Tytuł oryginału

JERUSALEM

THE BIOGRAPHY

Przekład

Maciej Antosiewicz

Władysław Jeżewski

Konsultacja

Olga Zienkiewicz

Copyright © Simon Sebag Montefiore 2011

All rights reserved

Copyright © 2011 for the Polish edition by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Copyright © 2011 for the Polish translation by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo MAGNUM sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848 55 05, tel. 22 646 00 85

magnum@it.com.pl

Księgarnia internetowa MAGNUM

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

Wydanie elektroniczne 2014

ISBN (EPUB) 978-83-63986-77-3

ISBN (MOBI) 978-83-63986-78-0

Ebook nie zawiera zdjęć z tradycyjnego wydania

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Mojej ukochanej córce

Lily Bathshebie

Widok Jerozolimy jest historią świata; jest czymś więcej, jest historią nieba i ziemi.

Benjamin Disraeli, Tancred

Miasto rozrastało się, rozbudowywało, burzono je i wznoszono na nowo. Jerozolima jest podstarzałą nimfomanką, która wyciska ostatnie soki ze swych kolejnych kochanków, zanim zrzuci ich z siebie, ziewając szeroko; samicą pająka, co pożera spółkujące z nią samce, gdy te jeszcze tkwią w jej odwłoku.

Amos Oz, Opowieść o miłości i mroku (przeł. Leszek Kwiatkowski)

Ziemia Izraela jest środkiem świata; Jerozolima jest środkiem Ziemi; Świątynia jest środkiem Jerozolimy; Święte Świętych jest środkiem Świątyni; Arka Przymierza jest środkiem Świętego Świętych, a Kamień Węgielny, z którego powstał świat, jest przed Arką Przymierza.

Midrasz Tanchuma, Kedoszim 10

Sanktuarium ziemi jest Syria; sanktuarium Syrii jest Palestyna; sanktuarium Palestyny jest Jerozolima; sanktuarium Jerozolimy jest Góra; sanktuarium Góry jest miejsce kultu; sanktuarium miejsca kultu jest Kopuła na Skale.

Thaur ibn Yazid, Fadail

Jerozolima jest najwspanialszym z miast, ale ma też swoje złe strony. Dlatego mówi się, że „Jerozolima jest złotą czarą pełną skorpionów”.

Muqaddasi, Description of Syria including Palestine

48

MANDAT BRYTYJSKI

1920–1936

[...]

STOLICA WAUCHOPE’A: POLOWANIA, KAWIARNIE, PRZYJĘCIA I BIAŁE GARNITURY

Wauchope, bogaty kawaler, uwielbiał wydawać przyjęcia. W hełmie z piórami na głowie, w asyście dwóch kawasów ubranych w szkarłatne mundury i trzymających pozłacane buławy, witał gości w swej nowej rezydencji. Ów okazały pałac w stylu mauretańskim z ośmiokątną wieżą stał na Górze Złej Rady na południe od miasta, w otoczeniu fontann, wśród akacji i sosen. Wyglądał jak kawałek Anglii przeniesiony do Palestyny. Była tam sala balowa pokryta parkietem, kryształowe żyrandole i galeria dla orkiestry policyjnej, sale jadalne, pokoje bilardowe, osobne łazienki dla Anglików i tubylców – i jedyny w historii Jerozolimy psi cmentarz (Anglicy to przecież naród psiarzy). Goście nosili mundury lub fraki i cylindry. „Pieniądze i szampan płynęły jak woda” – wspominał jeden z nich.

Rezydencja Wauchope’a była czołowym przykładem architektury nowej Jerozolimy, w zawrotnym tempie tworzonej przez Brytyjczyków. Sam stary hrabia Balfour przybył na otwarcie Uniwersytetu Hebrajskiego na górze Skopus, niedaleko nowego szpitala Hadassa. Twórca Empire State Building zbudował siedzibę YMCA w kształcie fallicznej wieży. Na północ od murów miasta Rockefellerowie wznieśli muzeum w stylu gotycko-mauretańskim. Aleja Króla Jerzego V, przy której znajdowały się „wspaniałe sklepy, kawiarnie z wysokimi żyrandolami i bogato zaopatrzone magazyny”, przypominała młodemu żydowskiemu jerozolimczykowi, Amosowi Ozowi, który został później sławnym pisarzem izraelskim, „cudowny Londyn, znany mi z filmów. Spragnieni wysokiej kultury Żydzi i Arabowie obracali się tu wśród wykształconych Anglików, a damy o łabędzich szyjach i marzycielskim spojrzeniu przepływały ulicami w wieczorowych sukniach”. Była to w Jerozolimie epoka jazzu; bogate panny łączyły pasję do szybkich samochodów z ewangelizacyjnym zapałem. „Haremowe piękności jeżdżą fordami po Jerozolimie” – brzmiał tytuł wywiadu z Berthą Spafford, zamieszczonego w „Boston Herald”. Spafford, pisano, „zapoznaje Turków z amerykańskimi samochodami i termosami i twierdzi, że to dzięki Bogu, a nie Balfourowi, Żydzi wrócą do Palestyny”.

W Jerozolimie wciąż nie było luksusów typowych dla wielkiego miasta, ale w 1930 roku otwarto pierwszy hotel na światowym poziomie. Majestatyczny King David, zbudowany za pieniądze bogatych egipskich Żydów i angielsko-żydowskiego finansisty Franka Goldsmitha (ojca sir Jamesa), natychmiast stał się centrum życia towarzyskiego jerozolimskich wyższych sfer. O jego oryginalności stanowił „biblijny styl architektoniczny”, pełen asyryjskich, hetyckich i muzułmańskich ozdób, oraz „wysocy sudańscy kelnerzy w białych szarawarach i czerwonych tarbuszach”. Pewien amerykański turysta sądził podobno, że ma przed sobą odbudowaną Świątynię Salomona. Ragheb Naszaszibi codziennie chodził tam do fryzjera. Hotel przyczynił się do tego, że Jerozolima stała się luksusową miejscowością wypoczynkową dla bogatych Arabów z Libanu i Egiptu. Często mieszkali w nim członkowie dekadenckiej egipskiej rodziny królewskiej. Emir Transjordanii Abdullah regularnie zatrzymywał się w hotelu, bo tylko on zapewniał odpowiednie warunki jego wielbłądom i koniom. W październiku 1934 roku Churchill zamieszkał w King David z żoną i przyjacielem, lordem Moyne’em, który padnie później ofiarą palestyńskiego konfliktu. Mufti nie chciał być gorszy i zatrudniwszy żydowskie firmy budowlane, wzniósł własny hotel, Palace. Stanął on na miejscu starego cmentarza Mamilla.

Amerykańska Żydówka, była pielęgniarka, otworzyła pierwszy w mieście salon piękności. Chłopi palestyńscy przystawali przed nim i patrzyli wielkimi oczami na wystawę, spodziewając się, że manekiny przemówią do nich. Najlepszą księgarnię w mieście prowadzili w pobliżu Bramy Jafskiej Boulos Said, ojciec intelektualisty Edwarda, i jego brat. Najwytworniejszy salon mody należał do Kurta Maya i jego żony, typowych Żydów niemieckich, którzy uciekli z kraju przed Hitlerem. Nazwisko „May” wypisano na szyldzie po hebrajsku, angielsku i arabsku. Urządzając sklep, May całe wyposażenie sprowadził z Niemiec. Jego salon szybko stał się modny wśród żon bogatych żydowskich przedsiębiorców i miejscowych brytyjskich dygnitarzy; jego klientką została także małżonka emira Jordanii Abdullaha. Cesarz Hajle Sellasje i jego świta wykupili kiedyś ze sklepu wszystkie towary. Mayowie byli w większym stopniu kulturalnymi Niemcami niż syjonistami – w czasie pierwszej wojny światowej Kurt otrzymał Żelazny Krzyż – i zachowywali całkowitą obojętność wobec religii. Mieszkali nad sklepem. Kiedy urodziła im się córka Miriam, karmiła ją arabska mamka, ale gdy Miriam miała kilka lat, rodzice nie pozwalali jej się bawić z polskimi Żydami z sąsiedztwa, bo byli oni „za mało kulturalni”. Jerozolima nadal jednak pozostawała niewielkim miastem. Czasami wiosną May szedł z Miriam na spacer za miasto, aby zbierać fiołki alpejskie na kwitnących wzgórzach. Piątkowe wieczory przeznaczone były na życie towarzyskie. Kiedy ortodoksyjni Żydzi modlili się, Mayowie szli na tańce do hotelu King David.

Brytyjczycy zachowywali się tak, jakby Palestyna była prowincją ich imperium. Generał brygady Angus McNeil założył towarzystwo myśliwskie Ramle Vale Jackal Hounds Hunt, którego członkowie polowali z psami na lisy i szakale. W klubie oficerskim goście-syjoniści zauważyli, że wszystkie rozmowy obracają się wokół polowań na kaczki, ostatniego meczu polo albo wyścigów konnych. Jeden z młodych oficerów przyleciał do miasta prywatnym samolotem.

Wychowankowie brytyjskich szkół prywatnych, którzy wynieśli z domu nabożną cześć dla arystokratycznych konwenansów, upajali się hierarchicznością jerozolimskiego społeczeństwa, a zwłaszcza towarzyską etykietą wymaganą podczas bankietów u wysokiego komisarza. Sir Harry Luke, zastępca Johna Chancellora, wspominał, jak mistrz ceremonii witał wysokich komisarzy, rabinów, sędziów, burmistrzów i patriarchów: „Wasza Ekscelencjo, Wasza Wielmożność, Wasze Świątobliwości, Wasze Eminencje, Księża Biskupi, Wasza Dostojność, Wasze Wielebności, Panie Burmistrzu, Szanowni Państwo”.

Nowa Jerozolima, licząca w 1931 roku już 132 661 mieszkańców, była naocznym dowodem, że rządy brytyjskie i imigracja syjonistyczna przyczyniają się do ożywienia gospodarki – i wzrostu imigracji arabskiej. Do Palestyny przybywało więcej Arabów niż Żydów i arabska ludność kraju zwiększyła się o 10 procent, dwukrotnie więcej niż Syrii lub Libanu[*261]. W ciągu dziesięciu lat w Jerozolimie osiedliło się 21 000 Arabów i 20 000 Żydów. Rody patrycjuszowskie przeżywały złoty okres swojej historii. Brytyjczycy popierali arabskie klany Nusajbe i Naszaszibich, w których rękach wciąż znajdowało się 25 procent ziemi i które „jak ulał pasowały do porządku społecznego przywiezionego przez Brytyjczyków – pisał Sari Nusajbe, późniejszy filozof palestyński. – Należeli do tego samego wyższego towarzystwa i oficerowie angielscy woleli ich od żydowskich parweniuszy z Rosji”.

Jerozolimscy magnaci nigdy nie żyli w takim zbytku. Ojciec Hazema Nusajbego miał dwie „okazałe rezydencje, każda z 20–30 pokojami”. Ojcowie kształcili się w Stambule, synowie pobierali nauki w prywatnej szkole St George w Szejch Dżarrah, a potem w Oksfordzie. Hazem Nusajbe, stryj Sariego, wspominał, że „zabawny był widok arystokratów z arabskiej Jerozolimy, którzy latem nosili pięknie wyprasowane białe jedwabne garnitury, jedwabne krawaty i wyglansowane buty”. Brat Hazema, Anwar Nusajbe, jeździł po Jerozolimie pierwszym w mieście buickiem o lśniącej karoserii.

Wielu Arabów z klasy średniej, muzułmanów i prawosławnych, pracowało dla władz brytyjskich. Mieszkali w willach z różowego kamienia w powstałych za czasów osmańskich osiedlach Szejch Dżarrah, Talbie, Bakaa i Katamon, które Amos Oz nazywa „zakwefionym miastem, ciężkim od krzyży, wieżyczek, meczetów i tajemnic”, pełnym „zakonników i zakonnic, kadich i muezinów, notablów, zakwefionych kobiet i zakapturzonych kapłanów”. Odwiedziwszy zamożną rodzinę arabską, Oz podziwiał „wąsatych mężczyzn, obwieszone biżuterią kobiety” i „czarujące młode dziewczęta, wąskie w talii, w sportowych spódnicach, z czerwonymi paznokciami i eleganckimi fryzurami”.

