Tytuł oryginału

SIX MONTHS IN 1945

From world war to cold war

This translation published by arrangement with Alfred A. Knopf, an imprint of The Knopf Doubleday Group, a division of Random House, Inc.

Projekt okładki

Jason Booher

Zdjęcia na okładce: Franklin D. Roosevelt, Hulton Archive / Getty Images / Flash Press Media; Iosif Stalin, Time Life / Getty Images / Flash Press Media; Winston Churchill, Hulton Archive / Getty Images / Flash Press Media; Harry S. Truman, Archive Photos / Getty Images / Flash Press Media

Copyright © 2012 by Michael Dobbs

All rights reserved

Copyright © 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Copyright © 2013 for the Polish translation by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo Magnum sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848 55 05, tel. 22 646 00 85

magnum@magnum1.pl magnum@it.com.pl

Księgarnia internetowa MAGNUM

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

Ebook nie zawiera zdjęć z tradycyjnego książkowego wydania.

(PDF) 978-83-63986-24-7

(EPUB) 978-83-63986-25-4

(MOBI) 978-83-63986-26-1

Wydanie elektroniczne 2013

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Wnukowi Josepha

i prawnukowi

Samuela

Niewiele jest okresów historycznych tak pełnych dramatycznych wydarzeń, jak sześć miesięcy między lutym a sierpniem 1945 roku. Półrocze to zaczęło się konferencją Wielkiej Trójki w Jałcie, a skończyło zrzuceniem bomby atomowej na Hiroszimę. W tym czasie Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki stały się najpotężniejszymi mocarstwami świata, hitlerowskie Niemcy i cesarska Japonia zostały pokonane, a nad imperium brytyjskim zawisła groźba bankructwa. Umarł amerykański prezydent, Führer popełnił samobójstwo, a brytyjski premier, który przewodził swemu narodowi w najmroczniejszym okresie jego historii, przegrał wybory powszechne. Zamachy stanu i rewolucje były na porządku dziennym; miliony ludzi pochowano w bezimiennych mogiłach; miasta o wielowiekowej historii zamieniły się w morza ruin. Czerwony car wykreślił na nowo mapę Europy, budując metaforyczną „żelazną kurtynę” między Wschodem a Zachodem kontynentu. Podczas konferencji w stolicy pokonanej Trzeciej Rzeszy zwycięzcy spierali się o podział łupów. Koniec drugiej wojny światowej prowadził nieuchronnie do początku zimnej wojny.

Ten sześciomiesięczny okres, od Jałty do Hiroszimy, to cezura dzieląca dwie jakże odmienne wojny – i dwa zupełnie inne światy. Łączy on epokę artylerii z epoką bomby atomowej, agonalne drgawki imperium z narodzinami supermocarstw. To wtedy też w sercu Europy doszło do spotkania armii dwóch wielkich państw, pozornie sprzymierzonych ze sobą, lecz kierujących się zupełnie innymi zasadami ideowymi. Ponad stulecie wcześniej Alexis de Tocqueville przewidywał, że Amerykanie i Rosjanie zepchną resztę świata na drugi plan. „Amerykanin za zasadę działania przyjmuje wolność, Rosjanin – niewolę – pisał francuski wizjoner w 1835 roku. – Ich punkty wyjścia są różne i odmienne są ich drogi, lecz na mocy tajemnych planów Opatrzności zdają się powołani do tego, by kiedyś w rękach każdego z nich znalazły się losy połowy świata”. Niniejsza książka to opowieść o ludziach – prezydentach i komisarzach, generałach i prostych żołnierzach, zwycięzcach i zwyciężonych – którzy mieli swój udział w spełnieniu się niezwykłego proroctwa Tocqueville’a.

Kaledarium

4 lutego: Początek konferencji jałtańskiej (trwającej do 11 lutego)

13 lutego: Bombardowanie Drezna

27 lutego: Wyszynski doprowadza do przejęcia władzy przez komunistów w Rumunii.

7 marca: Oddziały amerykańskie przekraczają Ren w Remagen.

12 kwietnia : Śmierć Roosevelta, Truman zostaje prezydentem.

23 kwietnia: Truman rozmawia z Mołotowem o Polsce.

25 kwietnia: Konferencja założycielska ONZ; spotkanie oddziałów amerykańskich i sowieckich nad Łabą

30 kwietnia: Samobójstwo Hitlera

2 maja: Upadek Berlina

8 maja: Kapitulacja Niemiec

26 maja: Truman wysyła swoich przedstawicieli do Churchilla i Stalina.

1 czerwca: Truman decyduje o użyciu bomby atomowej przeciwko Japonii.

18 czerwca: Początek procesu szesnastu w Moskwie

24 czerwca: Defilada zwycięstwa w Moskwie

4 lipca: Oddziały amerykańskie zajmują Berlin Zachodni.

16 lipca: Początek konferencji poczdamskiej (trwającej do 2 sierpnia); pierwsza próba atomowa

26 lipca: Churchill podaje się do dymisji.

6 sierpnia: Amerykanie zrzucają bombę atomową na Hiroszimę.

4

Polska

6 lutego

(...)

Stalin uważał, tak jak kiedyś carowie, że Polska ciągle knuje przeciwko Rosji. Oprócz tego, że była korytarzem dla wrogów państwa rosyjskiego, ułatwiała przenikanie niepożądanych wpływów zachodnich. W rosyjskich operach, na przykład Borysie Godunowie, władcy polscy są tradycyjnie otoczeni przez chytrych księży katolickich, którzy chcą rozciągnąć na wschód zasięg swojej religii. Wyszukane maniery obowiązujące na polskim dworze, eleganckie tańce: mazur i polonez robiły wrażenie pretensjonalnych na tle rosyjskiej prostoty i szczerości. Polska wiecznie przysparzała Rosji kłopotów. Według Mołotowa „Polacy zawsze robią szum i nigdy się nie uspokoją. Brak im rozumu. Ciągle włażą na kark”[16].

Jedną z ulubionych oper Stalina był Iwan Susanin Michaiła Glinki. Przed rewolucją opera ta nosiła tytuł Życie za cara, Stalin jednak kazał przerobić libretto, usunąć postać cara i podkreślić bohaterstwo ludu rosyjskiego. Akcja opery rozgrywa się na przełomie 1612 i 1613 roku, podczas inwazji polskiej na Rosję. Chłop Iwan Susanin proponuje najeźdźcom, że wskaże im drogę, ale sprowadza ich na manowce, w głąb gęstego lasu, z którego nie ma ucieczki. Kiedy Polacy orientują się, że zostali oszukani, zabijają Susanina. Za późno: ich los jest przesądzony. Stalin lubił siedzieć w swojej loży w Teatrze Wielkim, czasami zajadając jajko na twardo, i patrzeć ponuro, jak na scenie polscy żołnierze zamarzają w głębokim śniegu. Zawsze opuszczał teatr po tym epizodzie, nie czekając na epilog, w którym tłum świętuje zwycięstwo Rosjan. Córka Swietłana, często mu towarzysząca, nie potrafiła zrozumieć jego fascynacji „tą zagładą Polaków w lesie”[17]. Po latach przypuszczała, że scena ta przypominała jej ojcu o mordzie polskich oficerów w lesie katyńskim.

Zbrodnia katyńska była znakomitym przykładem, jak Stalin potrafił obracać trudne, a nawet beznadziejne sprawy na swoją korzyść. Na początku marca 1940 roku dyktator zatwierdził przygotowaną przez Berię tajną notatkę, w której przewidywano „zastosowanie najwyższego wymiaru kary, rozstrzelania” wobec polskich jeńców wojennych, „będących zawziętymi wrogami władzy sowieckiej, przepełnionych nienawiścią do ustroju sowieckiego”. W rezultacie tej decyzji rozstrzelano w sumie 21 857 obywateli polskich, głównie oficerów, którzy dostali się do sowieckiej niewoli podczas inwazji Armii Czerwonej na wschodnie ziemie Polski. Ciała wielu zabitych wrzucono do masowych grobów w lesie pod Katyniem, gdzie trzy lata później, w kwietniu 1943 roku, zostały odkryte przez Niemców. Naziści skwapliwie skorzystali z okazji, aby wbić klin między Związek Sowiecki a zachodnich aliantów. Opublikowali dowody zbrodni, w tym zdjęcia polskich oficerów zabitych strzałem w tył głowy i zapisy z prowadzonych przez nich dzienników, urywających się nagle w kwietniu 1940 roku. Twierdzenia Niemców wydały się polskiemu rządowi na uchodźstwie całkowicie wiarygodne. Polacy z Londynu od ponad trzech lat próbowali zdobyć jakieś informacje o losie swoich uwięzionych rodaków, lecz władze sowieckie zbywały ich nieprzekonującymi wykrętami.

Zamiast przyznać się do winy, Stalin oskarżył rząd londyński o kolaborację z nazistami. Polscy wspólnicy Hitlera – głosił nagłówek w „Prawdzie” z 19 kwietnia 1943 roku. Tydzień później Moskwa zerwała stosunki dyplomatyczne z rządem polskim na uchodźstwie, tłumacząc, że nie dał on „odprawy podłemu faszystowskiemu oszczerstwu”[18]. Sowieci oskarżyli Niemców o zamordowanie polskich jeńców i sfabrykowanie dowodów przeciwko ZSRS. Sowieckie stanowisko roiło się od sprzeczności, ale nie miało to większego znaczenia. Według Stalina każdy, kto kwestionował jego słowa, utrudniał mu prowadzenie wojny z Niemcami. Rząd sowiecki obstawał przy stalinowskiej wersji zbrodni katyńskiej niemal przez pół wieku, do 1990 roku. W 1992 roku, już po upadku komunizmu, ujawniono tekst decyzji władz sowieckich o rozstrzelaniu polskich oficerów.

