Wszystkie prawa zastrzeżone. Zarówno cała książka, jak i jej części nie mogą być przedrukowywane ani w żaden inny sposób reprodukowane lub odczytywane w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Wydawnictwa Szara Godzina s.c.

Projekt okładki i stron tytułowych

Anna Damasiewicz

Redakcja

Grzegorz Krzymianowski

Zdjęcia na okładce

© Dmitry Cherevko | Depositphotos.com

© Andrejs Pidjass | Depositphotos.com

© Narodowe Archiwum Cyfrowe

Redakcja techniczna, skład, łamanie oraz opracowanie wersji elektronicznej

Grzegorz Bociek

Korekta

Zespół

Niniejsza powieść to fikcja literacka. Jakiekolwiek podobieństwo do wydarzeń lub postaci autentycznych jest zupełnie przypadkowe.

Wydanie I, Katowice 2014

Wydawnictwo Szara Godzina s.c.

biuro@szaragodzina.pl

www.szaragodzina.pl

Dystrybucja wersji drukowanej: DICTUM Sp. z o.o.

ul. Kabaretowa 21, 01-942 Warszawa

tel. 22-663-98-13, fax 22-663-98-12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

Tekst © by Agnieszka Krawczyk

© Szara Godzina s.c., 2014

ISBN 978-83-64312-40-3

Ona podpala włosy swym spojrzeniem

i nagle kunsztem zuchwałym, gwałtowna,

wkręca swą całą suknię w środek ognia,

skąd już podobne przestraszonym wężom

nagie ramiona grzechocząc się prężą.

(R.M. Rilke, Hiszpańska tancerka, tłum. M. Jastrun)

Introdukcja. Sol Invictus

Listopad 1937

Luxtorpeda z Warszawy do Zakopanego zahamowała na peronie krakowskiego dworca. Z luksusowego wagonu, mogącego pomieścić zaledwie sześćdziesiąt osób, wysiadł mężczyzna. Był jedynym pasażerem opuszczającym pociąg w Krakowie — reszta jechała dalej, spragniona zimowych rozrywek w stolicy Tatr. Podróż zabrała mu zaledwie cztery godziny i choć bilet słono kosztował, mógł sobie pozwolić na taki wydatek. Był to wysoki, chudy człowiek o zwracającym uwagę wyglądzie. Miał na sobie czarne, jakby żałobne ubranie, a w jego nadmiernie pociągłej, bladej twarzy było coś drapieżnego, co kazało ludziom odwracać wzrok, gdy tylko napotkali jego przenikliwe spojrzenie.

Mężczyzna niechętnie porzucił ciepły wagon, wychodząc na zalaną deszczem i zasnutą mgłą ulicę. Skinął na fiakra i kazał się wieźć na ulicę Szewską.

Przez całą drogę się nie odzywał i niechętnie wysiadł z dorożki już na miejscu. W bramie domu otrzepał starannie płaszcz z drobinek deszczu, które osiadły na angielskiej wełnie jak srebrzysta mgła. Elektryczna żarówka przygasała co chwilę, słabo oświetlając korytarz i schody. Zmierzał na pierwsze piętro, tam gdzie na ciężkich dębowych drzwiach widniała tabliczka „Julian Orwat — specjalista telegnozji, członek Brytyjskiego Towarzystwa Badań Psychicznych”. Przybysz uśmiechnął się lekko, czytając wizytówkę, po czym mocno zapukał do drzwi.

Po niedługiej chwili otworzyła mu kobieta w średnim wieku, o stroskanym wyrazie twarzy. Była bardzo, wręcz nienaturalnie szczupła, co dodatkowo podkreślały ciemna suknia i gładko uczesane czarne włosy.

Mężczyzna zdjął z uszanowaniem kapelusz i odezwał się głębokim głosem, w którym pobrzmiewał obcy akcent:

— Czy zastałem pana Orwata?

Kobieta przyjrzała mu się uważnie, mrużąc jednocześnie oczy i marszcząc czoło w sposób charakterystyczny dla krótkowidzów, którzy — czy to z próżności, czy ze zwykłego zapomnienia — nie noszą szkieł.

— Pan był umówiony?

Mężczyzna pokręcił przecząco głową.

— Nie, proszę pani, nie byłem.

Kobieta okazała lekkie zniecierpliwienie.

— Brat nie przyjmuje nikogo bez wcześniejszego uzgodnienia. Prowadzi teraz wiele trudnych spraw i nie może się rozpraszać.

— Tak, zdaję sobie z tego sprawę — odpowiedział przybysz cierpliwie. — Mam jednak list polecający od pułkownika Prystora. Wiem, że razem z pani bratem studiowali w Dorpacie. — Sięgnął do wewnętrznej kieszeni płaszcza i wydobył zeń kopertę z sejmową winietką.

— Od pana premiera? — powiedziała z niedowierzaniem kobieta, a nieznajomy skinął głową. Zerknęła na kaligraficzne pismo byłego szefa rządu i czym prędzej zniknęła w głębi korytarza.

Nieznajomy został sam w mrocznym i dodatkowo przytłoczonym ciężkimi meblami przedpokoju. Było to typowe krakowskie mieszkanie w kamienicy z ubiegłego wieku. Ginąca gdzieś w oddali amfilada pokojów sprawiała, że wyglądało jak niezbadany labirynt. Z korytarza prowadziło kilkoro drzwi, zapewne do różnych części mieszkania, użytkowanych przez właścicieli i służbę. Wszystkie były zamknięte — poza głównymi, otwartymi na oścież, w których zniknęła siostra jasnowidza — i toczyło się za nimi jakieś niepokojące, ujawniające się w cichych szelestach życie. Nieznajomy wzdrygnął się, gdy uświadomił sobie, że podsłuchuje.

Kobieta wróciła, prowadząc ze sobą przystojną służącą, która natychmiast odebrała od gościa płaszcz i kapelusz.

— Brat pana przyjmie. Przez wzgląd na przyjaźń z panem premierem — powiedziała szybko, starając się spojrzeć na mężczyznę z góry, co nie było łatwe, ze względu na jego wysoki wzrost. — Proszę go jednak zbytnio nie męczyć. Brat od pewnego czasu nie jest sobą. Przykro mi to mówić, ale liczę, że pan jako bliski znajomy premiera to zrozumie. Julian ma kłopoty ze zdrowiem, bardzo szybko traci siły, często jest wyczerpany. Proszę mieć to na uwadze.

Mężczyzna skinął głową i pospieszył za nią w głąb mieszkania. Mijali różne pomieszczenia urządzone starymi, solidnymi meblami w ciemnej barwie. Co ciekawe, te mieszczańskie sprzęty nie dodawały mieszkaniu przytulności, wręcz przeciwnie, przyczajona obecność wielkich brył drewna i ciężkich aksamitnych obić potęgowała tylko nieprzyjemne wrażenie. Tak, to miejsce było nieprzyjazne i kryło jakąś tajemnicę zwiastującą rychłą katastrofę.

Nieznajomy ponownie się wzdrygnął, jakby poczuł na plecach powiew zimowego wiatru. Kobieta zamknęła za nim drzwi ostatniego pokoju. Znalazł się w olbrzymim pomieszczeniu o jednym półokrągłym boku, gdzie pod ogromnym, sięgającym podłogi oknem, z którego sączył się do pokoju jedynie jesienny zmrok, siedział starszy mężczyzna z nogami przykrytymi pledem.

— Witam, panie Nieznalski — powiedział drżącym głosem gospodarz. Przybysz spojrzał na niego ze zdziwieniem. Orwat liczył sobie nieco ponad pięćdziesiąt lat, głos gasnącego staruszka nie pasował więc do osoby tak doskonale znanej ze zdjęcia opublikowanego niedawno w gazetach; stało się tak przy okazji słynnej wizji psychometrycznej, która pozwoliła na odnalezienie ważnych dokumentów rządowych.

— Dobry wieczór — odpowiedział ostrożnie nieznajomy, przyglądając się jasnowidzowi. Orwat miał zmęczoną twarz człowieka, który wiele wycierpiał. W tym wymizerowanym, naznaczonym chorobą lub długotrwałym osłabieniem obliczu uwagę zwracały oczy: błyszczące, żywe i czujnie utkwione w gościu.

— Co pana do mnie sprowadza? Pisze mi tutaj premier Prystor, że jest pan jego dobrym znajomym i prosi o udzielenie panu wszelkiej pomocy…

— Tak — skinął głową przybysz. — Znamy się bardzo dobrze z loży… — W tym momencie ułożył w charakterystycznym geście dłoń na piersi.

— Rozumiem, ale „deszcz pada” — odpowiedział szybko Orwat, wskazując służącą, która bezszelestnie wsunęła się do pokoju z herbatą. Nieznalski uśmiechnął się lekko, słysząc to przestarzałe hasło masonów, oznaczające, że w pobliżu jest profan, więc nie należy roztrząsać drażliwych kwestii.

Chwilę patrzyli w milczeniu na pokojówkę, która starannie ustawiła na stoliku filiżanki i nalała herbatę. Orwat skinął jej głową, a dziewczyna wycofała się równie cicho, jak wcześniej pojawiła.