„Huczne przyjęcia, obiady, kolacje i bankiety przez okrągły rok” wydawali państwo Antoniusowie: George, historyk, wielki esteta i „syryjski patriota wyrażający się jasno jak uczony z Cambridge”, oraz jego „czarująca, piękna” i pełna werwy żona Katy, córka libańskiego właściciela egipskich gazet[*262]. Ich willa w Szejch Dżarrah, należąca do muftiego i zawierająca 12 000 książek, była miejscem spotkań towarzyskich arabskich wyższych sfer, brytyjskiej elity i sławnych gości, a także salonem politycznym arabskich nacjonalistów. „Urodziwe kobiety, smakowite jedzenie, mądre rozmowy: każdy, kto był kimś, bywał na tych najlepszych przyjęciach w Jerozolimie. Zawsze panowała tam rozkosznie dwuznaczna atmosfera” – wspominał Nassereddin Naszaszibi. Więzi małżeńskie Antoniusów były podobno luźne i Katy stale flirtowała. Podobali jej się zwłaszcza umundurowani Anglicy: „Była swawolna, ciekawa wszystkiego – wspominał stary jerozolimczyk. – Puszczała w obieg plotki, ciągle swatała ludzi”. Po latach Antonius opowiedział córce o przyjęciu wydanym przez miejscowego bywalca, na którym zaszokował i zelektryzował gości propozycją szampańskiej zabawy: zaprosi dziesięć par, ale każda osoba przyprowadzi przedstawiciela płci przeciwnej nie będącego jej małżonkiem.

Brytyjczycy, dystansując się od syjonizmu, coraz bardziej zrażali sobie Żydów. Wysoki komisarz John Chancellor zachowywał się zapewne typowo, narzekając, że Żydzi to „niewdzięczny naród”. Każda dzielnica żydowska stanowiła odrębną krainę: cywilizowana, spokojna i europejska Rehawia, w której mieszkali niemieccy profesorowie i brytyjscy urzędnicy, miała najlepszą opinię; dzielnica bucharska należała do imigrantów z Azji Środkowej; chasydzka Mea Szearim była biedna, obskurna i przywodziła na myśl siedemnastowieczną Polskę; w Zichron Cijon unosił się zapach „biednej kuchni aszkenazyjskiej, barszczu, czosnku, cebuli i kiszonej kapusty”, wspominał Amos Oz; Talpiot był „jerozolimską repliką berlińskiego zielonego przedmieścia”, a dom Oza znajdował się w dzielnicy Kerem Awraham, która powstała wokół starego domu brytyjskiego konsula Jamesa Finna; budynek ten miał tak rosyjski charakter, „jakby należał do Czechowa”.

Weizmann nazwał Jerozolimę „nowoczesną wieżą Babel”, ale wszystkie te osobne światy, mimo paroksyzmów przemocy i ciemnych chmur na horyzoncie, nadal współżyły ze sobą. Kosmopolityczna Jerozolima, pisał Hazem Nusajbe, była „jednym z najbardziej fascynujących miast świata”. W kawiarniach, otwartych przez całą dobę, przesiadywała nowa klasa intelektualistów, koneserów i złotej młodzieży. Tu wydawano dochody z rodzinnych gajów pomarańczowych, honoraria za artykuły prasowe i pensje urzędnicze. W kawiarniach można było podziwiać taniec brzucha w jego przyzwoitej, a także bardziej pikantnej odmianie (suzi), występowały w nich piosenkarki kabaretowe i tradycyjni balladziści, orkiestry jazzowe i popularni pieśniarze egipscy. W pierwszych latach okresu mandatowego niedaleko hotelu Imperial, zaraz za Bramą Jafską, ekscentryczny intelektualista Chalil Sakakini, zwany Księciem Próżniaków, wiódł rej w kawiarni Vagabond. Przy fajce wodnej i kieliszkach libańskiego araku dyskutował o polityce i wykładał swą hedonistyczną filozofię, Manifest Wagabundów: „Próżniactwo to dewiza naszej partii. Dzień roboczy ma dwie godziny”, po czym oddawał się „jedzeniu, piciu i zabawie”. Ale po zostaniu inspektorem oświaty w Palestynie musiał ograniczyć swoją bezczynność.

Wasif Dżauharije, lutnista mający synekurę w administracji miejskiej, od dawna hołdował jerozolimskiemu lenistwu. Jego brat otworzył kawiarnię Dżauharije przy drodze do Jaffy, występowała tam orkiestra i zespół kabaretowy. Jeden z bywalców pobliskiej kawiarni Pocztowej wspominał „kosmopolityczną klientelę: carskiego oficera z białą brodą, młodego urzędnika, malarza-imigranta, elegancką damę, mówiącą bez przerwy o swoim majątku na Ukrainie, i wielu młodych imigrantów i imigrantek”.

Wielu Brytyjczykom podobała się ta „prawdziwa mieszanka kultur” i sir Harry Luke nie należał do wyjątków. Jego dom był typowy dla kosmopolitycznej Jerozolimy: „Niania pochodziła z południowej Anglii, kamerdyner był białym Rosjaninem[*263], lokaj cypryjskim Turkiem, kucharz Ahmed czarnoskórym Berberem, kuchcik Ormianinem, który ku naszemu zaskoczeniu okazał się Ormianką, pokojówka Rosjanką”. Nie wszyscy jednak byli tym zachwyceni. „Nie cierpię ich wszystkich z całej duszy – mówił generał Walter «Squib» Congrave. – To bydło. Cała ta hałastra nie jest warta jednego Anglika”.

BIBLIOGRAFIA

Literatura na temat Jerozolimy jest bardzo obszerna i niniejsza bibliografia nie rości sobie pretensji do kompletności, ale zawiera najważniejsze źródła wykorzystane w książce.

CZASOPISMA

„Al-Fajr al-Adabi”

„American Journal of Semitic Languages and Literatures”

„Associated Christian Press”

„Biblical Archeologist”

„Biblical Archeology Review”

„British Journal of Psychiatry”

„Bulletin of the American Schools of Oriental Research”

„Conservation and Management of Archeological Sites”

„Crusades”

„Eastern Christian Art”

„The Economist”

„English Historical Review”

„Graeco-Arabia”

„History Today”

„Israel Exploration Journal”

„Jerusalem Quarterly” (Institute of Jerusalem Studies, al-Quds University) (JQ)

„Jewish Chronicle”, Londyn

„Jewish Quarterly”

„Journal of Asian and African Studies”

„Journal of the Royal Asiatic Society” (JRAS)

„Liber Annuus” (Studium Biblicum Franciscanum, Jerozolima)

„Middle Eastern Studies”

„New York Times”

„The New Yorker”

„Palestine Exploration Fund Annual”

„Palestine Exploration Quarterly”

„Prawosławnyj Pałomnik”

„Revue des Etudes Juives”

„Saudi Aramco World”

„Standpoint”

„Tadias Magazine”

„The Times”, Londyn

ARTYKUŁY

Abu Zaida Sufian, „A Miserable Provincial Town”: The Zionist Approach to Jerusalem 1897–1937, JQ 32, jesień 2007

Amitai Reuven, Mongol Raids into Palestine 1260 and 1300, „Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland”, nr 2 (1987), 236–255

Anonim, Where Piety Meets Power (Russia in Jerusalem), „Economist” 19 grudnia 2009

Ayele Negussay, Deir Sultan, Ethiopia and the Black World, „Tadias Magazine”, sierpień 2008

Bar-El Yair i in., Jerusalem Syndrome, „British Journal of Psychiatry” 176 (2000)

Bronner Ethan, Jews and Muslims Share Holy Season in Jerusalem, „New York Times” 28 września 2008

Budeiri Musa, A Chronicle of a Defeat Foretold: The Battle for Jerusalem in the Memoirs of Anwar Nusseibeh, JQ 3, zima/wiosna 2001

Conybeare F., Antiochus Strategos: Account of the Sack of Jerusalem, „English Historical Review” 25 (1910), 502–516

Curtis Sarah, Sarah Palin’s Jerusalem and Pentecostal Faith: A Hysteric Symptom of American Utopianism, „Colloquy Text Theory Critique” 17 (209)

Der Matossian Bedross, The Young Turk Revolution: Its Impact on Religious Politics of Jerusalem (1908–1912), JQ 40, zima 2009

Dixon Simon, A Stunted International: Russian Orthodoxy in the Holy Land in the 19th Century, niepublikowany masz., 2009

Dorfmann-Lazarev Igor, Historical Itinerary of the Armenian People in the Light of its Biblical Memory, niepublikowany masz., 2009

Dumper Michael, Two State Plus: Jerusalem and the Binational Debate, JQ 39, jesień 2009

Gilboa Ayelet, Sharon Ilan, An Archeological Contribution to the Early Iron Age Chronological Debate: Alternative Chronologies for Phoenicia and their Effects on the Levant, Cyprus and Greece, „Bulletin of the American Schools of Oriental Research” 332, listopad 2003

Glass Joseph B., Kark Ruth, Sarah la Preta: A Slave in Jerusalem, JQ 34, wiosna 2009

Gonen Rivka, Was the Site of the Jerusalem Temple Originally a Cemetery?, „Biblical Archeology Review”, maj–czerwiec 1985

Greenberg Raphael, Extreme Exposure: Archeology in Jerusalem, 1967–2007, „Conservation and Management of Archeological Sites”, t. 11, nr 3–4, 2009

Gross Miriam, A Jerusalem Childhood, „Standpoint”, wrzesień 2010

Hintlian George, Armenians of Jerusalem, JQ 2, jesień 1998

Housley Norman, Saladin’s Triumph over the Crusader States: The Battle of Hattin, 1187, „History Today” 37 (1987)

Ji C.C., A New Look at the Tobiads in Iraq al-Amir, „Liber Annuus” 48 (1998), 417–440

Al-Jubeh Nazmi, The Khalidiyah Library, JQ 3, zima 1999

Kark Ruth, Glass Joseph B., The Valero Family: Sephardi–Arab Relations in Ottoman and Mandatory Jerusalem, JQ 21, sierpień 2004

Kedar Benjamin Z., The Jerusalem Massacre of 1099 in the Western Historiography of the Crusades, „Crusades” 3 (2004), 15–75

Loupo Yakov, Chen Nitzan, The Jerusalem Area Ultra-Orthodox Population, niepublikowany masz.