Stalin wpędził rząd londyński i jego zachodnich patronów w pułapkę równie sprytną i pozbawioną wyjścia, jak swego czasu zrobił to Iwan Susanin. Miał teraz doskonały pretekst, żeby odmówić kontaktów z rządem, który uważał za zajadle antysowiecki. Polacy stanęli wobec dylematu nie do rozwiązania: zgodzić się na potworne kłamstwo albo zyskać miano zdrajców. Podobny problem musiały rozstrzygnąć rządy amerykański i brytyjski. Nie chcąc zrywać stosunków z krajem, który miał największy udział w wojnie z Niemcami, musiały zachowywać wstydliwe milczenie. Zarówno Roosevelt, jak Churchill bardzo starali się ukryć prawdę o Katyniu. Stalin przekuł słabość w siłę.

Skład polityczny przyszłego rządu polskiego miał dla sowieckiego przywódcy mniejsze znaczenie niż jego niezachwiana lojalność. Stalin dbał o demokratyczne pozory. W państwach wyzwalanych przez Armię Czerwoną nadal mogły funkcjonować parlamenty i dotychczasowe systemy polityczne, dalej rządzili nawet monarchowie. Władza komunistyczna miała być sprawowana za kulisami, poprzez „ministerstwa siłowe”, którym podlegał aparat policyjny i wojsko. Stalin radził bardzo ortodoksyjnym ideologicznie komunistom jugosłowiańskim, aby niepotrzebnie nie zrażali sobie zachodnich aliantów.

– Cóż to za pomysł te czerwone gwiazdy na czapkach? – spytał gniewnie jugosłowiańską delegację. – Nie środki są ważne, lecz cel, a wy – czerwone gwiazdy! Gwiazdy nie są potrzebne[19].

Stalin był gotów zgodzić się na to, by do polskiego rządu tymczasowego, którym zastąpił rząd londyński, weszło dwóch, trzech polityków z zewnątrz. Nie zamierzał jednak ani jotę odstąpić od zasady politycznego podporządkowania tego rządu ZSRS. Jego stanowisko było praktycznie takie samo, jak Aleksandra I, który w 1815 roku poinformował brytyjskiego ministra spraw zagranicznych, że sprawa Polski „może być załatwiona tylko w jeden sposób, bo to on jest jej władcą”[20].

Wschodnia Europa nie była jedyną zdobyczą, której domagał się Stalin w nagrodę za zwycięstwo w drugiej wojnie światowej. Chciał rozciągnąć swoje ogromne imperium również w przeciwną stronę, zmuszając do ustępstw terytorialnych Japonię i Chiny, co miało powetować Rosji upokarzające klęski z carskich jeszcze czasów. Mimo że ZSRS obowiązywał pakt o nieagresji z Japonią, Stalin postanowił przystąpić do wojny na Pacyfiku po stronie zwycięzców.

Tajne porozumienie w tej sprawie zawarto podczas półgodzinnego spotkania między Stalinem a Rooseveltem w czwartkowe popołudnie, 8 lutego. Wożd zgodził się wypowiedzieć wojnę Japonii w ciągu „dwóch lub trzech miesięcy” po kapitulacji Niemiec. W zamian Rosja miała otrzymać południową część Sachalinu i Wysp Kurylskich, należących do Japonii, a ponadto odzyskać wpływy w chińskiej Mandżurii, między innymi prawo do dzierżawy nie zamarzającej bazy morskiej w Port Artur. Co prawda Sachalin należał do Rosji przed wojną z Japonią, ale sowieckie pretensje do Wysp Kurylskich były problematyczne. Południowa część 1200-kilometrowego łańcucha wysp nigdy nie wchodziła w skład państwa rosyjskiego i Departament Stanu uważał ją za „historycznie i etnicznie japońską”[21].

Stalin starannie przygotował się do spotkania z prezydentem. Od Berii codziennie otrzymywał zapisy podsłuchanych rozmów z udziałem Roosevelta, Churchilla i ich doradców. Oprócz zainstalowania aparatury podsłuchowej w gabinetach i prywatnych pokojach, NKWD dysponował mikrofonami kierunkowymi dalekiego zasięgu do podsłuchiwania rozmów prowadzonych poza budynkami. Całą operacją kierował syn Berii, Sergo, który pełnił podobną rolę podczas konferencji w Teheranie przed czternastoma miesiącami. Rosjanie nie mogli wyjść ze zdziwienia, że Amerykanie poświęcają tak mało uwagi elektronicznej aparaturze podsłuchowej, choć codziennie przeszukiwali pałac w Liwadii, sprawdzając, czy nikt ich nie podsłuchuje. „Niesamowite – myślał Stalin w Teheranie, przeglądając stenogramy rozmów Roosevelta. – Mówią wszystko z najdrobniejszymi szczegółami”[22]. Amerykanie zakładali, że wszystkie pokoje w pałacu w Liwadii są „na podsłuchu”, unikali więc rozmów o największych tajemnicach, takich jak bomba atomowa[23]. W innych kwestiach nie mieli się jednak na baczności, dostarczając podsłuchującym mnóstwa cennych informacji.

Oprócz raportów z podsłuchów Stalin miał też dostęp do tajnych amerykańskich dokumentów, przekazywanych przez sowieckich szpiegów. Po upadku komunizmu w jego osobistych aktach znaleziono kopię wewnętrznej notatki Departamentu Stanu z grudnia 1944 roku, której autorzy sprzeciwiali się przekazaniu Wysp Kurylskich Związkowi Sowieckiemu. Rooseveltowi nie chciało się czytać, co w tej sprawie mają do powiedzenia jego eksperci, Stalin jednak chłonął każde słowo.

Sowiecki przywódca bardzo się ucieszył, że FDR nie poszedł za radą Departamentu Stanu. Kuryle były praktycznie niezamieszkane, jeśli nie liczyć garstki japońskich rybaków. Między wyspami archipelagu, ciągnącego się od Kamczatki po japońską wyspę Hokkaido, wiodła droga morska na Morze Ochockie. Po ich zajęciu przez ZSRS morze to stałoby się praktycznie rosyjskim jeziorem. Najdalej na południe wysunięta wyspa, Kunasziri, leżała zaledwie 10 mil od Hokkaido i była stamtąd wyraźnie widoczna. Omawiając później z podwładnymi amerykańskie ustępstwa, Stalin chodził po swoim gabinecie w Koreizu i mruczał: „Dobrze, bardzo dobrze”[24].

Wożd użył typowo Rooseveltowskiej metody, żeby uzasadnić swoje żądania terytorialne na Dalekim Wschodzie: powołał się na opinię publiczną. Miał już dość ciągłego przypominania mu przez Roosevelta i Churchilla o trudnościach, jakich przysparzają im ich parlamenty. Uważał to za zwykłe „wymówki”, mające służyć uchylaniu się od rokowań. Skoro oni mogą posługiwać się takim bezwstydnym „burżuazyjnym wybiegiem”, to dlaczego on miałby go nie użyć[25]. Oświadczył więc prezydentowi, że trudno mu będzie wytłumaczyć narodowi rosyjskiemu przystąpienie do wojny z Japonią, chyba że zaproponuje mu jakąś namacalną korzyść. Nie będzie to przecież taka wojna, jak z Niemcami, którzy napadli na Związek Sowiecki i zagrozili samemu istnieniu państwa. Stalin miał w tej sprawie trochę racji, choć oczywiście znacznie wyolbrzymiał swoje polityczne ograniczenia. Napomknął nawet, że  jeśli nie dostanie Kuryli, może mieć kłopoty z uzyskaniem zgody Rady Najwyższej. Wywołało to zdziwienie tłumacza Roosevelta, Bohlena, który przed wojną przez wiele lat mieszkał w Moskwie i wiedział, że sowiecka Rada Najwyższa, organizacja czysto fasadowa, nie ma „żadnej władzy”[26].

Prezydent jednak nie miał zamiaru spierać się o drobiazgi. Zależało mu przede wszystkim na tym, żeby straty wśród amerykańskich żołnierzy były jak najmniejsze. „Cudowna broń”, która mogła raz na zawsze zakończyć wojnę na Dalekim Wschodzie, była wciąż niegotowa i niesprawdzona, w dalekim stanie Nowy Meksyk nadal trwały nad nią prace. Amerykańscy szefowie sztabów przygotowywali plany kampanii przeciwko Japonii i oceniali, że może ona potrwać aż półtora roku, licząc od dnia kapitulacji Niemiec. Gdyby Rosjanie przystąpili do wojny przed desantem na główne Wyspy Japońskie, można byłoby ocalić życie 200 000 żołnierzy amerykańskich. Bohlen przyznał później, że Stany Zjednoczone nie oddałyby tak łatwo Kuryli Stalinowi, „gdyby prezydent dokładnie zapoznał się ze sprawą albo gdyby ktoś z nas lepiej znał historię Dalekiego Wschodu”. Ale takie względy wydawały się błahe wobec korzyści, jakie mogło przynieść przystąpienie Związku Sowieckiego do wojny.

Na żądanie Stalina porozumienie utajniono przed Chińczykami, mimo że Sowieci domagali się wspólnej kontroli nad koleją mandżurską i „specjalnych” praw do dwóch chińskich portów, Dairenu i Port Artur. Roosevelt zgodził się, że „jedna z trudności w rozmowach z Chińczykami polega na tym, że cokolwiek się im powie, to po upływie doby wie o tym cały świat”. Obiecał, że rozmówi się w tej sprawie prywatnie z przywódcą chińskich nacjonalistów, Chiang Kai-shekiem.

Dochodziła czwarta po południu, godzina rozpoczęcia się sesji plenarnej. Kiedy Churchill przyjechał do Liwadii, niemile zaskoczyła go wieść, że Roosevelt konferuje poufnie ze Stalinem. Wysoki, obcesowy i nieudolny sekretarz stanu Edward Stettinius, również nie biorący udziału w rozmowie, poprosił doradcę, by powiadomił prezydenta o przyjeździe premiera. FDR powiedział właśnie Stalinowi, że kolonia brytyjska Hong Kong powinna wrócić do Chin. Wystąpił też z pomysłem objęcia Korei wspólnym amerykańsko-sowiecko-chińskim powiernictwem, nie przewidując w nim udziału Brytyjczyków. Stalin zażartował, że Churchill „nas zabije”, jeśli się dowie, o czym była mowa.