— Nie odpowiedział mi pan na pytanie o cel wizyty.

Nieznalski poruszył się nieznacznie w fotelu, na którym usiadł.

— To delikatna i trudna sprawa — rzekł ostrożnie.

Orwat skrzywił się.

— Każda z moich spraw jest taka.

— Ale nie tak jak ta — nieoczekiwanie przerwał mu przybysz, a jasnowidz spojrzał na niego ze zdumieniem. Nie był przyzwyczajony, by ktokolwiek odzywał się do niego w podobny sposób. Nawykł do bojaźliwego szacunku i dyskretnej obawy, którą otaczano jego osobę. Był sławny i prawie nigdy się nie mylił. Wśród polskich jasnowidzów praktycznie nie miał sobie równych, w Europie przewyższał go zaś chyba tylko jeden Rolf Lessing. Brał wyłącznie najtrudniejsze sprawy i naprawdę niełatwo było do niego trafić czy zainteresować go swoim problemem. Polecenie byłego premiera, kogoś z wysokiej arystokracji czy finansjery, tak, to otwierało drzwi, ale cóż… Impertynencja nie gwarantowała sukcesu, wręcz przeciwnie, budziła niechęć do klienta.

Nieznalski jakby odczytał tę myśl i zrozumiał, że powodzenie jego misji wisi na włosku, bo odezwał się bardzo ugodowo:

— Proszę mi wybaczyć, zagalopowałem się. Jestem po prostu zmęczony i nieco wytrącony z równowagi. Chciałem tylko powiedzieć, że sprawa, z którą do pana przyszedłem, jest nietypowa. Tak bardzo niezwykła, że mam powody sądzić, że nigdy nie spotkał się pan z podobną.

— Zadziwia mnie pan — odparł cicho Orwat, obracając w dłoni filiżankę z herbatą. — Doprawdy budzi pan moje zainteresowanie.

— Chciałem pana prosić o coś, czego zazwyczaj pan nie robi: o wykonanie auroskopii, a ściślej, przewidzenie daty mojej śmierci.

Ręka Orwata zadrżała, gdy odstawiał filiżankę na stolik.

— Pan wie, że nie wykonuję tego typu zleceń już od bardzo dawna.

— Tak, wiem — powiedział przybysz. — Proszę mi wierzyć, znam doskonale pańską karierę i dokonania. Nie zwracałbym się do pana z tą prośbą, gdybym nie był przekonany, jak jest ważna, również dla pana.

— Dla mnie? — zdziwił się jasnowidz. — Nie rozumiem!

Nieznalski wpatrywał się w niego nieodgadnionym wzrokiem. Z twarzą częściowo ukrytą poza zasięgiem światła lampy przypominał drapieżnego ptaka. Półmrok wyostrzał rysy, sprawiał, że jego oblicze niepokoiło.

— Auroskopia… — powiedział z wysiłkiem Orwat. — Odczytywanie przyszłości, stanu zdrowia z aury osoby pytającej. W skrajnych przypadkach można odkryć w ten sposób okoliczności śmierci czy przewidywaną długość życia. Niebezpieczna i bardzo wyczerpująca sztuka. Od lat tego nie robiłem, nie chciałem ryzykować…

Nieznalski nic nie mówił, po prostu czekał. Wówczas zdarzyło się coś zupełnie niepojętego.

Jasnowidz niespokojnie poruszył się na fotelu, pled, którym był owinięty, opadł na podłogę i przybysz zobaczył bezwładne, skręcone w nienaturalnej pozie nogi swego gospodarza. Ręce Orwata zaczęły drżeć, czego nie mógł powstrzymać. Głowa opadła mu do przodu, uderzając w stolik, który przewrócił się z brzękiem tłuczonej porcelany. Jasnowidz upadł na podłogę i dostał ataku drgawek. Głowa podskakiwała mu bezwolnie, a dłonie bezskutecznie usiłowały złapać oparcie. Nieznalski zerwał się ze swego miejsca i schwycił Orwata za ręce. Odchylił głowę gospodarza do tyłu i wyprężył się; mogłoby się wydawać, że atak padaczki udzielił się także jemu. Na twarzy przybysza odmalował się dziwny grymas, rysy mu stężały, a oczy zasnuły się mgłą. To była jednak tylko chwila. Mężczyzna prawie natychmiast odzyskał pełną kontrolę nad sobą i usiłował uspokoić chorego. Drzwi otwarły się z trzaskiem i wpadła przez nie siostra Orwata wraz z przerażoną służącą.

Siostra odepchnęła bezceremonialnie Nieznalskiego i uklękła koło jasnowidza. Służąca szybko podłożyła mu pod głowę poduszkę. Panna Orwat monotonnym i kojącym głosem zaczęła ze spokojem, o który trudno ją było podejrzewać w tej sytuacji, powtarzać: „Julianie, Julianie, słyszysz mnie?”. Orwat powoli odzyskiwał świadomość. Siostra trzymała go za ręce, a spazmatyczne konwulsje wstrząsające jego ciałem mijały. Po chwili leżał już na podłodze, nieruchomy, blady i wpatrzony niewidzącym wzrokiem w sufit. Jego przezroczysta, pożłobiona zmarszczkami twarz sprawiała przerażające wrażenie, była jak gipsowa pośmiertna maska: obca, nieruchoma i pozbawiona wyrazu.

— Proszę mi pomóc przenieść go na sofę — powiedziała panna Orwat szorstkim głosem. Nieznalski wykonał jej polecenie. Kobieta troskliwie okryła chorego pledem i rozkazała służącej pozbierać rozbitą porcelanę. Przybysz stanął w kącie pokoju, jakby usiłując stopić się z ciemnym tłem. Orwatówna jednak o nim nie zapomniała.

— Pańska wizyta zbytnio się przedłużyła. — W jej głosie pobrzmiewało zdenerwowanie, które Nieznalski doskonale rozumiał. — Julian jest chory, to poważna sprawa.

— Rozumiem — odpowiedział szybko mężczyzna. — Czy te napady zdarzają się często?

— Nie… Od kilku tygodni nic takiego nie miało miejsca. Myślałam, byłam wręcz pewna, że jego stan się poprawia. A tu naraz to! Już dawno nie doszło do tak gwałtownego ataku.

Powiedziała to z wyraźną pretensją w głosie i Nieznalski był przekonany, że to jego obwinia o wywołanie napadu u chorego. Zapewne podejrzewa, że czymś go zdenerwował, być może przestraszył…

Przybysz nic nie powiedział, bo siostra jasnowidza miała rację — to on był sprawcą niespodziewanego ataku konwulsji.

— Żegnam pana! — powiedziała z naciskiem i Nieznalski ruszył posłusznie do drzwi. Z sofy dało się słyszeć cichy, momentami niewyraźny szept Orwata:

— Teresko, nie gniewaj się, już mi lepiej. Poproś pana, żeby usiadł.

Teresa Orwat obrzuciła przybysza niełaskawym wzrokiem, ale najwyraźniej wola jej brata była w tym domu święta. Zacisnęła więc wąskie usta w bladą kreskę, wyprostowała pogardliwie ramiona i nie wypowiadając ani słowa, wyszła z pokoju. Nie trzasnęła jednak drzwiami, zamknęła je delikatnie, w sposób wprost bezgłośny.

— Niech pan do mnie podejdzie… kolego… — odezwał się znowu z wysiłkiem chory, a Nieznalski opuścił swoje bezpieczne schronienie w mrocznym kącie pokoju i zbliżył się do niego z pewnym wahaniem.

— Bo jest pan moim kolegą, prawda? — kontynuował jasnowidz, gdy mężczyzna przysunął fotel o aksamitnych obiciach w pobliże sofy.

Nieznalski skinął głową.

— Dzieliłem z panem częściowo tę wizję. Sam od kilku tygodni mam podobne. Widzę w nich pana — powiedział, ostrożnie dobierając słowa.

Orwat spojrzał na niego wzrokiem pełnym niepokoju.

— Ma pan wizję mojej śmierci?

Nieznalski zaprzeczył.

— Nie mogę tego jednoznacznie zinterpretować. Widzę szereg obrazów, które nie układają mi się w logiczny ciąg. Czarne mury, popiół, śnieg, zgliszcza…

Orwat powstrzymał go ruchem dłoni.

— Pan wie, że wyznaczyłem swoją datę śmierci?

Nieznalski spojrzał na niego i skinął głową.

— Słyszałem, że trzyma pan horoskop pod kluczem, w bankowym sejfie.

Orwat wybuchnął śmiechem, który po chwili przerodził się w straszliwy, duszący kaszel.

— O tak! Pod kluczem, bo to świadectwo dla niedowiarków. Sam doskonale wiem, że zostało mi jeszcze siedem lat, niecałe siedem. Podobnie jak panu.

Nieznalski odchylił się na fotelu i wpatrzył w jasnowidza szeroko otwartymi oczyma.

— To było w pańskiej wizji?

— Tak. Wiem, że nasze losy połączą się, ale jeszcze nie teraz. Nie umrzemy razem, choć stanie się to w tym samym czasie. Nadciąga katastrofa, pan to wie…

— Wiem — odpowiedział tamten. — I jeszcze to jedno: zimowe przesilenie. Ale nie rozumiem…

— Śnieg, Słońce Niezwyciężone, Sol Invictus — wyszeptał Orwat, osuwając się na poduszkę. — Niech pan już idzie, panie Nieznalski. Dobre nazwisko pan sobie wybrał. Ja zresztą nie chcę znać prawdziwego.