Lufti Huda, Al-Quds Al-Mamelukiyya: A History of Mamluk Jerusalem Based on the Haram Documents, JQ 2, jesień 1998

Manna Adel, Yusuf Diyaddin al-Khalidi, „Al-Fajr al-Adabi” 35–36 (1983)

Manna Adel, Scholars and Notables Tracing the Effendiya’s Hold on Power in 18th Century Jerusalem, JQ 32, jesień 2007

Manna Adel, Between Jerusalem and Damascus: The End of Ottoman Rule as Seen by a Palestinian Modernist, JQ 22–23, jesień/zima 2005

Mazza Roberto, Antonio de la Cierva y Lewita: Spanish Consul in Jerusalem 1914–1920, i Dining Out in Times of War, JQ 40, zima 2009, i 41, wiosna 2010

Meuwese Martine, Representations of Jerusalem on Medieval Maps and Miniatures, „Eastern Christian Art” 2 (2005), 139–148

Mouradin Clare, Les Chrétiens: Un enjeu pour les Puissances, [w:] Catherine Nicault (ed.), Jérusalem, 1850–1948: Des Ottomans aux Anglais, entre coexistence spirituelle et déchirure politique, Paryż 1999, 177–204

At-Natsheh Yusuf Said, Uninventing the Bab al-Khalil Tombs: Between the Magic of Legend and Historical Fact, JQ 22–23, jesień/zima 2005

Pappe Ilan, The Rise and Fall of the Husaynis, cz. 1, JQ 10, jesień 2000

Pappe Ilan, The Husayni Family Faces New Challenges: Tanzimat, Young Turks, the Europeans and Zionism, 1840–1922, cz. 2, JQ 11–12, zima 2003

Pappe Ilan, Haj Amin and the Buraq Revolt, JQ 18, czerwiec 2003

Peters F.E., Who Built the Dome of the Rock?, „Graeco-Arabia” 2 (1983)

Reich Ronny, The Roman Destruction of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus’ Account and Archeological Record, [w:] Gerd Theissen i in. (eds), Jerusalem und die Länder, Getynga 2009

Reich Ronny, Shukron Eli, Lernau Omri, Recent Discoveries in the City of David, Jerusalem: Findings from the Iron Age II Rock-Cut Pool Near the Spring, „Israel Exploration Journal” 57/2 (2007)

Riley-Smith Jonathan, The Death and Burial of Latin Christian Pilgrims to Jerusalem and Acre, 1099–1291, „Crusades” 7 (2008)

Robson Laura C., Archeology and Mission: The British Presence in Nineteenth-Century Jerusalem, JQ 40, zima 2009

Rood Judith M., The Time the Peasants Entered Jerusalem: The Revolt against Ibrahim Pasha in the Islamic Court Sources, JQ 27, lato 2006

Rood Judith M., Intercommunal Relations in Jerusalem during Egyptian Rule, cz. 1–2, JQ 32, jesień 2007 i 34, wiosna 2009

Rozen Minna, The Naqib al-Ashraf Rebellion in Jerusalem and its Repercussions on the City’s Dhimmis, „Journal of Asian and African Studies” 18/2, listopad 1984, 249–270

Rozen Minna, Witztum Eliezer, The Dark Mirror of the Soul: Dreams of a Jewish Physician in Jerusalem at the End of the 17th Century, „Revue de Etudes Juives” 151 (1992), 5–42

Scholch Alexander, An Ottoman Bismarck from Jerusalem: Yusuf Diya al-Khalidi, JQ 24, lato 2005

Tamari Salim, Ottoman Jerusalem in the Jawhariyyeh Memoirs, JQ 9, lato 2000

Tamari Salim, Jerusalem’s Ottoman Modernity: The Times and Lives of Wasif Jawhariyyeh, JQ 9, lato 2000

Tamari Salim, The Last Feudal Lord in Palestine, JQ 16, listopad 2002

Tamari Salim, The Vagabond Café and Jerusalem’s Prince of Idleness, JQ 19, październik 2003

Tamari Salim, The Short Life of Private Ihsan: Jerusalem 1915, JQ 30, wiosna 2007

Tamari Salim, With God’s Camel in Siberia: The Russian Exile of an Ottoman Officer from Jerusalem, JQ 35, jesień 2008

Tleel John, I am Jerusalem: Life in the Old City from the Mandate Period to the Present, JQ 4, wiosna 1999

Vereté M., Why was a British Consulate Established in Jerusalem?, „English Historical Review” 75 (1970)

Vereté M., The Restoration of the Jews in English Protestant Thought, 1790–1840, „Middle Eastern Studies” 8/1 (1972)

Woropanow W.A., Gogol w Ierusalimie, „Prawosławnyj Pałomnik” (2006), 2

Wright Lawrence, Letter from Jerusalem, „The New Yorker” 20 lipca 1998

Zias Joe, Crucifixion in Antiquity, www.joezias.com

Zweig Zachi, New Substantial Discoveries in Past Waqf Excavations on Temple Mount: New Information from Various Temple Mount Digs, New Studies on Jerusalem, Conference of Ingeborg Rennert Center for Jerusalem Studies, Bar-Ilan University, listopad 2008

ŹRÓDŁA PODSTAWOWE

Abdullah bin Hussein, King of Jordan, Memoirs, Londyn 1950

Ahima’as, The Chronicle of Ahima’as, ed. and trans. M. Salzman, Nowy Jork 1924

Albert of Achen, Historia Iherosolimitana, ed. and trans. S.B. Edgington, Londyn 2007

Anonim, Le Pèlerinage de Charlemagne ŕ Jerusalem et ŕ Constantinople, trans. G.S. Burgess, A.E. Cobbs, Nowy Jork 1988

Antonius Soraya, Where the Jinn Consult, Londyn 1987

Arculf Saint Adamnan, The Pilgrimage of Arculfus in the Holy Land, ed. and trans. J.R. Macpherson, Londyn 1985

Aristeas, Letter of Aristeas, ed. and trans. H.S.J. Thackeray, Londyn 2009

Al-Athir, The Chronicle of Ibn Al-Athir for the Crusading Period from Al-Kamil Fi’l-Ta’rikh: Years 589–629/1193–1231: The Ayyubids after Saladin and the Mongol Menace Part 3, Aldershot 2008

Baedeker Karl, Palestine and Syria, Lipsk, Londyn 1876 i 1912

Al-Baladhuri, The Origins of the Islamic State, trans. P. Hitti i F. Murgotten, Nowy Jork 1916–1924

Ballobar Conde de, Diario de Jerusalén, Madryt 1996

Ballobar Conde de, Jerusalem in World War I: the Palestinian Diary of a European Diplomat (ed. Eduardo Manzano Moreno i Robert Mazza), Londyn 2011

Barclay James Turner, City of the Great King, Filadelfia 1858

Begin Menachem, The Revolt, Jerozolima 1952/1977

Ben Gurion David, Recollections, Londyn 1970

Benjamin of Tudela, The Itinerary of Benjamin of Tudela, ed. and trans. M.N. Adler, Londyn 1907

Bird Kai, Crossing Mandelbaum Gate: Coming of Age between the Arabs and Israelis 1956–87, Londyn 2010

Blyden Edward Wilmot, From West Africa to Palestine, Freetown 1873

Bordeaux Pilgrim, Itinerary from Bordeaux to Jerusalem, trans. Aubrey Stewart, Londyn 1987

Brothers Richard, Plan of the Holy City the New Jerusalem, Londyn 1800

Cassius Dio, Roman History LXIX, Nowy Jork 1925/1989 [wyd. pol.: Kasjusz Dion, Historia rzymska, Wrocław 2005]

Celebi Evliya zob. Evliya

Chateaubriand F.R. de, Journal de Jérusalem: Notes inédites, Paryż 1950

Chateaubriand F.R. de, Travels in Greece, Palestine, Egypt and Barbary during the Years 1806 and 1807, Londyn 1812 [wyd. pol.: Opis podróży z Paryża do Jerozolimy, na osnowie przekładu Franciszka Salezego Dmochowskiego opracował Paweł Hertz, Warszawa 1981]

Clarke Edward Daniel, Travels in Various Countries of Europe, Asia and Africa, Londyn 1810

Cresson Warder, Jerusalem: Centre and Joy of the Universe, Filadelfia 1844

Cresson Warder, The Key of David, Filadelfia 1852

Conquest of Jerusalem and the Third Crusade: Old French Continuation of William Tyre and Sources in Translation, ed. Peter W. Edbury, Aldershot 1998

Curzon R., Visits to the Monasteries of the Levant, Londyn 1849

Daniel the Abbot, Pilgrimage of the Russian Abbot Daniel in the Holy Land, Nowy Jork 1917

Dayan Moshe, Story of My Life, Londyn 1976

Diodorus, Library of History, Nowy Jork 1989

Djemal Pasha, Memoirs of a Turkish Statesman 1913–19, Londyn 1922

Dorr David F., A Colored Man Round the World by a Quadroon, Cleveland 1858

Egeria/Sylvia, Pilgrimage of Saint Sylvia of Aquitaine to the Holy Places, trans. J. Bernard, Londyn 1891

Eusebius of Caesarea, Church History [and] Life of Constantine the Great, trans. A.C. McGiffert i in., Nowy Jork 1890 [wyd. pol.: Euzebiusz z Cezarei, Historja kościelna; O męczennikach palestyńskich, Kraków 1993, reprint; Życie Konstantyna, Kraków 2007]

Evliya Celebi, An Ottoman Traveller: Selections from the Books of Travels of Evliya Celebi, ed. and trans. Robert Dankoff, Sooying Kim, Londyn 2010 [wyd. pol.: Ewlija Czelebi, Księga podróży Ewliji Czelebiego: wybór, przeł. Zygmunt Abrahamowicz i in., Warszawa 1969]

Fabri Felix, The Book of Wanderings of Brother Felix Fabri, ed. and trans. Aubrey Stewart, Londyn 1887–1897

Finn E.A., Reminiscences of Mrs Finn, Londyn 1929

Finn James, Stirring Times, Londyn 1878

Finn James i Elizabeth, View of Jerusalem, 1849–58: The Consular Diary of James and Elizabeth Anne Finn, ed. Arnold Blumberg, Madison NJ 1981

Flaubert G., Les Oeuvres complètes de Gustave Flaubert, t. 19: Notes de voyage, Paryż 1901

Florence of Worcester, Chronicle, ed. T. Forester, Londyn 1854

Fosdick H.E., A Pilgrimage to Palestine, Londyn 1930

Fulcher of Chartres, A History of the Expedition to Jerusalem, trans. F.R. Ryan, Knoxville TN 1969

Gabrieli Francesco, Arab Historians of the Crusades, Londyn 1969

Gesta Francorum et Aliorum Hierosolimitanorum, ed. and trans. R. Hill, Londyn 1962 [wyd. pol.: Anonima dzieje pierwszej krucjaty albo Czyny Franków i pielgrzymów jerozolimskich, Warszawa, Kraków 1984]

Glubb John, A Soldier with the Arabs, Londyn 1957

Gogol N.W., Połnoje sobranije soczinienij, t. 14: Pis´ma, 1848–52, Moskwa 1952

Graham Stephen, With Russian Pilgrims to Jerusalem, Londyn 1913

Hadi Mahdi Abdul (ed.), Documents on Jerusalem, Jerozolima 1996

Haggard Rider, A Winter Pilgrimage, Londyn 1900

Halevi Judah, Selected Poems, trans. Nina Salaman, Filadelfia 1946

Halevi Judah, Selected Poems, ed. H. Brody, Nowy Jork 1924/1973

Al-Harawi Abu al-Hasan, Guide des Lieux de Pelerinage, trans. J. Sourdel-Thomime, Damaszek 1957

Harff Arnold von, Pilgrimage of Arnold von Harff, Londyn 1946

Al-Harizi Judah, The Tahkemoni: The 28th Gate, trans. V. Reichert, Jerozolima 1973

Herodotus, Histories, Londyn 1972 [wyd. pol.: Herodot, Dzieje, Warszawa 1959]

Herzl Theodor, The Complete Diaries of Theodor Herzl, Londyn, Nowy Jork 1960

Hess Moses, Rome and Jerusalem, Nowy Jork 1943

Hill R. (ed. and trans.), The Deeds of the Franks and Other Pilgrims to Jerusalem, Londyn 1962

Hodgson William Brown, An Edited Biographical Sketch of Mohammed Ali, Pasha of Egypt, Syria, and Arabia, Waszyngton 1835

Hoess Rudolf, Commandant of Auschwitz, Londyn 1959 [wyd. pol.: Autobiografia Rudolfa Hössa, Kraków 2003]

Horn Elzear, Ichnographiae Monumentorum Terrae Sanctae 1724–44, ed. and trans. E. Hoade, Jerozolima 1962

Hussein bin Talal, King Hussein of Jordan, Uneasy Lies the Head, Londyn 1962

Hussein bin Talal, King Hussein of Jordan, My War with Israel, Londyn 1969

Ibn Battutah, Travels of Ibn Battutah, ed. Tim Mackintosh-Smith, Londyn 2002 [wyd. pol.: Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży 1325–1354, Warszawa 1962]

Ibn Ishaq, The Life of Muhammad, ed. A. Guillaume, Oksford 1955

Ibn Khaldun, The Muqaddimah: An Introduction to History, Princeton 1967

Ibn al-Qalinisi, Continuation of the Chronicle of Damascus: The Damascus Chronicle of the Crusades, ed. and trans. H.A.R. Gibb, Londyn 1932

Ibn Shaddad (Baha ad-Din Ibn Shaddad), The Rare and Excellent History of Saladin, trans. D.S. Richards, Aldershot 2002

Ingrams Doreen (ed.), Palestine Papers 1917–1922: Seeds of Conflict, Londyn 1972/2009