Roosevelt jednak nie miał zamiaru dopuścić angielskiego przyjaciela do delikatnej politycznie rozmowy. Kazał powiedzieć Stettiniusowi:

– Niech czeka[27].

Piąte posiedzenie plenarne rozpoczęło się z piętnastominutowym opóźnieniem, o czwartej piętnaście. Roosevelt wydawał się jeszcze bardziej niedołężny niż zwykle, gdy za Stalinem wwieziono go do sali balowej. Jeden z amerykańskich sztabowców był „zaszokowany” jego wyglądem. Prezydent „był wychudzony, miał oczy głęboko zapadnięte, twarz pobrużdżoną; wyglądał na bardzo zmęczonego i chorego, tak jakby przy życiu trzymała go tylko niezłomna wola doczekania końca wojny”[28].

Trzeciego dnia z rzędu głównym punktem porządku dnia była sprawa polska. W kluczowej kwestii składu rządu tymczasowego prawie nie posunięto się naprzód. Churchill narzekał na brak informacji z Polski, która została odcięta od świata. Ostrzegł, że w Wielkiej Brytanii podniesie się hałas, jeśli rząd londyński zostanie po prostu odprawiony z kwitkiem. Stalin twierdził, że jego polskie marionetki cieszą się co najmniej taką samą popularnością jak generał de Gaulle, którego rząd też nie pochodzi z wyborów. A przecież nikt nie mówi o porozumieniu między de Gaulle’em a francuskimi komunistami. Byłoby nierozsądne „wymagać więcej od Polski niż od Francji”. „Rozszerzony” rząd lubelski doprowadzi kraj do demokratycznych wyborów.

– Jak długo potrwa przygotowanie wolnych wyborów? – zapytał Roosevelt.

– Około miesiąca – odparł Stalin uspokajająco. – Chyba że na froncie nastąpi katastrofa i Niemcy zaczną nas bić.

Uśmiechnął się z własnego dowcipu.

– Nie sądzę, żeby do tego doszło[29].

Stalin zaprosił Roosevelta i Churchilla na uroczystą kolację w Koreizu. Uprzedził, że będą mu towarzyszyć najbliżsi doradcy, między innymi trzech najwyższych stopniem dowódców wojskowych. Roosevelt wolał, aby impreza była mniej oficjalna. Swoich generałów i admirałów zostawił w Liwadii, a zabrał ze sobą Annę i córkę Averella Harrimana, Kathleen. Churchillowi towarzyszyła córka Sarah, a także najbliżsi doradcy wojskowi.

Gości wprowadzono do jadalni w pałacu Jusupowa, ozdobionej dwiema wielkimi roślinami tropikalnymi i kominkiem w stylu mauretańskim. Stół, nakryty dla trzydziestu osób, zajmował tyle miejsca, że ledwie można było się ruszyć. „Złowrogo wyglądający dżentelmen”, jak pisała Anna, zaczął częstować damy wódką[30]. Był niski, pulchny i łysy; w księżycowej twarzy świeciły się ciemne paciorki oczu powiększone przez szkła binokli. Prezydentowi mężczyzna przypominał znajomego „wielkiego przedsiębiorcę”. Według Chipa Bohlena „wyglądał jak dyrektor szkoły powszechnej”. Był to Ławrientij Beria, szef NKWD, we własnej osobie.

Rozmowa przybrała nieco surrealistyczny obrót, gdy Sarah Churchill odezwała się do groźnego szefa tajnej policji po rosyjsku, choć język ten znała bardzo słabo. Nie wiedzieć czemu w pamięci utkwił jej pewien zwrot z rosyjskich rozmówek dla Anglików:

– Czy mogę prosić o termofor?[31]

Ambasador Majski przełożył odpowiedź Berii.

– Nie wierzę, żeby go pani potrzebowała. Ma pani w sobie tyle ognia!

W tym momencie podano kolację i Sarah odeszła, żeby zadać pytanie o termofor swemu sąsiadowi „z błyskiem w oku”, Andriejowi Wyszynskiemu. Oskarżyciel na stalinowskich procesach pokazowych osłupiał.

– Po co? – zapytał z troską. – Czy jest pani chora?

Sarah, początkująca aktorka bardziej przywykła do życia w angielskich dworach niż carskich pałacach, zaczęła stroić miny, „by zrozumiał, że to żart”. Później bardzo się polubili. Nazajutrz Sarah napisała do matki, że człowiek, który posłał na śmierć tysiące rzekomych przeciwników Stalina, jest „bardzo miły i łatwy w obejściu”. Wyszynski pomógł jej zachować trzeźwość, rozcieńczając wódkę i wino gazowaną wodą mineralną Narzan, gdy „delikatnie raczyli się” pieczonymi prosiętami.

Dla weteranów rozmaitych konferencji ta kolacja złożona z dwudziestu czterech dań – w czasie której wzniesiono na stojąco czterdzieści pięć toastów – była straszliwą męczarnią. Szef brytyjskiego Sztabu Imperialnego, Alan Brooke, zanotował w dzienniku, że „poziom przemówień był nadzwyczaj niski i większość zawierała nieszczere, ckliwe komplementy! Nudziłem się coraz bardziej i coraz bardziej chciało mi się spać, a to ciągnęło się i ciągnęło”[32]. Kłamliwe komplementy były charakterystyczne dla dworu sowieckiego despoty. Stalin otoczył się ludźmi, którzy schlebiali mu bezwstydnie, a nikt nie robił tego zręczniej niż Beria, jego gruziński rodak, i Wyszynski, przebiegły Rosjanin. Ponieważ cudzoziemcy zostali zaproszeni na widowisko, władca i jego dworacy starali się zachowywać jak najlepiej, ale charakter widowiska pozostał taki sam. Długie, pijackie biesiady były częścią kremlowskiego rytuału za rządów Stalina, a za parawanem grubiańskiej wylewności i atmosfery męskiej przyjaźni zawsze czaiło się niebezpieczeństwo. Wożd korzystał z takich towarzyskich okazji, aby sprawdzić lojalność swoich podwładnych, skłócić ich i upewnić się, że trzyma ich mocno w ryzach.

Podczas kremlowskich uczt członkowie ścisłego kręgu Stalina musieli zawsze mieć się na baczności. Podejrzane spojrzenie lub drwiąca uwaga mogły sprawić, że faworyzowany dworak w jednej chwili stawał się „wrogiem ludu”. Tyran często upokarzał swoich współpracowników, upijając ich tak, że ci sami się ośmieszali. „Te biesiady były straszne” – wspominał Nikita Chruszczow, ulubieniec Stalina[33]. Dyktator kazał mu robić prysiudy i tańczyć ukraińskiego trepaka, podczas którego Chruszczow przytupywał swoimi krótkimi i grubymi nogami. „Kiedy Stalin mówił tańcz, mądry człowiek tańczył”. Ponieważ sowieccy przywódcy nigdy nie wiedzieli, kiedy zostaną zaproszeni na całonocną popijawę, musieli odpowiednio planować swoje zajęcia. Chruszczow drzemał po południu, aby być wypoczętym, gdyby wieczorem został wezwany na Kreml. „Jeśli nie uciąłeś sobie drzemki, a Stalin zaprosił cię na kolację, mogłeś zasnąć za stołem; a ci, którzy zasypiali za stołem u Stalina, mogli marnie skończyć”.

W moskiewskich kręgach Beria słynął z nocnych bachanalii, podczas których gwałcił młode kobiety, porywane z ulicy przez jego ludzi i dowożone do willi Berii na ulicy Kaczałowa. W piwnicy domu znaleziono później sterty ludzkich kości. Pruderyjny Stalin przymykał oko na te wybryki, zachowując odpowiednie informacje do ewentualnego wykorzystania, w razie gdyby szef policji czymś mu się naraził. Służalczy Beria robił wszystko, aby Stalin nie mógł się bez niego obejść. Podsycał jego obsesyjną podejrzliwość i likwidował wrogów, sprawnie wykonując zadania, których nie potrafiłby wykonać nikt inny. Według Swietłany Alliłujewej Beria wywierał fatalny wpływ na jej ojca, pochlebiając mu tak natrętnie, że starzy przyjaciele „krzywili się z zażenowania”[34]. Organizator zbrodni katyńskiej był też głównym błaznem na stalinowskim dworze; podkładał pomidory gościom i pierwszy wybuchał gromkim śmiechem, kiedy delikwent usiadł na krześle.

Beria był dla Swietłany „ucieleśnieniem orientalnej perfidii, pochlebstwa i obłudy”, ale dyktator umiał trzymać go krótko. Kiedy Roosevelt pokazał na człowieka w binoklach, siedzącego przy drugim końcu stołu, i zapytał, kim on jest, Stalin odparł lekceważąco:

– A, to nasz Himmler. Nazywa się Beria[35].

Sowiecki ambasador w Waszyngtonie, Andriej Gromyko, relacjonował, że FDR był „wyraźnie zakłopotany” tym porównaniem, a Beria poczuł się bardzo nieswojo. Przynajmniej w towarzystwie cudzoziemców chciał być traktowany z szacunkiem. Nie znosił, gdy mu przypominano, że jest tylko ostatnim w długim szeregu biurokratycznych zbrodniarzy, następcą „krwawego karła”, Nikołaja Jeżowa, i bezbarwnego aparatczyka, Gienricha Jagody.