— Zna je pan — powiedział mężczyzna i uścisnąwszy lekko dłoń gospodarza, wyszedł z pokoju.

Ani Teresa Orwat, podsłuchująca w sąsiednim, oddzielonym dwojgiem drzwi pomieszczeniu, ani dyżurująca w kuchni służąca nie słyszały, jak opuścił dom. Kucharka jeszcze po wielu latach, czyniąc znak krzyża, opowiadała, że ten człowiek o niepokojącej ptasiej twarzy przyczaił się jak kruk na framudze okna i odleciał w ciemną, nieodgadnioną noc.

Rozdział pierwszy. Wołanie

Pierwsza zima okupacji była bardzo surowa. Temperatura spadała nawet do –30°C, a na ulicach Krakowa zalegały zaspy śniegu, których nie sposób było uprzątnąć. Brakowało wszystkiego: jedzenia, opału, prądu i ciepłej odzieży. Tramwaje jeździły rzadko, a większość ulic z powodu oszczędności wieczorami pogrążona była w ciemnościach. Zamilkł hejnał i kościelne dzwony, w ich miejsce pojawił się napastliwy głos miejskich megafonów zwanych szczekaczkami, które zainstalowano na Rynku i Placu Szczepańskim.

Wojna wybuchła nagle i miała się szybko skończyć, ale nadzieje te okazały się płonne. 6 września o świcie do miasta wkroczyły wojska niemieckie. Był to poranek po wyjątkowo chłodnej jesiennej nocy, a na ulicach panowała zupełna cisza, bo armia polska wycofała się, nie chcąc narażać Krakowa na bombardowanie. Mieszkańcy od kilku dni żyli już w wielkim strachu i niepewności, sypiano w ubraniach i nieustannie wyglądano nalotów, zwłaszcza że jeden z nich, mający miejsce w pierwszych dniach września, zburzył i zapalił kilka kamienic w centrum. Bomba wybuchła też na skrzyżowaniu pod Dworcem Głównym, a prawie doszczętnie zniszczony dom na rogu Pędzichowa i Szlaku przez kilka dni przychodzili oglądać ciekawscy.

Niemcy weszli od strony Podgórza i spotkali się z prezydentem Klimeckim na moście. Dziwnie to wyglądało, gdy ten niemłody już w końcu, łysiejący człowiek w czarnym tużurku wysiadł z samochodu tuż przed ostrzeliwującą miasto jednostką, by wyjaśnić, że wojsko polskie już dawno opuściło Kraków, więc można zaprzestać ataku.

Parę dni później wróciły ciepłe, a nawet prawie upalne jesienne dni, ale nic nie miało już być takie jak dawniej. I jak powiedział jeden z kronikarzy tamtego okresu — najtragiczniejszą chwilą dnia stało się przebudzenie, gdy okazywało się, że senny koszmar jest rzeczywistością.

Artur Załuski, prywatny detektyw, cieszył się, że rok wcześniej sprzedał położone w okolicach Parku Krakowskiego luksusowe mieszkanie po ojcu, cenionym krakowskim adwokacie, i przeniósł się do garsoniery przy Alejach, na ostatnim, piątym piętrze budynku tuż przy Wiśle. Jako cynik i człowiek kierujący się w życiu bezwzględnym pragmatyzmem wiedział jedno — apartament przy Szymanowskiego szybko stałby się łupem wojennym, a on sam straciłby wszystko. Gratulował sobie zdolności przewidywania, zwłaszcza że udało mu się przy okazji ocalić kolekcję grafik Alfonsa Muchy.

Kilka lat wcześniej skończył prawo w Wiedniu, ale nie poszedł w ślady swego ojca. Zawód adwokata wydawał mu się nudny jak flaki z olejem. Poza tym nie umiał dobrze kłamać. A w zasadzie kłamał wyśmienicie, ale nie zamierzał tego robić dla innych.

Rodzina Załuskich była tak bogata i wpływowa, że właściwie jej wyrodny syn nie musiałby w ogóle pracować, ale Artura pociągała przygoda. Wystarał się o licencję prywatnego detektywa i szybko zdobył mocną pozycję w swoim fachu.

Kryzys lat trzydziestych to nie był czas koniunktury dla detektywów. Przestępstwa stały się trywialne w swej brutalności — ludzie zabijali dla wełnianego płaszcza czy kilku złotych. Artur ubolewał wręcz, że najgłośniejszą sprawą tych czasów było zabójstwo córki inżyniera Zaręby, za które odpowiedziała guwernantka Rita Gorgonowa. Załuski interesował się ustaleniami procesu i nie mógł się nadziwić histerycznej nieudolności organów śledczych, zwłaszcza ich niedbałości w zabezpieczaniu śladów. Miał wrażenie, że gdyby dopuszczono go do materiałów dowodowych, wyjaśniłby sprawę raz dwa, bo pewne jej aspekty nie dawały mu spokoju.

Sam wyspecjalizował się w oszustwach ubezpieczeniowych. Niektórzy hochsztaplerzy wykazywali się godną podziwu finezją. Jako detektyw wynajęty przez Lloyda-Maddoxa Załuski zaangażował się w sprawę sfingowanej kradzieży wysoko ubezpieczonych brylantów hrabiny de S., w istocie awanturnicy i szachrajki. Rozwiązanie tej sprawy przyniosło mu nie tylko okrągłą sumkę od ubezpieczyciela, ale zasłużoną sławę doskonałego śledczego.

Artur miał bowiem swoją metodę rozumowania opartą na drobiazgowym badaniu miejsca przestępstwa. Już dawno temu zauważył, że policja nie przykłada się zbytnio do oględzin areny zdarzeń. Jej celem jest schwytanie przestępcy, najlepiej na gorącym uczynku, zakucie go w kajdany i jak najszybsze przekazanie pod skrzydła świętego Michała lub do Montelupy1.

On pracował zupełnie inaczej. Badał okoliczności przestępstwa bardzo dokładnie, z uporczywą pedanterią. Pokój fałszywej hrabiny de S. w Hotelu Francuskim był dla niego sceną, na której zakończono przedstawienie. Od jego umiejętności zależało odkrycie, jaką sztukę tutaj wystawiono. Spędził w tym niewielkim lokum wiele godzin. Przeszukał wszystkie sprzęty, zbadał walizki, zauważając w nich sprytnie umieszczone drugie dna, zastanawiał się nad zmianą temperatury w pokoju, która ostatecznie naprowadziła go na wyjaśnienie zagadki. Była późna wiosna, w hotelu już nie działało ogrzewanie, a w numerze hrabiny panował niemiłosierny zaduch. Choć stan kominka na to nie wskazywał, w pokoju najwyraźniej napalono. Popiół starannie uprzątnięto, by nie wydało się, że to właśnie tam hrabina spaliła swe futra, rzekomo skradzione wraz z biżuterią z jej sakwojaży. Brylantów zresztą wcale nie odnaleziono, a Artur miał powody, by przypuszczać, że istniały wyłącznie w wykazie przedmiotów ubezpieczonych dosyć nieroztropnie przez Lloyda.

Załuski uwielbiał takie zagadki, które traktował jak zadania matematyczne, logiczne łamigłówki. Podpisał stałą umowę z kilkoma towarzystwami asekuracyjnymi i jeździł po całym kraju demaskować oszustów.

Wiodło mu się znakomicie i nie musiał się martwić o fundusze. Co prawda, jego rodzina załamywała ręce nad tą niegodną syna profesora karierą, ale nie dbał o to. Zresztą ojciec zmarł w drugiej połowie lat trzydziestych, a matka wyjechała wraz z drugim mężem, dyplomatą, do Anglii. Był wolny i mógł żyć tak, jak chciał.

Wybuch wojny pozbawił go zajęcia. Władze niemieckie szybko zamroziły lokaty Polaków w bankach, pozwalając tylko na niewielkie comiesięczne wypłaty. Wymiana pieniędzy także uszczupliła jego oszczędności. Jeszcze miał pewną sumkę, którą uzyskał ze sprzedaży biblioteki ojca, ale powoli zaczynał obawiać się o swój byt. Obecne władze nie lubiły pasożytnictwa: już w pierwszych dniach okupacji nakazały wszystkim urzędnikom powrót do pracy i podjęcie normalnych obowiązków, zresztą za dużo mniejsze wynagrodzenie. Artur nie miał stałej posady i jako osobie nigdzie niezatrudnionej groziła mu wywózka. Władze Generalnego Gubernatorstwa, które proklamowano w Krakowie w połowie października, opróżniały intensywnie miasto, by zrobić miejsce dla swoich licznych urzędników.

Mógł się zatrudnić w jakimś biurze, ale nie wyobrażał sobie, że będzie przez kilka długich, ciągnących się jak wojenna noc godzin przepisywać papiery. Władze niemieckie zresztą co chwila wydłużały czas urzędowania tych w końcu zupełnie nieistotnych biur i teraz pracowano już prawie dziesięć godzin, z południową przerwą na obiad.