Jawhariyyeh Wasif, Al Quds Al Othmaniyah Fi Al Muthakrat Al Jawhariyyeh (The Jawhariyyeh Memoirs: Ottoman Jerusalem, 1904–1917), t. 1 i Al Quds Al Intedabiyeh Fi Al Muthakrat al Jawhariyyeh (The Jawhariyyeh Memoirs: British Mandate Jerusalem, 1918–1948), t. 2, ed. Salim Tamari, Issam Nassar, Jerozolima 2001

John of Wurzburg, Description of the Holy Land, ed. and trans. Aubrey Stewart, Londyn 1896

Joinville and Villehardouin, Chronicles of the Crusades, ed. and trans. Caroline Smith, Londyn 2008

Joseph B., Faithful City: Siege of Jerusalem, 1948, Nowy Jork 1960

Josephus, The New Complete Works of Josephus, ed. Paul L. Maier, trans. William Whiston, Grand Rapids MI 1999

[wyd. pol.: Dawne dzieje Izraela, t. 1–2, przeł. Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki, Warszawa 1993

Przeciw Apionowi; Autobiografia, przeł. Jan Radożycki, Warszawa 1996

Wojna żydowska, przeł. Jan Radożycki, Warszawa 2001]

Julien, Itinéraire de Paris à Jerusalem par Julien, domestique de M. de Chateaubriand, Paryż 1904

Keith-Roach Edward, Pasha of Jerusalem, Londyn 1994

Kinglake A.W., Eothen, Londyn 1844

Ha-Kohen, Solomon ben Joseph, The Turkoman Defeat at Cairo, ed. Julius Greenstone, „American Journal of Semitic Languages and Literatures”, styczeń 1906

Kollek Teddy, For Jerusalem, Nowy Jork 1978

Krey August C., The First Crusade: The Accounts of Eyewitnesses and Participants, Princeton, Londyn 1921

Kulisz P.A., Zapiski iz żyzni N.W. Gogola, sostawlennyje iz wospominanij jego druziej i znakomych i iz jego sobstwiennych pisiem, Petersburg 1856

Lagerlöf Selma, Jerusalem, Dearborn MI 2009 [wyd. pol.: Jerozolima, t. 1–2, Lwów 1908]

Lamartine Alphonse de, Travels in the East Including Journey to the Holy Land, Edynburg 1839 [wyd. pol.: Podróż na Wschód, Warszawa 1986]

Lawrence T.E., Seven Pillars of Wisdom, Londyn 1926 [wyd. pol.: Siedem filarów mądrości, przeł. Jerzy Schwakopf, t. 1–2, Warszawa 1971]

Le Strange Guy, Palestine under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500, Londyn 1890

Lisowoj N.N., Russkoje duchownoje i politiczeskoje prisutstwije w Swiatoj Ziemle i na Bliżniem Wostokie w XIX–naczale XX w., Moskwa 2006

Lisowoj N.N., Stiegnij P.W., Rossija w Swiatoj Ziemle: Dokumienty i matieriały, Moskwa 2000

Luke Harry, Cities and Men: An Autobiography, Londyn 1953–1956

Lynch William, Narrative of the US Expedition to the River Jordan and the Dead Sea, Filadelfia 1853

Maimonides Moses, Code of Maimonides, księga 8: Temple Service, trans. M. Lewittes, New Haven 1957

Martineau Harriet, Eastern Life: Present and Past, Londyn 1848

Massy P.H.H., Eastern Mediterrean Lands: Twenty Years of Life, Sport and Travel, Londyn 1928

Maundrell Henry, A Journey from Aleppo to Jerusalem in 1697, Bejrut 1963

Melville Hermann, Journal of a Visit to Europe and the Levant, Princeton/Nowy Jork 1955

Melville Hermann, Journals, ed. Howard C. Horsford, L. Horth, Chicago 1989

Melville Hermann, Clarel: A Poem and Pilgrimage to the Holy Land, Chicago 1991

Montefiore Moses i Judith, Diaries of Sir Moses and Lady Montefiore, Londyn 1983

Morgenthau Henry, United States Diplomacy on the Bosphorus: The Diaries of Ambassador Morgenthau, ed. Ara Sarafian, Princeton 2004

Mujir al-Din, Histoire de Jérusalem et d’Hébron: Fragments de la Chronique de Mujir al-Din, ed. and trans. Henry Sauvaire, Paryż 1876

Al-Muqaddasi, A Description of Syria Including Palestine, ed. and trans. Guy Le Strange, Londyn 1896

Nashashibi Nasser Eddin, Jerusalem’s Other Voice: Ragheb Nashashibi and Moderation in Palestinian Politics 1920–1948, Exeter 1990

Nasir-i-Khusrau, Diary of a Journey through Syria and Palestine, ed. and trans. Guy Le Strange, Londyn 1893

Niccolo of Poggibonsi, A Voyage Beyond the Sea 1346–50, trans. T. Bellorini, E. Hoade, Jerozolima 1945

Noor, Quenn of Jordan, Leap of Faith, Londyn 2003

Nusseibeh Hazem Zaki, The Jerusalemites: A Living Memory, Nikozja, Londyn 2009

Nusseibeh Sari (with Anthony David), Once Upon a Country: A Palestinian Life, Londyn 2007

Oz Amos, My Michael, Londyn 1984 [wyd. pol.: Mój Michał, Warszawa 1991]

Oz Amos, A Tale of Love and Darkness, Londyn 2005 [wyd. pol.: Opowieść o miłości i mroku, przeł. Olgierd Kwiatkowski, Warszawa 2005]

Papen Franz von, Memoirs, Londyn 1952

Parsons Levi, Dereliction and Restoration of the Jews: A Sermon, Sabbath Oct 31 1819, Boston 1819

Parsons Levi, Memoir of Rev. Levi Parsons, Nowy Jork 1977

Peters F.E. (ed.), Jerusalem: The Holy City in the Eyes of Chronicles, Visitors, Pilgrims and Prophets from the Days of Abraham to the Beginning of Modern Times, Princeton 1985

Peters F.E. (ed.), The First Crusade: Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Materials, Filadelfia 1998

Philo, Works, trans. F.H. Colson, Cambridge MA 1962

Pliny the Elder, Historia Naturalis, trans. H.T. Riley, Londyn 1857 [wyd. pol.: Pliniusz, Historia naturalna: (wybór), Wrocław 1961]

Plutarch, Makers of Rome, Londyn 1965 [wyd. pol.: Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych mężów, Wrocław 1955]

Polybius, The Histories, Oksford 2010 [wyd. pol.: Polibiusz, Dzieje, t. 1–2, Wrocław 1957–1962]

Procopius, Of the Buildings of Justinian, ed. and trans. Aubrey Stewart, Londyn 1896 [wyd. pol.: Prokopiusz z Cezarei, O budowlach, Warszawa 2006]

Procopius, The Secret History, Londyn 2007 [wyd. pol.: Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, Warszawa 1998]

Rabin Yitzhak, The Rabin Memoirs, Londyn 1979

Rasputin G., Moi mysli i razmyszlenija: kratkoje opisanije putieszestiwija po swiatym miestam i wyzwannyje im razmyszlenija po rieligioznym woprosam, Piotrogród 1915

Raymond of Aguilers, Le ‘Liber’ de Raymond d’Aguilers, ed. and trans. J.H. Hills and L.L. Hill, Paryż 1969

Robinson Edward, Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea, Boston 1841

Rose John H. Melkon, Armenians of Jerusalem: Memoirs of Life in Palestine, Londyn, Nowy Jork 1993

Saewulf, Pilgrimage to Jerusalem and the Holy Land, ed. and trans. Rt Rev. Bishop of Clifton, Londyn 1896

Said Edward, Out of Place, Londyn 1999

Samuel Herbert, Memoirs, Londyn 1945

Sanderson John, The Travels of John Sanderson in the Levant, ed. W. Forster, Londyn 1931

Sandys George, A Relation of a Journey begun AD 1610, Londyn 1615

Saulcy F. de, Les Derniers Jours de Jérusalem, Paris 1866

Sebeos, Histoire d’Heraclius, trans. F. Macler, Paryż 1904

Sharon Ariel, Warrior: An Autobiography, Nowy Jork 1989

Spafford Bertha zob. Vester

Stanley Arthur, Sinai and Palestine in Connection with their History, Londyn 1856

Storrs Ronald, Orientations, Londyn 1939

Suchem Ludolph von, Description of the Holy Land and the Way Thither, ed. and trans. Aubrey Stewart, Londyn 1895

Suetonius, The Twelve Caesars, Londyn 1957 [wyd. pol.: Swetoniusz, Żywoty cezarów, Wrocław 1987, wyd. VI]

Al-Tabari, Tarikh: The History of al-Tabari, ed. Y. Yarshater, Albany 1985–1998

Tacitus, The Annals of Imperial Rome, Londyn 1956

Tacitus, The Histories, Londyn 1964

[wyd. pol. Tacyt: Dzieła, t. 1–2, Warszawa 1957]

Thackeray William, Notes on a Journey from Cornhill to Grand Cairo, Londyn 1888

Theodorich, Description of the Holy Places, ed. and trans. Aubrey Stewart, Londyn 1896

Thomson William M., The Land and the Book, Nowy Jork 1859

Timberlake Henry, A True and Strange Discourse of the Travels of Two English Pilgrims, Londyn 1616/1808

Twain Mark, The Innocents Abroad, or the New Pilgrims’ Progress, Nowy Jork 1911 [wyd. pol.: Prostaczkowie za granicą, Katowice 1992]

Usama ibn Munqidh, The Book of Contemplation: Islam and the Crusades, ed. and trans. Paul M. Cobb, Londyn 2008

Vester Bertha Spafford, Our Jerusalem, Jerozolima 1988

Vincent H., Abel F.M., Jérusalem: Recherches de topographie, d’archéologie et d’histoire, Paryż 1912/1926

Volney C.-F., Travels through Syria and Egypt, Londyn 1787

Warren C., Underground Jerusalem, Londyn 1876

Warren C., Conder C.R., Survey of Western Palestine, Jerozolima 1884

Weidenfeld George, Remembering my Good Friends, Londyn 1995

Weizmann Chaim, Trial and Error, Londyn 1949

Wilkinson J., Jerusalem Pilgrims before Crusades, Jerozolima 1977

Wilkinson J., Egeria’s Travels to the Holy Land, Warminster 1918

William of Tyr, A History of Deeds Done beyond the Sea, trans. E.A. Babcock, A.C. Krey, Nowy Jork 1943

Wilson C., Ordnance Survey of Jerusalem, Londyn 1865

Wilson C. (ed.), Palestine Pilgrims Text Society, ed. Aubrey Stewart, Nowy Jork 1971

Wright Thomas, Early Travels in Palestine, Mineola NY 1848/2003

Yizhar S., Khirbet Khizeh, Jerozolima 1949

Zacharowa L.G., Pieriepiska Impieratora Aleksandra II s Wielkim Kniaziem Konstantinom Nikołajewiczem; Dniewnik Wielikogo Kniazia Konstatina Nikołajewicza, Moskwa 1994

INNE ŹRÓDŁA

Aaronovitch David, Voodoo Histories, Londyn 2009

Abel F.M., Histoire de la Palestine, Paryż 1952

Abulafia David, Frederick II: A Medieval Emperor, Londyn 2002

Abulafia David, The Great Sea: a Human History of the Mediterranean, Londyn 2011

Abu-Manneh Butros, The Husaynis: Rise of a Notable Family in 18th-Century Palestine, [w:] David Kushner (ed.), Palestine in the Late Ottoman Period: Political, Social and Economic Transformation, Lejda, Boston 1983

Abu Sway Mustafa, Holy Land, Jerusalem and the Aqsa Mosque in Islamic Sources, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Achcar Gilbert, The Arabs and the Holocaust: The Arab–Israeli War of Narratives, Londyn 2010

Adams R.J.Q., Balfour, The Last Grandee, Londyn 2007

Ahimeir O., Bar-Simon-Tov Y. (eds), Forty Years in Jerusalem, Jerozolima 2008

Ahlstrom Gosta W., History of Ancient Palestine, Minneapolis 1993

Al-Alami Muhammad Ali, The Waqfs of the Traditional Families of Jerusalem during the Ottoman Period, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Al-Khalili Jim, The House of Wisdom, Londyn 2010

