David Stafford

OSTATNI ROZDZIAŁ 1945

ZWYCIĘSTWO, ODWET, WYZWOLENIE

PRZEKŁAD

Władysław Jeżewski

Grzegorz Woźniak

Tytuł oryginału

ENDGAME 1945

Victory, Retribution, Liberation

Przekład

Władysław Jeżewski, Wstęp, rozdziały 9–27, Epilog

Grzegorz Woźniak, rozdziały 1–8

Konsultacja militarna

Artur Kowalski

Projekt okładki

Ewa Witosińska

Zdjęcie na okładce

© Pixfeatures/dpa/Corbis/Profimedia

Copyright © David Stafford 2007

All rights reserved

Copyright © 2009, 2015 for the Polish edition by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Copyright © 2009 for the Polish translation by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo MAGNUM sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848-55-05, tel. 22 646-00-85

magnum@it.com.pl

Zapraszamy do naszej księgarni internetowej

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

Wydanie elektroniczne 2015

(EPUB) ISBN 978-83-65257-00-0

(MOBI) ISBN 978-83-65257-01-7

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Dla Ruth,
która przeżyła wojnę,
i
pamięci Sydneya,
który w niej walczył

A zatem proszę mi więcej nie mówić: „A jak to się stanie?” – bo jakkolwiek to się stanie, ty to obrócisz w dobro, i każde wydarzenie przyniesie ci tylko szczęście… przecież jeśli się zjawi przed tobą olbrzymi odyniec, stoczysz tym chwalebniejszą walkę, a jeśli znowu zbrodniczy ludzie, oczyścisz ziemię ze zbrodniarzy. – Tak, ale jeżeli zginę, to co? – To zginiesz jak człowiek waleczny w trakcie dokonywania szlachetnego czynu.

EPIKTET

(Diatryby, przeł. Leon Joachimowicz)

Mam dosyć wojny. Wojenna chwała to bzdura… Wojna jest piekłem.

GENERAŁ WILLIAM TECUMSEH SHERMAN

Część IV
Od dnia zwycięstwa do Poczdamu

Rozdział 20
Dzień zwycięstwa

[…]

W dniu zwycięstwa w niemieckim miasteczku Bernterode rozegrała się scena niepodobna do wszystkiego, co działo się w całej Europie. Niedaleko Weimaru pół kilometra pod ziemią znajdowała się kopalnia soli. Przed dziewięcioma laty naziści urządzili w niej wielką fabrykę i magazyn amunicji. Podczas wojny w tym długim na ponad 20 kilometrów kompleksie korytarzy i podziemnych sal pracowali włoscy, francuscy i rosyjscy robotnicy przymusowi. Wielu z nich przebywało teraz w obozie stojącym wśród sosnowego lasu.

Do środka kopalni można się było dostać tylko windą. W podszybiu grupa krzepkich mężczyzn usiłowała umieścić w klatce windy wielką metalową trumnę. Ważyła ona ponad pół tony i była tak duża, że jeszcze centymetr więcej, a nie zmieściłaby się do środka. W końcu po godzinnej szamotaninie, która kosztowała ich wiele potu i nerwów, mężczyźni wepchnęli trumnę do windy. Zamknęli drzwi i dali znak drugiej grupie, czekającej w małym budynku u wylotu szybu. Zaczęła się powolna i ostrożna jazda na powierzchnię.

Z radia znajdującego się w budynku płynęły zwycięskie przemówienia i podniosła muzyka. W chwili gdy winda ruszyła, słychać było akurat dźwięki The Star-Spangled Banner, a kiedy dotarła na powierzchnię, rozległa się melodia God Save the King. Mężczyźni mimowolnie uśmiechnęli się, bo w trumnie spoczywały szczątki największego króla Prus, człowieka, który przeobraził ten kraj w czołowe mocarstwo europejskie: Fryderyka Wielkiego.

Jego trumnę odkryli przypadkiem przed dziesięcioma dniami żołnierze artylerii armii amerykańskiej, którzy mieli przeprowadzić inspekcję 400 000 ton amunicji zmagazynowanych w kopalni. Po przejściu pół kilometra głównym korytarzem zauważyli ceglany mur. Świeża zaprawa murarska świadczyła, że postawiono go bardzo niedawno. Miał półtora metra grubości, ale udało się go przebić. Dalej była metalowa krata, a za nią prawdziwa jaskinia Aladyna wypełniona skarbami. Żołnierzom wydawało się, że śnią.

Sala podzielona była przepierzeniami na kilka pomieszczeń. W każdym piętrzyły się pod ścianami dziesiątki obrazów, skrzyń i gobelinów. Ale wzrok żołnierzy przykuły przede wszystkim stojące na środku cztery masywne trumny. Na jednej leżał wieniec i czerwona jedwabna wstęga ze swastyką i napisem „Adolf Hitler”. W ostatnich dniach wojny nikt nie wiedział, gdzie przebywa niemiecki dyktator i co się z nim dzieje. Czyżby nie żył, a tu właśnie znajdował się jego grobowiec?

Wkrótce potem do kopalni przybył amerykański oficer Walter Hancock, jeden ze specjalistów od ratowania dzieł sztuki, w życiu cywilnym znany rzeźbiarz.

Głównym wrogiem „ludzi od zabytków” byli nie naziści, lecz żołnierze alianccy. To przede wszystkim przed nimi trzeba było chronić europejskie budynki, obrazy i zbiory archiwalne. Co prawda „ludzie od zabytków” przekazali dowódcom liniowym długie listy obiektów, które należało oszczędzać podczas nalotów i ostrzału artyleryjskiego, ale ich starania odniosły ograniczony skutek. Na początku 1945 roku ponad sto osiemdziesiąt zabytkowych budynków z dwustu znajdujących się na liście zostało trafionych bombami, z tego około stu dwudziestu uległo zupełnemu zniszczeniu.

Kiedy wiosną 1945 roku wojska alianckie wyzwoliły Europę Zachodnią i wkroczyły na terytorium Niemiec, skarby europejskiej kultury znalazły się w jeszcze większym niebezpieczeństwie. Wielu żołnierzy nie mogło się oprzeć, żeby nie przywłaszczyć sobie dzieł sztuki, które wysyłali następnie do rodziny lub przyjaciół. Z początku „ludzie od zabytków” zabezpieczali galerie i muzea tablicami z napisem „wstęp zabroniony”, ale szybko się okazało, że nikt tych zakazów nie przestrzega. Wzięto się więc na sposób i wokół budynków stawiano odtąd tablice ostrzegające przed minami.

W głębi Niemiec specjaliści natrafili na setki zamkniętych jaskiń i kopalń, w których Niemcy ukryli wielkie zbiory sztuki.

Wtedy ich zadanie zmieniło charakter. W niektórych miejscach dzieła z niemieckich galerii umieszczano pod ziemią dla ochrony przed nalotami, ostrzałem artyleryjskim i grabieżą. Zdecydowaną większość stanowiły jednak dzieła sztuki skradzione przez nazistów z galerii, muzeów i prywatnych kolekcji w całej okupowanej Europie.

Należało koniecznie ocalić te skarby i przywrócić je prawowitym właścicielom, nie tylko ze względu na potomność i dobro kultury europejskiej. Nikt jeszcze nie wiedział, czy klęska zbrojna oznacza ostateczny koniec III Rzeszy, a ściganie hitlerowskich zbrodniarzy wojennych dopiero się rozpoczęło. Nie można było wykluczyć, że zorganizują oni podziemny ruch oporu. Uznano, że nie wolno dopuścić, aby skarby sztuki posłużyły do sfinansowania ewentualnych działań sabotażowych i dywersyjnych pogrobowców hitlerowskiego reżimu⁶.

Pamiętając o tym wszystkim, Hancock przeciskał się teraz przez otwór do tajemnego pomieszczenia. Niemal od razu zdał sobie sprawę, że nie jest to zwykły magazyn dzieł sztuki:

Pomieszczenie nosiło cechy miejsca kultu. Symetryczność planu, dwie wielkie sale połączone korytarzem z trzema komnatami po każdej stronie; wspaniałe chorągwie wiszące rzędami nad trumnami i piętrzące się w kątach wraz z rozmaitymi ozdobami; obecność trumien – wszystko to kazało przypuszczać, że miejsce jest przeznaczone do odprawiania nowoczesnych obrzędów pogańskich⁷.

W każdej komnacie stała drewniana trumna, do której przylepiono taśmą kartkę z napisem wykonanym pospiesznie czerwoną kredką. Hancock przeczytał: „Feldmarschall von Hindenburg”, „Frau von Hindenburg” i – na trumnie owiniętej szarfą od samego Hitlera – „Friedrich Wilhelm, der Soldatenkönig”. W ostatniej komnacie po lewej Hancock znalazł trumnę Fryderyka Wielkiego. Nie miała ona żadnych ozdób, była tam też tylko kartka z napisem na czerwono: „Friedrich der Große”. Obok stała mała metalowa skrzynka zawierająca kilka kolorowych zdjęć portretów niemieckich wodzów, poczynając od „króla żołnierzy”, a kończąc na Hitlerze.