Jeden z jego kolegów zaproponował mu posadę w gazecie. „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, duma Krakowa, został zlikwidowany, a w jego miejsce powstała gadzinówka, okupacyjne pismo „Goniec Krakowski”, zwany zresztą przez mieszkańców miasta dowcipnie „Podogońcem”. Ta licząca początkowo tylko kilka stron szmata przejęła wkrótce najpoczytniejszy dodatek dawnego IKC, czyli „Tajnego Detektywa”. Cóż to była przed wojną za gazeta! Publiczność zabijała się o nią! Drukowano tam powieści sensacyjne w odcinkach oraz sprawozdania sądowe z prawdziwych spraw.

Teraz też dodatek do „Gońca” miał prezentować podobne kryminalne historie.

Dawny znajomy Artura, Edward Janowski, reporter, który niegdyś relacjonował kilka ubezpieczeniowych dochodzeń Załuskiego, w tym słynną sprawę brylantów fałszywej hrabiny de S., wdrapał się z wielkim trudem na jego poddasze, by zaproponować mu nowe zajęcie. Miałby pisać opowieści detektywistyczne dla „Gońca”.

— Ludzie są spragnieni takich historyjek — mówił Janowski, wycierając zroszone potem czoło kraciastą chustką. — Dla ciebie to betka, a będziesz miał stałe zatrudnienie. No i nieźle płacą!

Artur spojrzał na kolegę jak na rozdeptanego robaka.

— Rozumiem, rozumiem — powiedział tamten, rozkładając ręce w wyrazie bezradności. — Nie chcesz pracować dla takiej prasy. Masz prawo, oczywiście. Ale myślałem, że jesteś mądrzejszy. Tu chodzi o przetrwanie, Artur. Ta wojna szybko się nie skończy, a w każdym razie my jej nie wygramy. Trzeba jakoś się w tym odnaleźć, dopasować. Zresztą możesz pisać pod pseudonimem.

— Wiesz, Edward — powiedział detektyw powoli — z pseudonimami to akurat tak jest, że zawsze znajdzie się jakaś menda, która wyniucha, kto się kryje pod wymyślonym nazwiskiem. Powiedzmy więc, że nie przystanę na twą hojną propozycję, bo nie odpowiada mi poziom tej gazety.

Janowski mruknął coś pod nosem o głupocie Artura i obrażony opuścił progi jego mieszkania.

Załuski czytywał „Gońca”, jak zresztą prawie wszyscy. Była to przygnębiająca lektura pełna propagandowych półprawd i jawnych kłamstw. Jak na detektywa przystało, interesował go przede wszystkim dział ogłoszeń drobnych. Ludzie handlowali wszystkim, czym się dało, a w szczególności patefonami i sztucznymi zębami, które skupowali dentyści. Dział ogłoszeń był też smutnym świadectwem wojennej tułaczki mieszkańców Krakowa, szukających na łamach gazety swoich rozproszonych krewnych i bliskich.

Artur zastanawiał się nawet, czy nie zareklamować tu swych umiejętności detektywistycznych. Po namyśle jednak zrezygnował. Od osób zaginionych mamy już jasnowidza, Juliana Orwata, pomyślał z humorem i postanowił nie zamieszczać swego anonsu pomiędzy patefonami a zębami.

W tym mniej więcej czasie Załuski odkrył pewną specyficzną cechę swego charakteru, która mogła na niego sprowadzić całkiem realne niebezpieczeństwo. Zrozumiał bowiem, że wcale się nie boi. Nie odczuwał strachu przed Niemcami, Gestapo, Granatową Policją — zupełnie jakby ktoś usunął mu ośrodek lęku. Uświadomił to sobie podczas jednej z łapanek; dostał się w nią, nieroztropnie zapuszczając się w okolice ulicy Bernardyńskiej położonej w bezpośredniej bliskości Wawelu, a więc siedziby Generalnego Gubernatora, Hansa Franka.

Wracał wówczas od Abrahama Kravitzera, antykwariusza z ulicy Krakowskiej, z którym uciął sobie małą pogawędkę na temat rzadkich druków. Artur już dawno sprzedał mu prawniczy księgozbiór po ojcu i nigdy nie żałował tej decyzji. Książki nie były mu potrzebne, Kravitzer zaś dał mu uczciwą cenę. Teraz staruszek miał inne zmartwienie — Niemcy przejmowali żydowskie sklepy i zakłady, wyrzucając z nich właścicieli. Dużo mówiło się też o planach zorganizowania specjalnej dzielnicy na Podgórzu, do której przesiedlono by starozakonnych. Artur wiedział, że jest to możliwe. Nie miał złudzeń, znał dobrze Niemców, którzy systematycznie oczyszczali Kraków zarówno z Polaków, jak i Żydów.

Stary, przygnębiony sytuacją, w jakiej pod rządami Franka znaleźli się jego rodacy, chętnie oderwał się od niewesołych myśli i zaczął opowiadać detektywowi o bibliofilskich rarytasach, które wraz z masowymi przesiedleniami i ucieczkami trafiły na rynek. Były wśród nich prawdziwe białe kruki, które Kravitzer widział po raz pierwszy w życiu, zdumiony, że takie książki w ogóle są w Krakowie.

— Nie ma pan pojęcia, jakie pozycje potrafią wypłynąć — gorączkował się antykwariusz. — Niejedna biblioteka, w tym Jagiellonka, może sobie o nich co najwyżej pomarzyć.

Artur słuchał go nieuważnie i tylko przez grzeczność. Uważał, że robi dobry uczynek, pozwalając się staremu wygadać i zapomnieć o smutnej rzeczywistości.

— Panie Abrahamie — powiedział zmęczonym głosem — książka człowieka nie nakarmi i nie ocali, bez względu na to, co by o tym mówili filozofowie. Gdy się nie ma wyboru, oddaje się diament za paszport czy choćby mocną wizę.

Antykwariusz pokiwał głową na znak zgody i chwilę w milczeniu obracał w dłoniach szklankę z jakimś gorącym naparem z ziół, który zastępował mu herbatę. Potem uniósł brwi i spojrzał na Artura z uśmiechem.

— I tu sam pan sobie przeczy, panie Załuski! Mówi pan, że filozofowie nie mieli racji, bo książka nie może nikogo ocalić. A jednak chyba może, skoro da się ją wymienić na paszport czy wizę.

Artur uśmiechnął się, a Kravitzer ciągnął dalej:

— Od początku wojny widziałem już takie cuda, o jakich mi się nigdy nie śniło. Anatomia Caspara Bartholina… Także inne foliały, o których w Polsce nikt nie słyszał, a i w Europie zachowało się tylko kilkaset sztuk. Niezwykłe, niesamowite — szeptał do siebie coraz ciszej. — A wie pan? — ożywił się niespodziewanie. — Ostatnio dostałem do wyceny coś takiego. Pierwsze wydanie Szekspira! Kto to kupi? Kto teraz ma na to pieniądze? — emocjonował się antykwariusz, a Artur patrzył na niego ze smutkiem i przykrością. Miał wrażenie, że staruszek już trochę traci rozeznanie w rzeczywistości.

Załuski wyszedł od niego zmęczony i nieco zdenerwowany tym gadaniem o rzadkich książkach. Miał wrażenie, że Kravitzer zupełnie się poddał. Mimo iż bał się, co przyniesie mu los, nie próbował zmienić swej sytuacji. Artur kilkakrotnie doradzał mu ucieczkę, oferując pomoc, ale stary tylko uśmiechał się smutno i przecząco kręcił głową. Miał swój sklep, swoje zbiory i zamierzał zostać przy nich do końca.

— Do końca, panie Arturze, i dobrze pan wie, co mam na myśli! A na razie chciałbym, żebyśmy obaj udawali, że wszystko jest jak dawniej. Proszę to dla mnie zrobić, bo w taki sposób lżej mi żyć i później lżej mi będzie umierać.

Takie rozmowy wprowadzały detektywa w rozdrażnienie, ponieważ nie lubił bezczynności i pełnego rezygnacji pogodzenia się z losem. Nie rozumiał tego.

Zatopiony w myślach, z przyzwyczajenia skierował się ku Wiśle i zanim zdążył się zorientować, znalazł się na początku Bernardyńskiej. Od razu zrozumiał też, że na ulicy coś się dzieje. Nim jednak zdołał zareagować, ulicę z obu stron zablokowały niemieckie budy, z których wyskoczyli wrzeszczący żołnierze z psami.

Później mówiono, że to ruch oporu szykował zamach na Franka lub innego ważnego dostojnika, a snajper ukrywał się na dachu jednego z domów przy Bernardyńskiej. Jak było naprawdę, tego Artur nigdy się nie dowiedział. Zrozumiał jednak coś zupełnie innego — ani na sekundę nie zawładnął nim strach, choć przecież od początku oceniał swoje szanse na przeżycie jako marne.