Allmand Christopher, Henry V, New Haven, Londyn 1998

Andrew Christopher, Defence of the Realm: The Authorized History of MI5, Londyn 2009

Ansary Tanim, Destiny Disrupted: A History of the World through Islamic Eyes, Londyn 2009

Antonius George, The Arab Awakening: The Story of the Arab National Movement, Londyn 1938

Archer Thomas, Crusade of Richard I, Londyn 1988

Armstrong Karen, The First Christian: St Paul’s Impact on Christianity, Londyn 1983

Armstrong Karen, Muhammad: A Biography of the Prophet, Londyn 2001

Armstrong Karen, A History of Jerusalem: One City, Three Faiths, Londyn 2005

Asali K.J. (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Asali K.J., The Cemeteries of Ottoman Jerusalem i The Libraries of Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Asbridge Thomas, The First Crusade: A New History, Londyn 2005

Asbridge Thomas, The Crusades: The War for the Holy Land, Londyn 2010]

Ascalone Enrico, Mesopotamia, Berkeley 2007

Ashton Nigel, King Hussein of Jordan: A Political Life, Londyn 2008

Atallah Mahmud, The Architects in Jerusalem in the 10th–11th/16th–17th Centuries, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Auld Graeme, Steiner Margreet, Jerusalem 1: From Bronze Age to Maccabees, Cambridge 1996

Auld Sylvia, Hillenbrand Robert (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Auld Sylvia, Hillebrand Robert (eds), Ayyubid Jerusalem: the Holy City in Context 1187–1250, Londyn 2009

Avigad N., Discovering Jerusalem, Nashville 1983

Avi-Yonah Michael, The Jews of Palestine: A Political History from the Bar Kochba War to the Arab Conquest, Oksford 1976

Avi-Yonah Michael, The Madaba Mosaic Map, Jerozolima 1954

Azarya V., Armenian Quarter of Jerusalem, Berkeley, Los Angeles, Londyn 1984

Bahat Dan (with Chaim T. Rubinstein), Illustrated Atlas of Jerusalem, Nowy Jork 1990

Bahat Dan, Western Wall Tunnels, [w:] H. Geva (ed.), Ancient Jerusalem Revealed, Jerozolima 2000

Bahat Dan, The Western Wall Tunnels: Touching the Stones of our Heritage, Jerozolima 2007

Baldwin M.W., Raymond III of Tripoli and the Fall of Jerusalem, Princeton 1936

Baldwin M.W. (ed.), The First Hundred Years, t. 1 książki: K.M. Setton (ed. in chief), A History of the Crusades, Madison WI 1969

Barr James, Setting the Desert on Fire: T.E. Lawrence and Britain’s Secret War in Arabia 1916–18, Londyn 2006

Barrow J., The Life and Correspondence of Admiral Sir William Sidney Smith, Londyn 1848

Bar-Zohar Michael, Ben-Gurion, Nowy Jork 1977

Bar-Zohar Michael, Shimon Peres, Nowy Jork 2007

Ben-Ami Shlomo, Scars of War, Wounds of Peace: The Arab–Israel Tragedy, Londyn 2005

Ben-Arieh Y., Jerusalem in the 19th Century: The Old City, Nowy Jork 1984

Ben-Arieh Y., Jerusalem in the 19th Century: Emergence of the New City, Jerozolima 1986

Ben-Arieh Y., The Rediscovery of the Holy Land in the 19th Century, Jerozolima 2007

Ben-Dov Meir, The Western Wall, Jerozolima 1983

Bentwich Norman, Shaftesley John M., Forerunners of Zionism in the Victorian Era, [w:] John M. Shaftesley (ed.), Remember the Days: Essays on Anglo-Jewish History Presented to Cecil Roth, Londyn 1966

Benvenisti Meron, Jerusalem: The Torn City, Jerozolima 1975

Benvenisti Meron, Sacred Landscape: The Buried History of the Holy Land since 1948, Berkeley 2000

Berlin Andrea, Overman J.A., The First Jewish Revolt: Archaeology, History, and Ideology, Londyn 2002

Bermant Chaim, The Cousinhood: The Anglo-Jewish Gentry, Londyn 1971

Bevan Edwyn, The House of Seleucus, Londyn 1902

Bevan Edwyn, Jerusalem under the High Priests, Londyn 1904

Bianquis Thierry, Autonomous Egypt from Ibn Tulun to Kafur 868–969, [w:] Carl F. Petry (ed.), The Cambridge History of Egypt, t. 1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Bickermann E.J., Jews in the Greek Age, Cambridge MA, Londyn 1988

Bierman John, Smith Colin, Fire in the Night: Wingate of Burma, Ethiopia and Zion, Londyn 1999

Birley Anthony R., Hadrian: the Restless Emperor, Londyn 1997

Blake R., Disraeli, Londyn 1967

Blake R., Disraeli on the Grand Tour, Londyn 1982

Bliss F.J., Dickie A., Excavations at Jerusalem, Londyn 1898

Boas Adrian, Crusader Archeology: The Material Culture of the Latin East, Londyn, Nowy Jork 1999

Boas Adrian, Jerusalem in the Time of the Crusades, Londyn, Nowy Jork 2001

Bosworth C.E., The Islamic Dynasties, Edynburg 1967

Bowen Jeremy, Six Days: How the 1967 War Shaped the Middle East, Londyn 2004

Brenner Michael, A Short History of the Jews, Princeton 2010

Brook Kevin Alan, The Jews of Khazaria, Lanham MD 1999

Brown David, Palmerston: A Biography, New Haven 2010

Brown Frederick, Flaubert: A Life, Londyn 2007

Burgoyne Michael Hamilton (with D.S. Richards), Mamluk Jerusalem: an Architectural Survey, Londyn 1987

Burgoyne Michael Hamilton, 1187–1260: The Furthest Mosque (al-Masjid al-Aqsa) under Ayyubid Rule, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Burgoyne Michael Hamilton, The Noble Sanctuary under Mamluk Rule, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Burns Ross, Damascus: A History, Londyn 2005

Butcher Kevin, Roman Syria and the Near East, Londyn 2003

Campbell Jr Edward F., A Land Divided: Judah and Israel from the Death of Solomon to the Fall of Samaria, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Carswell John, Decoration of the Dome of the Rock, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Cesarani David, Major Farran’s Hat: Murder, Scandal, and Britain’s War against Jewish Terrorism 1945–8, Londyn 2009

Chamberlain Michael, The Crusader Era and the Ayyubid Dynasty, [w:] Carl F. Petry (ed.), The Cambridge History of Egypt, t.1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Cline Eric H., Jerusalem Besieged: From Ancient Canaan to Modern Israel, Ann Arbor 2004

Cogan Mordecai, Into Exile: From the Assyrian Conquest of Israel to the Fall of Babylon, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Cohen A., Baer G. (eds), Egypt and Palestine: A Millenium of Association (868–1948), Jerozolima 1984

Cohen Amnon, Palestine in the 18th Century, Jerozolima 1973

Cohen Amnon, Jewish Life under Islam: Jerusalem in the 16th Century, Cambridge MA, Londyn 1984

Cohen Amnon, Economic Life in Ottoman Jerusalem, Cambridge 2002

Cohen Amnon, 1517–1917 Haram-al-Sherif: The Temple Mount under Ottoman Rule, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Cohen Norman, The Pursuit of the Millennium: Revolutionary Millenarians and Mystical Anarchists of the Middle Ages, Londyn 1958/1993

Conrad L., The Khalidi Library, [w:] Auld Sylvia, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Coogan Michael, In the Beginning: The Earliest History, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Coogan Michael (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Couasnon Charles, The Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem, Londyn 1974

Coughlin Con, A Golden Basin Full of Scorpions: The Quest for Modern Jerusalem, Londyn 1997

Courret A., La Prise de Jérusalem par les Perses, Orleans 1876

Curtis J.E., Reade J.E. (eds), Art and Empire: Treasures from Assyria in the British Museum, Londyn 1995

Cust L.G.A., The Status Quo in the Holy Place, Jerozolima 1929

Dalrymple William, From the Holy Mountain: A Journey in the Shadow of Byzantium, Londyn 1998

Daly M.W. (ed.), Modern Egypt from 1517 to the End of the Twentieth Century, t. 2 książki: The Cambridge History of Egypt, Cambridge 1998

Dan Yaron, Circus Factions in Byzantine Palestine, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 1, Jerozolima 1981

Daniel-Rops Henri, Daily Life in Palestine at the Time of Christ, Londyn 1962 [wyd. pol.: Życie codzienne w Palestynie w czasach Chrystusa, Poznań 1965]

Dankoff Robert, An Ottoman Mentality: The World of Evliya Celebi, Lejda, Boston 2006

De Vaux Ronald, Ancient Israel: Its Life and Institutions, Nowy Jork, Londyn 1961

Donner Fred M., The Early Islamic Conquests, Princeton 1981

Donner Fred M., Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam, Cambridge MA 2010

Donner H., The Mosaic Map of Madaba: An Introductory Guide, Kampen 1992

Douglas David C., William the Conqueror, New Haven, Londyn 1964

Dow Martin, The Hammams of Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Drory J., Jerusalem during the Mamluk Period, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 1, Jerozolima 1981

Duri Abdul Aziz, Jerusalem in the Early Islamic Period, [w:] K.J. Asali (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Egremont Max, Balfour, Londyn 1980

Elior Rachel, From Priestly and Early Christian Mount Zion to Rabbinic Temple Mount, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Ellenblum Ronnie, Crusader Castles and Modern Histories, Cambridge 2007

Ellis Kirsten, Star of the Morning: The Extraordinary Life of Lady Hester Stanhope, Londyn 2008

Elon Amos, Herzl, Nowy Jork 1975

Elon Amos, Jerusalem: A City of Mirrors, Londyn 1991

Farrokh Kaveh, Shadows in the Desert: Ancient Persia at War, Londyn 2007

Ferguson Niall, The World’s Banker: The History of the House of Rothschild, Londyn 1998

Figes Orlando, Crimea: the Last Crusade, Londyn 2010

Finkel Caroline, Osman’s Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923, Londyn 2005

Finkel I.L, Seymour M.J., Babylon: Myth and Reality, Londyn 2008

Finkelstein Israel, Silberman Neil Ashter, The Bible Unearthed: Archeology’s New Vision of Ancient Israel and the Origin of its Sacred Text, Nowy Jork 2002

Finucane R., Soldiers of the Faith, Londyn 1983

Fischel Walter J., Ibn Khaldun and Tamerlane, Berkeley 1952

Folda Jaroslav, Crusader Art: The Art of the Crusaders in the Holy Land 1099–1291, Farnham 2008

Folda Jaroslav, Crusader Art in the Holy Land: From the Third Crusade to the Fall of Acre, Cambridge 2005

Ford Roger, Eden to Armageddon: World War I in the Middle East, Londyn 2009

Franken H.J., Jerusalem in the Bronze Age, [w:] K.J. Asali (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Fraser Flora, The Unruly Queen: The Life of Queen Caroline, Londyn 1997

Freely John, Storm on Horseback: Seljuk Warriors of Turkey, Londyn 2008

Freeman Charles, Holy Bones, Holy Dust, New Haven 2011

Freeman Charles, A New History of Early Christianity, New Haven 2009

Frenkel Miriam, The Temple Mount in Jewish Thought, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Friedman Thomas L., From Beirut to Jerusalem, Nowy Jork 1989

Fromkin David, A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East, Nowy Jork 1989

Garcin J.C., The Regime of the Circassian Mamluks, [w:] Carl F. Petry (ed.), The Cambridge History of Egypt, t. 1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Gelvin James, Divided Loyalties: Nationalism and Mass Politics in Syria at the Close of Empire, Berkeley 1998

Geniesse Jane Fletcher, American Priestess: The Extraordinary Story of Anna Spafford and the American Colony in Jerusalem, Nowy Jork 2008

