mustafa Tchokaieff], Fifteen Years of Bolshevik Rule in Turkestan, „Journal of the Royal Central Asian Society”, XX, cz. 3 (1933), ss. 351–359

–– [M. Chokayev], Turkestan and the Soviet Regime, w: Ibid., XVIII, cz. 3 (1931), ss. 403–420

P.G. Galuzo, Turkiestan-kołonija, Taszkient 1935

F. Gniesin, Turkiestan w dni riewolucyi i bolszewizma, „Biełyj archiw” (Paryż), nr 1 (1926), ss. 81–94

A. Gumanienko, Szamsi, Taszkient 1932 (CSt-H). Samarkanda w latach 1917–1918.

W.I. Masalskij, Turkiestanskij kraj, Petersburg 1913. Wciąż najlepsza monografia Turkiestanu.

Z. Mindlin, Kirgizy i riewolucyja, NW, nr 5 (1924), ss. 217–229

S. Murawiejskij [W. Łopuchin], Sientiabr´skije sobytija w Taszkientie w 1917 godu, PR, nr 10/33 (1924), ss. 138–161

F. Nowickij, M.W. Frunzie na Turkiestanskom frontie, KA, nr 3/100 (1940), ss. 36–78

K. Ramzin, Riewolucyja w Sriedniej Azii, Moskwa 1928 (NN); cenne materiały fotograficzne.

T.R. Ryskułow, Kirgizstan, Moskwa 1935 (NN)

T.R. Ryskułow i in., Oczerki riewolucyonnogo dwiżenija w Sriedniej Azii, Moskwa 1926 (NN)

G. Safarow, Riewolucyja i nacyonalnyj wopros w Turkiestanie, „Prawda”, nr 162, 24 lipca 1920

E.L. Sztiernbierg, Oczerki istorii Turkmienii, Moskwa, Leningrad 1934 (CSt-H)

G. Skałow, Chiwinskaja riewolucyja 1920 goda, NW, nr 3 (1923), ss. 241–257

Maria Tchokay, red., Iash Turkestan, Paryż 1949–1950 (CSt-H)

WKP(b)-Istpart Sriedazbiuro, Riewolucyja w Sriedniej Azii, t. I, Taszkient 1928 (CSt-H)

A.N. Zorin, Riewolucyonnoje dwiżenije w Kirgizii (Siewiernaja czast´), Frunze 1931 (CSt-H)

b. Buchara

O. Głowackij, Riewolucyja pobieżdajet, [Taszkient 1930] (CSt-H)

F. Chodżajew, O mładobucharcach, IM, nr 1 (1926), 123–141 (NN)

Said Alim Chan (emir Buchary), La Voix de la Boukharie opprimée, Paryż 1929 (CSt-H)

D. Sołowiejczik, Riewolucyonnaja Buchara, NW, nr 2 (1922), ss. 272–288

c. Ruch basmaczy

Historia ruchu basmaczy nie została jeszcze napisana. Poniżej podaję najważniejsze źródła:

J. Castagné, Les Basmatchis, Paryż 1925 (NN)

Mustafa Chokaev, The Basmaji Movement in Turkestan, „The Asiatic Review” (Londyn), XXIV, nr 78 (1928), ss. 273–288

S.B. Ginsburg, Basmaczestwo w Fierganie, NW, nr 10–11 (1925), ss. 175–202

W. K[Kujbyszew], Basmaczeskij front, ŻN, nr 16/73, 2 czerwca 1920

I. Kutiakow, Krasnaja konnica i wozdusznyj fłot w pustyniach – 1924 god, Moskwa, Leningrad 1930 (CSt-H)

A. Majer, red., Bojewyje epizody – Basmaczestwo w Bucharie, Moskwa, Taszkient 1934 (CSt-H)

K. Okay (pseud.), Enver Pascha, der grosse Freund Deutschlands, Berlin [1935] (NN). Zbeletryzowana opowieść oparta na faktach.

G. Skałow, Socyalnaja priroda basmaczestwa w Turkiestanie, ŻN, nr 3–4 (1923), ss. 51–62

[K.] Wasilewskij, Fazy basmaczeskogo dwiżenija w Sriedniej Azii, NW, nr 29 (1930), ss. 126–141

d. Brytyjczycy w Turkiestanie

F.M. Bailey, Mission to Tashkent, Londyn 1946

L.V.S. Blacker, On Secret Patrol in High Asia, Londyn 1922

W.A. Gurko-Kriażyn, Anglijskaja intierwiencyja w 1918–1919 gg. w Zakaspii i Zakawkazje, IM, nr 2 (1926), ss. 115–140

W. Malleson, The British Military Mission to Turkiestan, 1918–1920, „The Journal of the Royal Central Asian Society”, IX, cz. 2 (1922), ss. 96–110