Na początek gościom zaproponowano różne gatunki kawioru, prasowanego i ziarnistego, paszteciki i rozmaite dania rybne, między innymi atlantyckiego łososia, bieługę, wędzonego i solonego śledzia, cefala, białą rybę w szampanie i małe rybki z Morza Czarnego. Potem podano zimne prosię, rosół z dziczyzny i krem z kurczaka. Następnie na stole pojawiła się polędwica z rusztu, szaszłyk z jagnięciny, polędwica cielęca i potrawa z ryżu i mięsa, w Azji Środkowej zwana płow, którą podano z przepiórką, małymi kuropatwami i dżejranem. Kalafior w bułce tartej, ulubiona potrawa rosyjska od czasów caratu, zakończył główne danie, po którym goście przeszli do rozmaitych deserów i owoców. Zwieńczeniem posiłku były tak zwane czerczilli, „Churchille”, które okazały się mdląco słodką potrawą gruzińską z orzechów, przypominającą kształtem długie cygaro[36]. To, co zjedzono podczas tej wystawnej uczty, mogłoby się co najwyżej przyśnić zwykłemu człowiekowi sowieckiemu w jakimś fantastycznym śnie. Takie dania dawno znikły z kuchni rosyjskiej, zubożonej przez wojnę i rewolucję.

Niemal natychmiast rozpoczęły się toasty. Rolę tamady, mistrza ceremonii, pełnił Mołotow. Z podaniem potraw czekano do końca długich przemówień, więc większość była już zimna w chwili wniesienia na stół. Pierwszego wieczoru Stalin obraził monarchistę Churchilla, nie chcąc wypić za zdrowie brytyjskiego króla. Teraz wyjaśnił, że zawsze był „przeciwko królom”, bo jest „po stronie ludu”, ale ze względu na tę wyjątkową okazję wzniesie toast za Jerzego VI, gdyż czuje szacunek dla narodu brytyjskiego, „który czci i poważa swojego króla”[37]. Toast był tak pokrętny i dwuznaczny, że Churchill znów poczuł się urażony. Aby ratować sytuację, Stalin nazwał premiera „najodważniejszym działaczem państwowym na świecie”, który „walczył samotnie” z „potęgą hitlerowskich Niemiec w czasie, gdy reszta Europy padała na twarz przed Hitlerem”.

Podbijając retoryczną stawkę, Churchill wzniósł toast za marszałka jako „wielkiego przywódcę wielkiego kraju, który stawił czoło impetowi niemieckiej machiny wojennej, złamał jej potęgę i przepędził tyranów ze swojej ziemi”. Piętrzył superlatywy, sławiąc „tego wielkiego człowieka, którego sława dotarła nie tylko do wszystkich zakątków Rosji, ale całego świata”.

Następny toast wzniósł Roosevelt. Stalin nazwał prezydenta przywódcą, który zrobił najwięcej dla zorganizowania międzynarodowej koalicji przeciwko Hitlerowi, mimo że Stany Zjednoczone „nie były zagrożone inwazją”. Dotychczas wożd niechętnie przyznawał, że Rosja otrzymała pomoc od zachodnich aliantów. Tym razem wyszedł z siebie, żeby wyrazić wdzięczność za program lend-lease, który pomógł Armii Czerwonej „dotrzymać pola Hitlerowi”. FDR odpowiedział mętną przemową, w której chwalił „rodzinną atmosferę” panującą na przyjęciu. Jego górnolotne słowa o zapewnieniu bezpieczeństwa i pomyślności „każdemu mężczyźnie, kobiecie i dziecku na ziemi” nie zrobiły na obecnych wrażenia. Dowódca Royal Air Force narzekał w dzienniku, że Roosevelt „mówił więcej bzdetów na minutę, niż kiedykolwiek słyszałem, sentymentalne dyrdymały bez krzty dowcipu”[38]. Po tym przemówieniu prezydent, widocznie zmęczony, prawie się już nie odzywał.

Goście siedzieli teraz jak na szpilkach. Rozpoczęła się kolejna runda toastów, w której brali udział wszyscy obecni. Wygłaszano je na cześć każdego uczestnika kolacji i wszystkich innych, którzy mogli przyczynić się do nadchodzącego zwycięstwa. Po każdym toaście Stalin wstawał od stołu i podchodził do osoby, która wzniosła toast, aby stuknąć się z nią kieliszkiem. Ten ładny gest psuło to, że dyktator nie patrzył nikomu prosto w oczy „dłużej niż przez jedną piątą sekundy”. („Nie ufaj człowiekowi, który ma słaby uścisk dłoni i nie patrzy ci w oczy” – radził Averell Harriman)[39]. Churchill i Mołotow szli w ślady gospodarza, a Roosevelt przyglądał się wszystkiemu ze swego miejsca. Jeden z zawsze obecnych ochroniarzy Stalina trzymał się w pobliżu, przebrany dość nieudolnie za kelnera. „Chyba na wszelki wypadek” – skomentował to członek brytyjskiej delegacji.

Większości gości udało się ograniczyć spożycie alkoholu dzięki rozwadnianiu szampana lub wlewaniu wódki do doniczek. Wśród cudzoziemców na wstawionego wyglądał tylko brytyjski ambasador w Moskwie, sir Archibald Clark Kerr. Ten krępy mężczyzna przezywany przez Stalina „Partyzantem” był prawdziwym angielskim oryginałem. Codziennie ćwiczył przez dwie godziny, żeby zachować kondycję, i trzymał stadko gęsi, by zawsze mieć zapas gęsich piór, którymi pisał swoje dyplomatyczne raporty. Na kremlowskim przyjęciu z okazji rocznicy rewolucji bolszewickiej upadł jak długi przed Mołotowem, rozbijając kieliszki i talerze. Po kurtuazyjnej wizycie nowego tureckiego ambasadora, który nazywał się Mustafa Kunt, napisał wesoły liścik do kolegi z Foreign Office. „Od czasu do czasu wszyscy o tym myślimy, Reggie, zwłaszcza gdy przychodzi wiosna, ale niewielu z nas umieściłoby to na swojej wizytówce. Do tego trzeba być Turkiem”. W Jałcie wdał się w długą rozmowę z Berią o życiu płciowym ryb. Teraz podniósł się i zaproponował toast za zdrowie „człowieka, który dba o nasze ciała”, mając na myśli Berię, człowieka odpowiedzialnego za bezpieczeństwo konferencji[40].

Ten osobliwy toast rozbawił Kathleen Harriman, która dobrze znała Kerra z Moskwy, gdzie była gospodynią amerykańskiej ambasady. „Toasty Archiego zawsze muszą mieć jakiś nieprzyzwoity podtekst” – napisała do siostry. Churchill nie był zadowolony. Podszedł do dyplomaty, ale zamiast stuknąć się z nim kieliszkiem, pogroził mu palcem.

– Nie Archie, nic z tych rzeczy – warknął. – Uważaj.

Stalin znów poprosił o głos jako „gadatliwy starzec”. Oświadczył, że chce wypić za „nasz sojusz trzech mocarstw”[41]. Łatwo było zachować jedność w czasie wojny, powiedział, znacznie trudniej to zrobić w okresie pokoju, kiedy sojusznicy mają „rozbieżne interesy”. Stalin jednak był przekonany, że sojusz „wytrzyma również tę próbę”, o ile sprzymierzeńcy nie będą się wzajemnie okłamywać i pozostaną wobec siebie szczerzy i serdeczni. Churchill rozrzewnił się, bo nigdy nie przypuszczał, że dyktator może być „taki wylewny”. Pewnie byłby mniej wzruszony, gdyby wiedział, że Stalin wygłosił podobny toast przy okazji podpisania paktu o nieagresji z Niemcami w sierpniu 1939 roku. „Wiem, jak bardzo naród niemiecki kocha swojego Führera” – powiedział wtedy sowiecki przywódca do Ribbentropa, usiłując zapobiec wojnie, którą w głębi duszy uważał za nieuniknioną. Stalin nie uznawał czegoś takiego jak trwały sojusz, ani z państwami, ani z innymi politykami. Każdy sojusz był dla niego tylko taktycznym małżeństwem z rozsądku.

Kelnerzy podali ormiański koniak specjalnie wybrany na tę okazję przez Stalina. Wzniesiono i spełniono jeszcze wiele toastów. Churchill rozwodził się o widoku ze „szczytu wzgórza” i „świetle zwycięskiego pokoju”. Stalin chwalił dowódców wojskowych, dodając jednak złowieszczo, że ich sława „zblednie” po wojnie, kiedy „damy odwrócą się do nich plecami”. Natchnęło to Mołotowa do toastu za zdrowie pań obecnych na przyjęciu. Kathleen Harriman odpowiedziała po rosyjsku w imieniu „Małej Trójki”, chwaląc konferencyjne kwatery. Jimmy Byrnes wypił za „zwykłego człowieka”. Pod sam koniec uczty Stalin wzniósł toast za zdrowie trzech tłumaczy, „którzy nie mają czasu jeść ani pić”. Skłoniło to Churchilla do sparodiowania komunistycznego hasła Karola Marksa: „Tłumacze wszystkich krajów, łączcie się! – zażartował. – Nie macie nic do stracenia prócz swoich słuchaczy”[42]. Dyktator nie mógł powstrzymać się od śmiechu. Wkrótce potem, kwadrans przed pierwszą w nocy, goście się rozeszli.

* * *

Po powrocie do willi Woroncowa Churchill był wciąż w świetnym humorze. Sporządził notatkę dla Gabinetu Wojennego w Londynie, opisując „nadzwyczajne starania”, które podjęli Rosjanie, aby wszyscy czuli się dobrze; towarzyszyła im „rozrzutność, przechodząca ludzkie pojęcie”. Przez rozsuwane drewniane drzwi Marian Holmes słyszała, jak jej szef śpiewa popularny hymn ewangelicki, The Glory Song[43].

Tymczasem w pałacu w Liwadii lekarze zajęli się Rooseveltem – niczym bokserem, który wraca do narożnika po kolejnej rundzie pojedynku o mistrzostwo świata. Potyczki ze Stalinem i Churchillem coraz bardziej odbijały się na zdrowiu prezydenta. „Cera bardzo zła – zapisał Bruenn w notatniku. – Dziś wieczorem, po wyjątkowo ciężkim dniu i wyczerpujących emocjonalnie obradach (pacjent martwił się i denerwował przebiegiem dyskusji na konferencji), był bardzo zmęczony”[44]. Kardiolog z niepokojem stwierdził pierwsze objawy naprzemiennego tętna (po słabych uderzeniach następowały silne), mogące być oznaką zastoinowej niewydolności serca.