Geva H. (ed.), Ancient Jerusalem Revealed, Jerozolima 2000

Gibb Hamilton A.R., The Career of Nur-ad-Din, [w:] A History of the Crusades, t. 1: The First Hundred Years, ed. M.W. Baldwin, Madison WI 1969–1989

Gibb Hamilton A.R., Zengi and the Fall of Edessa, [w:] A History of the Crusader, t. 1: The First Hundred Years, ed. M.W. Baldwin, Madison WI 1969–1989

Gibson Shimon, The Final Days of Jesus, Nowy Jork 2009

Gil Moshe, Aliyah and Pilgrimage in Early Arab Period, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 3, Jerozolima 1983

Gil Moshe, A History of Palestine, Cambridge 1992

Gilbert Martin, Jerusalem: Illustrated History Atlas, Londyn 1977

Gilbert Martin, Jerusalem: Rebirth of a City, Londyn 1985

Gilbert Martin, Churchill: A Life, Londyn 1991

Gilbert Martin, Jerusalem in the Twentieth Century, Londyn 1996

Gilbert Martin, Israel: A History, Londyn 1998

Gilbert Martin, Churchill and the Jews, Londyn 2007

Gilbert Martin, In Ishmael’s House: A History of the Jews in Muslim Lands, Londyn, New Haven 2010

Gillingham John, Richard I, Londyn 1999

Glass Charles, Tribes with Flags: A Journey Curtailed, Londyn 1990

Glass Charles, The Tribes Triumphant: Return Journey to the Middle East, Londyn 2010

Gotein S. D., A Mediterranean Society, t. 1–5, Berkeley 1967–1988

Goitein S.D., Jerusalem in the Arab Period 638–1099, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 2, Jerozolima 1982

Goldhill Simon, The Temple of Jerusalem, Londyn 2005

Goldhill Simon, Jerusalem: A City of Longing, Londyn, Cambridge MA 2008

Goldsworthy Adrian, Antony and Cleopatra, Londyn 2010

Goodman Martin, Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilisations, Londyn 2007 [wyd. pol.: Rzym i Jerozolima, przeł. Olga Zienkiewicz, Warszawa 2007]

Gorton T.J., Gorton A.F. (eds), Lebanon Through Writers’ Eyes, Londyn 2009

Grabar Oleg, The Shape of the Holy: Early Islamic Jerusalem, Princeton 1996

Grabar Oleg, The Dome of the Rock, Cambridge MA 2006

Grabar Oleg, Jerusalem, Aldershot 2005

Grabar Oleg, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Grabbe Lester L., Ancient Israel, Nowy Jork 2007

Grabbe Lester L., Good Kings and Bad Kings: The Kingdom of Judah in the Seventh Century BCE, Londyn 2007

Grant Michael, Herod the Great, Nowy Jork 1971 [wyd. pol.: Herod Wielki, Warszawa 2000]

Grant Michael, Cleopatra, Londyn 1972

Grant Michael, History of Ancient Israel, Londyn 1984 [wyd. pol.: Dzieje dawnego Izraela, Warszawa 1991]

Grant Michael, Emperor Constantine, Londyn 1993

Green Abigail, Moses Montefiore: Jewish Liberator, Imperial Hero, Londyn 2010

Greenberg Raphael, Keinan Adi, Present Past of Israeli–Palestinian Conflict: Israeli Archeology in the West Bank and East Jerusalem since 1967, Tel Awiw 2007

Grigg J., Lloyd George: War Leader, Londyn 2002

Haag Michael, The Templars: History and Myth, Londyn 2008

Hackett Jo Ann, There Was No King in Israel: The Era of the Judges, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Hadi Mahdi Abdul, Dialogue on Jerusalem, PASSIA Meetings 1990–8, Jerozolima 1998

Hadi Mahdi Abdul, 100 Years of Palestinian History: A 20th Century Chronology, Jerozolima 2001/2005

Hadi Mahdi Abdul, Palestinian Personalities: A Biographical Dictionary, Jerozolima 2005

Halpern Ben, A Clash of Heroes: Brandeis, Weizmann and American Zionism, Nowy Jork 1987

Hamilton Bernard, The Leper King and his Heirs: Baldwin IV and the Crusader Kingdom of Jerusalem, Cambridge 2000

Hamilton R.W., The Structural History of the Aqsa Mosque: A Record of Archeological Gleanings from the Repairs of 1938–42, Jerozolima, Londyn, Oksford 1949

Hare David, Via Dolorosa, Londyn 1998

Harrington D., The Maccabee Revolt: Anatomy of a Biblical Revolution, Wilmington DE 1988

Hassan bin Talal, Crown Prince of Jordan, A Study on Jerusalem, Londyn 1979

Hassan Isaac, Muslim Literature in Praise of Jerusalem, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 1, Jerozolima 1981

Hawari M., The Citadel (Qal’a) in the Ottoman Period: An Overview, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Hawting G.R., The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate, AD 661–750, Londyn 2000

Heaton E.W., Everyday Life in Old Testament Times, Londyn 1956

Herf Jeffrey, Nazi Propaganda for the Arab World, New Haven 2009

Herrin Judith, Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire, Londyn 2007

Hillenbrand Carole, The Crusades: Islamic Perspectives, Nowy Jork 2000

Hintlian George, The First World War in Palestine and Msgr. Franz Fellinger, [w:] Marian Wrba (ed.), Austrian Presence in the Holy Land in the 19th and Early 20th Century, Tel Awiw 1996

Hintlian George, Commercial Life of Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Hintlian Kevork, History of the Armenians in the Holy Land, Jerozolima 1989

Hintlian Kevork, Travellers and Pilgrims in the Holy Land: The Armenian Patriarchate of Jerusalem in 17th and 18th Century, [w:] Anthony O’Mahony (ed.), The Christian Heritage in the Holy Land, Londyn 1995

Hirst David, The Gun and the Olive Branch, Londyn 2003

Hiyari M.A., Crusader Jerusalem, [w:] K.J. Asali (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Hoffmeier J.K., The Archeology of the Bible, Londyn 2008

Holbl Gunther, A History of the Ptolemaic Empire, Londyn 2001

Holland Tom, Persian Fire: The First World Empire, Battle for the West, Londyn 2005

Holland Tom, Millennium: The End of the World and the Forging of Christianity, Londyn 2008

Hopwood Derek, The Russian Presence in Syria and Palestine 1843–1914: Church and Politics in the Near East, Oksford 1969

Hourani Albert, The Emergence of the Modern Middle East, Berkeley, Los Angeles 1981

Hourani Albert, History of the Arab Peoples, Londyn 2005

Housley Norman, Fighting for the Cross: Crusading to the Holy Land, Londyn, New Haven 2008

Howard Edward, The Memoirs of Sir Sidney Smith, Londyn 2008

Hudson M.C., Transformation of Jerusalem, [w:] K.J. Asali (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Hummel Ruth, Hummel Thomas, Patterns of the Sacred: English Protestant and Russian Orthodox Pilgrims of the Nineteenth Century, Jerozolima 1995

Hummel Ruth Victor-, Culture and Image: Christians and the Beginning of Local Photography in 19th Century Ottoman Palestine, [w:] Anthony O’Mahony (ed.), The Christian Heritage in the Holy Land, Londyn 1995

Hummel Ruth, Imperial Pilgrim: Franz Josef’s Journey to the Holy Land in 1869, [w:] Marian Wrba (ed.), Austrian Presence in the Holy Land in the 19th and Early 20th Century, Tel Awiw 1996

Hummel Ruth Victor-, Reality, Imagination and Belief: Jerusalem in Photography, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Humphreys R. Stephen, From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus 1193–1260, Albany 1977

Humphreys R. Stephen, Muawiya ibn Abi Sufyan: From Arabia to Empire, Oksford 2006

Huneidi Sahar, Khalidi Walid, A Broken Trust: Herbert Samuel, Zionism and the Palestinians, Londyn 1999

Hurowitz V.A., Tenth Century to 586 BC: House of the Lord, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Irwin Robert, The Middle East in the Middle Ages: The Early Mamluk Sultanate 1250–1382, Carbondale, Edwardsville IL 1986

James Lawrence, Golden Warrior: The Life and Legend of Lawrence of Arabia, Nowy Jork 1993

Jeffery Keith, MI6: History of the Secret Intelligence Service 1909–1949, Londyn 2010

Johnson Paul, History of the Jews, Londyn 1987 [wyd. pol: Historia Żydów, Kraków 1998]

Joudah A.H., Revolt in Palestine in the Eighteenth Century: The Era of Shaykh Zahir al-Umar, Princeton 1987

Al-Jubeh Nazmi, Basic Changes But Not Dramatic: Al-Haram al-Sherif in the Aftermath of 1967, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Kaegi Walter, Heraclius: Emperor of Byzantium, Cambridge 2003

Kaplony Andreas, The Mosque of Jerusalem, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Kark Ruth, American Consuls in the Holy Land 1932–1914, Jerozolima 1994

Karsh Efraim, Palestine Betrayed, New Haven 2010

Karsh Efraim, Karsh Inari, Empires of the Sand: The Struggle for Mastery in the Middle East 1789–1923, Cambridge MA 2001

Kasmieh Khairia, The Leading Intellectuals of Late Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Kedar Benjamin Z. (ed.), Jerusalem in the Middle Ages: Selected Papers, Jerozolima 1979

Kedar Benjamin Z., A Commentary on the Book of Isaiah Ransomed from the Crusades, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 2, Jerozolima 1982

Kedar Benjamin Z. (ed.), The Horns of Hattin, Londyn 1992

Kedar Benjamin Z., Mayer H.E., Smail R.C. (eds), Outremer: Studies in the History of the Crusading Kingdom of Jerusalem, Presented to Joshua Prawer, Jerozolima 1982

Kedar Benjamin Z., Pringle Denys, 1099–1187: The Lord’s Temple (Templum Domini) and Solomon’s Palace (Palatium Salominis), [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Kedourie Elie, In the Anglo-Arab Labyrinth: The McMahon–Husayn Correspondence and its Interpretations, Cambridge 1976

Kennedy Hugh, Armies of the Caliphs, Londyn 2001

Kennedy Hugh, The Court of the Caliphs: The Rise and Fall of Islam’s Greatest Dynasty, Londyn 2004

Kennedy Hugh, The Great Arab Conquest: How the Spread of Islam Changed the World We Live In, Londyn 2007

Kenyon K.M., Digging Up Jerusalem, Londyn 1974

Khalidi Rashid, British Policy towards Syria and Palestine 1906–14, Londyn 1980

Khalidi Rashid, Palestinian Identity: The Construction of Modern National Consciousness, Nowy Jork 1998

Khalidi Rashid, Intellectual Life in Late Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Khalidi Rashid, The Iron Cage: The Story of the Palestinian Struggle for Statehood, Londyn 2009

Khalidi Walid, From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestinian Problem until 1948, Bejrut 1987

Khoury Philip S., Urban Notables and Arab Nationalism: The Politics of Damascus 1860–1920, Cambridge 2003

Kister Meir, A Comment on the Antiquity of Traditions Praising Jerusalem, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 1, Jerozolima 1981

Kokkinos Nikos, The Herodian Dynasty: Origins, Role in Society and Eclipse, Sheffield 1998

Kollek Teddy, Pearlman Moshe, Jerusalem, Sacred City of Mankind: A History of Forty Centuries, Jerozolima 1968

Kraemer Joel L., Maimonides: The Life and World of One of the Civilisation’s Greatest Minds, Nowy Jork 2008

Krämer Gudrun, A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel, Princeton 2008

Kroyanker David, Jerusalem Architecture, Nowy Jork 1994

Kushner David (ed.), Palestine in the Late Ottoman Period: Political, Social and Economic Transformation, Lejda, Boston 1983

La Guardia Anton, Holy Land, Unholy War, Londyn 2001

Lane Fox Robin, Alexander the Great, Londyn 1973

Lane Fox Robin, The Unauthorized Version: Truth and Fiction in the Bible, Londyn 1991

Leach John, Pompey the Great, Londyn 1978

LeBor Adam, City of Oranges: Arabs and Jews in Jaffa, Londyn 2006

Leith Mary Joan Winn, Israel among the Nations: The Persian Period, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Levine Lee I. (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, Jerozolima 1981–1983