F. Willfort, Turkestanisches Tagebuch, Wiedeń 1930

J.K. Tod, The Malleson Mission to Transcaspia in 1918, „The Journal of the Royal Central Asian Society”, XXVII, cz. 1 (1940), ss. 45–67

V  KAUKAZ

I  PUBLIKACJE OGÓLNE

Spośród opracowań dotyczących rewolucji na Zakaukaziu najbardziej wyczerpującym jest F. Kazemzadeh, The Struggle for Transcaucasia (1917–1921), Nowy Jork 1951. Książki: S.T. Arkomied, Matieriały po istorii otpadienija Zakawkazja ot Rossii, Tyflis 1923 (CSt-H), A.P. Stawrowskij, Zakawkazje posle Oktabria, Moskwa, Leningrad 1925 (CSt-H) i S.E. Sief, Riewolucyja 1917 goda w Zakawkazi, [Tyflis] 1927 (DLC) zawierają dokumenty i inne materiały źródłowe. Pożyteczne są dwie pozycje francuskie: J. Loris-Mélikov, La Révolution russe et les nouvelles républiques transcaucasiennes, Paryż 1920 i E. Hippeau, Les Républiques du Caucase, Paryż 1920 (Brit. Mus.). Pisma „Prométhée” i „La Revue de Prométhée” (Paryż; CSt-H i NN) dotyczą głównie kwestii narodowej na sowieckim Kaukazie. Zob. też następujące źródła:

P. Arskij, Kawkaz i jego znaczenije dla Sowietskoj Rossii, Petersburg 1921 (DLC)

O. Baldwin, Six Prisons and Two Revolutions, Garden City 1925

L. Beria, On the History of the Bolshevik Organizations in Transcaucasia, Londyn 1939

J. Buchan, red., The Baltic and Caucasian States, Londyn 1925

P.G. La Chesnais, Les Peuples de la Transcaucasie pendant la guerre et devant la paix, Paryż 1921 (DLC)

B. Iszchanian, Narodnosti Kawkaza, Piotrogród 1916 (CSt-H)

P. Kentmann, Der Kaukasus – 150 Jahre russischer Herrschaft, Lipsk [1943] (CSt-H)

S.M. Kirow, Stati i rieczi, dokumienty, t. I, [Leningrad] 1936

F.S. Krasilnikow, Kawkaz i jego obitatieli, Moskwa 1919 (CSt-H)

M.D. Orachiełaszwili, Zakawkazkije bolszewistskije organizacyi w 1917 godu, [Tyflis] 1927 (CSt-H)

G.K. Ordżonikidzie, Izbrannyje stati i rieczi, 1911–1937, [Moskwa] 1939

M.E. Riesulzadie, O Panturanizmie – W swiazi s kawkazskoj problemoj, Paryż 1930 (CSt-H)

A. Anders [A. Nikuradze], Kaukasien, Nordkaukasien, Aserbeidschan, Georgien, Armenien – geschichtlicher Umriss, Monachium 1944 (CSt-H)

S.E. Sief, Bor´ba za Oktiabr´ w Zakawkazi, [Tyflis] 1932 (NNC)

N.P. Stielmaszczuk, Kawkazskij kalendar´ na 1917 god, Tyflis 1916

K. Zetkin, Im befreiten Kaukasus, Berlin [1926] (NN)

M. Żakow, S. Sief, G. Chaczapuridzie, Istorija kłassowoj bor´by w Zakawkazi, t. I, Tyflis 1930 (Doc. Int.)

II  KAUKAZ PÓŁNOCNY I DAGESTAN

a. Najważniejsze prace o Kaukazie Północnym, zawierające liczne dokumenty, to: I. Borisienko, Sowietskoje riespubliki na Siewiernom Kawkazie w 1918 godu, t. I–II, Rostów nad Donem 1930 (DLC) i N.L. Janczewskij, Grażdanskaja bor´ba na Siewiernom Kawkazie, t. I, Rostów nad Donem 1927 (NN). Inne opracowania:

A. Awtorchanow, K osnownym woprosam istorii Czeczni, [Grozny] 1930 (CSt-H)

––, Riewolucyja i kontrriewolucyja w Czecznie, Grozny 1933 (Doc. Int.)