Bruenn niewiele mógł na to poradzić, poza zaleceniem prezydentowi, by więcej odpoczywał. Uważając, że FDR przepracowuje się i nie drzemie po obiedzie, zapisał w notatniku swoje wskazówki. „Ściśle pilnować rozkładu zajęć, tak aby odpowiednio wypoczywał, to znaczy żadnych gości do południa, a także co najmniej godzinny odpoczynek po południu”.

Podziękowania

Jestem – całkiem dosłownie – dzieckiem zimnej wojny. Dzięki rodzicom-dyplomatom pierwszy raz znalazłem się w Rosji już jako ośmiotygodniowe niemowlę, w 1950 roku. Krajem wciąż rządził Iosif Stalin, rzucający gromy na imperialistycznych krwiopijców. Z dzieciństwa pamiętam wojskowe defilady na placu Czerwonym, pamiętam, jak śledzili nas agenci KGB i jak w czasie kryzysu kubańskiego w każdej chwili spodziewaliśmy się wybuchu wojny jądrowej. Niektóre kolory i zapachy nadal kojarzą mi się z sowieckim komunizmem, bardzo żywo pamiętam też niezwykłe przebudzenie zmysłów podczas podróży na drugą, zachodnią stronę „żelaznej kurtyny”. W ten czy inny sposób myślałem o zimnej wojnie przez całe życie: jako chłopiec dorastający w Moskwie i Warszawie, dziennikarz relacjonujący upadek komunizmu, wreszcie jako historyk ślęczący nad dokumentami sporządzanymi dla takich polityków, jak Churchill, Truman, Kennedy, Chruszczow, Reagan i Gorbaczow.

Niniejsza książka jest ostatnią częścią „zimnowojennej trylogii”. Zacząłem od końca, relacjonując niezwykłą historię upadku imperium sowieckiego w Precz z Wielkim Bratem (1997). W Za minutę północ (2008) opowiedziałem o krytycznym momencie zimnej wojny, kiedy to w październiku 1962 roku świat znalazł się o krok od atomowej zagłady. W tej książce próbuję opisać, jak się to wszystko zaczęło. Najwięcej uwagi poświęcam przełomowym wydarzeniom, które przeobraziły sojuszników z czasu drugiej wojny światowej w zimnowojennych przeciwników. Cała trylogia ma w zamierzeniu pokazać trajektorię zasadniczego konfliktu ideologicznego XX wieku, od podziału europejskiego kontynentu do ponownego zjednoczenia po czterdziestu czterech latach.

Tak ambitne przedsięwzięcie nie byłoby możliwe bez pomocy i zachęty wielu ludzi. W pierwszej kolejności wypada mi podziękować rodzicom, którzy zapoznali mnie z Rosją i wschodnią Europą oraz pchnęli na drogę dziennikarskiej i literackiej kariery. Wyrażam wdzięczność moim byłym pracodawcom, zwłaszcza redakcji „Washington Post”, dla których pisałem korespondencje zza żelaznej kurtyny (zwieńczeniem tego okresu mojego życia zawodowego był pięcioletni pobyt w Moskwie w latach 1988–1993). Lepsze zrozumienie zimnej wojny zawdzięczam temu, że miałem okazję wykładać na znakomitych amerykańskich uniwersytetach, między innymi Harvardzie, Princeton i University of Michigan. Moje najnowsze badania wspierały poprzez stypendia i granty Woodrow Wilson International Center for Scholars i U.S. Institute of Peace, oba z siedzibą w Waszyngtonie, za co składam im w tym miejscu serdeczne podziękowania.

Jedną z najprzyjemniejszych stron badań historycznych jest to, że badacz ma okazję śledzić losy swoich bohaterów, wyobrażając ich sobie w chwilach podejmowania najważniejszych decyzji. Czasami chce bić im brawo, innym razem dziwi się ich błędom i mylnym rachubom, ale zawsze jest zafascynowany. W takim czy innym charakterze odwiedziłem większość miejsc opisanych w książce, od pałacu w Liwadii i Cecilienhof w Poczdamie do moskiewskiego Kremla i Białego Domu w Waszyngtonie. Dziękuję Williamowi Drozdiakowi, Gary’emu Smithowi i nieżyjącemu już Richardowi Holbrookowi za pomoc w uzyskaniu stypendium w American Academy of Berlin, które pozwoliło mi zbadać miejsca, opisywane w ostatnich czterech rozdziałach książki. Ulrike Graalfs i Stephanie Buri zorganizowały mi wizyty w rezydencjach Stalina i Trumana w Babelsbergu, a także w sowieckim muzeum wojskowym w Karlshorst, w którym w maju 1945 roku podpisany został akt kapitulacji Trzeciej Rzeszy. Podczas pobytu w Berlinie spędziłem również cudowny dzień nad Łabą, podążając śladami amerykańskich i sowieckich oddziałów frontowych, które spotkały się pod Torgau w ostatnich tygodniach drugiej wojny światowej.

Szlak moich poszukiwań archiwalnych wiódł od Bundesarchiv w Berlinie przez Churchill Archives w Cambridge i National Archives w Londynie do Truman Library w Independence. Spędziłem też wiele długich i szczęśliwych godzin w National Archives w College Park w stanie Maryland, w oddziale rękopisów Biblioteki Kongresu i w Military History Institute w Carlisle w Pensylwanii. Nie sposób wymienić wszystkich, z których pomocy skorzystałem, ale pragnę szczególnie serdecznie podziękować Samowi Rushayowi z Truman Library, Davidowi Keoughowi z Military History Institute, Johnowi Haynesowi z Biblioteki Kongresu i Allenowi Packwoodowi z Churchill Archives. Mój utalentowany i pracowity asystent z Woodrow Wilson Center, Oleksandr Chornyy, pomógł mi znaleźć dokumenty dotyczące niefortunnej misji amerykańskich lotników w Połtawie, przechowywane w archiwum ukraińskiej służby bezpieczeństwa.

Bardzo dużo dały mi twórcze dyskusje ze znawcami zimnej wojny i moimi przyjaciółmi, do których należą Marty Sherwin, David Holloway, Melvyn Leffler, Ronald Suny, Masha Lipman i Sergei Ivanov. Tom Blanton i Svetlana Savranskaya z National Security Archive udzielali mi nieocenionej pomocy i zachęty, tak jak przy poprzednich książkach. Miło wspominam naszą wizytę w muzeum Stalina w Gori, gdzie znajduje się wagon kolejowy, w którym sowiecki dyktator podróżował do Jałty i Berlina. Rick Atkinson podzielił się ze mną swą bezcenną wiedzą o ostatnich bitwach drugiej wojny światowej. Avis i Celestine Bohlen wspominały ojca, Charlesa Bohlena, jednego z bohaterów tej książki. Za gościnę i przyjaźń dziękuję naszym sąsiadom, Paulowi i Stephenie Taylorom, a także Davidowi i Anicie Ensorom, bratnim duszom ze Związku Sowieckiego i wschodniej Europy.

Mój imiennik i daleki krewny, nazywany w naszej rodzinie „fałszywym Michaelem Dobbsem”, ale lepiej znany jako autor popularnego serialu telewizyjnego House of Cards, cierpliwie odsyłał mi maile omyłkowo wysyłane pod jego adresem. Może się ucieszy, że mam wreszcie własną stronę internetową, poprzez którą czytelnicy mogą kontaktować się ze mną bezpośrednio. Razem z Michaelem interesujemy się naszymi irlandzkimi korzeniami, łączy nas też fascynacja Winstonem Churchillem. Jestem wdzięczny bratu, Geoffreyowi Dobbsowi, twórcy niezmiernie popularnego Galle Literary Festival na Sri Lance, za zaproszenie nas na festiwal. Mogliśmy tam opowiedzieć o Churchillu – ja jako autor książek historycznych, a Michael jako beletrysta. Skoro jestem już przy rodzinie, muszę wspomnieć o mojej utalentowanej bratanicy, Rachel Dobbs, która pomogła mi stworzyć sieć społecznościową promującą moje książki o zimnej wojnie. I oczywiście o mojej matce, Marie Dobbs, która pierwszy raz przyjechała do Moskwy w 1947 roku jako młoda Australijka. Dziwiło ją tam wszystko, ale została znacznie dłużej, niż zamierzała. Moje wyobrażenie o Rosji w okresie tuż po drugiej wojnie światowej ukształtowało się w dużej mierze w czasie rozmów z nią i moim nieżyjącym ojcem.

Szczególne słowa podziękowania należą się firmie Knopf, wydawcy trzech moich książek o zimnej wojnie. Moim pierwszym redaktorem w tym wydawnictwie był legendarny Ashbel Green, wydawca Andrieja Sacharowa i Milovana Djilasa. Andrew Miller okazał się godnym następcą Asha, bardzo skrupulatnym i zawsze służącym mądrą radą. Andrew Carlson i Marc Chiusano pilotowali książkę podczas całego procesu wydawniczego, a pomagali im: dyrektor produkcji, Lisa Montebello, redaktor techniczny Maria Massey, graficzka Maggie Hinders i adiustatorka Sue Betz. Dziękuję Jasonowi Booherowi za piękną okładkę (przypominającą tę z bestsellera Za minutę północ) i Michelle Somers za pomoc w reklamie. Mój dawny kolega z „Washington Post”, Gene Thorp, narysował wspaniałe mapy. Jak zwykle dziękuję też mojemu agentowi Rafe Sagalynowi, który zawsze prowadzi mnie we właściwym kierunku, razem z zastępem innych byłych dziennikarzy „Washington Post”.

Przede wszystkim jednak chciałbym podziękować mojej żonie, Lisie, i dzieciom, że cierpliwie znosili różne moje obsesje i częste nieobecności. To dzięki nim książka ta mogła powstać. Dedykuję ją mojemu synowi, Josephowi Samuelowi, który otrzymał imiona po swoim irlandzkim dziadku i rosyjsko-żydowskim pradziadku. Mając takich przodków, może być pewien, że świat stoi przed nim otworem.