Levy Y., Julian the Apostate and the Building of the Temple, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 3, Jerozolima 1983

Lewis Bernard, The Arabs in History, Nowy Jork 1966

Lewis Bernard, The Middle East, Londyn 1995

Lewis David Levering, God’s Crucible: Islam and the Making of Europe 570–1215, Nowy Jork 2010

Lewis Donald M., The Origins of Christian Zionism: Lord Shaftesbury and Evangelical Support for a Jewish Homeland, Cambridge 2009

Lewis Geoffrey, Balfour and Weizmann: The Zionist, the Zealot and the Declaration which Changed the World, Londyn 2009

Lewis Geoffrey, An Ottoman Officer in Palestine 1914–18, [w:] David Kushner (ed.), Palestine in the Late Ottoman Period: Political, Social and Economic Transformation, Lejda, Boston 1983

Lincoln W. Bruce, Nicholas I, Londyn 1978 [wyd. pol.: Mikołaj I, Warszawa 1988]

Little Donald P., Jerusalem under the Ayyubids and Mamluks, [w:] K.J. Asali (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Little Donald P., 1260–1516: The Noble Sanctuary under Mamluk Rule, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Loupo Yakov, Chen Nitzan, The Ultra-Orthodox, [w:] O. Ahimeir, Y. Bar-Simon-Tov (eds), Forty Years in Jerusalem, Jerozolima 2008

Lubetski Meir (ed.), New Seals and Inscriptions, Hebrew, Idumean and Cuneiform, Sheffield 2007

Luke Harry Charles, Keith-Roach Edward, The Handbook of Palestine, Londyn 1922

Lyons Jonathan, House of Wisdom, Londyn 2009

Lyons M.C., Jackson D.E.P., Saladin: Politics of Holy War, Cambridge 1982

Maalouf Amin, Crusades through Arab Eyes, Londyn 1973

McCullough David, Truman, Nowy Jork 1992

MacCulloch Diarmaid, A History of Christianity: The First Three Thousand Years, Londyn 2010

Mackowiak P.A., Post Mortem: Solving History’s Great Medical Mysteries, Nowy Jork 2007

McLynn Frank, Lionheart and Lackland, Londyn 2008

McLynn Frank, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, Londyn 2009

McMeekin Sean, The Berlin–Baghdad Express: The Ottoman Empire and Germany’s Bid for World Power, 1898–1918, Londyn 2010

MacMillan Margaret, Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and its Attempt to End War, Londyn 2001

Mamluk Art: Splendour and Magic of the Sultans, Museum with No Frontiers, Kair 2001

Mann J., The Jews in Egypt and Palestine under the Fatimid Caliphs, t. 1–2, Nowy Jork 1970

Manna Adel, Liwa’ al Quds fi Awasit al Ahd al othmani al idarah wa al mujtama mundhu awasit al qarn al thamin ashar hatta hamlat Mohammad Ali Basha sanat 1831 (The District of Jerusalem in the Mid-Ottoman Period: Administration and Society, from the Mid-Eighteenth Century to the Campaign of Mohammad Ali Pasha in 1831), Jerozolima 2008

Mansel Philip, Levant: Splendour and Catastrophe on the Mediterranean, Londyn 2010

Mansel Philip, Asmahan: Siren of the Nile (niepublikowany masz.)

Maoz M. (ed.), Studies on Palestine during the Ottoman Period, Jerozolima 1975

Marcus Amy Dockser, Jerusalem 1913: Origins of the Arab–Israeli Conflict, Nowy Jork 2007

Mattar Philip, The Mufti of Jerusalem: Al-Hajj Amin al-Hussayni and the Palestinian National Movement, Nowy Jork 1988

Mazar Benjamin, The Mountain of the Lord, Nowy Jork 1975

Mazar Benjamin, Jerusalem in Biblical Times, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 2, Jerozolima 1982

Mazower Mark, Salonica, City of Ghosts: Christians, Muslims and Jews, Londyn 2005

Mazza Roberto, Jerusalem from the Ottomans to the British, Londyn 2009

Mendenhall G.E., Jerusalem from 1000–63 BC, [w:] K.J. Asali (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Merkley P.C., The Politics of Christian Zionism 1891–1948, Londyn 1998

Meyer Karl E., Brysac S.B., Kingmakers: The Invention of the Modern Middle East, Nowy Jork 2008

Meyers Carol, Kinship and Kingship: The Early Monarchy, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Miles Richard, Carthage Must Be Destroyed, Londyn 2009

Miles Richard, Ancient Worlds: The Search for the Origins of Western Civilization, Londyn 2010

Mitchell T.C., The Bible in the British Museum, Londyn 1998

Morris Benny, The Road to Jerusalem: Glubb Pasha, Palestine and the Jews, Londyn 2002

Morris Benny, 1948: A History of the First Arab–Israeli War, Londyn 2008

Murphy-O’Connor J., The Holy Land: An Archeological Guide, Oksford 1986

Murray Alan V., Clash of Cultures on the Medieval Baltic Frontier, Farnham 2009

Myres David, An Overview of the Islamic Architecture of Ottoman Jerusalem, Restorations on Masjid Mahd Isa (the Cradle of Jesus) during the Ottoman Period, Al-Imara al-Amira, The Charitable Foundation of Khassaki Sultan i A Grammar of Ottoman Ornament in Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Nashashibi Nasser Eddin, Jerusalem’s Other Voice: Ragheb Nashashibi and Moderation in Palestinian Politics 1920–1948, Exeter 1990

Al-Natsheh Yusuf Said, The Architecture of Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Netanyahu Benzion, The Origins of the Inqusition in Fifteenth Century Spain, Nowy Jork 1995

Neuwirth Angelika, Jerusalem in Islam: The Three Honorific Names of the City, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Newby Martine S., The Shlomo Moussaieff Collection: Byzantine Mould-Blown Glass from the Holy Land, Londyn 2008

Nicault Catherine (ed.), Jérusalem, 1850–1948: Des Ottomans aux Anglais, entre coexistence spirituelle et déchirure politique, Paryż 1999

Northrup Linda S., From Slave to Sultan: The Career of Al-Mansur Qalawun and the Consolidation of Mamluk Rule in Egypt and Syria (678–689 A.H./1279–1290 A.D.), Wiesbaden 1998

Northrup Linda S., The Bahri Mamluk Sultanate, [w:] Carl F. Petry (ed.), The Cambridge History of Egypt, t. 1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Norwich John Julius, Byzantium: The Early Centuries, Londyn 1988

Norwich John Julius, The Normans of the South, t. 1–2, Londyn 1967

Nusseibeh Sari, The Haram al-Sharif, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Obenzinger Hilton, American Palestine: Melville, Twain and the Holy Land Mania, Princeton 1999

Olmstead A.T., History of the Persian Empire, Chicago 1948

O’Mahoney Anthony, Christian Heritage in the Holy Land, Londyn 1995

Opper Thorsten, Hadrian: Empire and Conflict, Londyn 2008

Oren Michael B., Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East, Nowy Jork 2002

Oren Michael B., Power, Faith, and Fantasy: America in the Middle East 1776 to the Present, Nowy Jork 2007

Ott Claudia, Songs and Musical Instruments, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Pappe Ilan, The Rise and Fall of a Palestinian Dynasty: The Husaynis, 1700–1948, Londyn 2010

Pappe Ilan, The Making of the Arab-Israeli Conflict 1947–51, Londyn 1994

Pappe Ilan, History of the Modern Palestine: One Land, Two Peoples, Londyn 2006

Pappe Ilan, Ethnic Cleansing of Palestine, Londyn 2007

Peters F.E., Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives, Oksford 2010, zob. Źródła

Parfitt Tudor, The Jews of Palestine 1800–82, Londyn 1987

Patrich J., 538 BCE–70 CE: The Temple (Beyt ha-Miqdash) and its Mount, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Perowne Stewart, Herod the Great, Londyn 2009

Perowne Stewart, The Later Herods, Londyn 1958

Peters F.E., The Distant Shrine: Islamic Centuries in Jerusalem, Nowy Jork 1993

Petry Carl F. (ed.), The Cambridge History of Egypt, t. 1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Phillips Jonathan, The Second Crusade: Extending the Frontiers of Christendom, Londyn 2007

Phillips Jonathan, Holy Warriors: A Modern History of the Crusades, Londyn 2009

Pitard Wayne T., Before Israel: Syria–Palestine in the Bronze Age, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Plokhy S.M., Yalta: The Price of Peace, Nowy Jork 2010

Pocock Tom, A Thirst for Glory: The Life of Admiral Sir Sidney Smith, Londyn 1996

Pollock John, Kitchener: Saviour of the Realm, Londyn 2001

Prawer Joshua, The Latin Kingdom of Jerusalem, Londyn 1972

Prawer Joshua, The History of the Jews in the Latin Kingdom of Jerusalem, Oksford 1988

Prestwich Michael, Edward I, New Haven, Londyn 1988

Pringle Denys, The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: A Corpus, Cambridge 1993–1999

Rabinowitz E., Justice Louis D. Brandeis: The Zionist Chapter of his Life, Nowy Jork 1968

Rafeq Abdul-Karim, The Province of Damascus 1723–83, Bejrut 1966

Rafeq Abdul-Karim, Political History of Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Rafeq Abdul-Karim, Ulema of Ottoman Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Raider M.A., The Emergence of American Zionism, Nowy Jork 1998

Read Piers Paul, The Templars, Londyn 1999

Redford Donald P., Egypt, Canaan and Israel in Ancient Times, Princeton 1992

Redmount Carol A., Bitter Lives: Israel in and out of Egypt, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Reich Ronny, Avni Gideon, Winter Tamar, The Jerusalem Archeological Park, Jerozolima 1999

Reiter Y., Seligman J., Al-Haram al-Sherif/Temple Mount (Har ha-Bayit) and the Western Wall, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Richardson Peter, Herod the Great: King of the Jews, Friend of the Romans, Nowy Jork 1999

Ridley Jane, Young Disraeli, Londyn 1995

Riley-Smith Jonathan, The Knights of St John in Jerusalem and Cyprus 1050–1310, Londyn 1967

Riley-Smith Jonathan, The Feudal Nobility and the Kingdom of Jerusalem 1174–1277, Londyn 1973

Riley-Smith Jonathan, The First Crusade and the Idea of Crusading, Londyn 1987

Riley-Smith Jonathan, The Crusades: A Short History, Londyn 2005

Roaf Susan, Life in the 19th-Century Jerusalem, [w:] Sylvia Auld, Robert Hillenbrand (eds), Ottoman Jerusalem: The Living City, 1517–1917, Londyn 2000

Robinson Chase F., Abd al-Malik, Oksford 2007

Rogan Eugene, The Arabs: A History, Londyn 2009

Rogerson Barnaby, The Heirs of the Prophet Muhammad and the Roots of the Sunni–Shia Schism, Londyn 2006

Rohl John C.G., The Kaiser and his Court, Cambridge 1987

Rohl John C.G., Wilhelm II: The Kaiser’s Personal Monarchy 1888–1900, Cambridge 2004

Rood Judith, Sacred Law in the Holy City: The Khedival Challenge to the Ottomans as Seen from Jerusalem, 1829–1841, Lejda, Boston 2004

Rose Norman, A Senseless Squalid War: Voices from Palestine 1945–8, Londyn 2009

Rose Norman, Chaim Weizmann: A Biography, Londyn 1986

Roth Cecil, The House of Nasi: The Duke of Naxos, Filadelfia 1948

Roux G., Ancient Iraq, Londyn 1864

Royle Trevor, Glubb Pasha, Londyn 1992

Rozen Minna, The Relations between Egyptian Jewry and the Jewish Community of Jerusalem in the 17th Century, [w:] A. Cohen, G. Baer (eds), Egypt and Palestine: A Millenium of Association (868–1948), Jerozolima 1984

Rozen Minna, Jewish Identity and Society in the Seventeenth Century: Reflections on the Life and Works of Rafael Mordekhai Malki, Tybinga 1992