W innych miejscach pomieszczenia znajdowało się w sumie ponad dwieście pruskich chorągwi pułkowych pochodzących z okresu od XVII wieku do I wojny światowej. Wszystkie były rozwinięte, przez co robiło ono jeszcze silniejsze wrażenie miejsca kultu. Skrzynie zawierały pruskie regalia, między innymi koronę i berło użyte podczas koronacji Fryderyka Wilhelma I w 1713 roku. Sześćdziesiąt stalowych skrzyń kryło cenną porcelanę i dziesiątki oprawnych w czerwoną skórę tomów – całą bibliotekę Fryderyka Wielkiego, przywiezioną tu z pałaców w Berlinie i Poczdamie.

W przedniej sali złożono ponad dwieście pięćdziesiąt obrazów pochodzących z pruskich zbiorów królewskich, wśród nich dzieła Watteau, Bouchera i Chardina, a także Cranacha i późniejszych mistrzów niemieckich.

Hancock spytał francuskich robotników przymusowych, co wiedzą o przechowywanych w kopalni zbiorach. Okazało się, że przed sześcioma tygodniami wszystkich mieszkańców okolicy nagle ewakuowano. W ciągu następnych czterech tygodni wojsko niemieckie potajemnie przetransportowało do kopalni wspomniane zbiory. Na początku kwietnia pomieszczenie zostało zamurowane. Francuzi przypuszczali, że w owym miejscu kultu „miano przechowywać symbole niemieckiej tradycji wojskowej, wokół których będą się jednoczyć przyszłe pokolenia”. Ale rzecz zdołano utrzymać w tajemnicy tylko przez dwadzieścia pięć dni⁸.

Zaledwie kilka godzin po wydobyciu na powierzchnię trumny Fryderyka Wielkiego doczesne szczątki wodza III Rzeszy, który zawiesił jego portret w swoim bunkrze, zostały poddane oględzinom na przedmieściu Berlina.

Rankiem 9 maja Kathe Heusermann, trzydziestosześcioletnia asystentka dentystyczna, przebywała w swoim berlińskim mieszkaniu przy Pariserstrasse. Jak większość berlinianek, bała się zgwałcenia przez Rosjan i nie wychodziła z domu. Nagle rozległo się pukanie. Kathe ostrożnie uchyliła drzwi. Jej gościem okazał się dr Feodor Bruck, żydowski lekarz ze Śląska, który przez kilka miesięcy się ukrywał i właśnie przyjechał do Berlina, aby przejąć praktykę dentystyczną po dr. Hugonie Blaschkem. Dr Blaschke był od 1933 roku osobistym dentystą Hitlera, lojalnym członkiem NSDAP, SS-Brigadeführerem i generałem majorem Waffen-SS. Bruck wyjaśnił pani Heusermann, że oficerowie sowieccy złożyli mu wizytę w gabinecie przy modnej Kurfürstendamm. Szukali karty z danymi o uzębieniu Hitlera. Chcieli pilnie porozmawiać z panią Heusermann. Kobieta narzuciła płaszcz i poszła z Bruckiem.

Heusermann doskonale znała uzębienie Hitlera. Pół roku wcześniej, tuż po wyjeździe z Wilczego Szańca pod Kętrzynem, Hitler dostał zapalenia zęba. Wezwano Blaschkego i Heusermann asystowała mu podczas resekcji chorego zęba.

Jakiś czas później, wobec zbliżania się Armii Czerwonej, Heusermann schroniła się w Kancelarii Rzeszy i miała okazję widywać Hitlera. Była w bunkrze, kiedy Hitler i Eva Braun popełnili samobójstwo, i choć nie widziała zwłok, słyszała, że zostały oblane benzyną i spalone. Opuściła bunkier w ostatniej chwili razem z grupą osób próbujących uciec na zachód. Szli podziemnym tunelem wzdłuż torów kolejki podziemnej, ale na jednej ze stacji Heusermann wpadła w ręce żołnierzy sowieckich. Po pewnym czasie zwolniono ją do domu. Blaschke wciąż się ukrywał.

Kiedy Heusermann przyszła do zdemolowanego przez bombę gabinetu swego zwierzchnika, czekał tam na nią sowiecki pułkownik z tłumaczką. W aktach Blaschkego nie znaleźli nic, co dotyczyło Hitlera, poszli więc do Kancelarii Rzeszy. Tu też im się nie poszczęściło. W końcu pułkownik zawiózł Heusermann na przedmieścia stolicy. Pokazano jej złoty mostek z górnej szczęki, kompletną żuchwę, złotą koronę i mostek z dolnej szczęki. Heusermann przyjrzała się im uważnie i natychmiast potwierdziła, że mostek z górnej szczęki i żuchwa należały do Hitlera. Pozostałe szczątki przypisała Evie Braun, choć zastrzegła, że nie ma co do tego absolutnej pewności.

Pokazane Heusermann części uzębienia znalazł przed trzema dniami sowiecki żołnierz przeszukujący ogród Kancelarii Rzeszy. Było to wszystko, co pozostało z Hitlera i jego żony. Najpierw benzyna, a potem bezustanny ostrzał budynku i ogrodu przez artylerię Armii Czerwonej sprawiły, że ze zwłok zachowało się tylko tych kilka sczerniałych fragmentów⁹.

Sowieci liczyli wcześniej, że schwytają Hitlera żywcem. W strukturze Smiersza (sowieckiego kontrwywiadu wojskowego) powstała nawet specjalna komórka, której zadaniem było znalezienie Führera, a marszałek Żukow, zastępca naczelnego wodza, Stalina, chwalił się, że zamknie „tego parszywego bydlaka Hitlera” w klatce i obwiezie go ulicami Moskwy. Teraz jednak było jasne, że Hitler wymknął się swoim prześladowcom. „Doigrał się, łajdak” – warknął Stalin na wiadomość o samobójstwie Hitlera¹⁰.

Kilka dni później Sowieci kazali się spakować pani Heusermann i zapowiedzieli, że wyjeżdża na kilka tygodni. Znikła bez śladu na kilkanaście lat. Razem z innymi świadkami ostatnich dni Hitlera trafiła do sowieckiej niewoli.

Dzień zwycięstwa przypieczętował też los człowieka, którego nazwisko stało się symbolem kolaboracji z hitlerowskimi Niemcami – Vidkuna Quislinga, przywódcy Nasjonal Samling, norweskiej partii nazistowskiej. Jego życie znalazło się w niebezpieczeństwie. W ciągu zimy i wiosny norweski ruch oporu energicznie likwidował kolaborantów, zwłaszcza tych, którzy pracowali w norweskiej i niemieckiej policji. Partyzantom udało się nawet zorganizować udany zamach na dowódcę państwowej policji bezpieczeństwa.

Od 1941 roku Quisling był praktycznie więźniem we własnej willi nad jednym z fiordów pod Oslo. Pierwotnie nosiła ona nazwę Villa Grande i należała do przemysłowca, który dorobił się podczas I wojny światowej. Potem przeszła na własność państwa, a Quisling ochrzcił ją Gimle. Tak w mitologii skandynawskiej nazywa się miejsce, do którego trafią ci, co przeżyją koniec świata. Willa stała w parku, była duża i przestronna, a z jej okien rozciągał się wspaniały widok na fiord i miasto. Quisling ulokował w niej swoje antyki, książki i dzieła sztuki. Poniżej w zatoce cumowała łódź motorowa, aby mieszkańcy willi mogli uciec w każdej chwili.

Wiosną 1945 roku Norwegia była największą niemiecką twierdzą w Europie. Wciąż stacjonowało tu 365 000 uzbrojonych Niemców, w norweskich fiordach znajdowały schronienie dziesiątki U-Bootów i krążyły słuchy, że naziści będą się tu bronić do ostatka. Quisling bał się, że w takim wypadku nieuchronna będzie inwazja aliancka na Norwegię. Dr Josef Terboven, mianowany przez Hitlera komisarzem Rzeszy w Norwegii, chciał walczyć do ostatniego naboju. Quisling jednak liczył, że w drodze pertraktacji przekaże władzę nowej administracji złożonej z członków rządu emigracyjnego i włos mu z głowy nie spadnie.