H. Bammate, The Caucasus Problem, Berno 1919 (CSt-H)

N.F. Jakowlew, Inguszy, Moskwa 1925 (CSt-H)

W.P. Pożydajew, Gorcy Siewiernogo Kawkaza, Moskwa, Leningrad 1926 (NN)

M. Swiecznikow, Bor´ba krasnoj armii na Siewiernom Kaukazie – Sientiabr´ 1918 – Apriel 1919, Moskwa, Leningrad 1926 (Doc. Int.)

b. Podstawowa praca o Dagestanie to A.A. Tacho-Godi, Riewolucyja i kontrriewolucyja w Dagiestanie, Machaczkała 1927 (DLC). N. Emirow, Ustanowlenije sowietskoj własti w Dagiestanie i bor´ba s giermano-turieckimi intierwientami, 1917–19 gg., Moskwa 1949 (DLC) zawiera oficjalną wersję historii. Zob. też:

N. Samurskij [Efiendiew], Dagiestan, Moskwa 1925

––, Grażdanskaja wojna w Dagiestanie, NW, III (1923), ss. 230–240

––, Itogi i pierspiektiwy sowietskoj własti w Dagiestanie, Machaczkała 1927 (DLC)

––, Krasnyj Dagiestan, w: W. Stawskij, red., Dagiestan, Moskwa 1936 (NN), ss. 5–32

––, Oktiabr´skaja riewolucyja i dalniejszyje etapy jejo razwitija w Dagiestanie, PR, nr 10/33 (1924), ss. 83–104

CIK, Dagiestanskaja ASSR, Diesiat´ let awtonomii DASSR, Machaczkała 1931 (NN)

A. Todorskij, Krasnaja armija w gorach, Moskwa 1924 (Doc. Int.)

III  AZERBEJDŻAN

a. Publikacje oficjalne

Claims of the Peace Delegation of the Republic of Caucasian Azerbaidjan Presented to the Peace Conference in Paris, Paryż 1919 (NNC) i [The] Economic and Financial Situation of Caucasian Azerbaidjan, Paryż 1919 (NNC) mają dużą wartość dla historyka. Czasopismo wydziału historii Azerbejdżańskiej Partii Komunistycznej, Istpart AzKP(b), „Iz proszłogo” (Baku; Doc. Int., zbiór niekompletny), zawiera wiele artykułów i wspomnień na temat interesującego nas zagadnienia.

b. Bibliografie

A.W. Bagrij, Matieriały dla Bibliografii Azierbajdżana, Baku 1924–1926 (NN)

c. Opracowania

Literatura o Azerbejdżanie z lat 1917–1923 jest bardzo obszerna. S. Bielenkij, A. Manwiełow, Riewolucyja 1917 g. w Azierbajdżanie – (chronika sobytij), Baku 1927 (NN) jest szczegółową kroniką wydarzeń. J.A. Ratgauzier, Riewolucyja i grażdanskaja wojna w Baku, t. I, Baku 1927 (CSt-H) to najpełniejsza historia okresu pisana z bolszewickiej perspektywy. M.E. Resul-Zade, Azerbajdżan w walce o niepodległość, Warszawa 1938 (zbiory prywatne) i M.Z. Mirza-Bala, Milli Azerbaycan Hereketi, [Berlin] 1938 (po turecku; zbiory prywatne) reprezentują antysowiecki punkt widzenia. Ta druga pozycja jest cenną historią partii Musawat. Inne prace:

M.D. Bagirow, Iz istorii bolszewistskoj organizacyi Baku i Azierbajdżana, Moskwa 1946

A. Dubnier, Bakinskij proletariat w bor´bie za włast´ (1918–20 gg.), PR, nr 9 (1930), ss. 19–45

––, Bakinskij proletariat w gody riewolucyi (1917–1920), Baku 1931 (CSt-H)

L.C. Dunsterville, The Adventures of Dunsterforce, Londyn 1920

G. Gasanow, N. Sarkisow, Sowietskaja włast´ w Baku w 1918 godu, IM, nr 5/69 (1938), ss. 32–70

M.-D. Gusiejnow, Tiurkskaja diemokraticzeskaja partija fiedieralistow „Musawat” w proszłom i nastojaszczem, cz. 1, [Tyflis] 1927 (CSt-H)

T. Gusiejnow, Oktiabr´ w Azierbajdżanie, Baku 1927 (NN)

M.S. Iskiendierow, Iz istorii bor´by Kommunisticzeskoj partii Azierbajdżana za pobiedu sowietskoj własti, Moskwa 1958

B. Iszchanian, Kontr-riewolucyja w Zakawkazje, Baku 1919 (CSt-H)

––, Wielkije użasy w gorodie Baku, Tyflis 1920 (CSt-H)

G. Jaeschke, Die Republik Aserbeidschan, „Die Welt des Islams”, XXIII, nr 1–2 (1941), ss. 55–69 (NN)

A.G. Karajew, Iz niedawnogo proszłogo, [Baku 1926] (NN)

A. Karinian, Szaumian i nacyonalisticzeskije tieczenija na Kawkazie, Baku 1928 (CSt-H)

W.N. Chudadow, Sowriemiennyj Azierbajdżan, NW, nr 3 (1923), ss. 167–189

M. Kulew, Wragi Oktiabria w Azierbajdżanie, Baku 1927 (NN)

H. Munschi, Die Republik Aserbeidschan, Berlin 1930 (NN)

N. Narimanow, Stati i pis´ma, [Moskwa 1925] (NN)

N. Pczelin, Kriestjanskij wopros pri Musawatie (1918–1920), Baku 1931 (Doc. Int.)

A.L. Popow, Riewolucyja w Baku, „Byłoje”, XXII (1923), ss. 278–312

––, Iz istorii riewolucyi w Wostocznom Zakawkazje (1917–18 gg.), PR, nr 5/28 (1924), ss. 13–35; nr 7/30 (1924), ss. 110–143; nr 8–9/31–32 (1924), ss. 99–116; nr 11/34 (1924), ss. 137–161