Rozen Minna, Pedigree Remembered, Reconstructed, Invented: Benjamin Disraeli between East and West, [w:] M. Kramer (ed.), The Jewish Discovery of Islam, Tel Awiw 1999, 49–75

Rubin Zeev, Christianity in Byzantine Palestine – Missionary Activity and Religious Coercion, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 3, Jerozolima 1983

Ruderman David B., Early Modern Jewry: A New Cultural History, Princeton NJ 2010

Runciman Steven, A History of the Crusades, t. 1–3, Cambridge 1951–1954 [wyd. pol.: Dzieje wypraw krzyżowych, t. 1–3, Warszawa 1987]

Sabbagh Karl, Palestine: A Personal History, Londyn 2006

Said Edward, Orientalism, Nowy Jork 1978 [wyd. pol.: Orientalizm, Warszawa 1995]

Sand Shlomo, The Invention of the Jewish People, Londyn 2009

Sanders Paula A., The Fatimid State, [w:] Carl F. Petry (ed.), The Cambridge History of Egypt, t. 1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Sanders Ronald, The High Walls of Jerusalem: A History of the Balfour Declaration and the Birth of the British Mandate for Palestine, Londyn 1989

Sartre Maurice, The Middle East under Rome, Cambridge MA 2005

Satloff Robert, Among the Righteous: Lost Stories from the Holocaust’s Long Reach into Arab Lands, Londyn 2007

Sattin Anthony, A Winter on the Nile: Florence Nightingale, Gustave Flaubert and the Temptations of Egypt, Londyn 2010

Scammell Michael, Koestler: The Indispensable Intellectual, Londyn 2010

Schäfer Peter, The History of the Jews in the Greco-Roman World, Londyn 1983

Schneer Jonathan, The Balfour Declaration: The Origins of the Arab–Israeli Conflict, Londyn 2010

Scholch A., Jerusalem in the 19th Century, [w:] K.J. Asali (ed.), Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Scholem G., Major Trends in Jewish Mysticism, Nowy Jork 1961

Scholem G., Sabbatai Zevi: The Mystical Messiah, Princeton 1973

Schreiber Nicola, Cypro-Phoenician Pottery of the Iron Age, Lejda, Boston 2003

Schur Nathan, Napoleon in the Holy Land, Londyn 1999

Schurer E., History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ, Edynburg 1973/1979

Schwartz Daniel, Josephus, Philo and Pontius Pilate, [w:] Lee I. Levine (ed.), Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 3, Jerozolima 1983

Schwartz Daniel, Agrippa the First, the Last King of Judea, Tybinga 1990

Segev Tom, One Palestine Complete: Jews and Arabs under The British Mandate, Londyn 2000

Segev Tom, 1967: Israel, the War and the Year that Transformed the Middle East, Londyn 2007

Shanks Hershel, Jerusalem’s Temple Mount, Nowy Jork, Londyn 2007

Shepherd Naomi, The Zealous Intruders: The Western Rediscovery of Palestine, Londyn 1987

Sherman A.J., Mandate Days: British Lives in Palestine 1918–48, Londyn 1997

Shindler Colin, A History of Modern Israel, Cambridge 2008

Shindler Colin, The Triumph of Military Zionism, Londyn 2010

Shlaim Avi, Collusion across the Jordan: King Abdullah, the Zionist Movement and the Partition of Palestine, Nowy Jork 1988

Shlaim Avi, Lion of Jordan: The Life of King Hussein in War and Peace, Londyn 2007

Shlaim Avi, Israel and Palestine, Londyn 2009

Sievers J., The Hasmoneans and their Supporters: From Mattathias to the Death of John Hyrcanus, Atlanta 1990

Silberman Neil Asher, Digging for God and Country: Exploration, Archaeology and the Secret Struggle for the Holy Land 1799–1917, Nowy Jork 1990

Slater Robert, Rabin of Israel, Londyn 1996

Smail R.C., The Predicaments of Guy of Lusignan, [w:] Benjamin Z. Kedar, H.E. Mayer, R.C. Smail (eds), Outremer: Studies in the History of the Crusading Kingdom of Jerusalem, Presented to Joshua Prawer, Jerozolima 1982

Soskice Janet, Sisters of Sinai: How Two Lady Adventurers Found the Hidden Gospels, Londyn 2009

Stager Lawrence E., Forging an Identity: The Emergence of Ancient Israel, [w:] Michael Coogan (ed.), The Oxford History of the Biblical World, Oksford 1998

Stern M., Judaea and her Neighbours in the Days of Alexander Jannaeus, [w:] Jerusalem Cathedra: Studies in the History, Geography and Ethnology of the Land of Israel, t. 1, Jerozolima 1981

Stewart Desmond, Theodor Herzl, Londyn 1974

Stillman Norman A., The Non-Muslim Communities: The Jewish Community, [w:] Carl F. Petry (ed.), The Cambridge History of Egypt, t. 1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Strathern Paul, Napoleon in Egypt, Londyn 2007 [wyd. pol.: Napoleon w Egipcie, Poznań 2009]

Stroumsa G.G., Christian Memories and Visions of Jerusalem in the Jewish and Islamic Context, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Tabor James D., The Jesus Dynasty, Londyn 2006

Tamari Salim, Mountain Against the Sea: Essays on Palestinian Society and Culture, Berkeley, CA 2009

Tchamkerten Astrig, The Gulbenkians in Jerusalem, Lizbona 2006

Thomas Hugh, Rivers of Blood: the Rise of the Spanish Empire, Londyn 2010

Thompson Thomas L., The Bible in History: How Writes Create a Past, Londyn 1999

Thurbron Colin, Jerusalem, Londyn 1986

Tibawi A., British Interests in Palestine, Oksford 1961

Tibawi A., Jerusalem: Its Place in Islam and Arab History, Bejrut 1967

Tibawi A., The Islamic Pious Foundations in Jerusalem: Origins, History and Usurpation by Israel, Londyn 1978

Treadgold Warren T., A History of Byzantine State and Society, Stanford 1997

Tsafrir Yoram (ed.), Ancient Churches Revealed, Jerozolima 1993

Tsafrir Yoram, The Templeless Mountain, [w:] Oleg Grabar, Benjamin Z. Kedar (eds), Where Heaven and Earth Meet: Jerusalem’s Sacred Esplanade, Jerozolima, Austin 2009

Tuchman Barbara, Bible and Sword, Londyn 1998

Turner R.V., Eleanor of Aquitaine, New Haven 2009

Tveit Odd Karsten, Anna’s House: The American Colony in Jerusalem, Nikozja 2011

Tyerman Christopher, God’s War: A New History of the Crusades, Londyn 2007

The Umayyads: The Rise of Islamic Art, Museum with No Frontiers, Amman, Wiedeń 2000

Van Creveld Martin, Moshe Dayan, Londyn 2004

Vermes Geza, The Dead Sea Scrolls in English, Londyn 1987

Vermes Geza, Jesus and the World of Judaism, Londyn 1993

Vermes Geza, The Changing Faces of Jesus, Londyn 2000

Vermes Geza, The Story of the Scrolls: The Miraculous Discovery and True Significance of the Dead Sea Scrolls, Londyn 2010

Vincent L.H., Abel F.M., Jérusalem nouvelle, Paryż 1914–1926

Walker Paul E., The Ismaili Dawa and Fatimid Caliphate, [w:] Carl F. Petry (ed.), The Cambridge History of Egypt, t. 1: Islamic Egypt 640–1517, Cambridge 1998

Wallach Janet, Desert Queen: The Extraordinary Life of Gertrude Bell, Londyn 1997

Warren W.L., King John, New Haven, Londyn 1981

Warwick Christopher, Ella: Princess, Saint and Martyr, Londyn 2006

Wasserstein Bernard, The British in Palestine: Mandatory Government and the Arab-Jewish Conflict 1917–29, Oksford 1991

Wasserstein Bernard, Herbert Samuel: A Political Life, Oksford 1992

Wasserstein Bernard, Divided Jerusalem: The Struggle for the Holy City, Londyn 2001

Watt W. Montgomery, Muhammad: Prophet and Statesman, Oksford 1961

Watt W. Montgomery, Muhammad’s Mecca: History in the Quran, Edynburg 1988

Whitelam Keith, The Invention of Ancient Israel: The Silencing of Palestinian History, Londyn 1997

Wickham Chris, The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000, Londyn 2009

Wilkinson J., Jerusalem Pilgrims before the Crusades, Warminster 1977

Wilkinson J., Jerusalem under Rome and Byzantium, [w:] K.J. Asali, Jerusalem in History, Nowy Jork 1990

Wilkinson Toby, The Rise and Fall of Ancient Egypt: The History of a Civilization from 3000 BC to Cleopatra, Londyn 2010

William Hywel, Emperor of the West: Charlemagne and the Carolingian Empire, Londyn 2010

Wilson A.N., Jesus, Londyn 1993

Wilson A.N., Paul: The Mind of the Apostle, Londyn 1998

Wrba Marion, Austrian Presence in the Holy Land in the Nineteenth and Twentieth Centuries, Tel Awiw 1996

Ze’evi Dror, An Ottoman Century: The District of Jerusalem in the 1600s, Albany, NY 1996

PRZYPISY REDAKCYJNE

[*261] Komisja Woodheada z 1938 roku stwierdziła, że w latach 1919–1938 ludność arabska Palestyny wzrosła o 419 000 osób, a żydowska o 343 000.

[*262] Antonius, syn bogatego libańskiego chrześcijanina, kupca bawełnianego, urodzony w Aleksandrii i wykształcony w Victoria College i w Cambridge, przyjaciel E.M. Forstera, był zastępcą dyrektora oświaty z ramienia władz mandatowych. Powstanie Arabów i zdradę Brytyjczyków opisał w książce The Arab Awakening, jednym z manifestów arabskiego nacjonalizmu. Antonius doradzał zarówno muftiemu, jak brytyjskim wysokim komisarzom. Jego córka Soraja napisała później najlepszą chyba powieść o tych czasach, Where the Jinn Consult, opartą na przeżyciach swoich rodziców.

[*263] Jerozolima była wciąż pełna białych Rosjan, ale pewna wielka księżna wróciła do niej dopiero po śmierci. W 1918 roku wdowa po wielkim księciu Sergiuszu, Ella, która wcześniej wstąpiła do zakonu, została aresztowana przez bolszewików. Bolszewiccy siepacze roztrzaskali jej głowę, a zwłoki wrzucili do szybu w Ałapajewsku. Stało się to zaledwie kilka godzin po zamordowaniu przez komunistów jej siostry, carycy Aleksandry, cara Mikołaja II i wszystkich ich dzieci. Po zajęciu Ałapajewska biali odkryli ciała i okazało się, że zwłoki Elli są w całkiem dobrym stanie. Doczesne szczątki wielkiej księżnej i jej oddanej przyjaciółki, siostry zakonnej Barbary, przewieziono przez Pekin, Bombaj i Port Said do Jerozolimy. Odebrał je w styczniu 1921 roku sir Harry Luke, który musiał zmienić trasę przejazdu przez miasto, aby uniknąć probolszewickich protestów żydowskich imigrantów. „Dwie proste trumny wyniesiono z pociągu. Niewielki orszak posuwał się dyskretnie, w smutnym nastroju w stronę Góry Oliwnej – pisał Louis, markiz Milford Haven, który z żoną Victorią pomagał nieść trumny. – Rosyjskie chłopki, pątniczki, które utknęły w Jerozolimie, szlochając i jęcząc nieomal biły się między sobą, aby dotknąć trumny”. Milford Havenowie byli dziadkami księcia Edynburga Filipa. Elżbieta została kanonizowana jako męczennica. Jej prochy spoczywają w białym marmurowym sarkofagu ze szklanym wiekiem w cerkwi Marii Magdaleny, którą ona i jej małżonek kazali wybudować. Zgodnie z życzeniem Elli jej doczesne szczątki, okryte całunem, spod którego wystają stopy w śnieżnobiałych pantoflach, spoczywają tam, naprzeciwko Złotej Bramy, gotowe powstać w Dniu Sądu Ostatecznego.  Niektóre jej relikwie wróciły do moskiewskiego klasztoru Marty i Marii, w którym odbywała posługę za życia.