Nie próbował nawet uciekać i nie przyjął oferowanego mu przez Terbovena miejsca w samolocie do Hiszpanii, której dyktator, generał Franco, gotów był udzielić mu azylu. Tymczasem polityk belgijski Léon Degrelle, przywódca proniemieckiego ruchu reksistów i dowódca Legionu Walońskiego, skorzystał z zaproszenia. 7 maja nieoczekiwanie zjawił się w Oslo ubrany w mundur generała SS i wieczorem wsiadł do samolotu odlatującego do Hiszpanii. Wiadomość o bezwarunkowej kapitulacji Niemiec zdążyła już dotrzeć do Norwegii i w całej stolicy pojawiły się flagi narodowe. Ludzie wylegli na ulice i otwarcie wyrażali swoją radość. Quisling udał się na wieczorną przejażdżkę samochodem, aby zobaczyć, co się dzieje, i z ulgą stwierdził, że wszystko przebiega spokojnie.

Następnego dnia tuż po 13 przedstawiciel Milorgu, zbrojnego ramienia norweskiego ruchu oporu, przyjechał do Gimle. Kilku ministrów rządu kolaboracyjnego korzystało ze słonecznej pogody i gawędząc, spacerowało po parku. Podczas krótkiej i dość niezręcznej rozmowy Quisling zgodził się oddać w ręce nowych władz kraju w zamian za obietnicę sprawiedliwego i uczciwego procesu. „Wiem, że naród norweski skazał mnie na śmierć – powiedział – i że byłoby dla mnie najprościej odebrać sobie życie. Chcę jednak, żeby to historia wydała wyrok”.

Przez resztę dnia w milczeniu pakował swoje dokumenty i korespondencję, szykując się na internowanie w jakimś przyjemnym miejscu. Ale kilka godzin później został brutalnie wyrwany z tych marzeń – ostrym tonem kazano mu zgłosić się w głównej komendzie policji w Oslo. Protesty i gorączkowe telefony do różnych osób na nic się nie zdały i nazajutrz o 6.15 Quisling i jego ministrowie opuścili Gimle czterema samochodami. Był cichy, szary poranek i po uroczystościach z poprzedniego dnia ulice opustoszały. W centrum Oslo na stopniach czterech samochodów stanęli uzbrojeni w steny członkowie Milorgu i z taką eskortą Quisling zajechał pod gmach komendy policji przy Mollergaten. Jeszcze przed kilkoma dniami znajdowała się tu siedziba gestapo, w której więziono bojowników ruchu oporu.

Po dopełnieniu formalności Quislinga poddano upokarzającej rewizji osobistej, a potem odprowadzono do celi. Przez następne sześć tygodni obserwowano go dzień i noc, pilnując, żeby nie popełnił samobójstwa. Do jedzenia dostawał głównie solone śledzie i zgniłe ziemniaki; musiał jeść je łyżką, bo nie dano mu noża ani widelca. Światło w jego celi paliło się bez przerwy. Nie otrzymywał gazet.

Po sześciu tygodniach przeniesiono go do celi w twierdzy Akershus, która przez stulecia chroniła Oslo przed atakami nieprzyjaciół. Tu również był bez przerwy pilnowany. W tym samym czasie objęto dochodzeniem dziewięćdziesiąt tysięcy jego rodaków podejrzanych o kolaborację z okupantem. Około czterdziestu sześciu tysięcy uznano za winnych, a sześciuset otrzymało wyroki więzienia dłuższe niż osiem lat. Dwadzieścia pięć osób skazano na śmierć.

W połowie sierpnia Quisling stanął przed sądem. Uznano go za winnego zdrady ojczyzny i w październiku rozstrzelano na dziedzińcu twierdzy¹¹.

Bibliografia

Ackroyd Peter, Ezra Pound and his World, Londyn, Thames and Hudson, 1980

Ahonen Pertti, After the Expulsion: West Germany and Eastern Europe, 1945–1990, Oksford, Oxford University Press, 2003

Almond Gabriel A., red., The Struggle for Democracy in Germany, Chapel Hill, University of North Carolina Press, 1949

Ambrose Stephen E., Eisenhower: Soldier, General of the Army, President-Elect 1890–1952, Nowy Jork, Simon and Schuster, 1983 [wyd. pol.: Eisenhower: żołnierz i prezydent, przeł. Barbara Czarska, Barbara Janicka, Zbigniew Kasprzyca, Warszawa, PIW, 1993]

——, The Victors: Eisenhower and his Boys: The Men of World War II, Nowy Jork, Simon and Schuster, 1998

——, Eisenhower and Berlin 1945: The Decision to Halt at the Elbe, Nowy Jork, W.W. Norton and Company, 2000

——, Wild Blue: 741 Squadron – On a Wing and a Prayer over Occupied Europe, Londyn, Pocket Books, 2002

Anna Noel, Changing Enemies, Londyn, HarperCollins, 1995

Anonymous, A Woman in Berlin, przeł. Philip Boehm, Londyn, Virago, 2005 [wyd. pol.: Kobieta w Berlinie: zapiski z 1945 roku, przeł. Barbara Tarnas, Warszawa, Świat Książki, 2004]

Ashman Charles, Wagman Robert, Nazi Hunters, Nowy Jork, Pharos Books, 1988

Astley Joan Bright, The Inner Circle, Londyn, Hutchinson, 1971

Backer John H., Priming the German Economy: American Occupational Policies 1945–48, Duke University Press, Durham, NC, 1971

Bainton Roy, The Long Patrol, Edynburg, Mainstream, 2003

Balfour Michael, Four Power Control in Germany and Austria 1945–6, Oksford, Oxford University Press, 1956

Barnett Corelli, Engage the Enemy More Closely: The Royal Navy in the Second World War, Londyn, Penguin, 2000

Barnouw Dagmar, Germany 1945: Views of War and Violence, Bloomington, Indianapolis, Indiana University Press, 1996

Bar-Zohar Michael, The Hunt for German Scientists, Londyn, Arthur Barker, 1967

Beevor Antony, Berlin: The Downfall 1945, Londyn, Viking, 2002 [wyd. pol.: Berlin: upadek 1945, przeł. Józef Kozłowski, Warszawa, Magnum, 2002]

Beevor Antony, Cooper Artemis, Paris after the Liberation, 1944–1949, Londyn, Penguin, 1995

Bennett Gill, red., The End of the War in Europe 1945, Londyn, HMSO, 1996

Bentwich Norman De Mattos, I Understand the Risks: The Story of the Refugees from Nazi Oppression who Fought in the British Forces in the World War, Londyn, Victor Gollancz, 1950

Bernadotte Folke, The Fall of the Curtain: Last Days of the Third Reich, Londyn, Cassell and Company, 1945 [wyd. pol.: Koniec Trzeciej Rzeszy, przeł. Roman Szydłowski, Katowice, Wydaw. AWiR, 1946]

——, Instead of Arms, Londyn, Hodder and Stoughton, 1949

Beschloss Michael, The Conquerors: Roosevelt, Truman, and the Destruction of Hitler’s Germany 1941–1945, Nowy Jork, Simon and Schuster, 2002

Best Sigismund Payne, The Venlo Incident, Londyn, Hutchinson, 1950

Bethell Nicholas, The Last Secret, Forcible Repatriation to Russia 1944–1947, Londyn, Penguin, 1995 [wyd. pol.: Zdradzeni!: ostatni sekret II wojny światowej, przeł. Sławomir Kędzierski, Warszawa, Bellona, 2001]

Bethge Eberhard, Dietrich Bonhoeffer, Londyn, Collins, 1977

Bezymenski Lev, The Death of Adolf Hitler: Unknown Documents from the Soviet Archives, Londyn, Michael Joseph, 1968

Biddiscombe Perry, The Last Nazis: SS Werewolf Guerrilla Resistance in Europe 1944–1947, Struod, Tempus, 2004 [wyd. pol.: Ostatni naziści: działania Werwolfu w powojennej Europie, przeł. Sławomir Kędzierski, Warszawa, Bellona, 2003]

Black Peter R., Ernst Kaltenbrunner, Ideological Soldier of the Third Reich, Princeton, NJ, Princeton University Press, 1984

Blair Clay, Ridgway’s Paratroopers: The American Airborne in World War II, Nowy Jork, Dial Press/Doubleday, 1985

——, Hitler’s U-boat War: The Hunted 1942–1945, Nowy Jork, Random House, 1998 [wyd. pol.: Hitlera wojna U-Bootów: ścigani, 1942–1945, przeł. Tadeusz Melleman, Stanisław Pawliszewski, Marek Urbański, Warszawa, Magnum, 1999]

Blake George, Mountain and Flood: The History of the 52nd Lowland Division, Glasgow, Jackson, Son & Co., 1950

Blaxland Gregory, Alexander’s Generals: The Italian Campaign 1944–5, Londyn, William Kimber, 1979

Bloch Gottfried R., Unfree Associations: A Psychoanalyst Recollects the Holocaust, Los Angeles, CA, Red Hen Press, 1999

Blum Léon, L’Oeuvre de Léon Blum, t. 5, Mémoires, la prison et le procès, l’échelle humaine, 1940–1945, Paryż, Albin Michel, 1955

Blumenson Martin, Patton: The Man behind the Legend 1885–1945, Nowy Jork, William Morrow, 1985