Przypisy

SKRÓTY STOSOWANE W PRZYPISACH

ARB Anna Roosevelt Boettiger

CNN CW Zapisy programów z okresu zimnej wojny, King’s College, Londyn

CWIHPB „Cold War International History Project Bulletin”, Woodrow Wilson International Center for Scholars, Waszyngton

FDRL Franklin D. Roosevelt Library, Hyde Park, NY

FRUS Foreign Relations of the United States, wielotomowa seria dokumentów dyplomatycznych opublikowana przez Departament Stanu Stanów Zjednoczonych (zob. Bibliografia)

FRUS YALTA The Conferences at Malta and Yalta, 1945

FRUS POTSDAM The Conference of Berlin (Potsdam conference), 1945, t. 1–2

FRUS 1945 Diplomatic Papers, 1945, t. 3–5

HSTL Harry S. Truman Library, Independence, Mo.

HST 1 Harry S. Truman, Year of Decisions (Memoirs, t. 1)

HST 2 Harry S. Truman, Off the Record: The Private Papers of Harry S. Truman

HST 3 Harry S. Truman, Dear Bess: Letters from Harry to Bess Truman, 1910–1959

HSY Dziennik Henry’ego Stimsona, Yale University Library

LCD Kolekcja Josepha Daviesa, Library of Congress

LCH Kolekcja Averella Harrimana, Library of Congress

LCS Kolekcja Cortlanda Schuylera, Library of Congress

LCV Kolekcja Dmitrija Wołkogonowa, Library of Congress

MED Akta Manhattan Engineer District, NARA

MHI Military History Institute, Carlisle, Pa.

NARA National Archives and Records Administration, College Park, Md.

NYT „New York Times”

OH Oral history [świadectwo ustne]

PRO Public Record Office, Londyn

WSC CC Spuścizna Winstona S. Churchilla, Churchill College, Cambridge

WSC TT Winston S. Churchill, Triumph and Tragedy (The Second World War, t. 6)

WSC 7 Martin Gilbert, Road to Victory (Winston S. Churchill, t. 7)

WSC 8 Martin Gilbert, Never Despair (Winston S. Churchill, t. 8)

4. Polska

[16] Feliks Chuev, Molotov Remembers, s. 54

[17] Alliluyeva, Only One Year, s. 390; Roman Brackman, The Secret File of Joseph Stalin, s. 331

[18] Rees, s. 185

[19] Djilas, s.

[20] Deutscher, s. 517

[21] FRUS YALTA, ss. 379–383, 896–897

[22] Sergo Beria, Beria, My Father, ss. 93, 104–105

[23] Rigdon, s. 153

[24] Andrei Gromyko, Memoirs, s. 89. Stanowisko Departamentu Stanu w sprawie Kuryli opracował George H. Blakeslee, 28 grudnia 1944, FRUS YALTA, ss. 379–383. Zob. też Tsuyoshi Hasegawa, Racing the Enemy, ss. 34–37

[25] V.M. Berezhkov, At Stalin’s Side, s. 240

[26] Bohlen, ss. 195–199

[27] Donnelly, s. 721, MHI; FRUS YALTA, ss. 769–771

[28] Donnelly, s. 721, MHI

[29] Byrnes, Speaking Frankly, s. 32; FRUS YALTA, s. 790

[30] ARB do Johna Boettigera, 9 lutego 1945, FDRL

[31] Sarah Churchill, s. 77

[32] Alanbrooke, s. 660

[33] Nikita S. Khrushchev, Khrushchev Remembers, ss. 300–301

[34] Svetlana Alliluyeva, Twenty Letters to a Friend, s. 137; Alliluyeva, Only One Year, s. 384

[35] Gromyko, Memoirs, s. 368

[36] Menu kolacyjne, PSF; konferencja krymska, FDRL

[37] WSC TT, ss. 361–364, 391; FRUS YALTA, ss. 797–799

[38] Richards, s. 288

[39] Kathleen Harriman, OH, CNN CW

[40] Kathleen Harriman do siostry, 9 lutego 1945, LCH

[41] FRUS YALTA, s. 798; WSC TT, s. 363

[42] Richards, s. 288; Birse, s. 184. W swoich wspomnieniach (s. 182), opublikowanych dwadzieścia osiem lat później, Bohlen przypisuje sobie autorstwo tego dowcipu. Opierałem się na prowadzonych na bieżąco notatkach Portala, którego wersję potwierdza Birse.

[43] Dziennik Holmesa, WSC CC; WSC 7, s. 1195

[44] Notatki Bruenna, 8 lutego 1945, FDRL

Bibliografia

ŹRÓDŁA PODSTAWOWE – AMERYKAŃSKIE

Berle Adolf A., Navigating the Rapids, 1918–1971, Nowy Jork: Harcourt, Brace, Jovanovich, 1973

Berry Burton Y., Romanian Diaries 1944–1947, red. Cornelia Bodea, Jassy: Center for Romanian Studies, 2000

Bishop Robert, Crayfield E.S., Russia Astride the Balkans, Nowy Jork: R.M. McBride, 1948

Blum John M., red., From the Morgenthau Diaries: Years of War, 1941–1945, Boston: Houghton Mifflin, 1967

Bohlen Charles, Witness to History, 1929–1969, Nowy Jork: W.W. Norton, 1973

Butler Susan, red., My Dear Mr. Stalin, New Haven, Conn.: Yale University Press, 2005 [wyd. pol.: Szanowny Panie Stalin: korespondencja pomiędzy Franklinem D. Rooseveltem a Iosifem W. Stalinem, Warszawa 2007]

Byrnes James F., All in One Lifetime, Nowy Jork: Harper, 1958

——, Speaking Frankly, Westport, Conn.: Greenwood Press, 1974

Clay Lucius, The Papers of Lucius D. Clay: Germany, 1945–1949, Bloomington: Indiana University Press, 1974

Davies Joseph E., Mission to Moscow, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1941

Deane John R., The Strange Alliance, Nowy Jork: Viking, 1947

Elsey George M., An Unplanned Life, Columbia: University of Missouri Press, 2005

Forrestal James, The Forrestal Diaries, Nowy Jork: Viking, 1951

Groves Leslie R., Now It Can Be Told, Nowy Jork: Harper, 1962

Harriman W. Averell, Abel Elie, Special Envoy to Churchill and Stalin, Nowy Jork: Random House, 1975

Hassett Wiliam D., Off the Record with FDR, 1942–1943, New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1958

Howley Frank L., Berlin Command, Nowy Jork: Putnam, 1950

Kennan George F., Memoirs, 1925–1950, Boston: Little, Brown, 1967

Kimball Warren F., red., Churchill and Roosevelt, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1984

Kuter Laurence S., Airman at Yalta, Nowy Jork: Duell, Sloan and Pearce, 1955

Leahy William P., I Was There, Nowy Jork: Whittlesey House, 1950

Lisagor Peter, Higgins Marguerite, Overtime in Heaven, Garden City, NY: Doubleday, 1964

Murphy Robert D., Diplomat Among Warriors, Garden City, NY: Doubleday, 1964

Perkins Frances, The Roosevelt I Knew, Nowy Jork: Viking, 1946

Reilly Michael F., Reilly of the White House, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1947

Rigdon William M., White House Sailor, Garden City, NY: Doubleday, 1962

Roosevelt Eleanor, This I Remember, Westport, Conn.: Greenwood Press, 1975

Rosenman Samuel I., Working with Roosevelt, Nowy Jork: Harper, 1952

Rusk Dean, As I Saw It, Nowy Jork: W.W. Norton, 1990

Sherwood Robert E., Roosevelt and Hopkins, Nowy Jork: Harper, 1948

Shoumatoff Elizabeth, FDR’s Unfinished Portrait, Pittsburgh, Pa.: University of Pittsburgh Press, 1991

Stettinius Edward R., jun., Roosevelt and the Russians, Garden City, NY: Doubleday, 1949

Stimson Henry L., On Active Service in Peace and War, Nowy Jork: Harper, 1948

Sulzberger C.L., A Long Row of Candles, Nowy Jork: Macmillan, 1969

Truman Harry S., Dear Bess: The Letters from Harry to Bess Truman, 1910–1959, red. Robert H. Ferrell, Columbia: University of Missouri Press, 1998

——, Defending the West: The Truman–Churchill Correspondence, red. G.W. Sand, Westport, Conn.: Praeger, 2004

——, Off the Record, red. Robert H. Ferrell, Columbia: University of Missouri Press, 1997

——, Year of Decisions (Memoirs, t. 1), Nowy Jork: Doubleday, 1955

Truman Margaret, Letters from Father, Nowy Jork, Nowy Jork: Arbor House, 1981

Tully Grace, F.D.R., My Boss, Nowy Jork: Scribner’s, 1949

United States Department of State, Foreign Relations of the United States: 1945, t. 3–5, Waszyngton: GPO, 1967–1968

——, Foreign Relations of the United States: The Conferences at Malta and Yalta, 1945, Waszyngton: GPO, 1955

——, Foreign Relations of the United States: The Conferences at Cairo and Tehran, 1943, Waszyngton: GPO, 1955

——, Foreign Relations of the United States: The Conferences of Berlin (Potsdam Conference), 1945, t. 1–2, Waszyngton: GPO, 1960

Ward Geoffrey C., red., Closest Companion, Nowy Jork: Simon and Schuster, 2009

White William L., Report on the Russians, Nowy Jork: Harcourt, Brace, 1945

ŹRÓDŁA PODSTAWOWE – BRYTYJSKIE

Alanbrooke, Field Marshal Lord, War Diaries, 1939–1945, Berkeley: University of California Press, 2001

Anders Władysław, An Army in Exile, Londyn: Macmillan, 1949 [trzecie wyd. pol.: Bez ostatniego rozdziału, Londyn 1959]