Dwie kolumny żołnierzy zaczęły spychać przechodniów na środek ulicy; ludzie bezskutecznie starali się ukryć w bramach domów, które w większości przypadków były po prostu zamknięte. Zresztą nawet otwarte nie gwarantowały ocalenia — Niemcy ścigali uciekinierów na podwórkach i schodach, gdy ci bezskutecznie pukali do zamkniętych drzwi mieszkań. Kilka osób wywleczono z piwnic — to nie była dobra kryjówka, bo zazwyczaj zamieniała się w pułapkę bez wyjścia.

Załuski błyskawicznie przypomniał sobie topografię tej ulicy. Miał fenomenalną pamięć, a od początku swej praktyki detektywistycznej zajmował się wyszukiwaniem skrytek oraz bezpiecznych przejść pomiędzy podwórkami i na sąsiednie ulice. Zawsze starał się myśleć i działać jak przestępca. Teraz, podczas okupacji, znajomość „sklepów rejonowych”, jak nazywał te tajne szlaki, mogła uratować mu życie.

Nie zastanawiając się zbyt długo, błyskawicznie skoczył w bramę przy klasztorze Bernardynów. Była nieco cofnięta, zasłaniał ją wystający front kamienicy z numerem 3, tworzący naturalny załom muru. Na ulicy panowało zamieszanie, gdy ukrył się w cieniu sąsiedniego budynku i wspiął na ozdobny gzyms, by jednym susem przeskoczyć klasztorny mur. Nikt go nie zauważył, a pracujący w ogrodzie bracia uczynili tylko znak krzyża, widząc przebiegającego mężczyznę, który kierował się w stronę ulicy Koletek. Wydostanie się na chodnik również nie nastręczało problemów — Artur ponownie przeskoczył mur, korzystając z nierówności ściany i plątaniny dzikiego wina bujnie pnącego się po starych, zniszczonych cegłach. Na Koletek spokojnie otrzepał spodnie i wolnym krokiem odszedł w kierunku miasta. Zdążył jeszcze zobaczyć gestapowskie budy uwożące w stronę Montelupich schwytane ofiary. Choć nie było widać twarzy aresztowanych — stłoczonych gdzieś wewnątrz samochodu — Załuski mógł wyobrazić sobie ich strach i przerażenie. Ale tylko wyobrazić, bo on nie doświadczał tego uczucia. Po prostu się nie bał, a w sytuacji zagrożenia czuł wyłącznie przypływ adrenaliny i radość z ryzyka dającego mu niezwykłą, wręcz fizyczną przyjemność.

Jeszcze kilkakrotnie był w podobnej sytuacji jak ta na Bernardyńskiej i zawsze udawało mu się ujść bez szwanku. Ocalenie zawdzięczał przede wszystkim zimnej krwi i świetnej znajomości miasta. Zaczął wierzyć, że nic mu nie zagraża, a fakt, że nigdy się nie boi, poczytywał za wyjątkowy dar od losu.

Gdybym odczuwał lęk, myślał wielokrotnie, byłbym po prostu słaby. Strach odbiera możliwość działania, paraliżuje, prowadzi wyłącznie do rozpaczy. W dodatku uzależnia jak narkotyk. Ten kto się boi, nie jest w pełni człowiekiem.

Tymczasem wciąż szukał pracy, bo powoli bieda zaczęła mu zaglądać w oczy. To zadziwiające, jak podczas wojny błyskawicznie tracą wartość pieniądze, a koszty życia rosną. Po niedługim czasie praktycznie nie można było w Krakowie dostać mięsa ani żadnego tłuszczu, chleb był na kartki, a cukier w ogóle przestał się pojawiać. Niebotyczną karierę zaczęły robić wszelkiego rodzaju erzace: zamiast cukru — sacharyna, zamiast smalcu — olej. Takiej biedy Załuski nie zaznał od czasów studiów, gdy w Wiedniu puszczał pieniądze przeznaczone na utrzymanie na zabawę i wyścigi konne. Coraz bardziej potrzebował stałego zajęcia przynoszącego dochód, ale propozycje, które otrzymywał, były raczej trudne do zaakceptowania.

Najdziwniejszą z nich była oferta wstąpienia do policji śledczej. Złożył mu ją inny kolega, dawny śledczy kryminalny, który ze względu na swoje niemieckie korzenie po wybuchu wojny znalazł się w Kripo.

Zaprosił Artura na piwo do Bisanza i zaoferował posadę. Gdy Załuski wyraził ogromne zdumienie tą propozycją, kolega odparł, że z racji wiedeńskich studiów i austriackiego pochodzenia po babce miałby wielką szansę zostać volksdeutschem, co znacznie ułatwiłoby mu życie.

— Twoja matka była, zdaje się, z domu Horn? — zapytał policjant, Janek Boehme, z którym Artur chodził do szkoły powszechnej.

— Moja matka jest Polką, podobnie jak była nią moja babka — powiedział mocno zdenerwowany Załuski i wyciągnął z kieszeni monetę, by zapłacić za piwo i natychmiast opuścić lokal. — A mój kuzyn Ignacy Horn walczył w Hiszpanii i to nie po stronie faszystów.

Policjant obejrzał się strachliwie za siebie i uciszył go ruchem dłoni.

— Przestań! Nawet nie wspominaj o Ignacym, bo cię mogą za to zamknąć!

— Wątpię, czy żyje — powiedział Artur, patrząc na Janka niechętnie. — Nie mieliśmy od niego wiadomości od 1938 roku, kiedy trafił do obozu w Miranda de Ebro.

— Sam więc widzisz — policjant przerwał mu nerwowo. — Nie ma się co chwalić znajomością z Hornem…

— Sam więc widzisz — kpiąco powtórzył Artur — że bardzo trudno mi się będzie podać za Niemca… którym nie jestem, mimo twych szlachetnych sugestii, ponieważ moja grossmutter była tylko Austriaczką. Choć oczywiście nie mam się czego wstydzić, bo w końcu nasz dzielny führer także urodził się w tym nudnym kraju walca i czekoladowego torcika.

Janek, a właściwie teraz już Hans Boehme zmełł w ustach przekleństwo i wyszedł z lokalu, zostawiając Artura przy stoliku. Załuskiemu nie było wcale do śmiechu. Miał wrażenie, że jego sytuacja z każdym dniem się pogarsza.

Wypłacił z banku wszystko, co się dało, i sprzedał niepotrzebne rzeczy. Październik był chłodny, ale w listopadzie przyszła już ostra zima z zawiejami śnieżnymi. Miał na tyle rozsądku, żeby nie wyprzedawać garderoby i ciepłych płaszczy, choć akurat one cieszyły się na rynku wielkim powodzeniem. Malutkie mieszkanie postanowił ogrzewać piecykiem zwanym „kozą”, zaopatrzył się zatem w większą ilość opału, co okazało się znakomitą inwestycją. Zamierzał jak najmniej wychodzić z domu i pokazywać się na mieście.

Obecność Niemców działała na niego przygnębiająco i odbierała mu ochotę do spacerów. Na Rynku Głównym zainstalowano co półtora metra wysokie maszty flagowe, na których łopotały wielkie chorągwie ze swastyką. Taka sama ogromna szmata zwieszała się z Wawelu będącego rezydencją Generalnego Gubernatora Hansa Franka. Artur musiał ją oglądać, ilekroć tylko spojrzał przez okno. Nauczył się później ignorować ten nazistowski symbol, udając, że go nie zauważa. Rynek przemianowano na Alte Market, Wawel zaś na Burg. Po mieście krążyły plotki, że Niemcy zdarli z Kaplicy Zygmuntowskiej pozłotę wartą kilkadziesiąt milionów złotych. Tych pogłosek nie dało się sprawdzić, bo Polacy nie mieli wstępu na Wawel, podobnie jak nie wolno im było wchodzić do Lasku Wolskiego, gdzie stacjonowało wojsko, czy spacerować w okolicach Błoń, zamienionych na wielki poligon.

Z każdym dniem hitlerowcy panoszyli się w Krakowie coraz bardziej.

Z Niemiec przyjechał specjalny minister, który zajął się rabowaniem dzieł sztuki. Wywieziono ołtarz Wita Stwosza do Berlina, ze ścian Muzeum Narodowego zdjęto najcenniejsze obrazy. Szef oddziału sztuki przy Generalnym Gubernatorstwie, niejaki Kajetan Mühlmann, działał niezwykle szybko i skutecznie. Trudno się zresztą dziwić — to w końcu on złupił w 1938 roku w Wiedniu kolekcje Oskara Bondy i rodziny Ephrussi. Artur podejrzewał, że miał w muzeach swoich konfidentów, którzy udostępniali mu katalogi zbiorów.

Tym razem Załuski się mylił; Mühlmann miał przede wszystkim Agnes Petzoldt. O tej niemieckiej baronównie wykształconej na berlińskim uniwersytecie i w wiedeńskiej akademii sztuki krążyły wręcz fantastyczne opowieści. Była ulubienicą Hitlera i jego doradczynią w sprawie cennych obiektów. Mówiono, że to na specjalne polecenie führera jeździ po Europie i wyszukuje rzadkie i najbardziej wartościowe dzieła. Gubernator Frank nie lubił jej, ale miał na tyle oleju w głowie, żeby się z tym nie afiszować. Podobnie nie znosił jej komendant miasta Otto von Wächter, który zajął rodową siedzibę Potockich, czyli Pałac Pod Baranami i na własną rękę zaczął ściągać tam ukradzione z muzeów sprzęty i obrazy. Plotka głosiła, że Agnes Petzoldt wkroczyła kiedyś do Pałacu bez zapowiedzi i uprzedzenia, zrugała żonę Wächtera, wyglądającą jak tłusta niemiecka gęś, i odebrała komplet secesyjnych mebli.