——, The Patton Papers 1885–1940 i 1940–45, Nowy Jork, Da Capo Press, 1996 (opublikowane po raz pierwszy w 1972 i 1974)

Booker Christopher, A Looking-Glass Tragedy: The Controversy over the Repatriations from Austria in 1945, Londyn, Duckworth, 1997

Bosworth Richard, The Italian Dictatorship: Problems and Perspectives in the Interpretation of Mussolini and Fascism, Londyn, Arnold, 1998

——, Mussolini, Londyn, Arnold, 2002

Botting Douglas, In the Ruins of the Reich, Londyn, Allen and Unwin, 1985

——, World War II: The Aftermath: Europe, Nowy Jork, Time-Life Books, 1983

Bower Tom, The Pledge Betrayed: America and Britain and the Denazification of Postwar Germany, Garden City, NY, Doubleday, 1982

——, Klaus Barbie, Londyn, Corgi, 1985

——, The Paperclip Conspiracy: The Battle for the Spoils and Secrets of Nazi Germany, Londyn, Michael Joseph, 1987

——, Blind Eye to Murder, Londyn, Warner Books, 1997

Bowman Alfred Connor, Zones of Strain: A Memoir of the Early Cold War, Stanford, CA, Hoover Institution Press, 1982

Bradley Omar N., A Soldier’s Story, Nowy Jork, Henry Holt and Company, 1951 [wyd. pol.: Żołnierska epopeja, przeł. Emilia Niemirska, Warszawa, Wydaw. MON, 1989]

Bradley Omar N., Blair Clay, A General’s Life, Nowy Jork, Simon and Schuster, 1983

Breitman Richard i in., US Intelligence and the Nazis, Waszyngton, DC, National Archives Trust Fund Board, 2004

Brett-Smith Richard, Berlin ’45: The Grey City, Londyn, Macmillan, 1966

Bridge Ann, Portrait of My Mother, Londyn, Chatto and Windus, 1955

Bridgman Jon, The End of the Holocaust: The Liberation of the Camps, Londyn, Batsford, 1990

British Council of Churches, The German Reaction to Defeat, Londyn, British Council of Churches, 1945

Burke Carolyn, Lee Miller: A Life, Nowy Jork, Alfred A. Knopf, 2005

Burleigh Michael, Death and Deliverance: Euthanasia in Germany 1900–1945, Cambridge, Cambridge University Press, 1994

——, The Third Reich: A New History, Londyn, Pan Heinemann, 2001 [wyd. pol.: Trzecia Rzesza: nowa historia, przeł. Grzegorz Siwek, Warszawa, Książka i Wiedza, 2002]

Burney Christopher, The Dungeon Democracy, Londyn, 1945

Bussey Jennifer A., red., Events That Changed the World: 1940–1960, Farmington Hills, MI, Greenhaven Press, 2004

Butler Ewan, Young Gordon, Marshal without Glory: The Life and Death of Hermann Goering, Londyn, Tandem, 1973

Calder Angus, The People’s War: Britain 1939–45, Londyn, Jonathan Cape, 1969

Carver Richard, War in Italy 1943–1945, Londyn, Sidgwick and Jackson, 2001

Cave Brown Anthony, oprac., The Secret War Report of the OSS, Nowy Jork, Berkley Medallion, 1976

Chandler Alfred D. i in., The Papers of Dwight David Eisenhower, Baltimore, Johns Hopkins University Press, 1978

Churchill Peter, The Spirit in the Cage, Londyn, Hodder and Stoughton, 1954

Churchill Winston S., Triumph and Tragedy, Nowy Jork, Bantam, 1962 [wyd. pol.: Triumf i tragedia, cz. 1–2, przeł. Kazimierz Mosiewicz, Gdańsk, Non-stop Press, 1996]

Clark Martin, Mussolini, Harlow, Pearson, 2005

Clay Lucius D., Decision in Germany, Nowy Jork, Doubleday, 1950

Coles Harry, Weinberg Albert K., Civil Affairs: Soldiers Become Governors, Waszyngton, Office of the Chief of the Military History, Department of the Army, 1964

Colton Joel, Léon Blum: Humanist in Politics, Nowy Jork, Alfred A. Knopf, 1966

Copp Terry, Cinderella Army: The Canadian in Northwest Europe 1944–1945, Toronto, University of Toronto Press, 2006

Copp Terry, Vogel Robert, Maple Leaf Route: Victory, Alma, Ontario, Maple Leaf, 1988

Corbett Robert, Berlin and the British Ally, 1945–1990, Berlin, Zumm Erich Druck und Satz KG, 1991

Cossin Carl V., I Soldiered with America’s Elite 10th Mountain Division of W.W. II, b.m., 1st Books, 2001

Coutts Frank, One Blue Bonnet: A Scottish Soldier Looks Back, Edynburg, B&W, 1991

Cowgill Anthony, Brimelow Lord, Booker Christopher, The Repatriations from Austria in 1945: The Report of an Enquiry, Londyn, Sinclair-Stevenson, 1990

Cox Geoffrey, Defence of Madrid, Londyn, Gollancz, 1937

——, The Red Army Moves, Londyn, Gollancz, 1941

——, The Race for Trieste, Londyn, William Kimber, 1977

——, A Tale of Two Battles, Londyn, William Kimber, 1987

——, Countdown to War: A Personal Memoir of Europe 1938–1940, Londyn, Coronet, 1990

——, A New Zealand Boyhood, Stonehouse, Amadines Press, 2004

Crawford John, red., Kia Kaha: New Zealand in the Second World War, Auckland, Oxford University Press, 2000

Cushing Red, Soldier for Hire, Londyn, John Calder, 1962

Dahl Hans Frederik, Quisling: A Study in Treachery, Cambridge, Cambridge University Press, 1999

Dallas Gregor, Poisoned Peace: 1945 – The War that Never Ended, Londyn, John Murray, 2005

Dalzel-Job Patrick, From Arctic Snow to Dust of Normandy, Plockton, Nead-an-Eoin, 1992

Danchev Alex, Todman Daniel, oprac., War Diaries 1939–1945: Field Marshal Lord Alanbrooke, Londyn, Weidenfeld and Nicolson, 2001

Deak Istvan i in., red., The Politics of Retribution in Europe: World War II and its Aftermath, Princeton, NJ, Princeton University Press, 2000

Deakin Frederick William, The Brutal Friendship: Mussolini, Hitler and the Fall of Italian Fascism, Londyn, Weidenfeld and Nicolson, 1962

Dear Ian, The Commando 1942–1945, Londyn, Grafton, 1989

D’Este Carlo, Patton: A Genius for War, Nowy Jork, Harper Perennial, 1996 [wyd. pol. Patton: geniusz wojny, przeł. Stanisław Dubiski, Poznań, Zysk i S-ka, 2002]

——, Eisenhower: A Soldier’s Life, Nowy Jork, Henry Holt, 2002

Dickens Arthur Geoffrey, Lübeck Diary, Londyn, Victor Gollancz, 1947

Doenitz Karl, Memoirs: The Years and Twenty Days, Annapolis, MD, Naval Institute Press, 1990 [wyd. pol.: Karl Dönitz, 10 lat i 20 dni: wspomnienia 1935–1945, przeł. Sława Lisiecka, Tomasz Waszak, Gdańsk, „Finna”, 1997]

Domenico Roy Palmer, Italian Fascists on Trial: 1943–1948, Chapell Hill, NC, University of North Carolina Press, 1991

Donnison Frank Siegfried Vernon, Civil Affairs and Military Government in North-West Europe 1944–1946, Londyn, HMSO, 1961

Douglas-Hamilton James, The Truth about Rudolf Hess, Edynburg, Mainstream Press, 1993

Dulles Allen Welsh, From Hitler’s Doorstep: The Wartime Intelligence Reports of Allen Dulles 1942–1945, University Park, Pennsylvania State University Press, 1996

Dunnage Jonathan, red., After the War: Justice, Continuity and Renewal in Italian Society, Market Harborough, Troubador, 1999

Dusenbery Harris, Ware Wilson P., Ski the High Trial: World War II Ski Troopers in the High Colorado Rockies, Portland, OR, Binford and Mort Publishing, 1991

Edward Denis, The Devil’s Own Luck: Pegasus Bridge to Baltic, Londyn, Leo Cooper, 1999

Eisenberg Carolyn Woods, Drawing the Line: The American Decision to Divide Germany 1944–1949, Nowy Jork, Cambridge University Press, 1996

Eisenhower David, Eisenhower at War 1943–1945, Londyn, Collins, 1986

Eisenhower Dwight D., Crusade in Europe, Nowy Jork, Doubleday, 1948 [wyd. pol.: Krucjata w Europie, przeł. Aleksander Sudak, Warszawa, Bellona, 1998]

Ellis Lionel Frederick, Victory in the West: The Defeat of Germany (History of the Second World War), United Kingdom Military Series, t. 2, Londyn, HSMO, 1968