A. Rajewskij, Partija Musawat i jejo kontr-riewolucyonnaja rabota, Baku 1929 (NN)

––, Anglijskije „druzja” i musawatskije „patrioty”, Baku 1927 (NN)

––, Bolszewizm i mien´szewizm w Baku w 1904–05 gg., Baku 1930 (NN)

––, Anglijskaja intierwiencyja i musawatskoje prawitielstwo, Baku 1927. Ważne źródło.

J.A. Ratgauzier, Bor´ba za Sowietskij Azierbajdżan, Baku 1928 (NN)

Saris [N. Sarkisow], Bor´ba za włast´, [Baku] 1930 (Brit. Mus.)

S.E. Sief, Kak bolszewiki priszli k własti w 1917–18 gg. w bakinskom rajonie, Baku 1927 (NN)

––, Bakinskij Oktiabr´, PR, nr 11/106 (1930), ss. 67–89

––, Iz istorii bor´by za nacyonalizacyju nieftianoj promyszlennosti, IM, nr 18/19 (1930), ss. 29–62 (NN)

J. Schafir, Die Ermordung der 26 Kommunare in Baku [sic!] und die Partei der Sozialrevolutionäre, Hamburg 1922 (NN)

M. Szachbazow, Gandża do i pri sowietwłasti, „Iz proszłogo” (Baku), nr 2 (1924), ss. 101–107 (Doc. Int.)

S[tiepan] Szaumian, Stati i rieczi, [Baku] 1924 (CSt-H)

S[urien] Szaumian, Bakinskaja kommuna 1918 goda, PR, nr 12/59 (1926), ss. 70–112

––, Bakinskaja kommuna, Baku 1927 (CSt-H)

A. Stiekłow, Armija musawatskogo Azierbajdżana, Baku 1928 (Doc. Int.)

––, Krasnaja armija Azierbajdżana, Baku 1928 (NN)

E.A. Tokarżewskij, Oczerki istorii sowietskogo Azierbajdżana w period pieriechoda na mirnuju rabotu po wosstanowlenii narodnogo choziajstwa (1921–1925 gg.), Baku 1956

IV  ARMENIA

Książka: S. Wracian, Hayastani Hanrapetouthiun [Republika Armenii], Paryż 1928 (po ormiańsku; zbiory prywatne) to najobszerniejsza historia Armenii lat 1917–1921 napisana z punktu widzenia dasznaków. A.N. Mandelstam, La Société des Nations et les puissances devant le problème arménien, Paryż 1926 traktuje o stosunkach zagranicznych Republiki Armenii. B.A. Borjan, Armienija, mieżdunarodnaja diplomatija i SSSR, t. I–II, Moskwa, Leningrad 1928–1929 jest marnie napisaną, ale bardzo przydatną publikacją z początku epoki sowieckiej. J.G. Harbord, American Military Mission to Armenia, „International Conciliation” (Nowy Jork), nr 151 (czerwiec 1920), ss. 275–312 to bezstronna relacja o sytuacji w Republice Armeńskiej, autorstwa szefa misji amerykańskiej w tym kraju. Zob. też:

A.N., Kommunizm w Armienii, „Kommunisticzeskij Intiernacyonał”, II, nr 13 (1920), ss. 2543–2550

Bakinskij Armianskij Nacyonalnyj Sowiet, Armiano-gruzinskij woorużonnyj konflikt, Baku 1919 (NN)

H. Barby, La Débacle russe, Paryż [1918] (NN)

––, Les Extravagances bolcheviques et l’épopée arménienne, Paryż b.d. (CSt-H)

E. Brémond, La Cilicie en 1919–1920, Paryż 1921 (zbiory prywatne)

Comité Central du Parti „Daschnaktzoutioun”, L’Action du Parti S.R. Arménien dit „Daschnaktzoutioun”, 1914–1923, Paryż 1923 (Brit. Mus.)