Gdy urażona pani Wächter, najwyraźniej nie wiedząc, z kim ma do czynienia, zaczęła ciskać się w gniewie i obiecywać rychłą interwencję męża, a nawet samego gubernatora, Agnes Petzoldt osadziła ją jednym zdaniem, które zdarzało się jej wypowiadać bardzo często:

— Führer się tym interesuje…

Agnes była wyrachowana, przebiegła i atakowała jak żmija; hazard był jej ulubioną rozrywką, więc traktowała te poszukiwania jak sport. Jej pościg za kolekcją Czartoryskich przeszedł do legendy — baronówna tropiła zbiory wytrwale, aż dopadła je w Sieniawie. Na nic zdały się protesty właścicieli, że obiekty należą do prywatnej fundacji, a nie do rządu polskiego, na nic interwencje u koronowanych głów Europy, na nic próby odwołania się do arystokratycznego pochodzenia Agnes Petzoldt. Wywiozła wszystko, co ją interesowało, w tym niezwykły eksponat, nigdy już później nieodnaleziony: szkatułkę królewską, w której Izabela Czartoryska gromadziła pamiątki po polskich władcach. Trzy obrazy — Rafaela, Rembrandta i Damę z łasiczką — szybko wysłała do Berlina, skąd jeszcze prędzej wróciły jako dar Hitlera dla Hansa Franka. Najwyraźniej wodzowi nie zależało na nich w najmniejszym stopniu.

O baronównie można było usłyszeć różne plotki. Mówiono, że specjalnie angażowała polskie służące, by później je bić i dręczyć. Ponoć miała sadystyczne skłonności, których nawet nie starała się tłumić, a jej pokojówki chodziły posiniaczone i z podrapanymi twarzami. W swoich apartamentach ukrywała kolekcję damasceńskich noży, którymi uwielbiała kaleczyć swe ofiary. Dziwne zestawienie — niemiecka arystokratka i utalentowany nożownik jednocześnie. I to bynajmniej nie był jedyny kontrast w osobowości baronówny.

Powszechną uwagę zwracał jej wygląd. Agnes była wysoka, niezwykle zgrabna, miała bladą, pociągłą twarz i ciemne, prawie czarne włosy obcięte na wysokości karku. Nie nosiła typowej dla niemieckich kobiet fryzury z gładko zaczesanymi włosami po bokach głowy i starannie ułożonym wałeczkiem z tyłu ani też charakterystycznych dla nazistowskich urzędniczek strojów z długą, prostą spódnicą i prawie męską marynarką. Baronówna wyglądała jak kobieta przeniesiona z lat dwudziestych, z variétés w stylu szwajcarskiego Cabaret Voltaire. Uwagę przyciągał pewien szczegół jej twarzy — lewe oko miała przysłonięte satynową przepaską. Straciła je podczas zamachu, w którym zginął jej narzeczony, adiutant Hitlera, Bruno von Kempisch. Mówiono, że był to atak na samego führera, ale on jak zwykle uniknął śmierci — nie wziął udziału w wystawie, na której eksplodowała bomba. Von Kempisch stracił życie, a jego narzeczona oko. Odłamek uszkodził ponoć oczodół w tak oszpecający sposób, że Agnes nigdy nie pokazywała się bez opaski. Drugie oko podkreślała natomiast niezwykle starannym ciemnym makijażem, nadającym jej twarzy pełnego tajemniczości blasku. W tym czasie, rzadko która kobieta przykładała tak dużą wagę do swej aparycji i stroju, baronówna jednak zawsze wyglądała perfekcyjnie i popisywała się nieskazitelną elegancją. Suknie sprowadzała z Rzeszy, podobnie jak robione na zamówienie kapelusze, miała też kolekcję futer. Po mieście poruszała się sportowym czerwonym bentleyem, którego jeszcze przed wojną przywiozła z Anglii, jeździła brawurowo i bardzo ryzykownie.

Mieszkała przy ulicy Retoryka, w kamienicy zbudowanej przez znanego krakowskiego architekta okresu secesji Teodora Talowskiego i nazwanej przez niego „Ars longa, vita brevis”. Mówiono, że sama wybrała ów dom, właśnie ze względu na tę inskrypcję. Zajmowała tam siedmiopokojowe mieszkanie, w całości ponoć wypełnione wiedeńską secesją, którą kolekcjonowała.

Artur nigdy jej nie widział i nie bardzo miał ochotę oglądać. Wściekłością napawał go fakt, że ktoś tak fałszywy i pazerny jak ona może panoszyć się w jego mieście i w jego kraju. Nazistowska buta i zapatrzenie w siebie irytowały go i wpędzały w przygnębienie. Tak przeżył pierwszą zimę okupacji i część wiosny.

Wiosną 1940 roku oszczędności Artura ostatecznie się wyczerpały. Racje żywnościowe wciąż były maleńkie, a ceny na czarnym rynku szalały. Kolejki przed sklepami stały się wojenną powszedniością. Okazało się jednak, że mimo wojny w narodzie pojawił się niezwykły pęd do nauki języków obcych. Jak głosił obiegowy dowcip: „Optymiści uczą się angielskiego, pesymiści niemieckiego, a głupcy francuskiego”. Załuski znał wszystkie te języki, więc zaczął udzielać prywatnych lekcji.

Ponieważ nie chciał przyjmować nikogo u siebie, korepetycje zmusiły go do wędrówek po mieście, co z kolei narażało go na znienawidzone widoki żołnierzy Wehrmachtu, niemieckich mundurów, znaczków ze swastykami i nazistowskich flag. Niemcy działali mu na nerwy, burząc jego klasyczne poczucie estetyki.

Jeden raz widział nawet gubernatora Franka. Szedł wówczas na lekcję i znalazł się w okolicy Brackiej, nazywanej teraz Kassino-Gasse, bo w zamykającym ją Pałacu Larischa, dawnej siedzibie prezydenta miasta, urządzono dom gry dla Niemców. Nagle od strony Franciszkańskiej w jakimś zupełnie dzikim tempie wyjechało pięć samochodów tworzących kolumnę otoczoną przez motocykle. Zatrzymali się przy Domu Partii; żołnierze niezwykle szybko sformowali potrójny szpaler, w którym pojawił się nerwowy, czarnowłosy mężczyzna o zaciętej twarzy. Artur Załuski znał go jedynie z niezbyt wyraźnych zdjęć w gazecie, ale od razu domyślił się, że ma przed sobą Hansa Franka. Gubernator szybkim krokiem przeszedł z jezdni do bramy i zniknął za drzwiami. Król Polski, pomyślał z przekąsem Artur.

Pod koniec lata zupełnie nieoczekiwanie znalazł wreszcie satysfakcjonujące źródło zarobków — otworzył biuro pisania podań. Niemiecka biurokracja całkowicie spełniła pokładane w niej nadzieje — krakowianie musieli wypełniać niezliczone ilości druczków, formularzy i podań, co dla osób nieznających biegle języka stanowiło nie lada problem. Aby cokolwiek załatwić, trzeba było przedstawić w urzędzie druk. Niemcy uwielbiali wręcz wszelkie, jak to nazywał Załuski, „poświadczenia do zaświadczenia”, wiedział więc, że pracy mu nie zabraknie.

Artur wystarał się o koncesję, zdobywając ją między innymi dzięki łapówce, czyli obrazowi niezwykle wówczas popularnego Juliusza Kossaka, i w małym lokalu na parterze kamienicy, w której mieszkał, otworzył biuro. Była to doskonała inwestycja. Administracja niemiecka produkowała nowe wytyczne i zarządzenia z szybkością przedwojennej Luxtorpedy, a ludzie nie nadążali z uzupełnianiem wszystkich dokumentów.

Artur szybko zauważył, że mnogość wymaganych danych, koniecznych papierów i obowiązkowych wpisów to kolejny sposób, w jaki okupant starał się inwigilować społeczeństwo. Większość tych informacji była kompletnie nieważna dla załatwianej sprawy, ale na pewno przydatna Niemcom. Siłą rzeczy Załuski musiał też zaprenumerować „Gońca” jako dziennik, który publikował ogłoszenia urzędowe. Zebrał też pokaźną biblioteczkę niemieckich aktów prawnych i rozporządzeń Generalnego Gubernatorstwa.

Na co mi przyszło, mówił do siebie. Tak długo uciekałem przed pracą adwokata, by wreszcie stać się marnym gryzipiórkiem prowadzącym biuro podań. Wiedział jednak, że nie powinien narzekać. Lekcje języków były mało opłacalne i męczyła go codzienna bieganina, a z pisania podań miał co prawda zerową satysfakcję, ale za to wysokie dochody. Mógł sobie wreszcie pozwolić na lepsze jedzenie, a nawet posiłki w restauracjach, za którymi bardzo tęsknił w okresie słabej prosperity.