Ellis Robert, See Naples and Die: A Ski Trooper’s World War II Memoir, Jefferson, NC, McFarland and Company, 1996

Ellwood David, Italy 1943–1945, Leicester, Leicester University Press, 1985

Enzensberger Hans Magnus, Civil War, Londyn, Granta, 1994

Essame Hubert, Patton: A Study in Command, Nowy Jork, Charles Scribner’s Sons, 1974

Farago Ladislas, Patton: Ordeal and Triumph, Nowy Jork, Ivan Obolensky, 1963

——, The Last Days of Patton, Nowy Jork, McGraw Hill, 1981

Feis Herbert, Between War and Peace: The Potsdam Conference, Princeton, NJ, Princeton University Press, 1960

Fergusson Niall, Colossus: The Price of America’s Empire, Nowy Jork, Penguin Press, 2004

Fermi Laura, Mussolini, Chicago, University of Chicago Press, 1961

Fest Joachim, Speer: The Final Verdict, Londyn, Weidenfeld and Nicolson, 2001 [wyd. pol.: Speer: biografia, przeł. Krzysztof Jachimczak, Kraków, Universitas, 2001]

——, Inside Hitler’s Bunker: The Last Days of the Third Reich, Nowy Jork, Farrar, Straus and Giroux, 2004 [wyd. pol.: Hitler i upadek Trzeciej Rzeszy, przeł. Mieczysław Dutkiewicz, Warszawa, Świat Książki, 2003]

Fisher Ernest F., Cassino to the Alps, United States Army in World War II: The Mediterranean Theater of Operations, Waszyngton, Center of Military History, United States Army, 1984

Flower Desmond, History of the Argyll and Sutherland Highlanders, 5th Battalion 91st Anti-Tank Regiment, Londyn, Thomas Nelson, 1950

Foot Michael, The Trial of Mussolini, Londyn, Left Book Club, 1943

Foot Michael Richard Daniel, SOE in France, Londyn, HSMO, 1966

——, SOE in the Low Countries, Londyn, St. Ermin’s Press, 2001

Forfar John, From Omaha to the Scheldt: The Story of 47 Royal Marine Commando, East Linton, Tuckwell Press, 2001

Freud Esther, The Sea House, Londyn, Penguin, 2004

Friedlander Henry, The Origins of Nazi Genocide: From Euthanasia to the Final Solution, Chapel Hill, University of North Carolina Press, 1995

Fussell Paul, Wartime: Understanding and Behavior in the Second World War, Nowy Jork, Oxford University Press, 1989

——, red., The Norton Book of Modern War, Nowy Jork, W.W. Norton and Company, 1991

Gardiner Juliet, Wartime: Britain 1939–1945, Londyn, Headline, 2004

Gavin James M., On to Berlin: Battles of an Airborne Commander 1943–1946, Nowy Jork, Viking Press, 1978

Gellately Robert, Backing Hitler: Consent and Coercion in Nazi Germany, Oksford, Oxford University Press, 2001

Germany 1994: The British Soldier’s Handbook (foreword by Charles Wheeler), Kew, The National Archives, 2006

Gilbert Martin, The Day the War Ended: VE Day in Europe and around the World, Londyn, HarperCollins, 1995

——, Road to Victory: Winston S. Churchill 1941–1945, Londyn, Minerva, 1989

——, Never Despair: Winston S. Churchill 1945–1965, Londyn, Minerva, 1990

——, Second World War, Londyn, Phoenix, 1995 [wyd. pol.: Druga wojna światowa, przeł. Jerzy Kozłowski, Poznań, Zysk i S-ka, 2000]

Gimbel John C., The American Occupation of Germany: Politics and the Military 1945–1949, Stanford, CA, Stanford University Press, 1968

Gold Alison Leslie, Fiet’s Vase, and Other Stories of Survival, Nowy Jork, Penguin, 2003

Guingaud Francis de, Operation Victory, Londyn, Hodder and Stoughton, 1947

Haffner Sebastian, Defying Hitler, Londyn, Phoenix, 2003 [wyd. pol.: Historia pewnego Niemca: wspomnienia 1914–1933, przeł. Dariusz Guzik, Kraków, Znak, 2007]

Hamilton Nigel, Monty: Master of the Battlefield, Sevenoaks, Sceptre, 1985

——, Monty: The Field Marshal 1944–1976, Londyn, Sceptre, 1987

——, Monty: The Battles of Field Marshal Bernard Montgomery, Nowy Jork, Random House, 1994

Hammerton John, The War Illustrated, t. 8 i 9, Londyn, The Amalgamated Press Ltd

Harclerode Peter, Pittaway Brendan, The Lost Masters: The Looting of Europe’s Treasurehouses, Londyn, Orion, 2000

Harris Charles Reginald Schiller, Allied Administration of Italy, 1943–1945, Londyn, HSMO, 1957

Hassell Fey von, A Mother’s War, Londyn, John Murray, 2003

Hassell Ulrich von, The Von Hassell Diaries 1938–1944, Londyn, Hamish Hamilton, 1948

Hastings Max, Armageddon: The Battle for Germany 1944–45, Londyn, Macmillan, 2004

Hawkins Desmond, red., War Report: D-Day to V-E Day: Dispatches by the BBC’s War Correspondents with the Allied Expeditionary Force 6 June 1944–5 May 1945, Londyn, Ariel, 1985

Heinemann Elizabeth, What Difference Does a Husband Make?, Berkeley, University of California Press, 1999

Hepburn Anthony, Contested Cities in the Modern West, Londyn, Palgrave Macmillan, 2004

Heydecker Joe, The Nuremberg Trials, Londyn, Heinemann, 1962

Heymann Clemens David, Ezra Pound: The Last Rower, Londyn, Faber and Faber, 1976

Hibbert Christopher, Benito Mussolini: A Biography, Londyn, Longmans, 1962

Hinsley Francis Harry, British Intelligence in the Second World War: Its Influence on Strategy and Operations, t. 3, cz. 2, Londyn, HMSO, 1988

Hirshson Stanley P., General Patton, a Soldier’s Life, Nowy Jork, HarperCollins, 2002

Hoehne Heinz, Zolling Hermann, The General Was a Spy, Nowy Jork, Coward, McCann and Geoghagen, 1972

Hoffman Peter, Stauffenberg: A Family History, Cambridge, Cambridge University Press, 1995

Horbach Michael, Out of the Night, Londyn, Vallentine, Mitchell, 1967

Howe Thomas Carr, Salt Mines and Castles: The Discovery and Restitution of Looted European Art, Indianapolis, Nowy Jork, Bobbs-Merrill Company, 1946

Hunt Irmgard A., On Hitler’s Mountain: Overcoming the Legacy of a Nazi Childhood, Nowy Jork, William Morrow, 2005

Ikenberry Gilford John, After Victory: Institutions, Strategic Restraint, and the Rebuilding of Order after Major Wars, Princeton, NJ, Princeton University Press, 2001

Imbrie John, Brooks Thomas R., 10th Mountain Division Campaign in Italy 1945, Forest Hills, NY, National Association of the 10th Mountain Division, 2002

Imbrie John, Evans Hugh W., Good Times and Bad Times: A History of C Company of the 85th Mountain Infantry Regiment 10th Mountain Division, Queechie, Vermont, Vermont Heritage Press, 1995

Infield Glenn B., Skorzeny: Hitler’s Commando, Nowy Jork, St Martin’s Press, 1981

Irvine James, The Waves are Free, Lerwick, Shetland Publishing Company, 1998

Irving David, The Rise and Fall of the Luftwaffe: The Life of Luftwaffe Marshal Erhard Milch, Londyn, Weidenfeld and Nicolson, 1973 [wyd. pol.: Wzlot i upadek Luftwaffe, przeł. Jarosław Skowroński, Pruszków, Rachocki i S-ka, 2001]

——, Göring: A Biography, Londyn, Macmillan, 1989 [wyd. pol.: Marszałek Rzeszy Hermann Göring 1893–1946: biografia, przeł. Bartłomiej Zborski, Warszawa, Muza, 2001]

Jenkins McKay, The Last Ride: The Epic Story of America’s First Mountain Soldiers and the Assault on Hitler’s Europe, Nowy Jork, Random House, 2003

Jeschonnek Friedrich, Riedel Dieter, Durie William, Alliierte in Berlin 1945–1994, Berlin, Berlin Verlag Arno Spitz GmbH, 2002

Joachimsthaler Anton, The Last Days of Hitler, the Legends, the Evidence, the Truth, Londyn, Arms and Armour, 1996 [wyd. pol.: Śmierć Adolfa Hitlera: legendy i dokumenty, przeł. Magdalena Ilgman, Warszawa, Bellona, 2001]