Annan Noel, Changing Enemies, Londyn: HarperCollins, 1955

Astley Joan Bright, The Inner Circle, Boston: Little, Brown, 1971

Birse A.H., Memoirs of an Interpreter, Londyn: Michael Joseph, 1967

Brett-Smith Richard, Berlin ’45, Londyn: Macmillan, 1966

Bullard Reader, Letters from Tehran, Londyn: I.B. Tauris, 1991

Butler Rohan i in., red., Documents on British Policy Overseas, Londyn: HMSO, 1984

Cadogan Alexander, The Diaries of Sir Alexander Cadogan, O.M., 1938–1945, red., David Dilks, Nowy Jork: Putnam, 1972

Churchill Sarah, Keep On Dancing, Londyn: Weidenfeld and Nicolson, 1981

Churchill Winston, The Gathering Storm (The Second World War, t. 1), Boston: Houghton Mifflin, 1948 [wyd. pol.: Nadciągająca burza, ks. 1–2, przeł. Krzysztof Filip Rudolf, Gdańsk 1994–1995]

——, The Grand Alliance (The Second World War, t. 3), Boston: Houghton Mifflin, 1950 [wyd. pol.: Wielka koalicja, ks. 1–2, przeł. Krzysztof Filip Rudolf, Gdańsk 1995]

——, Triumph and Tragedy (The Second World War, t. 1), Boston: Houghton Mifflin, 1953 [wyd. pol.: Triumf i tragedia, ks. 1–2, przeł. Kazimierz Mosiewicz, Gdańsk 1996]

Dalton Hugh, The Second World War Diary of Hugh Dalton, 1940–45, red. Ben Pimlott, Londyn: Cape, 1986

Dixon Pierson, Double Diploma, Londyn: Hutchinson, 1968

Eden Anthony, The Reckoning, Boston: Houghton Mifflin, 1965 [wyd. pol.: Pamiętniki 1938–1945: Obrachunki, Warszawa 1972]

Hayter William, The Kremlin and the Embassy, Londyn: Hodder and Stoughton, 1966

Langworth Richard M., red., Churchill by Himself, Londyn: Ebury, 2008

Macmillan Harold, The Blast of War, 1939–1945, Nowy Jork: Carroll and Graf, 2002

——, Churchill: The Struggle for Survival, 1940–1965, Boston: Houghton Mifflin, 1966

Pawle Gerald, Thompson C.R., The War and Colonel Warden, Nowy Jork: Alfred A. Knopf, 1963

Soames Mary, red., Winston and Clementine: The Personal Letters of the Churchills, Boston: Houghton Mifflin, 1999

ŹRÓDŁA PODSTAWOWE – ROSYJSKIE I WSCHODNIOEUROPEJSKIE

Alliluyeva Svetlana, Only One Year, Nowy Jork: Harper and Row, 1969

——, Twenty Letters to a Friend, Nowy Jork: Harper and Row, 1967 [wyd. pol.: Swietłana Alliłujewa, Dwadzieścia listów do przyjaciela, b.m. 1996]

Bajbakow N.K., Ot Stalin do Jelcyna, Moskow: GazOil Press, 1998

Berezhkov V.M., At Stalin’s Side, Secaucus, NJ: Carol, 1994

Beria Sergo, Beria, My Father, Londyn: Duckworth, 2001 [wyd. pol.: Beria, mój ojciec, Warszawa 2000]

Chaustow W.N. i in., red., Łubianka: Stalin i NKWD, 1939–1946, Moskwa: Mieżdunarodnyj Fond „Diemokratija”, 2006

Chuev Feliks, Molotov Remembers, Chicago: Ivan R. Dee, 1993

Chuikov V.I., The Fall of Berlin, Nowy Jork: Holt, Rinehart and Winston, 1968 [wyd. pol.: Wasilij Czujkow, Koniec Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1975]

Dimitrov Georgi, The Diary of Georgi Dimitrov, 1933–1949, red. Ivo Banac, New Haven, Conn.: Yale University Press, 2003

Djilas Milovan, Conversations with Stalin, Harmonsworth, UK: Penguin, 1969 [wyd. pol. (za wyd.: Paryż 1962): Rozmowy ze Stalinem, przeł. Adam Ciołkosz, Warszawa 1991]

Gorkow Jurij A., Gosudarstwiennyj Komitiet Oborony postanowlajet, 1941–1945, Moskwa: OLMA-Press, 2002

Gromyko Andrei A., Memoirs, Nowy Jork: Doubleday, 1989

——, red., Sowietskij Sojuz na mieżdunarodnych konfieriencyjach pierioda Wielikoj Otieczestwiennoj wojny, t. 4 (Jałta) i 6 (Poczdam), Moskwa: Politizdat, 1979–1980

Grossman Vasily, A Writer at War, red. Antony Beevor, Luba Vinogradova, Nowy Jork: Pantheon, 2005 [wyd. pol.: Pisarz na wojnie, przeł. Maciej Antosiewicz, Warszawa 2005]

Khrushchev Nikita S., Khrushchev Remembers, Boston: Little, Brown, 1970

[Koniew Iwan, Czterdziesty piąty, przeł. Czesław Waluk, Warszawa 1968]

Kopelev Lev, No Jail for Thought, Londyn: Secker and Warburg, 1977

[Korespondencja przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR z prezydentem Stanów Zjednoczonych i premierem Wielkiej Brytanii w okresie Wielkiej Wojny Narodowej 1941–1945. T. 2, Korespondencja z F. Rooseveltem i H. Trumanem, przeł. Edward Nowik, Warszawa 1960]

Kynin G.P., Laufer Jochen, SSSR i giermanskij wopros, 1941–1949, Moskwa: Mieżdunarodnyje otnoszenija, 2000

Leonhard Wolfgang, Child of the Revolution, Chicago: H. Regnery, 1958

Linge Heinz, With Hitler to the End, Nowy Jork: Skyhorse, 2009 [wyd. pol.: Byłem kamerdynerem Hitlera, Warszawa, 2010]

Miasnikow Władimir, red., Russko-kitajskije otnoszenija w XX wiekie, Moskwa: Pamiatniki istoriczeskoj mysli, 2000

Mikołajczyk Stanisław, The Rape of Poland, Westport, Conn.: Greenwood Press, 1972 [wyd. pol. (przedruk): Gwałt na Polsce, tłumaczenie zbiorowe przyjaciół autora, Warszawa 1983]

Noskowa A.F., Wołokitina T.W., red., NKWD i polskoje podpolje, 1944–1945, Moskwa: RAN, 1994

Pomieranc Grigorij, Zapiski gadkogo utienka, Moskwa: Moskowskij raboczij, 1998

Riehl Nikolaus, Seitz Frederick, Stalin’s Captive, Waszyngton: American Chemical Society, 1996

Rżeszewskij O.A., Stalin i Czerczill, Moskwa: Nauka, 2004

Safronow W.P., SSSR, SSzA i japonskaja agriessija na Dalniem Wostokie i Tichom okieanie, 1931–1945 gg., Moskwa: Institut rossijskoj istorii RAN, 2001

Sakharov Andrei, Memoirs, Nowy Jork: Alfred A. Knopf, 1990 [wyd. pol.: Andriej Sacharow, Wspomnienia, t. 1–3, t. 1. przeł. Danuta Ulicka, Warszawa, 1991]

Samojłow Dawid, Podiennyje zapisi, Moskwa: Wriemia, 2002

Shtemenko S.M., The Last Six Months, Garden City, NY: Doubleday, 1977

Stypułkowski Zbigniew, Invitation to Moscow, Nowy Jork: Walker 1950 [trzecie wyd. pol.: Zaproszenie do Moskwy, Londyn 1989]

Sudoplatov Pavel i in., Special Tasks, Boston: Little, Brown, 1994 [wyd. pol.: Paweł Sudopłatow i in., Wspomnienia niewygodnego świadka, Warszawa 1999]

Wołokitina T.W. i in., red., Sowietskij faktor w wostocznoj Jewropie, Moskwa: Rosspen, 1999

——, Tri wizita A.Ja. Wyszynskogo w Bukariest, Moskwa: Rosspen, 1998

——, Wostocznaja Jewropa w dokumientach rossijskich archiwow, Moskwa: Sibirskij chronograf, 1997

Żylajew B.I. i in., red., Sowietsko-amierikanskije otnoszenija, 1939–1945, Moskwa: Matierik, 2004

Zhukov Georgi, The Memoirs of Marshal Zhukov, Nowy Jork: Delacorte, 1971

Żukow G.K., Wospominanija i razmyszlenija, Moskwa: Nowosti, 1990 [wyd. pol.: Wspomnienia i refleksje, przeł. Czesław Czarnogórski, Franciszek Czuchrowski, Piotr Marciniszyn, Warszawa 1970]

INNE ŹRÓDŁA

Abramson Rudy, Spanning the Century: The Life of W. Averell Harriman, Nowy Jork: William Morrow, 1992

Adelman Jonathan R., Prelude to the Cold War, Boulder, Colo.: Rienner, 1988

Albright Joseph, Kunstel Marcia, Bombshell, Nowy Jork: Times Books, 1997

Beevor Antony, Berlin, Londyn: Penguin, 2003 [wyd. pol.: Berlin: upadek, Warszawa 2002]

Bessel Richard, Germany 1945, Nowy Jork: Simon and Schuster, 2009

Bialer Seweryn, red., Stalin and His Generals, Nowy Jork: William Morrow, 1974

Biezymienskij Lew, Opieracyja „Mif”, Moskwa: Mieżdunarodnyje otnoszenija, 1995

Bowie Beverly Munford, Operation Bughouse, Nowy Jork: Dodd, Mead, 1947

Brackman Roman, The Secret File of Joseph Stalin, Londyn: Frank Cass, 2001

Brucan Silviu, The Wasted Generation, Boulder, Colo.: Westview Press, 1993

Bullock Alan, Hitler: A Study in Tyranny, Nowy Jork: Harper & Row, 1962 [wyd. pol.: Hitler: studium tyranii, Warszawa 1969]