Ludzie przychodzili z najróżniejszymi problemami, w większości byli to przesiedleńcy, którzy chcieli się jakoś zainstalować w Krakowie. Wiele spraw dotyczyło też kwestii mieszkaniowych. Utworzenie dzielnicy niemieckiej, ciągnącej się od Parku Krakowskiego w kierunku Bronowic i wokół budynku Akademii Górniczo-Hutniczej, zamienionej na siedzibę rządu Generalnego Gubernatorstwa, spowodowało wysiedlenie setek osób, które poszukiwały innego lokum. Artur miał wrażenie, że w Krakowie nieustannie trwa jakaś gigantyczna wędrówka ludów — przemieszczali się zarówno stali mieszkańcy miasta, jak i napływający tu uciekinierzy, zwłaszcza z poznańskiego.

Miał więc ręce pełne roboty. Zimą musiał zatrudnić pomocnika. Abraham Kravitzer polecił mu Antoniego Smołę, młodego chłopaka, który przed wojną zaczął studiować prawo. Młody człowiek okazał się pracownikiem dobrym i obowiązkowym. Przychodził do biura na długo przed swoim pryncypałem, a gdy tylko Artur pojawiał się w drzwiach, rzucał się, by przygotować herbatę. Nigdy nie wziął niczego bez pozwolenia i choć widać było, że mu się nie przelewa, starał się w biurze jeść i pić tylko to, co przyniósł z domu.

Był solidny i małomówny, za co Załuski najbardziej go cenił. Chłopak przyjmował wszystkich interesantów z tą samą chłodną uprzejmością, która budziła szacunek klientów i jednocześnie nie pozwalała na nadmierne spoufalanie się. Jego fachowość i świetna znajomość języka niemieckiego także nie pozostawiały nic do życzenia. Smoła urodził się w Zagłębiu Ruhry, gdzie jego ojciec był górnikiem, ale dosyć niechętnie mówił o swojej rodzinie i przeszłości. Był bardzo skryty i milczący, nigdy się nie skarżył, nie narzekał na swój los, niczemu się nie dziwił, żadna sprawa nie była dla niego zbyt zawiła czy trudna. Załatwiał wszystko, jakby stopień skomplikowania problemu nie miał dla niego znaczenia. Po zakończeniu godzin urzędowania starannie sprzątał swoje miejsce pracy i spieszył się do własnych spraw, pozostawiając zamknięcie biura Załuskiemu. Taka była między nimi niepisana umowa. Artur często zostawał sam w biurze i po wyjściu pomocnika przeglądał papiery, czytał urzędowe dzienniki czy rozporządzenia.

Czasami, gdy dokuczyła mu samotność, zakładał kapelusz i ruszał na późny obiad do jednej z restauracji. Śmieszyła go obłuda ich właścicieli. Oficjalnie władze niemieckie walczyły z czarnym rynkiem, nieoficjalnie popierały go. Racje kartkowe dla Polaków były tak małe, że korzystający wyłącznie z nich byli narażeni na śmierć głodową i stawali się przymusowymi klientami jadłodajni prowadzonych przez Komitet Opiekuńczy. Czarny rynek istniał zatem i rozwijał się wspaniale między innymi dzięki Niemcom sprzedającym zainteresowanym drogie alkohole i jedwabne pończochy, by w zamian nabyć produkty żywnościowe, które można było wysłać do Rzeszy. Tak to bowiem było z wojennymi fortunami — ludzie zdobywali duże pieniądze, których nie było na co wydać. Okupacyjni milionerzy, zwykle wywodzący się spośród handlarzy i szmuglerów, mogli więc raczyć się najlepszymi trunkami i posiłkami w drogich restauracjach i… niewiele więcej.

Knajpy — w ramach walki z czarnym rynkiem czy też, jak go zwano w Krakowie, „paskiem” — miały oficjalny, zaakceptowany przez władze cennik, zwykle wywieszony przed lokalem. Wedle tego cennika kotlet kosztował dwa złote, a najlepsze dania pięć. Gdy się jednak wchodziło do środka, siadało przy stoliku i żądało posiłku w tej cenie, rychło okazywało się, że ostatnia porcja „akurat wyszła” i można zamówić coś innego, równie świetnego, tylko pięć razy drożej.

Artura, jako się rzekło, śmieszyła ta ekwilibrystyka knajpiarzy. Choć obecnie nie uskarżał się na zarobki, brzydziło go wyrzucanie pieniędzy w błoto, zwłaszcza w obliczu niewyobrażalnej nędzy, jaka dotykała innych. Załuski nie był wrażliwy i czułostkowy, ale miał poczucie smaku; korzystanie z uciech życia, gdy inni nie mieli na chleb, uważał zatem za naruszenie zasady decorum, zwłaszcza gdy przyzwoity kotlet wieprzowy kosztował osiemnaście złotych, a pensja urzędnika wynosiła dwieście.

Wiosną 1941 sytuacja ponownie się zmieniła — naziści spełnili swoją zapowiedź i utworzyli getto na Podgórzu, gdzie w ciągu zaledwie dwóch tygodni przesiedlono ludność pochodzenia żydowskiego. Getto było małe i składało się jedynie z piętnastu wąskich ulic z niewielkimi, zazwyczaj parterowymi lub piętrowymi domami. Abraham Kravitzer został wysiedlony na ulicę Węgierską, gdzie uruchomił ponownie mały sklep, i zatroskany Artur, któremu dzięki sowitej łapówce udało się wystarać o przepustkę, odwiedzał go tam od czasu do czasu.

Tak przeszło kilka kolejnych miesięcy; w czerwcu Hitler zaatakował Związek Radziecki i wydawało się, że nic nie jest w stanie powstrzymać go przed triumfalnym pochodem na wschód. Artur, przygnębiony sytuacją na froncie i troskami codziennego okupacyjnego dnia, prawie nie zauważył, że wkrótce minęło lato i nadeszła jesień, a z nią widmo kolejnego, trzeciego już roku okupacji i zimy tak mrocznej jak najkoszmarniejszy sen. Ogarniała go chandra, z którą walczył za pomocą laudanum z zaprzyjaźnionej apteki przy Grodzkiej i nieczęstych wizyt w knajpie. Czasami lubił wyjść i zagubić się w tłumie. Niczego się nie bał, po prostu czuł obrzydzenie do tej wojny.

Tego jesiennego dnia już, już miał założyć kapelusz i udać się na późny obiad, gdy do drzwi wejściowych ktoś zastukał.

Było tuż po ósmej wieczorem i godziny pracy biura podań dawno się skończyły, a Załuski nie przypominał sobie, by się z kimś umówił prywatnie. Mimo to odłożył kapelusz i otworzył drzwi.

Stała za nimi bardzo szczupła kobieta w średnim wieku, ubrana starannie i dostatnio w ładny płaszcz. Na głowie nosiła kapelusz, a nie chustkę czy beret jak inne panie. Załuski odniósł niejasne wrażenie, że skądś ją zna.

— Pan Artur Załuski? — spytała, a on skinął głową. — Prywatny detektyw? — upewniła się jeszcze, a Artur się roześmiał.

— Byłem nim przed wojną, ale teraz zajmuję się pisaniem podań.

Kobieta skrzywiła się.

— Podanie potrafię napisać sobie sama — powiedziała dosyć impertynenckim tonem. — Potrzebuję pańskiej pomocy jako prywatnego detektywa. Wpuści mnie pan wreszcie?

Załuski przeprosił i odsunąwszy się od drzwi, przepuścił dziwnego gościa. Kobieta rozejrzała się po skromnym wnętrzu biura, wyjęła szpilkę i zdjęła kapelusz, odsłaniając gładko zaczesane ciemne włosy. Płaszcz tylko rozpięła, przysuwając sobie krzesło nieco bliżej biurka. Zdjęła eleganckie rękawiczki z delikatnej skórki, odsłaniając ręce o długich, szczupłych palcach ozdobionych złotymi pierścionkami. Zamożna, uznał Artur, wchodząc w swą dawną profesję detektywa. Zawsze najpierw starał się ocenić klienta, zgadnąć, z czym do niego przychodzi. Ta kobieta stanowiła dla niego pewną tajemnicę.

Zdecydowanie nie była piękna, ponieważ w szczupłej, trójkątnej twarzy miała coś odpychającego. Dodatkowo efekt psuły głęboko osadzone oczy, teraz jeszcze mocno podkrążone, jakby ich właścicielka źle sypiała od dłuższego czasu.

— Jestem Teresa Orwat — powiedziała, najwyraźniej zdenerwowana oględzinami, którym ją poddał. — Przychodzę w sprawie mojego brata Juliana.

— Byłem pewny, że panią znam — powiedział Załuski. — Widziałem panią przed wojną na zdjęciu w gazecie. Z bratem…

Wzruszyła ramionami, jakby to jej zupełnie nie obchodziło.

— Mniejsza z tym — powiedziała. — Chodzi o to, że mój brat zaginął.

— Zaginął? — zdziwił się Artur. Myśl, że słynny jasnowidz szukający osób zaginionych i zmarłych sam zniknął, wydawała się dosyć absurdalna i nierzeczywista, ale darował sobie uszczypliwą uwagę na ten temat.