Jones Wilfred Byford, Berlin Twilight, Londyn, Hutchinson, 1949

Judt Tony, Postwar: A History of Europe since 1945, Nowy Jork, Penguin Press, 2006 [wyd. pol.: Powojnie: historia Europy od roku 1945, przeł. Robert Bartołd, Poznań, Rebis, 2008]

Junge Traudl, Until the Final Hour: Hitler’s Last Secretary, Londyn, Weidenfeld and Nicolson, 2003 [wyd. pol.: Z Hitlerem do końca, przeł. Barbara i Daniel Lulińscy, Warszawa, Bellona, 2003]

Kaufman David, Horn Michiel, A Liberation Album: Canadians in the Netherlands 1944–45, Toronto, McGraw-Hill Ryerson, 1980

Kay Robin, From Cassino to Trieste (Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45: Italy, t. 2), Wellington, Historical Branch, Department of Internal Affairs, 1967

Kemp Anthony, The Secret Hunters, Londyn, Michael O’Mara, 1986

Kershaw Ian, Hitler 1936–1945: Nemesis, Nowy Jork, W.W. Norton and Co., 2000 [wyd. pol.: Hitler 1936–1945: nemezis, przeł. Przemysław Bandel, Poznań, Rebis, 2002]

Kirby Norman, 1100 Miles with Monty: Security and Intelligence at TacHQ, Gloucester, Alan Sutton, 1989

Kirkpatrick Ivone, Mussolini: Study of a Demagogue, Londyn, Odhams, 1964

Knightley Phillip, The First Casualty: From the Crimea to Vietnam: The War Correspondent as Hero, Propagandist, and Myth Maker, Nowy Jork, Harcourt Brace Jovanovich, 1975

Kochavi Ariel, Prelude to Nuremberg: Allied War Crimes Policy and the Question of Punishment, Londyn, University of North Carolina Press, 1998

Lamb Richard, War in Italy 1943–1945: A Brutal Story, Nowy Jork, Da Capo Press, 1996

——, Mussolini and the British, Londyn, John Murray, 1997

Lambert Angela, The Lost Life of Eva Braun, Londyn, Century, 2006

Lasby Clarence, Project Paperclip: German Scientists and the Cold War, Nowy Jork, Atheneum, 1975

Lattre de Tassigny Jean-Marie de, The History of the First French Army, Londyn, George Allen and Unwin, 1952

Lehmann Armin D., Carroll Tim, In Hitler’s Bunker, Edynburg, Londyn, Mainstream, 2004

Library of America, Reporting World War II: Part Two: American Journalism 1944–1946, Nowy Jork, Library of America, 1995

Lindsay Donald, Forgotten General: A Life of Andrew Thorne, Salisbury, Michael Russell, 1987

Lindsay Franklin, Beacons in the Night: With the OSS and Tito’s Partisans in Wartime Yugoslavia, Stanford, CA, Stanford University Press, 1993

Longden Sean, To the Victor the Spoils: D-Day to VE Day: The Reality behind the Heroism, Moreton-in-Marsh, Arris, 2004

Lottman Herbert R., The People’s Anger: Justice and Revenge in Post-Liberation France, Londyn, Hutchinson, 1986

Lucas James, Last Days of the Reich: The Collapse of Nazi Germany, May 1945, Londyn, Cassell, 1986

Luzzatto Sergio, The Body of Il Duce: Mussolini’s Corpse and the Fortunes of Italy, Nowy Jork, Metropolitan Books, Henry Holt and Company, 2005

Lycett Andrew, Ian Fleming, Londyn, Phoenix, 1995

Mack Smith Denis, Mussolini, Londyn, Weidenfeld and Nicolson, 1981 [wyd. pol.: Mussolini, przeł. Grzegorz Brochocki, Warszawa, Wydawnictwo Michał Urbański, 1994]

MacDonald Charles B., The Last Offensive, Office of the Chief of Military History, United States Army, Waszyngton, 1973

Mackenzie William, The Secret History of SOE 1939–1945, Londyn, St. Ermin’s Press, 2000

Macmillan Harold, The Blast of War 1939–45, Londyn, Macmillan, 1967

Magris Claudio, Microcosms, Londyn, Harvill, 2000

Mandle William D., Whittier David H., Combat Record of the 504th Parachute Infantry Regiment: April 1943–July 1945, Paryż, Draeger Frères, b.d.

Mankowitz Zeev, Life between Memory and Hope, Cambridge, Cambridge University Press, 2002

Marrus Michael R., The Nuremberg War Crimes Trial 1945–46: A Documentary History, Boston, Bedford Press, 2002

Marshall Charles F., Discovering the Rommel Murder: The Life and Death of the Desert Fox, Mechanicsburg, PA, Stackpole Books, 1994

——, A Ramble through My War: Anzio and Other Joys, Baton Rouge, Louisiana State University Press, 1998

Martelli George, Agent Extraordinary: The Story of Michel Hollard, DSO, Croix de Guerre, Londyn, Collins, 1969

Martin Hugh Gray, The History of the Fifteenth Scottish Division 1939–1945, Edynburg, Blackwell, 1948

Mason Henry L., The Purge of the Dutch Quislings: Emergency Justice in the Netherlands, Haga, Martinuus Nijhoff, 1952

Mazower Mark, Dark Continent: Europe’s Twentieth Century, Nowy Jork, Alfred A. Knopf, 1999

——, Salonica, City of Ghosts, Nowy Jork, Alfred A. Knopf, 2005

McBryde Brenda, A Nurse’s War, Londyn, Sphere, 1980

McCullouch David, Truman, Nowy Jork, Simon and Schuster, 1992

McGibbon Ian, red., The Oxford Companion to New Zealand History, Oksford, Oxford University Press, 2000

McGovern James, Crossbow and Overcast, Nowy Jork, William Morrow, 1964

Mee Charles L., Meeting at Potsdam, Londyn, André Deutsch, 1975

Megellas James, All the Way to Berlin: A Paratrooper at War in Europe, Nowy Jork, Presidio/Ballantine, 2003

Meinke Albert, Mountain Troops and Medics: Wartime Stories of a Frontline Surgeon in the US Ski Troops, Kewadin, MI, Rucksack, 1993

Melchior Ib Jørgen, Case by Case: A US Army Counter-Intelligence Agent in World War II, Novato, CA, Presidio Press, 1993

Merridale Catherine, Ivan’s War: Life and Death in the Red Army 1939–1945, Nowy Jork, Metropolitan, 2006 [wyd. pol.: Wojna Iwana, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Poznań, Rebis, 2007]

Middlebrook Martin, The Nuremberg Raid, Londyn, Cassell, 2000

Milano James V., Brogan Patrick, Soldiers, Spies, and the Rat Line: America’s Undeclared War against the Soviets, Londyn, Brassey’s, 1995

Miller Russell, Miller Renate, Ten Days in May: The People’s Story of V-E Day, Londyn, Michael Joseph, 1995

Mills-Roberts Derek, Clash by Night, Londyn, William Kimber, 1956

Minott Rodney, The Fortress that Never Was: The Myth of Hitler’s Bavarian Stronghold, Nowy Jork, Holt, Rinehart and Winston, 1964

Moeller Robert G., red., West Germany under Construction: Politics, Society, and Culture in the Adenauer Era, Ann Arbor, University of Michigan Press, 1997

Monahan Evelyn M., Neidel-Greenlee Rosemary, And If I Perish: Frontline US Army Nurses in World War II, Nowy Jork, Alfred A. Knopf, 2003

Moorrehead Alan, Eclipse, Londyn, Hamish Hamilton, 1945

Moran Charles Watson, Churchill: Taken from the Diaries of Lord Moran, Boston, MA, Houghton Mifflin, 1966

Morris James, Venice, Londyn, Faber and Faber, 1974

Morrison Alex, Slaney Ted, The Breed of Manly Men: The History of the Cape Breton Highlanders, Toronto, Canadian Institute of Strategic Studies, 1994

Mosley Leonard, The Reich Marshal: A Biography of Hermann Goering, Londyn, Weidenfeld and Nicolson, 1974

——, Report from Germany, Londyn, Gollancz, 1945

Nansen Odd, Day after Day, Londyn, Putnam, 1949

Neillands Robin, Conquest of the Reich, from D-Day to VE Day: A Soldier’s History, Londyn, Orion, 1996

——, Eight Army: From the Western Desert to the Alps, Woodstock, Nowy Jork, Overlook Press, 2004

Nesbitt Roy, Failed to Return: Mysteries of the Air, Londyn, Patrick Stephens, 1988

Nichol John, Rennell Tony, The Last Escape: The Untold Story of Allied Prisoners of War in Germany 1944–5, Nowy Jork, Viking, 2003

Nicholas Lynn H., The Rape of Europa: The Fate of Europe’s Treasures in the Third Reich and the Second World War, Nowy Jork, Alfred A. Knopf, 1994

——, Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web, Nowy Jork, Alfred A. Knopf, 2005