Délégation de la République arménienne, L’Arménie et la question arménienne, Paryż 1922 (zbiory prywatne)

A. Gukowskij, Pobieda sowietskoj własti w Armienii w 1920 godu, IM, nr 11 (1940), ss. 8–17

A.P. Hacobian, Armenia and the War, Nowy Jork [1917]

L.R. Hartill, Men Are Like That, Indianapolis 1928

G. Jaeschke, Urkunden zum Frieden von Gümrü (Alexandropol), „Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen” (Berlin), XXXVII, cz. 2 (1934), ss. 133–142

G. Korganoff, La Participation des Arméniens à la Guerre Mondiale sur le Front du Caucase (1914–1918), Paryż 1927

J.G. Mandalian, Who Are the Dashnags?, Boston 1944 (NNC)

A.F. Miasnikow, Armianskije politiczeskije partii za rubieżom, Tyflis 1925 (NN)

F. Nansen, Armenia and the Near East, Londyn 1928

A. Poidebard, red., Le Transcaucase et la république d’Arménie, Paryż 1924 (DLC)

Programma armianskoj riewolucyonnoj i socyalisticzeskoj partii Dasznakcutiun, Genewa 1908 (NNC)

V. Totomiantz, L’Arménie économique, Paryż 1920

M. Varandian, Le Conflit arméno-géorgien et la guerre du Caucase, Paryż 1919 (DLC)

S. Vratzian, How Armenia Was Sovietized, „The Armenian Review”, I–II, nr 1–5 (1948–49), ss. 74–84; 79–91; 59–75; 87–103; 118–127

V  GRUZJA

a. Oficjalne publikacje Gruzińskiej Republiki Demokratycznej

Najważniejszą publikacją mienszewickiego rządu jest kiążka: Gruzija, Ministierstwo Wniesznich Dieł, Dokumienty i matieriały po wnieszniej politikie Zakawkazja i Gruzii, Tyflis 1919 (CSt-H). Zamieszczono w niej wiele materiałów źródłowych dotyczących stosunków międzynarodowych i wewnętrznej polityki państwa gruzińskiego. Inne publikacje noszące oficjalną pieczęć rządu albo partii socjaldemokratycznej zarówno sprzed bolszewickiej inwazji 1921 roku, jak po niej zawierają, oprócz dużej dawki propagandy, również pewne cenne informacje. Należą do nich:

Délegation géorgienne à la Conférence de la Paix, Memoire présenté à la Conférence de la Paix, Paryż 1919 (zbiory prywatne)

Assemblée Constituante de la République géorgienne, La Géorgie sous la domination des armées bolchevistes, Paryż 1921 (NN)

Com. Central du Parti S-D de Géorgie, L’Internationale socialiste et la Géorgie, Paryż 1921 (Brit. Mus.)

Bureau de Presse géorgien, Le Proletariat géorgien contre l’impérialisme bolcheviste, Konstantynopol 1921 (Brit. Mus.)

Assemblée Constituante de la République géorgienne, Le Peuple géorgien contre l’occupation bolcheviste russe, [Paryż 1922] (CSt-H)

Foreign Bureau, S-D Labour Party of Georgia, Documents of the Social-Democratic Labour Party of Georgia, Londyn 1925 (Brit. Mus.)

République de Géorgie, Documents relatifs à la question de la Géorgie devant la Société des Nations, Paryż 1925

Traité conclu de 7 mai 1920 entre la République démocratique de Géorgie et la République Socialiste Fédérative Soviétiste Russe... Paryż 1922

Dziennik „Bor´ba” (Tyflis 1917–1921; zbiory prywatne i CSt-H), będący organem Komitetu Centralnego Gruzińskiej Partii Socjaldemokratycznej, jest niezwykle wartościowym źródłem.

b. Opracowania niekomunistyczne

Najobszerniejszym studium niepodległej Gruzji jest książka: W.S. Woytinsky, La Démocratie géorgienne, Paryż 1921. Poniższe pozycje charakteryzują się przychylnym stosunkiem do Gruzji i optymizmem co do jej przyszłości: Karl Kautsky, Georgia – A Socialdemocratic Peasant Republic, Londyn 1921 i E. Kuhne, La Géorgie libre, Genewa 1920 (Brit. Mus.). Z. Avalishvili, The Independence of Georgia in International Politics (1918–1921), Londyn [1940] jest krytycznym zarysem polityki zagranicznej Gruzji. Inne prace:

P. Gentizon, La Réssurection géorgienne, Paryż 1921

A. Ibels, Libérons la Géorgie!, Paryż 1919

J. Kawtaradze, Gruzja w zarysie historycznym, Warszawa 1929 (NNC)

J. Martin, Lettres de Géorgie, Genewa 1920 (Brit. Mus.)

I. Tsérételli, Séparation de la Transcaucasie et de la Russie et l’indépendance de la Géorgie, Paryż 1919

Zagadnieniom ekonomicznym i politycznym poświęcone są:

V. Babet, Les richesses naturelles de la Géorgie – Richesses minières, Paryż 1920 (Brit. Mus.)

D. Ghambashidze, Mineral Resources of Georgia and Caucasia, Londyn [1919] (Boston Public Library)

A. Hatschidze, Georgien, Innsbruck 1926 (Brit. Mus.)

M. Khomériki, La Réforme agraire et l’économie rurale en Géorgie, Paryż 1921 (CSt-H)

V. Serwy, La Géorgie coopérative sous le régime bolcheviste, Bruksela 1922 (CSt-H)

Stosunki z Rosją Sowiecką i innymi mocarstwami omówione są w:

[G. Bessedowski], L’Occupation de la Géorgie par la Russie Soviétique, „Prométhée”, V (1930), ss. 12–14

J. Braunthal, Vom Kommunismus zum Imperialismus, Wiedeń 1922

K. Chavichvily, Trotski et la Géorgie, „Prométée” (Paryż), IV, nr 29 (1929), ss. 16–19

L. Coquet, Les Héritiers de la „toison d’or”, Chaumont 1930

R. Duguet, Moscou et la Géorgie Martyre, Paryż [1927] (CSt-H)

Karibi, Krasnaja kniga, Tyflis 1920 (CSt-H)

A. Palmieri, La Georgia e i Soviety, „Politica” (Rzym), XXII (1925), ss. 128–159

c. Publikacje komunistyczne

Najważniejszą pozycją o wydarzeniach w Gruzji w latach 1917–1921, pisaną z punktu widzenia gruzińskich bolszewików, jest F. Macharadze, Sowiety i bor´ba za sowietskuju włast´ w Gruzii, 1917–21, Tyflis 1928 (CSt-H). Stalinowska wersja: G.W. Chaczapuridzie, Bolszewiki Gruzii w bojach za pobiedu sowietskoj własti, Moskwa 1951 ma bardzo małą wartość. Bardzo przydatne są za to wczesne numery gazety Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Gruzji „Zaria Wostoka” (Tyflis 1921; DLC, zbiór niekompletny).

Z prac opublikowanych po 1957 roku najwięcej informacji zawiera wybór dokumentów z okresu po zajęciu Gruzji przez wojska sowieckie: Akadiemija Nauk Gruzinskoj SSR, Bor´ba za uproczenije Sowietskoj własti w Gruzii, Tyflis 1959. Artykuł: G. Żwanija, W.I. Lenin i partijnaja organizacyja w Gruzii w pieriod bor´by za sowietskuju włast´, „Zaria Wostoka” (Tyflis), nr 54, 21 kwietnia 1961 poświęcony jest inwazji na Gruzję w 1921 roku. Zob. też:

M. Amia, Put´ gruzinskoj żyrondy, Tyflis 1926 (CSt-H)

W.E. Bibinieiszwili, Za czetwiert´ wieka, Moskwa 1931 (CSt-H)

Diemokraticzeskije prawitielstwo Gruzii i anglijskoje komandowanije, KA, XXI (1927), ss. 122–173

G. Diewdariani, Dni gospodstwa mien´szewikow w Gruzii, [Tyflis] 1931 (CSt-H)

J. Drabkina, Gruzinskaja kontr-riewolucyja, Leningrad 1928

F.Z. Glonti, Mien´szewistskaja i sowietskaja Gruzija, Moskwa 1923 (NN)

W. S. Kiriłłow, A.J. Swierdłow, Grigorij Konstantinowicz Ordżonikidzie (Siergo) – Biografija, Moskwa 1962

A. Kopadzie, Diesiat´ let bor´by i pobied, Tyflis 1931 (NN)

Kommunisticzeskaja Partija (b) Gruzii, Otczot tiflisskogo komitieta – Mart 1923 goda – Mart 1924 goda, Tyflis 1924 (Doc. Int.)

[F.] Macharadzie, Diktatura mien´szewistskoj partii w Gruzii, [Moskwa] 1921

N. Mieszczeriakow, W mien´szewistskom raju – iz wpieczatlenij pojezdki w Gruziju, Moskwa 1921

G.K. Ordżonikidzie, Stati i rieczi, t. I, Moskwa 1956

A. Popow, Iz epochi anglijskoj intierwiencyi w Zakawkazje, PR, nr 6–7 (1923), ss. 222–274; nr 8 (1923), ss. 95–132; nr 9 (1923), ss. 185–217

RSFSR-Narkomindieł, RSFSR i Gruzinskaja Diemokraticzeskaja Riespublika – ich wzaimootnoszenija, Moskwa 1921

Rubien, W tiskach mien´szewistskoj „diemokratii”, PR, nr 8 (1923), ss. 133–155

S.E. Sief, „Diemokraticzeskije prawitielstwo” Gruzii i anglijskoje komandowanije, [Tyflis] 1928 (DLC)

J.M. Szafir, Grażdanskaja wojna w Rossii i mien´szewistskaja Gruzija, Moskwa 1921 (NN)

––, Oczerki gruzinskoj żyrondy, Moskwa, Leningrad 1925 (CSt-H)