Chwilę patrzyła na niego, jakby czekając, czy powie coś niestosownego, ale kiedy nic takiego nie nastąpiło, ciągnęła:

— Brat prowadził ostatnio bardzo trudne i wyczerpujące sprawy. Spotykał się z różnymi ludźmi, czasami, choć niezwykle rzadko, wychodził z domu na dłużej. Nigdy mi się nie zwierzał, co robi i dokąd chodzi, a ja nie pytałam, bo wiedziałam, że tego nie lubi. Kilka dni temu wyszedł rano z mieszkania i nie wrócił. Czekałam spokojnie do wieczora, potem do rana, ale zaczęłam się niepokoić, bo nigdy wcześniej coś takiego się nie zdarzyło…

— Jest wojna — wtrącił się Artur.

Zmierzyła go wyniosłym spojrzeniem.

— Tak, wiem, proszę pana. Dlatego zwlekałam tak długo z zawiadomieniem policji. Gdy to wreszcie zrobiłam, miałam wrażenie, że zupełnie ich to nie interesuje. Mój brat nie jest byle kim, sam pan to przyzna. Doradzał polskiemu rządowi, ale też wielu znakomitościom zagranicznym, również Niemcom. A tu jakby się to w ogóle nie liczyło. Poszłam do Rady Opiekuńczej, do hrabiego Ronikera i on obiecał mi zrobić, co w jego mocy, ale do tej pory nie mam żadnych wieści o Julianie. Wtedy pomyślałam o panu. Czytywałam przed wojną „Tajnego Detektywa”, doszłam do wniosku, że pan się nadaje najlepiej do tego typu poszukiwań. Chcę odnaleźć brata, bez względu na koszty.

Artur zastanowił się, w jaki sposób ubrać w słowa to, co miał do powiedzenia, aby jej nie urazić.

— Nie bierze pani pod uwagę, że bratu mogło się coś stać? Jest wojna, ludzi zdesperowanych nie brakuje, napady rabunkowe, także zakończone morderstwem, zdarzają się nader często, a władz niemieckich to nie interesuje, chyba że ofiarą jest Niemiec.

Teresa Orwat stanowczo pokręciła głową.

— Całkowicie to wykluczam! Powiem panu więcej, jestem przekonana, że mój brat żyje!

— A na jakiej podstawie? — zainteresował się detektyw, a ona spojrzała na niego ze złością.

— Proszę pana, zanim zdradzę panu szczegóły, chciałabym wiedzieć, czy podejmie się pan sprawy. Bo w innym wypadku nie chciałabym odkrywać pewnych sekretów brata.

Załuski zastanowił się. Odwykł już od zawodu detektywa, ale ponowna możliwość poprowadzenia śledztwa była ogromnie kusząca. Z drugiej strony czuł wstręt do miasta pod okupacją i niemieckich urzędników, których musiałby spotykać. Ale to sprawa zaginięcia Juliana Orwata, najsłynniejszego jasnowidza — dziwne, że do tej pory nie dotarły do niego żadne plotki na ten temat, widać zdarzenie było jeszcze świeże.

Podjął decyzję.

— Szanowna pani, przyjmę zlecenie, to dla mnie zaszczyt pomóc tak słynnemu człowiekowi i jego rodzinie.

Twarz Teresy Orwat wygładziła się, bo widać takiej odpowiedzi oczekiwała.

— Pyta pan, skąd biorę pewność, że mój brat żyje? Otóż, ale niech to pozostanie między nami, mój brat miał wizję swojej śmierci. Był przekonany, że umrze w roku 1944, nota bene, wojna będzie wtedy jeszcze trwała…

Brednie, doszedł do wniosku Artur, którego dreszcz przeszedł na samą myśl, że mogłaby to być prawda. Już teraz nie było co jeść, więc sytuacji za kilka lat w ogóle sobie nie wyobrażał.

— Kiedy brat miał tę wizję? — zapytał, a siostra jasnowidza odpowiedziała natychmiast, jakby przygotowana na to pytanie:

— W 1936 roku, ale ja poznałam szczegóły w listopadzie 1937.

— Tak dokładnie to pani pamięta? — zdziwił się Artur, a ona potwierdziła skinieniem głowy.

— Okoliczności związane z tą wizją na zawsze zapadły mi w pamięć, ale w tej chwili nie będziemy o tym rozmawiali. Chcę tylko, żeby pan wiedział, że wierzę w talent mojego brata i jestem przekonana, iż nie zginął w żadnym ulicznym napadzie. Sądzę, że został uprowadzony.

— Uprowadzony? — zdziwił się Artur. — Przez kogo?

Ona uśmiechnęła się, po raz pierwszy odkąd weszła do biura.

— W tym celu zaangażowałam pana. To pan ma mi odpowiedzieć na to pytanie.

Artur zmierzył ją wzrokiem i z czeluści swej szuflady w biurku wyciągnął duży notes, który niegdyś, w innym życiu, służył mu do opracowywania wstępnych szkiców spraw.

Otworzył go na wolnej stronicy i posługując się wynalezionym przez siebie szyfrem opartym na kombinacji kodów i znaków stenograficznych wpisał bieżącą datę i nazwisko klientki.

— Będę potrzebował kilku informacji.

Teresa skinęła głową.

— To zrozumiałe, proszę pytać.

— Powiedziała pani, że brat pracował nad kilkoma zagadnieniami… Chciałbym poznać szczegóły.

Kobieta zawahała się, ale po chwili odpowiedziała:

— Prowadził dwie trudne, jak sam mówił, sprawy. Jedną było poszukiwanie młodej dziewczyny, zlecili mu to zrozpaczeni rodzice. Nie mam pojęcia, o co dokładnie chodziło, ale Julian podejrzewał, iż dziewczyna nie żyje. Miał widzenie… Widział jej zwłoki w jakimś rowie przy drodze, przykryte czerwonym płaszczem. Więcej nie wiem — powiedziała bezradnie i nerwowo, zaciskając bezwiednie dłonie. Cała jej wcześniejsza arogancja znikła, a w jej miejsce pojawiła się rozpacz, a nawet lekka desperacja. Stało się oczywiste, że Teresa Orwat żyje w wielkim napięciu i to już od dłuższego czasu.

— Rozumiem — uspokoił ją Artur. — A druga sprawa?

— Manuskrypt. Komuś zaginęło cenne dzieło. Jakiś starodruk o dużym formacie. Julian podjął się odszukania zguby. Nie zdradził mi jednak, czy miał jakąś wizję w tej sprawie. Wie pan, brat był bardzo skuteczny w poszukiwaniach zaginionych dokumentów.

— Tak, słyszałem o tym — odpowiedział Artur. — Czy wie pani, kim byli zleceniodawcy?

Pokręciła przecząco głową.

— Nie mam pojęcia. Miałam tylko wrażenie, że w sprawie tego starodruku przychodził ktoś z Magistratu, jakiś urzędnik lub wojskowy. Co do dziewczyny natomiast, to wiem, że o udzielenie pomocy jej rodzinie poprosił brata jeden z członków loży.

— Loży? — Artur właściwie nie był tym zdziwiony. Jego ojciec też należał do masonerii, ale samego Artura zupełnie to nie interesowało.

Teresa niechętnie wzruszyła ramionami.

— Proszę pani — Załuski starannie ważył słowa — pani brat zaginął, a ja nie otrzymałem od pani żadnej informacji, od której mógłbym zacząć dochodzenie. Zaginiona dziewczyna, skradziona książka… Sama pani przyzna, że to za mało.

Panna Orwat otaksowała go spojrzeniem.

— Być może pomyliłam się co do pana — wycedziła przez zaciśnięte zęby. Wstała i zaczęła zakładać rękawiczki. Artur również podniósł się ze swojego miejsca.

— Najwyraźniej — powiedział swobodnie, patrząc na nią z uwagą. Chwilę mierzyli się wzrokiem, aż Teresa westchnęła i sięgnęła do torebki. Wydobyła z niej przewiązany sznureczkiem niewielki notes w skórzanych oprawkach. Położyła go na stole i szybkim ruchem zatrzasnęła torbę.

— Dobrze więc, spróbuję panu zaufać, bo chyba nie mam wyboru. To notatnik Juliana. Spisywał w nim różne myśli, luźne uwagi dotyczące spraw. Nic więcej nie wiem. Oczekuję wiadomości od pana za kilka dni. Nie musi pan do mnie przychodzić. Wystarczy list.

Skinęła mu głową i wyszła, delikatnie zamykając za sobą drzwi. Załuski podniósł ze stołu notes i rozwiązał sznurek. Większa część notatnika była zapisana równym kaligraficznym pismem, praktycznie bez marginesów. Artur przyjrzał się uważnie i nie mógł się nie roześmiać.

Orwat posługiwał się tajnym kodem.

Przypisy

1 Dwa najbardziej znane krakowskie więzienia okresu międzywojennego znajdowały się przy ulicy Poselskiej (więzienie sądowe zwane więzieniem świętego Michała, obecnie siedziba Muzeum Archeologicznego) oraz przy ulicy Montelupich (obecnie jest to Areszt Śledczy). Więzienie przy ul. Montelupich popularnie nazywane było „Monte” lub „Montelupa”.