Nicholas Sian, The Echo of War: Home Front Propaganda and the Wartime BBC 1939–1945, Manchester, Manchester University Press, 1996

Nichols David, red., Ernie’s War: The Best of Ernie Pyle’s World War II Despatches, Nowy Jork, Random House, 1986

Nicosia Francis R., Stokes Lawrence D., red., German against Nazism: Nonconformity, Opposition and Resistance in the Third Reich, Nowy Jork, Berg, 1990

Niemoller Martin, From U-boat to Concentration Camp, Londyn, William Hodge, 1939

——, Dachau Sermons, Londyn, Latimer House, 1947

Noli Jean, The Admiral’s Wolf Pack, Garden City, NY, Doubleday and Company, 1974

Nordyke Philip, All American All the Way: The Combat History of the 82nd Airborne Division in World War II, St. Paul, MI, Zenith Press, 2005

Norman Charles, Ezra Pound, Nowy Jork, Macmillan, 1960

O’Donnell James P., The Bunker, Nowy Jork, Da Capo Press, 1978

Orde Roden, The Household Cavalry at War: Second Household Cavalry Regiment, Aldershot, Gale and Polden, 1953

Ordway Frederick I., Sharpe Mitchell R., The Rocket Team, Nowy Jork, Thomas Y. Crowell, 1979

Overy Richard, Interrogations: The Nazi Elite in Allied Hands, 1945, Londyn, Allen Lane/Penguin Press, 2001

Owen Ben, With Popski’s Private Army, Londyn, James, 1993

Padfield Peter, Himmler: Reichsführer-SS, Nowy Jork, Henry Holt and Company, 1990 [wyd. pol.: Himmler: Reichsführer SS, przeł. Stefan Baranowski, Warszawa, „Iskry”, 2002]

——, Doenitz: The Last Führer, Londyn, Cassell, 2001

Parker Matthew, Monte Cassino: The Story of the Hardest-Fought Battle of World War Two, Londyn, Headline, 2003 [wyd. pol.: Monte Cassino, przeł. Robert Bartołd, Poznań, Rebis, 2005]

Patton George S., War as I Knew It, Londyn, W.H. Allen, 1947 [wyd. pol.: Wojna jak ją poznałem, przeł. Emilia Niemirska, Warszawa, Wydaw. MON, 1989]

Peniakoff Vladimir („Popski”), Private Army, Londyn, Jonathan Cape, 1950

Persico Joseph E., Nuremberg: Infamy on Trial, Nowy Jork, Penguin, 1995

Petersen Neal H., oprac., From Hitler’s Doorstep: The Wartime Intelligence Reports of Allen Dulles, 1942–1945, University Park, Pennsylvania State University Press, 1996

Petropoulos Jonathan, The Faustian Bargain: The Art World in Nazi Germany, Oksford, Oxford University Press, 2000

——, Royals and the Reich: The Princes von Hessen in Nazi Germany, Nowy Jork, Oxford University Press, 2006

Petrova Ada, Watson Peter, The Death of Hitler: The Full Story with New Evidence from Secret Russian Archives, Nowy Jork, W.W. Norton and Company, 1995 [wyd. pol.: Ada Pietrowa, Peter Watson, Śmierć Hitlera: ostatnie odkrycia w tajnych archiwach rosyjskich, przeł. Wiesław Horabik, Warszawa, Prószyński i S-ka, 1998]

Phibbs Brendan, The Other Side of the Time: A Combat Surgeon in World War II, Boston, MA, Little, Brown, 1987

Phillips Raymond, red., The Belsen Trial, Londyn, Hodge, 1947

Pick Hella, Simon Wiesenthal: A Life in Search of Justice, Boston, MA, Northeastern University Press, 1996

Piszkiewicz Dennis, Wernher von Braun: The Man Who Sold the Moon, Westport, CT, Praeger, 1998 [wyd. pol.: Wernher von Braun: z „Dory” na Księżyc, przeł. Anna Żukowska–Maziarska, Warszawa, Bellona, 2002]

Pocock Tom, 1945: The Dawn Came up Like Thunder, Londyn, Collins, 1983

——, Alan Moorehead, Londyn, Pimlico, 1990

Pogue Forrest C., George C. Marshall: Organizer of Victory, Nowy Jork, Viking, 1973

——, The Supreme Command, Waszyngton, Department of the Army, Office of the Chief of Military History, 1954

Pollack Martin, The Dead Man in the Bunker, Londyn, Faber and Faber, 2006

Posner Gerald L., Hitler’s Children, Nowy Jork, Random House, 1991

Presser Jacques, Ashes in the Wind, Londyn, Souvenir Press, 1965

Proudfoot Malcom Jarvis, European Refugees 1939–1952, Londyn, Faber and Faber, 1957

Province Charles M., Patton’s Third Army: A Chronology of the Third Army Advance, August 1944 to May 1945, Nowy Jork, Hippocrene, 1992

Quartermain Luisa, Mussolini’s Last Republic: Propaganda and Politics in the Italian Social Republic (R.S.I.) 1943–1945, Exeter, Elm Bank, 2000

Rabel Roberto Giorgio, Between East and West: Trieste, the United States and the Cold War, 1941–1954, Durham, NC, Duke University Press, 1988

Reese Mary Ellen, General Reinhard Gehlen: The CIA Connection, Fairfax, VA, George Mason University Press, 1990

Reid Robert, War Correspondent, Glasgow, E.J. Arnold and Sons, b.d.

Reilly Joanne, Belsen: The Liberation of a Concentration Camp, Londyn, Routledge, 1998

Reilly Joanne, Cesarini David, Kushner Tony, Richmond Colin, red., Belsen in History and Memory, Londyn, Frank Cass, 1997

Richard Hans-Günther, SS – Geiseln in der Alpenfestung, Bolzano, Edition Raetia, 2005

Richie Alexandra, Faust’s Metropolis, Londyn, HaperCollins, 1998

Rosenfeld Gavriel David, Munich and Memory: Architecture, Monuments, and the Legacy of the Third Reich, Berkeley, University of California Press, 2000

Roskill Stephen Wentworth, The War at Sea, t. 3: The Offensive, cz. 2: 1st June 1944–14th August 1945, Londyn, HSMO, 1961

Roy Reginald H., Ready for the Fray (Deas gu cath): The History of the Canadian Scottish Regiment (Princess Mary’s) 1920–1955, Vancouver, The Trustees CSR, 1958

——, Sinews of Steel: The History of the British Columbia Dragoons, Brampton, Charters, 1965

Ryan Cornelius, The Last Battle, Nowy Jork, Simon and Schuster, 1966 [wyd. pol.: Ostatnia bitwa, przeł. Tadeusz Wójcik, Warszawa, Czytelnik, 1992]

Samain Bryan, Commando Men: The Story of a Royal Marine Commando in North-West Europe, Londyn, White Lion, 1976

——, Personal Encounters, Durham, Pentland Press, 2000

Samuel Wolfgang, German Boy, Londyn, Sceptre, 2002

——, American Raiders: The Race to Capture the Luftwaffe’s Secrets, Jackson, University of Mississippi Press, 2004

Sanders Charles J., The Boys of Winter: Life and Death in the US Ski Troops during the Second World War, Boulder, University Press of Colorado, 2005

Sayer Ian, Botting Douglas, America’s Secret Army: The Untold Story of the Counter-Intelligence Corps, Londyn, Fontana, 1990

——, Nazi Gold: The Story of the World’s Greatest Robbery – and Its Aftermath, Edynburg, Mainstream, 1998

Schellenberg Walter, The Schellenberg Memoirs: A Record of Nazi Secret Service, Londyn, André Deutsch, 1956 [wyd. pol.: Wspomnienia, przeł. Tadeusz Rybowski, Wrocław, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989]

Schollgen Gregor, A Conservative against Hitler: Ulrich von Hassell, Londyn, Macmillan, 1991

Schuschnigg Kurt von, Austrian Requiem, Nowy Jork, G.P. Putnam’s Sons, 1946

Schwab Gerald, OSS Agents in Hitler’s Heartland: Destination Innsbruck, Westport, CTY, Praeger, 1996

Senger und Etterlin Frido von, Neither Fear nor Hope, Nowy Jork, E.P. Dutton, 1964

Sereny Gitta, The German Trauma: Experiences and Reflections 1938–2000, Londyn, Allen Lane, 2000

Shelton Peter, Climb to Conquer: The Untold Story of World War II’s 10th Mountain Division Ski Troops, Nowy Jork, Scribner, 2003

Shepherd Ben, After Daybreak: The Liberation of Bergen-Belsen 1945, Nowy Jork, Schocken, 2005

Shirer William L., The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany, Nowy Jork, Simon and Schuster, 1960

Simpson Elizabeth, red., The Spoils of War: World War II and its Aftermath, Nowy Jork, Harry N. Abram, 1997