L. Trockij, Mieżdu impierializmom i riewolucyjej, Berlin 1922

I.P. Wardin, Smiert´ gruzinskogo mien´szewizma, „Krasnaja now´”, (Moskwa), nr 6/16 (1923), ss. 229–251 (NN)

WKP(b), Zakawkazskij Krajewoj Komitiet, Czetwiert´ wieka bor´by za socyalizm, Tyflis 1923 (NN)

VI  UTWORZENIE ZSRS

I  ZBIORY DOKUMENTÓW

Książka: Sobranije uzakonienij i rasporiażenij Raboczego i Kriestjanskogo Prawitielstwa, Sistiematiczeskij sbornik ważniejszych diekrietow, 1917–1920, Moskwa 1921 zawiera teksty dokumentów, których część dotyczy konsolidacji aparatu państwowego. W zbiorach: RSFSR, Narodnyj komissariat po inostrannym diełam, Sbornik diejstwujuszczich dogoworow, sogłaszenij i konwiencyj, zakluczonnych RSFSR s inostrannymi stranami (II wyd., t. I–III, Moskwa, Piotrogród 1921–1922) i J.W. Klucznikow, A. Sabanin, Mieżdunarodnaja politika nowiejszego wriemieni w dogoworach, notach i diekłaracyjach (t. I–III, Moskwa 1925–1929) zamieszczone są teksty umów między RSFSR a republikami.

Najważniejsze publikacje, które ukazały się po 1957 roku, dotyczą roli Lenina w utworzeniu Związku Sowieckiego i jego sporów ze Stalinem w tej sprawie. Podstawowe dokumenty zostały opublikowane w czwartym wydaniu dzieł Lenina: W.I. Lenin, Soczinienija, t. XXXVI, Moskwa 1957 i Leninskij Sbornik, t. XXXVI (1959). Niektóre z nich ogłoszono wcześniej poza granicami Rosji Sowieckiej.

II  STENOGRAMY ZJAZDÓW PARTII I RAD ORAZ TEKSTY ICH UCHWAŁ

WKP(b), Diesiatyj sjezd RKP(b), Moskwa 1933

IML, Odinadcatyj sjezd RKP(b) – stienograficzeskij otczot, Moskwa 1961

RKP(b), Dwienadcatyj sjezd – stienograficzeskij otczot, Moskwa 1923 (NN)

CK, RKP(b), Rossijskaja Kommunisticzeskaja Partija (bolszewikow) w riezolucyjach jejo sjezdow i konfieriencyj (1898–1922 gg.), Moskwa, Piotrogród 1923

Diesiatyj wsierossijskij sjezd sowietow, Moskwa 1923

CIK, SSSR, I sjezd sowietow Sojuza Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik – stienograficzeskij otczot, Moskwa [1923]

III  STUDIA O FEDERALIZMIE SOWIECKIM W LATACH DWUDZIESTYCH XX WIEKU

Spośród opracowań zdecydowanie najważniejsza jest książka: S.I. Jakubowskaja, Stroitielstwo sojuznogo Sowietskogo socyalisticzeskogo gosudarstwa, 1922–1925 gg., Moskwa 1960. Oparta na bogatym wyborze materiałów archiwalnych, jest nieodzowna dla badaczy tego zagadnienia, mimo że podąża wiernie za oficjalną wersją wydarzeń. S.S. Giliłow w W.I. Lenin – organizator Sowietskogo mnogonacyonalnogo gosudarstwa, Moskwa 1960 również korzysta ze źródeł archiwalnych. Istotne informacje o działalności Lenina pod koniec 1922 roku znajdują się w dzienniku jego sekretarki: Nowyj dokumient o żyzni i diejatielnosti W.I. Lenina, „Woprosy istorii KPSS”, nr 2 (1963), ss. 67–91; por. L.A. Fotijewa, Iz wospominanij o W.I. Leninie, w: Ibid. nr 4 (1957), ss. 147–167. Inne publikacje:

I.N. Ananow, Oczerki fiedieralnogo uprawlenija SSSR, Leningrad 1925

N.N. Aleksiejew, Sowietskij fiedieralizm, „Jewrazijskij wriemiennik” (Paryż), V (1927), ss. 240–261

K. Archippow, Tipy sowietskoj awtonomii, WS, nr 8–9 (1923), ss. 28–44; nr 10 (1923), ss. 35–56

S.N. Dranicyn, Konstitucyja SSSR i RSFSR w otwietach na woprosy, Leningrad 1924

W. Durdieniewskij, Na putiach k russkomu fiedieralnomu prawu, „Sowietskoje prawo”, nr 1/4 (1923), ss. 20–35

Z.B. Gienkina, Lenin – priedsiedatiel Sownarkoma i STO, Moskwa 1960

G.S. Gurwicz, Awtonomizm i fiedieralizm w sowietskoj sistiemie, WS, nr 1 (1924), ss. 24–29