——, Hitler and Stalin, Londyn: Fontana Press, 1993 [wyd. pol.: Hitler i Stalin: żywoty równoległe, Warszawa 1994]

Carlton David, Churchill and the Soviet Union, Manchester: Manchester University Press, 2000

Cohen Stephen F., Bukharin and the Bolshevik Revolution, Nowy Jork: Alfred A. Knopf, 1973

Colville John R., The Fringes of Power, Nowy Jork: W.W. Norton, 1985

Deutscher Isaac, Stalin, Harmondsworth, UK: Penguin, 1966

Eberle Henrik, Uhl Matthias, red., The Hitler Book, Nowy Jork: Public Affairs, 2009 [wyd. pol.: Teczka Hitlera, Warszawa 2005]

Eisenberg Carolyn, Drawing the Line, Nowy Jork: Cambridge University Press, 1996

Elliott Mark R., Pawns of Yalta, Urbana: University of Illinois Press, 1982

Elsberry Terence, Marie of Romania, Nowy Jork: St. Martin’s Press, 1972

Erickson John, Dilks David, red., Barbarossa, Edynburg: Edinburgh University Press, 1994

Feis Herbert, Between War and Peace, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1960

Ferrell Robert H., The Dying President, Columbia: University of Missouri Press, 1998

Gallagher Hugh G., FDR’s Splendid Deception, Arlington, Va.: Vandamere Press, 1994

Gilbert Martin, Finest Hour (Winston S. Churchill, t. 6), Londyn: Heinemann, 1983

——, Never Despair (Winston S. Churchill, t. 8), Londyn: Heinemann, 1988

——, Road to Victory (Winston S. Churchill, t. 7), Londyn: Heinemann, 1986

Gimbel John, Science, Technology, and Reparations, Palo Alto, Calif.: Stanford University Press, 1990

Giovannitti Len, Freed Fred, The Decision to Drop the Bomb, Nowy Jork: Coward-McCann, 1965

Goodwin Doris Kearns, No Ordinary Time, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1994

Gunther John, Roosevelt in Retrospect, Nowy Jork: Harper, 1950

Harbutt Fraser, Yalta 1945, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2010 [wyd. pol.: Jałta 1945, Warszawa 2012]

Hasanli Jamil, At the Dawn of the Cold War, Lanham, Md.: Rowman and Littlefield, 2006

——, SSSR–Turcyja: ot niejtralitieta k chołodnoj wojnie, Moskwa: Centr propagandy, 2008

Hasegawa Tsuyoshi, Racing the Enemy, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2005

Hastings Max, Armageddon, Nowy Jork: Alfred A. Knopf, 2004

——, Nemesis, Londyn: HarperPerennial, 2007

Headlam Cuthbert, Parliament and Politics in the Age of Churchill and Attlee, Cambridge: Cambridge University Press, 2000

Hersh Burton, The Old Boys, Nowy Jork: Scribner’s, 1992

Holloway David, Stalin and the Bomb, New Haven, Conn.: Yale University Press, 1994 [wyd. pol.: Stalin i bomba, Warszawa 1996]

Isaacson Walter, Thomas Evan, The Wise Men, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1986

Ismay Hastings L., The Memoirs of General the Lord Ismay, Londyn: Heinemann, 1960

King Greg, The Court of the Last Tsar, Hoboken, NJ: John Wiley, 2006

Knight Amy W., Beria, Stalin’s First Lieutenant, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1993 [wyd. pol.: Beria, prawa ręka Stalina, Warszawa 1996]

Knyszewskij Pawieł, Dobycza: tajny giermanskich rieparacyj, Moskwa: Soratnik, 1994

Kuniholm Bruce R., The Origins of the Cold War in the Near East, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1979

Lavery Brian, Churchill Goes to War, Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 2007

Lee Arthur Gould, Crown Against Sickle, Londyn: Hutchinson, 1950

Leffler Melvyn P., For the Soul of Mankind, Nowy Jork: Hill and Wang, 2007

Levering Ralph B. i in., Debating the Origins of the Cold War, Lanham, Md.: Rowman and Littlefield, 2002

MacDonogh Giles, After the Reich, Nowy Jork: Basic Books, 2007

MacLean Elizabeth Kimball, Joseph E. Davies, Westport, Conn.: Praeger, 1992

McCullough David G., Truman, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1992

Mee Charles L., jun., Meeting at Potsdam, Nowy Jork: M. Evans, 1975

Merridale Catherine, Ivan’s War, Londyn: Faber and Faber, 2005 [wyd. pol.: Wojna Iwana: Armia Czerwona 1939–1945, Poznań 2007]

Miscamble Wilson D., From Roosevelt to Truman, Cambridge: Cambridge University Press, 2007

Montefiore Simon Sebag, Stalin, Londyn: Weidenfeld and Nicolson, 2003 [wyd. pol.: Stalin. Dwór czerwonego cara, przeł. Maciej Antosiewicz, Warszawa 2004]

Moser Charles A., Dimitrov of Bulgaria, Ottawa, Ill.: Caroline House, 1979

Naimark Norman M., Fires of Hatred, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001

——, The Russians in Germany, 1945–1949, Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1995

Overmans Rüdiger, Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg, Monachium: R. Oldenbourg, 1999

Overy R.J., Russia’s War, Nowy Jork: TV Books, 1997 [wyd. pol.: Krew na śniegu: Rosja w II wojnie światowej, Wrocław 2009]

Perrie Maureen, The Cult of Ivan the Terrible in Stalin’s Russia, Nowy Jork: Palgrave Macmillan, 2001

Persico Joseph E., Franklin and Lucy, Nowy Jork: Random House, 2008

Pietrow Nikita W., Pierwyj priedsiedatiel KGB Iwan Sierow, Moskwa: Matierik, 2005

Plokhy S.M., Yalta: The Price of Peace, Nowy Jork: Viking, 2010 [wyd. pol.: Jałta: cena pokoju, Poznań 2011]

Powers Thomas, Heisenberg’s War, Nowy Jork: Alfred A. Knopf, 1993

Raack R.C., Stalin’s Drive to the West, 1938–1945, Palo Alto, Calif.: Stanford University Press, 1995

Radzinskii Edvard, Stalin, Nowy Jork: Doubleday, 1996 [wyd. pol.: Edward Radziński, Stalin, przeł. Irena Lewandowska, Michał B. Jagiełło, Warszawa 1996]

Rayfield Donald, Stalin and His Hangmen, Nowy Jork: Viking, 2004 [wyd. pol.: Stalin i jego oprawcy, Warszawa 2009]

Rees Laurence, World War II Behind Closed Doors, Nowy Jork: Pantheon, 2008 [wyd. pol.: Za zamkniętymi drzwiami: kulisy II wojny światowej, Warszawa 2009]

Reston James, Deadline, Nowy Jork: Times Books, 1992

Reynolds David, From World War to Cold War, Oxford, UK: Oxford University Press, 2006

——, In Command of History, Nowy Jork: Random House, 2005

Rhodes Richard, Dark Sun, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1995

——, The Making of the Atomic Bomb, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1986 [wyd. pol.: Jak powstała bomba atomowa, Warszawa 2000]

Richards Denis, The Life of Marshal of the Royal Air Force, Viscount Portal of Hungerford, Londyn: Heinemann, 1977

Richie Alexandra, Faust’s Metropolis, Nowy Jork: Carroll and Graf, 1998

Roberts Geoffrey, Stalin’s Wars, New Haven, Conn.: Yale University Press, 2006 [wyd. pol.: Wojny Stalina, Warszawa 2010]

Schlesinger Arthur M., The Cycles of American History, Boston: Houghton Mifflin, 1986

Scott Mark, Krasilshchik Semyon, red., Yanks Meet Reds, Santa Barbara, Calif.: Capra Press, 1988

Smith Bradley F., Sharing Secrets with Stalin, Lawrence: University Press of Kansas, 1996

Smith Jean Edward, FDR, Nowy Jork: Random House, 2007

Soames Mary, Clementine Churchill, Boston: Houghton Mifflin, 2003

Speer Albert, Inside the Third Reich, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1997 [wyd. pol.: Wspomnienia, Warszawa 1973]

Spilker Dirk, The East German Leadership and the Division of Germany: Patriotism and Propaganda, 1945–1953, Nowy Jork: Oxford University Press, 2006

Tessin Georg, Zweng Christian, Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg, 1939–1945, Osnabrück: Biblio Verlag, 1996

Thomas Evan, The Very Best Men, Nowy Jork: Simon and Schuster, 1995

Tissier Tony L., Zhukov at the Oder, Londyn: Praeger, 1996 [wyd. pol.: Żukow na linii Odry, Wrocław 2011]

Tucker Robert C., Stalin as Revolutionary, Nowy Jork: W.W. Norton, 1973

Vaksberg Arkadii, Butler Jan, Stalin’s Prosecutor, Nowy Jork: Grove Weidenfeld, 1991

Volkogonov Dmitri, Stalin, Rocklin, Calif.: Prima 1992 [wyd. pol.: Dmitrij Wołkogonow, Stalin, Warszawa 2006]

Webster Charles K., British Diplomacy, 1813–1815, Londyn: G. Bell, 1921

Werth Alexander, Russia at War, Nowy Jork: Carroll and Graf, 1984

Zayas Alfred M. de, Nemesis at Potsdam, Londyn: Routledge and Kegan Paul, 1977

——, A Terrible Revenge, Nowy Jork: St. Martin’s Press, 1994

Zhukov Georgi K., Marshal Zhukov’s Greatest Battles, red. Harrison Salisbury, Nowy Jork: Harper and Row, 1969

Zubkova E.I., Russia After the War, Armonk, NY: M.E. Sharpe, 1998

Zubok Vladislav, A Failed Empire, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2009

Zubok Vladislav, Pleshakov Konstantin, Inside the Kremlin’s Cold War, Cambridge, Mass. Harvard University Press, 1996 [wyd. pol.: Wladislaw Zubok, Konstantin Pleszakow, Zimna wojna zza kulis Kremla, Warszawa 1999]