Skinner Leslie, The Man Who Worked on Sundays, Epsom, Skinner, 1996

Smith Bradley F., The Shadow Warriors: OSS and the Origins of the CIA, Londyn, André Deutsch, 1983

Smith Jean E., oprac., The Papers of General Lucius D. Clay: Germany 1945–1949, Bloomington, Indiana University Press, 1974

——, Lucius D. Clay, Nowy Jork, Henry Holt, 1990

Smyth Howard McGaw, Secrets of the Fascist Era, Carbondale, Southern Illinois University Press, 1975

Soames Mary, Clementine Churchill, Londyn, Cassell, 1979

——, red., Speaking for Themselves, Londyn, Transworld, 1998

Speer Albert, Inside the Third Reich, Londyn, Phoenix, 1995 [wyd. pol.: Wspomnienia, przeł. M. Fijałkowski i in., Warszawa, Czytelnik, 1990]

Spotts Frederic, Hitler and the Power of Aesthetics, Woodstock, Nowy Jork, Overlook Press, 2003

Stafford David, Britain and European Resistance 1940–1945, Londyn, Macmillan, 1980

——, Churchill and Secret Service, Londyn, John Murray, 1997

——, Ten Days to D-Day, Londyn, Little, Brown, 2004 [wyd. pol.: Dziesięć dni do D-Day, przeł. Maciej Antosiewicz, Władysław Jeżewski, Warszawa, Magnum, 2004]

——, red., Flight from Reality: Rudolf Hess and His Mission to Scotland 1941, Londyn, Pimlico, 2002

Steers Bob, FSS: Field Security Sections, Eastlays, Robin Steers, 1996

Steinbuck Jack, red., Typewriter Battalion: Dramatic Front-Line Dispatches from World War II, Nowy Jork, William Morrow, 1995

Steinert Marlis G., Capitulation 1945, the story of the Dönitz regime, Londyn, Constable, 1969

Stern Robert C., Battle beneath the Waves: The U-boat War, Londyn, Arms and Armour, 1999

Stock Noel, The Life of Ezra Pound, Londyn, Routledge and Kegan Paul, 1970

Stout Duncan M., New Zealand Medical Services in the Middle East and Italy, Wellington, War History Branch, Department of Internal Affairs, 1956

Stuhlinger Ernst, Ordway Frederick I., Wernher von Braun: Crusader for Space, Malabar, FL, 1994

Taylor Alan John Percivale, How Wars End, Londyn, Hamish Hamilton, 1985

Ther Philipp, Siljak Ana, red., Redrawing Nations: Ethnic Cleansing in East–Central Europe, 1944–1948, Oksford, Rowman and Littlefield, 2001

Thomas John Oram, No Banners: The Story of Alfred and Henry Newton, Londyn, W.H. Allen, 1955

Toland John, The Last 100 Days, Londyn, Orion, 1994 [wyd. pol.: Ostatnie sto dni, przeł. Sławomir Kędzierski, Warszawa, „Sensacje XX Wieku – B. Wołoszański”, 2005]

Trevelyan Raleigh, Rome ’44, Londyn, Secker and Warburg, 1981

Trevor-Roper Hugh, The Last Days of Hitler, Londyn, Macmillan, 1956 [wyd. pol.: Ostatnie dni Hitlera, przeł. Kazimierz Fudakowski, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, 1966]

Truman Harry S., Memoirs, Londyn, Hodder and Stoughton, 1956

Truscott Lucian King, Command Missions: A Personal Story, Nowy Jork, E.P. Dutton and Company, 1954

Turgel Gena, I Light a Candle, Londyn, Grafton, 1987

Turner Barry, Countdown to Victory: Soldiers and Civilians Tell the Story of the Final Battles for Europe 1944–45, Hodder and Stoughton, 2004

Tusa Anne, Tusa John, The Nuremberg Trial, Londyn, BBC Books, 1995

Tytell John, Ezra Pound: The Solitary Volcano, Nowy Jork, Doubleday, 1987

Van der Zee Henri A., The Hunger Winter: Occupied Holland 1944–5, Londyn, Jill Normand and Hobhouse, 1982

Vermehren Isa, Reise durch den letzten Akt, Hamburg, Rowohlt Taschenbuch Verlag, 1998

Vinen Richard, A History in Fragments: Europe in the Twentieth Century, Londyn, Abacus, 2002

Waller Maureen, London 1945: Life in the Debris of War, Londyn, John Murray, 2004

Weale Adrian, Patriot Traitors, Londyn, Viking, 2001

——, Renegades: Hitler’s Englishmen, Londyn, Pimlico, 2002

Webster David Kenyon, Parachute Infantry: An American Paratrooper’s Memoir of D-Day and the Fall of the Third Reich, Baton Rouge, Londyn, Louisiana State University Press, 1994 [wyd. pol.: Kompania spadochronowa: wspomnienia żołnierza piechoty spadochronowej od D-Day do upadku III Rzeszy, przeł. Maciej Antosiewicz, Magnum, Warszawa, 2003]

Weighley Russell D., Eisenhower’s Lieutenants: The Campaign of France and Germany 1944–5, Bloomington, Indiana University Press, 1981

Welch Samuel Cuthbert Rexford, The Royal Air Force Medical Services, Londyn, HMSO, 1954–1958

West Rebecca, The New Meaning of Treason, Nowy Jork, Viking Press, 1964

Wheeler-Bennett John, Nicholls Anthony, The Semblance of Peace, Londyn, Macmillan, 1972

White Osmar, Conqueror’s Road: an Eyewitness Report of Germany 1945, Cambridge, Cambridge University Press, 2003

White Peter, With the Jocks, Stroud, Sutton, 2001

Whiting Charles, Paths of Death and Glory: The War in Europe, January–May 1945, Sutton, Severn House, 1997

Wiesel Elie, Night, Nowy Jork, Hill and Wang, 2006 [wyd. pol.: Noc, przeł. Ewa Horodyska, Oświęcim, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2006]

Wilkinson Peter, Foreign Fields: The Story of an SOE Operative, Londyn, I.B. Tauris, 1997

Williams Andrew, The Battle of the Atlantic: Hitler’s Gray Wolves of the Sea and the Allies’ Desperate Struggle to Defeat Them, Nowy Jork, Basic Books, 2003

Wilmot Chester, The Struggle for Europe, Londyn, Reprint Society, 1954

Wilson Francesca, In the Margins of Chaos, Londyn, John Murray, 1944

——, Advice to Relief Workers, Londyn, John Murray, 1945

——, Aftermath: France, Germany, Austria, Yugoslavia 1945 and 1946, Harmondsworth, Penguin, 1947

——, A Life of Service and Adventure, nakładem rodziny, 1996

Windsor Philip, City on Leave, Londyn, Chatto and Windus, 1963

Wolfe Robert, red., Americans as Proconsuls: United States Military Government in Germany and Japan 1944–1952, Carbondale, IL, Southern Illinois University Press, 1984

Woodbridge George, UNRRA: The History of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration, t. 1–3, Nowy Jork, Columbia University Press, 1950

Woodruff John B., History of the 85th Mountain Infantry Regiment 4 January 1945–31 May 1945, niepublikowany maszynopis, 1945

Woolf Stuart Joseph, red., The Rebirth of Italy, 1943–50, Londyn, Longmans, 1972

Wyman Mark, DPs: Europe’s Displaced Persons 1945–1951, Ithaca, NY, Cornell University Press, 1998

Young David, Four Five: The Story of 45 Commando, Royal Marines, 1943–1971, Londyn, Leo Cooper, 1972

Zayas Alfred de, Nemesis at Potsdam, Londyn, Routledge and Kegan Paul, 1979

Ziemke Earl Frederick, The US Army in the Occupation of Germany, 1944–1946, Waszyngton, Center of Military History, United States Army, 1975

Zweig Ronald, The Gold Train, Londyn, Penguin, 2002

⁶ Krótkie omówienie działalności „ludzi od zabytków” zawiera artykuł Anne Rothfeld, Nazi Looted Art: The Holocaust Record Preservation Project, Part 2, „Prologue”, jesień 2002, t. 34, nr 3, dostępny pod adresem http://www.archives.gov/publications/prologue/2002/summer/nazi-looted-art-2.html.

⁷ Walter Hancock, Experiences of a Monuments Officer in Germany, „College Art Journal”, t. V, nr 4, maj 1946, s. 295

⁸ Ibid., s. 297. Zob. też Lynn Nicholas, The Rape of Europa, ss. 338–339.

⁹ Zob. Anton Joachimsthaler, The Last Days of Hitler: The Legends, the Evidence, the Truth, zwłaszcza ss. 231–236; „The Times” z 9 lipca 1945

¹⁰ Cyt. w: Benjamin B. Fischer, The Hitler Archive… at Last, „Intelligence and National Security”, t. 16, nr 4, zima 2001, ss. 238–247

¹¹ Hans Frederick Dahl, Quisling, ss. 354–383