––, Istorija sowietskoj konstitucyi, Moskwa 1923

––, Principy awtonomizma i fiedieralizma w sowietskoj sistiemie, „Sowietskoje prawo”, nr 3/9 (1934), ss. 3–39

––, Osnowy sowietskoj konstitucyi, Moskwa 1926

S.N. Harper, The Government of the Soviet Union, Nowy Jork [1938]

W.I. Ignatjew, Sowietskij stroj, Moskwa 1928

––, Sowiet Nacyonalnostiej CK SSSR, Moskwa, Leningrad 1926

S.A. Korf, Wozmożna-li w Rossii fiedieracyja?, „Sowriemiennyje zapiski” (Paryż), III (1921), ss. 173–190

S.B. Kryłow, Istoriczeskij process razwitija sowietskogo fiedieralizma, „Sowietskoje prawo”, nr 5/11 (1924), ss. 36–66. Dobrze udokumentowana rozprawa.

D.A. Magierowskij, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik – (obzor i matieriały), Moskwa 1923. Jedna z najcenniejszych prac, ważna ze względu na zamieszczone materiały źródłowe.

W.W. Pientkowskaja, Rol W.I. Lenina w obrazowanii SSSR, WI, nr 3 (1956), ss. 13–24

B.D. Pletniew, Gosudarstwiennaja struktura RSFSR, „Prawo i żyzn´”, nr 1 (1922), ss. 26–30

Ch. Rakowskij, Rossija i Ukraina, „Kommunisticzeskij Intiernacyonał”, nr 12 (1920), ss. 2197–2202

M.O. Riejchieł, red., Sowietskij fiedieralizm, Moskwa 1930 (NN)

M. Riejsnier, Sojuz Socyalisticzeskich Sowietskich Riespublik, WS, nr 1–2 (1923), ss. 9–24

P.I. Stuczka, Uczenije o gosudarstwie i o konstitucyi RSFSR, Moskwa 1922

N.S. Timaszew, Problema nacyonalnogo prawa w Sowietskoj Rossii, „Sowriemiennyja zapiski”, XXIX (1926), ss. 379–399

B.D. Wolfe, The Influence of Early Military Decisions upon the National Structure of the Soviet Union, „The American Slavic and East European Review”, IX (1950), ss. 169–179

PRZYPISY

[*71] Gienkina, Obrazowanije SSSR, ss. 122–162 i Jakubowskaja, Stroitielstwo, ss. 217–224, 233–271 opisują szczegółowo kolejne kroki prowadzące do ratyfikacji konstytucji z 1923 roku i analizują różnice między tą konstytucją a umową związkową z 1922 roku.

PRZYPISY BIBLIOGRAFICZNE

VI. UTWORZENIE ZSRS

[...]

[152] Zob. jego okólnik do członków Komitetu Centralnego z 16 kwietnia 1923 w Trotsky Archive, T–794.

[153] Dwienadcatyj sjezd, ss. 150–159

[154] Ibid., ss. 185–186

[155] Stalin, Marxism, ss. 137–157

[156] Stalin, t. V, ss. 264–265 [Stalin, Dzieła, t. V, ss. 267–268]

[157] Trotsky, Stalin, s. 357

[158] Dwienadcatyj sjezd, s. 523; por. ibid., s. 548

[159] Ibid., s. 529

[160] Ibid., ss. 531–532

[161] Zob. jego projekt konstytucji w: W.I. Ignatjew, Sowietskij stroj, Wyp. I, Moskwa, Leningrad 1928, ss. 115–119 i jego teoretyczną analizę w: Sojuz Socyalisticzeskij Sowietskich Riespublik – Nowyj etap w Sowietskom sojuznom stroitielstwie, Charków 1923. Ta ostatnia publikacja zawiera krytykę konstytucji związkowej.

[162] Dwienadcatyj sjezd, ss. 532–534

O AUTORZE

RICHARD PIPES emerytowany profesor historii Uniwersytetu Harvarda, na którym wykładał ponad czterdzieści lat, były doradca prezydenta Reagana do spraw wschodnich i wschodnioeuropejskich, jeden z najwybitniejszych na świecie znawców Rosji. Urodził się w Cieszynie, mieszkał w Warszawie, z której w październiku 1939 roku musiał uciekać z rodzicami przed zagładą. Przez Niemcy, Włochy, Hiszpanię i Portugalię dotarł do Stanów Zjednoczonych. Jest autorem dwudziestu siedmiu książek, z których wiele ukazało się w Polsce, między innymi wydane przez Magnum: autobiografia Żyłem. Wspomnienia niezależnego; Rosja carów; Rewolucja rosyjska; Rosja bolszewików; a także Rewolucja rosyjska. Trzy pytania; Krótka historia rewolucji rosyjskiej; Rosyjscy malarze. Pieriedwiżnicy; Zamachowcy i zdrajcy. Z dziejów terroru w carskiej Rosji.